euro info Program LIFE dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN X przedsiębiorstwa na rynkach Afryki Południowej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "euro info Program LIFE dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN 1505-781X przedsiębiorstwa na rynkach Afryki Południowej"

Transkrypt

1 listopad (157) 2014 ISSN X euro ifo dla małych i średich przedsiębiorstw Marketig Małe i średie iteretowy przedsiębiorstwa a rykach Afryki Połudiowej Program LIFE Iowacyje startupy Perspektywy polskiego Pozasądowe eksportu rozstrzygaie a sporów Wschód

2 Zachodiopomorskie Stowarzyszeie Rozwoju Gospodarczego Szczecińskie Cetrum Przedsiębiorczości ul. Kolumba Szczeci tel Stowarzyszeie Cetrum Trasferu Techologii CTT ul. Gruwaldzka Gdańsk tel Uiwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztyie, Cetrum Iowacji i Trasferu Techologii ul. Prawocheńskiego Olszty tel Regioale Cetrum Iowacji Stowarzyszeie Warmińsko-Mazurska Agecja Podlaska Fudacja i Trasferu Techologii, Zachodiopomorski Uiwersytet Techologiczy ul. Jaosika Szczeci tel Wola Przedsiębiorczość al. Niepodległości 797b Sopot tel Rozwoju Regioalego SA w Olsztyie plac ge. Józefa Bema 3 pok Olszty tel Rozwoju Regioalego ul. Starobojarska Białystok tel Toruńska Agecja Rozwoju Regioalego SA ul. Włocławska Toruń tel do 53 Cetrum Przedsiębiorczości i Trasferu Techologii Uiwersytetu Zieloogórskiego ul. Syrkiewicza Nowy Kisieli tel Wrocławskie Cetrum Trasferu Techologii Politechika Wrocławska ul. Smoluchowskiego Wrocław tel Dolośląska Agecja Rozwoju Regioalego SA ul. Szczawieńska Szczawo-Zdrój tel Stowarzyszeie Promocja Przedsiębiorczości w Opolu ul. Damrota Opole tel Górośląska Agecja Promocji Przedsiębiorczości SA ul. Astrów Katowice tel Górośląska Agecja Rozwoju Regioalego SA ul. Powstańców Katowice tel Eterprise Europe Network Agecja Rozwoju Regioalego SA w Koiie ul. Zakładowa Koi tel Fudacja Uiwersytetu im. Adama Mickiewicza, Pozański Park Naukowo-Techologiczy Biuro Eterprise Europe Network w Pozaiu ul. Rubież Pozań tel Fudacja Kaliski Ikubator Przedsiębiorczości ul. Częstochowska Kalisz tel Politechika Krakowska Cetrum Trasferu Techologii ul. Warszawska Kraków tel , Izba Przemysłowo-Hadlowa w Krakowie ul. Floriańska Kraków tel Fudacja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Piotrkowska Łódź tel Staropolska Izba Przemysłowo-Hadlowa ul. Siekiewicza Kielce tel Świętokrzyskie Cetrum Iowacji i Trasferu Techologii al. Solidarości Kielce tel Polska Agecja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/ Warszawa tel Istytut Mechaizacji Budowictwa i Górictwa Skalego ul. Racjoalizacji 6/ Warszawa tel Uiwersytet Warszawski, Uiwersytecki Ośrodek Trasferu Techologii ul. Żwirki i Wigury Warszawa tel Lubelska Fudacja Rozwoju ul. Ryek Lubli tel Politechika Lubelska Lubelskie Cetrum Trasferu Techologii ul. Nadbystrzycka 36 pok Lubli tel Wyższa Szkoła Iformatyki i Zarządzaia ul. Sucharskiego Rzeszów tel Rzeszowska Agecja Rozwoju Regioalego S.A. ul. Szopea Rzeszów tel Stowarzyszeie Grupy Przedsiębiorców Przemysłu Loticzego Dolia Loticza ul. Szopea Rzeszów tel

3 Spis treści 4 Iowacyje zamówieia publicze w praktyce Dialog techiczy Od redakcji Drodzy Czytelicy, od początku kryzysu gospodarczego w 2008 r. sektor bakowy jest iezwykle ostroży przy podejmowaiu decyzji o iwestowaiu w iowacyje przedsiębiorstwa we wczesej fazie rozwoju startupy. Na ogół bowiem te rodzaj aktywości gospodarczej wiąże się z dużym ryzykiem rykowym i możliwością utraty poiesioych akładów. W tej sytuacji coraz większego zaczeia abierają podmioty oferujące istrumety fiasowaia projektów iowacyjych firm. Takimi podmiotami są p. fudusze veture capital. Ich iwestycje przybierają specyficzą formę. Polega oa a zasileiu kapitałowym rozwijającej się spółki poprzez objęcie jej akcji lub udziałów. Ozacza to, że kapitał ie jest wprowadzay do firmy w formie kredytu, ale w formie właścicielskiej. Iwestor oferujący fiasowaie typu veture capital staje się zatem współwłaścicielem przedsiębiorstwa, które wsparł fiasowo. Więcej iformacji a te temat zostało zawartych w artykule pt. Iowacyje startupy. Jak pozyskać iwestora. W bieżącym umerze Biuletyu Euro Ifo kotyuujemy tematykę owych ryków. Tym razem zachęcamy przedsiębiorców do zapozaia się z możliwościami, które oferuje Republika Połudiowej Afryki i ie państwa z tej części kotyetu ( Małe i średie przedsiębiorstwa a rykach Afryki Połudiowej). Przedsiębiorcom zaiteresowaym zalezieiem zagraiczych parterów prezetujemy owe oferty współpracy międzyarodowej. Z wyrazami szacuku, Zespół Redakcyjy Biuletyu Euro Ifo Komisja Europejska lub osoby występujące w jej imieiu ie są odpowiedziale za iformacje przedstawioe w Biuletyie Euro Ifo. Poglądy wyrażoe w tym czasopiśmie są poglądami autorów i ie muszą się pokrywać z działaiami Komisji Europejskiej. Redaktor aczely: Paweł Sikorski Zespół: dr Michał Polański, Ewa Forowicz Korekta: Agieszka Maliowska Adres redakcji: Eterprise Europe Network przy PARP ul. Pańska 81/83, Warszawa tel.: , faks: Iowacyje startupy Jak pozyskać iwestora veture capital? 10 Dotacje a iowacje Od pomysłu do komercjalizacji 12 Pozasądowe rozstrzygaie sporów Pakiet regulacyjy ADR 16 Fiasowaie iwestycji w OZE dla braży MSP Nowa perspektywa Ryek pokryć dachowych w Uii Europejskiej Różice i podobieństwa w krajach UE 23 Małe i średie przedsiębiorstwa a rykach Afryki Połudiowej Nowe możliwości 26 Aktualości 28 Oferty współpracy gospodarczej Biulety Euro Ifo, który jest wydaway przez ośrodek Eterprise Europe Network działający przy Polskiej Agecji Rozwoju Przedsiębiorczości, jest fiasoway ze środków Komisji Europejskiej oraz ze środków budżetu państwa przekazywaych przez Miisterstwo Gospodarki. Skład, druk i dystrybucja: Agecja Reklamowo-Wydawicza Arkadiusz Grzegorczyk akład: 1400 egz. Redakcja ie zwraca materiałów iezamówioych oraz zastrzega sobie prawo do ich zmiay i redagowaia. Uwagi i kometarze prosimy kierować a adres: Wszystkie teksty zawarte w Biuletyie Euro Ifo mogą być przedrukowae wyłączie po uzyskaiu zgody redakcji. Zaiteresowaych preumeratą prosimy o kotakt z ajbliższym puktem Eterprise Europe Network. Publikacja została wydaa a papierze przyjazym dla środowiska aturalego (wyprodukoway w 100% z makulatury, wybieloy w procesie PCF Processed Chlorie Free). Okładka: Bartosz Bartosiński

4 Zamówieia publicze Iowacyje zamówieia publicze w praktyce DIALOG TECHNICZNY Elżbieta Cholewa Ostatio a łamach Biuletyu Euro Ifo był podejmoway temat iowacyjych zamówień publiczych i kieruków, które w tej dziedziie wytyczają owe dyrektywy UE. Warto przyjrzeć się praktyczej stroie tego zagadieia. Cechy iowacyjego zamówieia Czym właściwie jest iowacyje zamówieie? Nie chodzi tu o formułowaie defiicji, ale moża z pewością wymieić kilka wyróżiających je cech charakterystyczych. Przedmiot zamówieia osi zamioa iowacyjości, czyli czegoś owego, dotychczas iestosowaego, opracowaego jako uikale dla daego zamówieia. Na etapie ogłoszeia o zamówieiu pojawiają się trudości w sprecyzowaiu przedmiotu zamówieia. Występuje większa otwartość w określaiu przedmiotu zamówieia potecjali wykoawcy, reprezetujący sektor prywaty, uczesticzą w procesie określaia przedmiotu zamówieia (p. w odiesieiu do możliwości techiczych). Kryterium wyboru oferty jest rozwiązaie ajkorzystiejsze ekoomiczie. Występuje większe zaagażowaie ekspertów merytoryczych. Zamawiający poosi większe ryzyko związae z realizacją zamówieia (iepewość sukcesu). Bariery w iowacyjych zamówieiach publiczych Wprowadzaie owości w zakresie zamówień publiczych często apotyka róże bariery zarówo po stroie zamawiających, jak i wykoawców. Dotychczasowe doświadczeia pokazują, że przeszkody te pojawiają się zwłaszcza w obszarze pozaprawym. Oto ajczęściej spotykae bariery: iowacyje zamówieia są droższe iż rozwiązaia typowe, a ich efektywość może być mierzoa jedyie długookresowo (oszczędość wydatków publiczych związaa z zakupem p. owoczesych urządzeń wystąpi dopiero po skalkulowaiu kosztów ich eksploatacji w dłuższym okresie użytkowaia), obawa zamawiającego przed odpowiedzialością za ewetualą porażkę przedsięwzięcia iezweryfikowaego przez jego wcześiejsze stosowaie a ryku, trudości w odejściu przez zamawiającego od awyku opisywaia przedmiotu zamówieia w sposób już zay i stosoway przy zwykłych zamówieiach zamawiający często ie korzystają z możliwości odstąpieia od posługiwaia się ormami techiczymi a rzecz fukcjoalego opisu przedmiotu zamówieia, rzadkie przypadki dopuszczaia składaia ofert wariatowych, których istotą jest zapropoowaie różych sposobów wykoaia zamówieia, a to właśie jest jedym z istrumetów ułatwiających zamawiaie owości, obawy o zarzut ierówego traktowaia; zamawiający często rezygują z umożliwiaia wykoawcom uczesticzeia w defiiowaiu przedmiotu zamówieia i ie orgaizują przetargów w trybach egocjacyjych, trudości w zdefiiowaiu kryteriów ocey oferty, której przedmiotem jest iowacyje rozwiązaie, trudości w odchodzeiu od cey jako jedyego i jedozaczie defiiowaego kryterium wyboru oferty, zbyt wygórowae wymagaia dotyczące doświadczeia, jakim musi wykazać się oferet; wyklucza to możliwość wzięcia udziału wielu firmom, które mają do zaoferowaia ciekawe rozwiązaia, ale są owymi podmiotami a ryku, brak dobrych wzorców umów zapewiających współpracę obu stro po wykoaiu przedmiotu zamówieia; odchodzeie od orgaizacji kokursów, które są doskoałym ikubatorem rozwoju owych pomysłów, problem praw autorskich. Należy bowiem wskazać, że zgodie z zaleceiami Komisji Europejskiej te ostatie powiy pozostać przy twórcach. Takie staowisko wydaje się w pełi uzasadioe, bowiem jedoczese wykorzystaie i odkupieie od twórcy całości praw do pomysłu a iowacyje przedsięwzięcie ajczęściej sprawia, że te wykoawca igdy więcej a jego bazie ie stworzy owego projektu. Takie postępowaie zdecydowaie stawia a pozycji uprzywilejowaej zamawiających, a poadto może wiązać się z zakończeiem działalości przez przedsiębiorstwo, którego główą wartością iejedokrotie są pomysły i tzw. kow-how. Nie bez zaczeia jest rówież fakt, że zakup całości autorskich praw majątkowych, w sytuacji gdy licecje mogą okazać się wystarczające, zacząco podwyższa ceę przedmiotu zamówieia. Dialog techiczy Najczęstszym problemem dla zamawiającego staowi trudość w sprecyzowaiu przedmiotu zamówieia. Coś owego, iezaego wiąże się z brakiem wiedzy a te temat. Narzędziem, które ma pomóc zamawiającym w tym zakresie, jest możliwość przeprowadzeia dialogu techiczego. Począwszy od lutego 2013 r. zamawiający mogą a podstawie przepisów ustawy Prawo zamówień publiczych (PZP) przeprowadzać dyskusję z potecjalymi wykoawcami w zakresie specyfikacji techiczej. Taka możliwość rówież istiała wcześiej, ale dopiero ostatie owelizacje regulują i porządkują tę kwestię (art. 31a, 31b, 31c PZP). 4 Biulety euro ifo (10)

5 Zamówieia publicze Pojawiają się już pierwsze wioski z doświadczeń zastosowaia dialogu techiczego. Zdecydowała się a to spółka Eerga Operator S.A. Celem dialogu miało być pozyskaie iformacji iezbędych do przygotowaia opisu przedmiotu zamówieia (OPZ), specyfikacji istotych waruków zamówieia (SIWZ) oraz waruków umowy w postępowaiu, którego przedmiotem była dostawa ifrastruktury liczikowej. Dialog techiczy uruchomioo a podstawie zaproszeia w formie ogłoszeia dla potecjalych zaiteresowaych, które umieszczoo a stroie iteretowej spółki. Określoo w im reguły i zasady dialogu. Decyzję, kto ostateczie zostaie zaproszoy, podejmował zamawiający a podstawie weryfikacji spełiaia określoych wymagań. Na podstawie przeprowadzoego dialogu moża było określić kluczowe elemety decydujące o jego przydatości dla zamawiającego. Jeśli dialog ma być rzeczywiście przydaty dla zamawiającego, jest istote, żeby wzięło w im udział jak ajwięcej liczących się a ryku graczy Jeśli dialog ma być rzeczywiście przydaty dla zamawiającego, jest istote, żeby wzięło w im udział jak ajwięcej liczących się a ryku graczy. Należy też zadbać, żeby waruki uczestictwa ie preferowały określoego rozwiązaia lub techologii. Poadto opracowując zasady dialogu, warto opcjoalie przewidzieć róże możliwości kotaktu z jego uczestikami: wymiaę korespodecji, możliwość zadawaia pytań, spotkaia z zaiteresowaymi, zebraie zaproszoych uczestików. Taka elastyczość jest dogoda dla zamawiającego, pozwala a dostosowaie formy kotaktu do daej potrzeby zamawiającego oraz elastycze reagowaie a zmieiającą się sytuację w trakcie dialogu. Poadto, gdy ma o być kieroway do parterów zagraiczych, warto zamieścić ogłoszeie oraz związae z im dokumety od razu w języku agielskim lub iym języku obcym. Przed dużym wyzwaiem i skomplikowaym przedsięwzięciem budowy szpitala w formule parterstwa publiczo-prywatego (PPP) staęła spółka Szpitale Wielkopolski. Wymagało to zebraia kompleksowej wiedzy z różych dziedzi. Przed przystąpieiem do dialogu spółka przygotowała dokumety, aalizy i opracowaia, które potecjali parterzy prywati otrzymali a pierwszym ogólym spotkaiu. Chodziło o to, żeby mogli się przygotować merytoryczie do kolejych spotkań idywidualych. Sporządzoo rówież bloki tematycze z pytaiami, według których miały być prowadzoe rozmowy. Przygotowao także regulami dialogu oraz ogłoszeie publicze o im. Opracowując zasady dialogu, warto opcjoalie przewidzieć róże możliwości kotaktu z jego uczestikami Dialog techiczy odbywał się w okresie od listopada 2012 r. do marca 2013 r. Wzięło w im udział siedem firm. Przeprowadzeie dialogu techiczego umożliwiło zbadaie zaiteresowaia ryku iwestycją oraz pomogło w pozaiu potecjalych parterów prywatych poprzez bezpośredie rozmowy idywiduale. Ułatwiło to kotakt a późiejszych etapach realizacji iwestycji, a także umożliwiło idetyfikację i doprecyzowaie oczekiwań oraz przygotowaie rekomedacji parterów prywatych m.i. w zakresie modelu realizacji iwestycji, okresu trwaia umowy PPP, czasu realizacji iwestycji, podziału zadań i ryzyk, stosuku wkładu własego podmiotu publiczego do wkładu partera prywatego czy szacukowej wartości iwestycji. Pomysły i uwagi, które zebrao podczas dialogu, pozwoliły a optymalizację ścieżki realizacji iwestycji oraz uikięcie wielu błędów. Na przeprowadzeie dialogu techiczego zdecydowała się rówież Komeda Wojewódzka Policji w Katowicach. Przedmiot zamówieia (wdrożeie systemu zarządzaia zasobami IT wraz ze sprzętową ifrastrukturą serwerową, systemem archiwizacji i backupu) był a tyle skomplikoway, że zdecydowao się a procedurę dialogu techiczego. W tym przypadku zamawiający zrezygował z tworzeia jego regulamiu i zamiast tego powstało rozbudowae ogłoszeie o dialogu techiczym zawierające oprócz określeia Fot. Bartosz Bartosiński Biulety euro ifo (10) 5

6 Zamówieia publicze jego celu i zakresu iezbęde dla wykoawców iformacje o sposobie przeprowadzeia dialogu. W tym przypadku okazało się, że określeie zasad przeprowadzeia dialogu jest iezwykle istote z uwagi a zikomą liczbę regulujących przepisów. Ograiczeie się zamawiającego wyłączie do zamieszczeia krótkiego ogłoszeia komplikuje samą procedurę, bowiem w trakcie prowadzeia dialogu zamawiający może zaleźć się w obliczu takich sytuacji, które moża przewidzieć a etapie formułowaia ogłoszeia, a co do których określeie sposobu postępowaia zamawiającego skraca i ułatwia w czasie przeprowadzeie procedury. Poadto pozostawieie pełej dowolości postaowień i działaia zamawiającego, bez uregulowaia ich w formie zasad regulamiowych, może skutkować zarzutem braku zachowaia uczciwej kokurecji oraz rówego traktowaia wykoawców. Określeie zasad przeprowadzeia dialogu jest iezwykle istote z uwagi a zikomą liczbę regulujących przepisów I w tym przypadku także Komeda Wojewódzka Policji w Katowicach jako zamawiający podkreśla przydatość dialogu techiczego. Dzięki jego przeprowadzeiu uzyskao iformacje, których zdobycie w iy sposób ie byłoby możliwe bez pooszeia dodatkowych kosztów. Te ostatie iewątpliwie pojawiłyby się w przypadku zleceia wykoaia opisu przedmiotu zamówieia zewętrzemu podmiotowi. Przykład działań komedy pokazał, jak waże jest określeie w regulamiie lub ogłoszeiu o dialogu liczby podmiotów zaproszoych do rozmów. Jest to bardzo istote w przypadku przedmiotu zamówieia, o które ubiega się duża liczba wykoawców i prowadzeie dialogu techiczego z udziałem wszystkich chętych może okazać się zbyt czasochłoe. czeia, które powii spełiać wykoawcy zaproszei do uczestictwa w dialogu. Jest to bardzo waże w przypadku specjalistyczego i skomplikowaego przedmiotu zamówieia. Brak postawieia takiego waruku może skutkować udziałem w dialogu techiczym wykoawców, którzy w realizacji daego przedmiotu zamówieia ie mają żadego doświadczeia. Iformacje uzyskae w te sposób przez zamawiającego mogą mieć wątpliwą wartość. Czyikiem, który trzeba uwzględić, jest określeie ram czasowych dla plaowaego dialogu Kolejym czyikiem, który trzeba uwzględić, jest określeie ram czasowych dla plaowaego dialogu. W ogłoszeiu warto zawrzeć iformację precyzującą termi, w którym zamawiający zamierza zakończyć dialog, pozyskując wiedzę pozwalającą a właściwe przygotowaie opisu przedmiotu zamówieia. Moża rówież dodać zapis o ewetualym przedłużeiu dialogu w przypadku istotych przeszkód lub zbyt małej wiedzy pozyskaej przez zamawiającego. Waże jest rówież to, żeby zwrócić uwagę a określeie wstępych założeń dla plaowaego przedmiotu zamówieia i udostępieie ich wraz z ogłoszeiem o dialogu. Ułatwi to jego przeprowadzeie i pozwoli a pomiięcie etapu defiiowaia potrzeb zamawiającego. W te sposób już a pierwszym spotkaiu w ramach dialogu stroy będą mogły skupić się a zagadieiach szczegółowych, składających się a określeie przedmiotu zamówieia. Istote jest rówież zagwaratowaie jawości przekazywaych przez wykoawców w trakcie dialogu techiczego iformacji, a w przypadku tajemicy hadlowej odpowiedie jej zazaczeie. Stosowy zapis w regulamiie dialogu pozwoli zamawiającemu uikąć arażeia się a zarzut aruszeia tajemicy hadlowej. Z praktyczego puktu widzeia istoty jest rówież wymóg wyrażeia zgody a wykorzystaie przekazywaych zamawia- Należy także pamiętać o określeiu miimalych waruków w zakresie doświadjącemu iformacji oraz opracowań staowiących przedmiot praw autorskich a potrzeby przeprowadzeia postępowaia udzieleia zamówieia. Odpowiedie regulacje w tym zakresie zabezpieczą zamawiającego przed zarzutami aruszeia praw autorskich oraz pozwolą a wykorzystaie otrzymaych w dialogu materiałów do dokoaia opisu przedmiotu zamówieia. Jak pokazują powyższe przykłady, przeprowadzeie dialogu techiczego staowi waże arzędzie dla zamawiających, które w efektywy sposób, oszczędzając czas i środki fiasowe, może zaopatrzyć zamawiającego w iezbędą wiedzę w przedmiocie zamówieia, gwaratując przy tym uikięcie wielu błędów i podosząc prawdopodobieństwo sukcesu w realizacji zamówieia. Zróżicowae kryteria wyboru ajkorzystiejszej oferty Koleją charakterystyczą cechą iowacyjego zamówieia publiczego są zróżicowae kryteria wyboru ajkorzystiejszej oferty. W większości postępowań w Polsce to cea staowi jedye kryterium wyboru oferty. Artykuł 67 Dyrektywy Parlametu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publiczych, uchylający dyrektywę 2004/18/WE określa: Charakterystyczą cechą iowacyjego zamówieia publiczego są zróżicowae kryteria wyboru ajkorzystiejszej oferty Kryteria takie mogą p. obejmować: a) jakość, w tym wartość techiczą, właściwości estetycze i fukcjoale, dostępość, projektowaie dla wszystkich użytkowików, cechy społecze, środowiskowe i iowacyje, hadel i jego waruki; b) orgaizację, kwalifikacje i doświadczeie persoelu wyzaczoego do realizacji daego zamówieia, w przypadku gdy właściwości wyzaczoego persoelu mogą mieć zaczący wpływ a poziom wykoaia zamówieia; lub 6 Biulety euro ifo (10)

7 Zamówieia publicze c) serwis posprzedaży oraz pomoc techiczą, waruki dostawy, takie jak termi dostawy, sposób dostawy oraz czas dostawy lub okres realizacji. Składik kosztowy może rówież mieć postać stałej cey lub kosztu stałego, a podstawie których wykoawcy kokurują wyłączie w oparciu o kryteria jakościowe. Dobrym przykładem zastosowaia wyżej przytoczoych przepisów jest postępowaie prowadzoe w Holadii, dotyczące stworzeia certyfikatów PKC (z ag. Public Key Certificates) umożliwiających zawarcie drogą elektroiczą wszelkich potwierdzaych podpisem elektroiczym trasakcji między obywatelami a sektorem publiczym oraz między podmiotami z sektora publiczego. Zastosowaa techologia ie była owością; iowacyje było wykorzystaie jej a tak szeroką skalę. Każdy z pracowików admiistracji oraz każdy obywatel został zidetyfikoway a potrzeby systemu tak, aby mógł korzystać ze stworzoej ifrastruktury za pomocą certyfikatu. Podstawą wyboru wykoawcy dla realizacji PKC były kryteria podzieloe w trzech grupach: 1) spełiaie wymagań techiczych (doświadczeie, szczegółowy pla realizacji techiczych i operacyjych wymagań projektu), 2) kwestie fiasowe (oceie podlegały dwa iezależe czyiki: koszty wstępej prowizji oraz wsparcia techiczego, koszty zmiee zależe od liczby wydaych certyfikatów), 3) spełieie wymogów określoych w projekcie umowy (tj. w jaki sposób wykoawca wypełi postaowieia umowy, w szczególości dotyczące odpowiedzialości oraz zabezpieczeń). Jak widać, zamawiający ma arzędzia prawe do tego, aby podejść do zamówień publiczych w sposób strategiczy, oceiając koszty realizacji i użytkowaia przedmiotu zamówieia w całym okresie jego wykorzystywaia. W przypadku dyspoowaia publiczymi pieiędzmi jest to istoty aspekt dla społeczeństwa. Miimalizacja ryzyka Realizacja zamówieia iowacyjego, jako czegoś owego i iezaego, wiąże się ieodłączie z większym ryzykiem. Zamawiający ie ma pewości, czy zaj- dą się wykoawcy zdoli do wykoaia zamówieia. Dialog techiczy może ie przyieść oczekiwaych rezultatów. Przedsięwzięciu zawsze będą towarzyszyły też wątpliwości, czy zrealizoway przedmiot zamówieia spełi oczekiwaia i czy jego użytkowaie rzeczywiście okaże się tak ekoomicze, jak zakładao. To tylko iektóre z ryzyk, a które jest arażoy zamawiający decydujący się a iowacyje zamówieie publicze. Dlatego zarządzaie ryzykiem w procesie udzielaia takiego zamówieia jest iezwykle istote. W celu jego ograiczeia stosuje się a przykład przeprowadzaie programów pilotażowych, moitorowaie prac wykoawcy i stosowaie wyrywkowych kotroli, jak rówież stosowaie surowych kar umowych a wypadek ieależytego wykoaia zamówieia. Realizacja zamówieia iowacyjego, jako czegoś owego i iezaego, wiąże się ieodłączie z większym ryzykiem Kolejym rozwiązaiem może być rówież trasfer odpowiedzialości za duże iowacyje przedsięwzięcie. Miało to miejsce w przypadku zamówieia a wdrożeie elektroiczego systemu zarządzaia plikami (ELAK) w Austrii, realizowaego przez rząd austriacki dla wszystkich miisterstw a szczeblu federalym. W tym przypadku ryzyko prowadzeia postępowaia przejęła Federala Agecja Zamówień Publiczych (BBG). Podsumowaie Iowacyje zamówieia publicze otwierają szerokie pole dla pobudzaia iowacji, ale potrzeba jeszcze wiele czasu i doświadczeń, żeby stały się oe powszechą praktyką. Wydaje się jedakże, że jest to przyszłość ryku zamówień. Jeśli z jedej stroy chcemy wykorzystać szerokie możliwości pobudzaia iowacji, które drzemią w bardzo dużym ryku zamówień publiczych, z drugiej zaś efektywiej i bardziej odpowiedzialie wykorzystywać publicze środki, którymi dyspoują jedostki samorządowe i istytucje rządowe, to właśie iowacyje zamówieia są przyszłością ryku zamówień. Iowacyje zamówieia publicze otwierają szerokie pole dla pobudzaia iowacji, ale potrzeba jeszcze wiele czasu i doświadczeń, żeby stały się oe powszechą praktyką Opracowao a podstawie : Iowacje w zamówieiach publiczych, Mika Ewelia, dium.goldead.pl/artykul/iowacje- _w_zamowieiach_publiczych-204. html#_ft12 Doświadczeia z dialogiem techiczym, Praktycze aspekty dialogu techiczego, Moika Kucharczyk rp.pl/artykul/ html?p=3 Iowacyje i przedkomercyje zamówieia publicze, Polska Agecja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2012 Iowacyje zamówieia publicze w Polsce ekspertyza, Polska Agecja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2011 Zamówieia publicze przyjaze iowacjom, Polska Agecja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2010 Elżbieta Cholewa ośrodek Eterprise Europe Network przy Świętokrzyskim Cetrum Iowacji i Trasferu Techologii w Kielcach Biulety euro ifo (10) 7

8 Iowacje Iowacyje startupy jak pozyskać iwestora veture capital? Marta Czyżewska W ostatich latach jesteśmy świadkami rosącego zaiteresowaia tematyką fiasowaia iowacyjych bizesów zajdujących się we wczesych fazach rozwoju. Iicjatorzy owatorskich przedsięwzięć mają przed sobą dosyć szeroki wachlarz możliwości pozyskaia kapitału a ich rozwój. Veture capital i aiołowie bizesu Jeszcze kilka lat temu zaledwie co dziesiąty meedżer wiedział, czym jest istrumet popularie azyway veture capital. Dzisiaj wiedza a temat iwestycji kapitałowych jest zaczie większa. Termi veture capital obejmuje iwestycje kapitałowe dokoywae w przedsięwzięcia a iepubliczym ryku kapitałowym w celu osiągięcia średio- i długotermiowych zysków z przyrostu wartości. Na ryku veture capital występują zarówo iwestorzy istytucjoali (fudusze veture capital), jak też ieformali (osoby fizycze zwae aiołami bizesu, z ag. busiess agels). Termi veture capital obejmuje iwestycje kapitałowe dokoywae w przedsięwzięcia a iepubliczym ryku kapitałowym w celu osiągięcia średioi długotermiowych zysków z przyrostu wartości W 2013 r. w Polsce iwestycje veture capital wyiosły 0,039% Produktu Krajowego Brutto (PKB). W tym zakresie wyprzedziły as w Europie jedyie Wielka Brytaia (0,059%), Norwegia (0,050%), Belgia (0,044%) i Luksemburg (0,042%). W latach udział iwestycji a tym ryku w Polsce wyosił średioroczie 0,028% PKB, podczas gdy w wyżej wymieioych krajach był przeważie wyższy iż w roku 2013, co potwierdza, że ryek te rośie w Polsce szybciej iż w iych państwach. Prywati iwestorzy istytucjoali veture capital dyspoują zaczącymi kwotami a jedo przedsięwzięcie (powyżej kilku ml EUR) i są skłoi iwestować w przedsiębiorstwa o bardziej ugrutowaej pozycji a ryku. Ich ofertę uzupełiły fudusze współfiasowae ze środków Uii Europejskiej przede wszystkim w ramach Programu Operacyjego Iowacyja Gospodarka Działaia 3.1 Iicjowaie działalości iowacyjej. Przedsiębiorcy poszukujący możliwości pozyskaia kapitału a sfiasowaie swoich iowacyjych przedsięwzięć mogą zaleźć iformację o istytucjach oferujących te rodzaj kapitału a stroie PARP (Program Operacyjy Iowacyja Gospodarka Działaie 3.1. W zakładce lista podpisaych umów zajdują się listy podmiotów, którym PARP powierzyła w zarządzaie kapitał iwestycyjy). W rezultacie ostatiego kokursu ogłoszoego w 2013 r. powstały jeszcze 32 owe fudusze o kapitalizacji rzędu 6 10 ml PLN. Istotym zadaiem tej grupy fuduszy jest preikubacja przedsięwzięć, polegająca a wsparciu doradczo-przygotowawczym zmierzającym do iwestycji kapitałowej. Z tego względu Polska Agecja Rozwoju Przedsiębiorczości azywa te fudusze ikubatorami, gdyż świadczą oe wsparcie doradcze dla startujących z bizesem. Fudusze te realizują iwestycje ieprzekraczające kwoty 200 tys. EUR. W momecie zaiwestowaia kapitału w owo zakładaym podmiocie obejmują w im udziały miejszościowe. Obserwacje ryku z pozycji meedżera zarządzającego fuduszem kapitału zalążkowego IoFud (www.iofud.pl) oraz ioseedfud stworzoego przez Wyższą Szkołę Iformatyki i Zarządzaia z siedzibą w Rzeszowie pozwalają autorce stwierdzić, że poziom iowacyjości pomysłów, które poszukują fiasowaia, ie ależy do bardzo wysokich. Młodzi iicjatorzy startupów potrzebują wsparcia w przygotowaiu i uruchamiaiu swoich przedsięwzięć. Istrumet fiasowaia oferoway obecie w ramach POIG 3.1. jest kluczowym arzędziem stymulowaia iowacyjej przedsiębiorczości apędzającej gospodarki krajów a całym świecie. Młodzi iicjatorzy startupów potrzebują wsparcia w przygotowaiu i uruchamiaiu swoich przedsięwzięć Iteresujący jest mechaizm zapewiający trwałość tego istrumetu poprzez koieczość reiwestowaia kapitału odzyskaego a wyjściach z iwestycji, tj. przez sprzedaż udziałów. Kapitał odzyskay ze sprzedaży ikubatory są zobligowae poowie zaiwestować w koleje iowacyje przedsięwzięcia bizesowe a tej samej zasadzie jak w pierwszej rudzie fiasowaia. Efektywość tego istrumetu moża będzie oceić po kilku latach, kiedy zostaą zrealizowae wyjścia fuduszy z pierwszej rudy iwestycyjej. Pozwoli to stwierdzić, czy kapitał powierzoy przez PARP w zarządzaie różym istytucjom był dobrze zaiwestoway. Ze statystyk ogóloświatowych wyika bowiem, że iwestycje we wczese fazy rozwoju są obarczoe bardzo dużym ryzykiem średio jede startup spośród dziesięciu okazuje się sukcesem, zaś pięć iwestycji kończy się bakructwem. Obok fuduszy seed capital istytucjoalych iwestorów fukcjoują także stowarzyszeia zrzeszające aiołów biz- 8 Biulety euro ifo (10)

9 Iowacje Poszukiwaie iwestora Rozważając możliwości pozyskaia kapitału od iwestora, ależy przeaalizować kwestie dotyczące opodatkowaia aportów, czyli wkładów iepieiężych woszoych do spółek kapitałowych. Zwłaszcza, jeśli wskutek iwestycji fuduszu, jest tworzoa owa spółka kapitałowa, w której pomysłodawca i fudusz obejmują udziały stosowie do wiesioych wkładów gotówkowych lub/i aportów. Osoba fizycza, która plauje pozyskać kapitał od iwestora a realizację owatorskiego przedsięwzięcia bizesowego, powia rozważyć możliwość uruchomieia bizesu, czyli zamoże osoby fizycze, które rówież iwestują w młode startupy, także wespół z fuduszami kapitału zalążkowego. Populare sieci to m.i.: Polska Sieć Aiołów Bizesu POLBAN, Lewiata Busiess Agels, Gildia Aiołów Bizesu. Kolejym istrumetem fiasowaia ieco bardziej zaawasowaych rykowo bizesów są fudusze stworzoe przez fudusz fuduszy, którym jest w Polsce Krajowy Fudusz Kapitałowy (KFK). Został o powołay 1 lipca 2005 r. a mocy ustawy o Krajowym Fuduszu Kapitałowym, a jego właścicielem jest Bak Gospodarstwa Krajowego. KFK oddał w zarządzaie istytucjom wyspecjalizowaym w dyspoowaiu fuduszami veture capital poad 200 ml EUR pochodzących z budżetu państwa, fuduszy strukturalych UE oraz od rządu Szwajcarii. Kapitał fuduszy założoych przy fiasowym udziale KFK (w odróżieiu od powierzoych istytucjom w ramach POIG 3.1., gdzie występuje w dużej mierze kapitał z fuduszy UE) w połowie pochodzi ze źródeł prywatych iwestorów, a w połowie z wyżej wymieioych źródeł publiczych. Obecie a ryku jest 17 tego rodzaju fuduszy. Iformacje o ich zajdują się a stroie Krajowego Fuduszu Kapitałowego. Mogą oe zaiwestować awet do 1,5 ml EUR w już istiejące a ryku przedsiębiorstwa. Moda a startupy to także moda a spioffy, czyli spółki z udziałem uczeli i pracowików aukowych Moda a startupy to także moda a spioffy, czyli spółki z udziałem uczeli i pracowików aukowych, którzy komercjalizują wyiki prowadzoych prac badawczo-rozwojowych (B+R). Pracowicy aukowi, pracowicy istytutów badawczych i uczelie będą mieć możliwość pozyskaia kapitału iwestycyjego a komercjalizację prac B+R w ramach programu Bridge Alfa od fuduszu powołaego przez Narodowe Cetrum Badań i Rozwoju (NCBiR). Do przedsiębiorstw o ugrutowaej pozycji rykowej, zajdujących się w przej- ściowych trudościach, ofertę adresują prywate fudusze veture capital i private equity, które ie są skłoe admierie ryzykować, iwestując w startupy. Dzieje się tak dlatego, że środki powierzoe w zarządzaie, fudusze muszą pomożyć a tyle, żeby po realizacji wyjść móc zwrócić kapitał według stóp zwrotu obiecaych jego dostarczycielom. Warto zauważyć, że iwestycje kapitałowe staowią iteresującą ofertę dla iicjatorów ambitych, dyamiczie rozwijających się przedsięwzięć, realizowaych a wzrostowych rykach, zarządzaych przez zespoły osób zaagażowaych i mających doświadczeie w bizesie. esu i poprowadzeia przedsiębiorstwa przed dokoaiem iwestycji, bowiem wiesieie aportu do spółki kapitałowej tylko w postaci przedsiębiorstwa lub jego zorgaizowaej części jest zwolioe od podatku od dochodu oraz od podatku VAT. Poszukiwaia kapitału powiy poprzedzić starae przygotowaia kocepcji bizesowej Poszukiwaia kapitału powiy poprzedzić starae przygotowaia kocepcji bizesowej. Propozycja bizesowa przesłaa do iwestora powia zawierać wszystkie elemety ujmowae w klasyczym bizesplaie (choć preferuje się bardziej sytetycze, zwięzłe opisy), a poadto strategię wyjścia oraz propozycję fiasową, czyli wysokość oferowaych mu udziałów w zamia za kwotę iwestycji. Kwota kapitału powia mieć swoje uzasadieie w plaowaych akładach i plaie przepływów fiasowych. Propozycja bizesowa powia być wyrazem etuzjazmu, determiacji zespołu/zarządu iicjującego przedsięwzięcie, jak i wiedzy o ryku. Mówi się Fot. Bartosz Bartosiński Biulety euro ifo (10) 9

10 Iowacje Warto pamiętać, że ależy projektować przedsięwzięcia, które staowią odpobowiem, że fudusze iwestują rówież w ludzi, a ie tylko w same pomysły. Iwestorzy orgaizują różorode kokursy, by wyłoić ajlepsze iowacyje przedsięwzięcia Przechodząc do pomysłu opis przedsięwzięcia musi być klarowy, a mechaizm fukcjoowaia i model bizesu powiy zostać dobrze wyjaśioe. Waże jest udowodieie, że bizes przyiesie wymiere korzyści i to, żeby pomysłodaw- ca wiedział, ile potrzeba mu kapitału do realizacji przedsięwzięcia. Do spotkaia z iwestorem ależy się bardzo dobrze przygotować. Warto wykorzystać jede z dostępych szabloów prezetacji iwestorskich. Nie powia oa przekraczać 10 slajdów i ajlepiej, by zaprezetować przedsięwzięcie w ciągu ok. 20 miut w taki sposób, aby iwestor miał czas a zadawaie pytań. Iwestorzy orgaizują różorode kokursy, by wyłoić ajlepsze iowacyje przedsięwzięcia, orgaizują przeglądy większej liczby projektów w formie kilkumiutowych wystąpień (z ag. elevator pitch) przed większym groem iwestorów. wiedź a realą potrzebę ryku, a ie są jedyie wytworem kreatywości iicjatora bizesu. Reasumując, iwestorzy poszukują dobrych projektów, doświadczoego i zaagażowaego zespołu, wysokiej stopy zwrotu z zaiwestowaego kapitału oraz strategii wyjścia z bizesu, co pozwoli im zrealizować zyski. Kapitał jest a ryku, ale brakuje dobrych pomysłów. dr Marta Czyżewska Kierowik fuduszu zalążkowego IoFud, Wyższa Szkoła Iformatyki i Zarządzaia z siedzibą w Rzeszowie Iowacje Dotacje a iowacje OD Pomysłu DO KOMERCJALIZACJI Tomasz Hoffma Uia Europejska stawia sobie za cel bycie prymusem a gospodarczej mapie świata. Aby to osiągąć, a potem utrzymać swoją pozycję, jest skazaa a itesyfikację iowacyjości. Powodem tego są relatywie iewielkie zasoby aturale i wysokie koszty siły roboczej. Kluczem do sukcesu jest zatem skutecza komercjalizacja iowacyjych produktów i usług. Jedym z arzędzi wspierających przemysł UE w podejmowaiu czasem ryzykowych decyzji o iwestycjach w badaia ad iowacjami, są dotacje a działaia B+R. Są oe dostępe już a poziomie europejskim, a iebawem będzie moża skorzystać z programów operacyjych a poziomie aszego kraju. Najpierw pomysł, potem dotacja Elemetarą kwestią jest skupieie się przez iowatora a pomyśle w poczuciu wolo- Przedsiębiorca powiie rozpocząć poszukiwaie form i źródeł wsparcia wtedy, kiedy jego projekt ma kształt zgody z ambicjami i strategią rozwoju firmy ści do działaia bez krępujących wytyczych i procedur. Takie podejście pozwoli a realizację projektu wpisującego się w strategię rozwoju przedsiębiorstwa, otwierając jedocześie szasę a zdobycie zewętrzego fiasowaia w postaci dotacji. Część przedsiębiorców myśląc o jej pozyskaiu, iestety skupia się wyłączie a dopasowaiu swojego pomysłu do możliwości dotacyjych. Jest to typowy błąd, który ograicza iowacyjość projektu. W efekcie może to skutkować brakiem korzyści w średiej i dłuższej perspektywie zarówo dla iowatora, jak i dla kosumeta (użytkowika). Przedsiębiorca powiie rozpocząć poszukiwaie form i źródeł wsparcia wtedy, kiedy jego projekt ma kształt zgody z ambicjami i strategią rozwoju firmy. Klasyfikacja projektu W celu rozpatrzeia możliwości pozyskaia oraz wyszukaia ewetualych źródeł wsparcia fiasowego ze środków publiczych ależy przeprowadzić aalizę w astępujących obszarach: iowacyjość oczekiwaych rezultatów projektu, wpływ oczekiwaych rezultatów projektu a wyzwaia w UE, wdrożeie (komercjalizacja) oczekiwaego rozwiązaia w przypadku sukcesu projektu rozwoju iowacji. 10 Biulety euro ifo (10)

11 Iowacje Aaliza iowacyjości oczekiwaych rezultatów projektu Pierwszym aspektem jest iowacja, którą klasyfikuje się ze względu a jej rodzaj oraz skalę. Z puktu widzeia rodzaju iowacyjości moża wyróżić opracowaie owego produktu lub usługi oraz modyfikację techologiczą wytwarzaia takiego samego produktu lub realizacji usługi. Przyjmuje się, że iowacja zawsze charakteryzuje się dodatim wpływem dla użytkowika (kosumeta). Może tu chodzić p. o zaspokojeie ważych dla iego potrzeb dzięki opracowaiu owej fukcjoalości lub użyteczości produktu czy usługi, obiżeiu ich cey, większej dostępości, itd. O tym, czy wprowadzoe rozwiązaie zostaie uzae za iowacyje, decyduje fakt dostrzeżeia po jego wprowadzeiu zmiay przez użytkowika produktu lub odbiorcę usługi. Zmiaa, która ie została dostrzeżoa przez kosumeta, ie będzie potraktowaa jako iowacja. Nawet jeżeli w przekoaiu wytwórcy jest owością. Fot. Bartosz Bartosiński Zmiaa, która ie została dostrzeżoa przez kosumeta, ie będzie potraktowaa jako iowacja W zakresie skali możemy wyróżić iowację w wymiarze regioalym, krajowym, europejskim lub światowym. Zasięg owatorskiego rozwiązaia musi być rozpatryway w kotekście potecjalego zapotrzebowaia a ie. Przykładowo, opracowaie owej metody produkcji oscypków igdy ie będzie uzae za iowację w wymiarze światowym; bez względu a to, kto i gdzie by ją opracował, zawsze pozostaie oa iowacją regioalą. Aaliza wpływu oczekiwaych rezultatów projektu a wyzwaia w UE Kolejym aspektem aalizy projektu jest zbadaie możliwości jego wpływu a wyzwaia stojące przed Uią Europejską. Są oe wskazywae między iymi przez Parlamet Europejski (dyrektywy), Komisję Europejską (wytycze), rządy krajów człokowskich (strategie w wybraych dziedziach). Potecjaly iowator powiie zorietować się, w jaki sposób wdrożeie jego iowacyjych pomysłów wpisuje się w potrzeby sformułowae przez UE i jej człoków. Wyzwaia mogą mieć zasięg szeroki (p. redukcja emisji CO 2, tworzeie owych miejsc pracy, wyzwaia w związku ze starzeiem się społeczeństwa lub wzrost kokurecyjości produktów europejskich a rykach światowych) lub ograiczoy do wąskiej grupy odbiorców iowacyjego projektu lub usługi (p. wpływ dłużej działającego płyu do odmrażaia zwrotic kolejowych a liczbę i czas spóźień pociągów z powodu zamarziętej trakcji). Zawsze jedak powiy zostać wcześiej sformułowae przez obiektywą istytucję, którą może być istytut aukowy specjalizujący się w tym kokretym zakresie czy też agecja rządowa odpowiadająca za day obszar gospodarki. Powyższa aaliza powia uwzględiać ie tylko fakt możliwości wpływu projektu a wyzwaia, ale także skalę jego pote- cjalego oddziaływaia (itesywość oraz zasięg). Należy zatem oszacować bezwzględy wpływ iowacji oraz dokoać porówaia z obecie istiejącymi rozwiązaiami w zakresie daego wyzwaia i braży, jeśli takowe fukcjoują. Dokoaie takiego podsumowaia będzie miało duże zaczeie dla określeia wpływu rozwiązaia oraz jego skali. Wdrożeie oczekiwaych rezultatów projektu Trzecim aspektem, który ależy wziąć pod uwagę przy oceie iowacyjego projektu, jest aaliza możliwości komercjalizacji jego oczekiwaych rezultatów. Należy oszacować, czy rezultat projektu jest możliwy do szerokiej (z puktu widzeia grupy docelowej) sprzedaży lub udostępiaia go iym w przypadku sukcesu w fazie B+R. Beeficjet, który chce wprowadzić swoje produkty lub usługi a ryek, może komercjalizować je samodzielie lub we współpracy z iymi. Alteratywym sposobem może być oczywiście odsprzedaie rezultatów projektu kotrahetowi, który ma większy potecjał lub iteres w ich szerokiej komercjalizacji (czyli aaliza ska- Biulety euro ifo (10) 11

12 Iowacje li oddziaływaia w przypadku realizacji sprzedaży vs odsprzedaia rozwiązaia siliejszemu graczowi). Beeficjet, który chce wprowadzić swoje produkty lub usługi a ryek, może komercjalizować je samodzielie lub we współpracy z iymi Iym, szczególym sposobem wdrożeia dla wybraych rozwiązań, może być ich ieodpłate upowszechieie. Przykładem, którym moża zilustrować taki przypadek, jest dopracowaie owatorskiej metody operacji kręgosłupa. Aaliza możliwości wdrożeia rezultatu takiego projektu powia określić sposoby dotarcia do odbiorców (lekarzy specjalizujących się w operacjach kręgosłupa) oraz powody, dla których iowator miałby ieodpłatie podzielić się swoimi osiągięciami z iymi. Potecjał iowatora Przy określeiu źródeł dotacji a iowacyjość bardzo waże jest zdefiiowaie potecjału iowatora umożliwiającego zrealizowaie projektu a etapie B+R, wdrożeia i osiągięcia sukcesu rykowego. Aaliza potecjału iowatora powia zacząć się od określeia zaczeia plaowaego projektu dla realizacji strategii jego przedsiębiorstwa. Im sukces projektu siliej korespoduje z realizacją strategii firmy, tym jej potecjał jako beeficjeta jest wyższy. Należy dokoać także ocey, a ile zasoby, którymi dyspouje przedsiębiorstwo, są podstawą i gwaratem samodzielego zrealizowaia wszystkich koieczych działań do osiągięcia zamierzoych celów. Aaliza ta powia uwzględiać oczywiście dopasowaie kompetecji i doświadczeń człoków zespołu. Jeśli projekt jest realizoway ze współpracowikami czy kosorcjatami, to waże jest zbadaie trwałości powiązań występujących pomiędzy imi (wspóle cele, rzetela umowa itd.). Istote jest rozstrzygięcie wszystkich kwestii praw własości itelektualej powstałej w trakcie realizacji projektu. Wszystkie działaia opcjoale powiy zostać podparte weryfikacją możliwości ich realizacji. Jeśli przedsiębiorstwo ma zamiar odsprzedać wyiki projektu B+R kocerowi, który może je wdrożyć i szeroko skomercjalizować, to powio uzyskać co ajmiej list potwierdzający taką itecję, ajlepiej od więcej iż jedego kotraheta. Tomasz Hoffma PNO Cosultats Prawo Pozasądowe rozstrzygaie sporów Pakiet regulacyjy ADR Piotr Stańczak W czerwcu ubiegłego roku zostały ogłoszoe dwa zamiee dla ochroy europejskich kosumetów akty prawe staowiące pakiet regulacyjy dotyczący alteratywych metod rozwiązywaia sporów (z ag. Alterative Dispute Resolutio ADR). Były to: Dyrektywa Parlametu Europejskiego i Rady 2013/11/UE w sprawie alteratywych metod rozwiązywaia sporów kosumeckich, zmieiająca rozporządzeie 2006/2004/WE i dyrektywę 2009/22/WE 1 (dalej: Dyrektywa w sprawie ADR), Rozporządzeie Parlametu Europejskiego i Rady 524/2013/UE w sprawie iteretowego systemu rozwiązywaia sporów kosumeckich 2, zmieiające rozporządzeie 2006/2004/WE i dyrektywę 2009/22/WE 3 (Rozporządzeie w sprawie ODR). Pierwszy z ww. aktów ma zostać implemetoway do porządków prawych w krajach człokowskich do 9 lipca 2015 r., drugi zaś wejdzie w życie 9 styczia 2016 r. Co do zasady system ADR ma obejmować cały ryek kosumecki w daym kraju, jedocześie otwierając ryki sprzedaży towarów i usług w sieci a umowy trasgraicze, usprawiając przy tym możliwość dochodzeia roszczeń z umów zawieraych drogą elektroiczą. Warto postawić zatem pytaie, do jakiego stopia społeczeństwo polskie zwłaszcza polscy przedsiębiorcy i kosumeci jest przygotowae a adchodzące owe. Należy zadać pytaie o rozumieie takich termiów jak ADR, ODR lub w bardziej rozwiiętej i spolszczoej formie pozasądowe rozwiązywaie sporów. Nade wszystko jedak warto przyjrzeć się liczbom i statystykom obrazującym udział uczestików ryku i ich astawieie do metod polubowego rozwiązywaia sporów. Czym jest pozasądowe rozwiązywaie sporów? Przez pozasądowe rozwiązywaie sporów ależałoby rozumieć iterwecję trzeciego, eutralego wobec stro spo- 12 Biulety euro ifo (10)

13 Prawo ru podmiotu, który propouje lub arzuca rozwiązaie bądź doprowadza do spotkaia stro w celu ułatwieia zalezieia polubowego rozstrzygięcia. Co do zasady ie moża zatem uzać za metodę pozasądowego rozwiązywaia sporów: postępowań toczących się przed podmiotami rozstrzygającymi spory, w przypadku gdy osoby fizycze odpowiadające za rozstrzygięcie sporu są zatrudioe lub wyagradzae wyłączie przez idywidualego przedsiębiorcę, systemu rozpatrywaia skarg zapewiaego dla kosumeta przez profesjoalistę, ekspertyz, tj. pomociczego odwołaia się do opiii rzeczozawcy czy biegłego, którego celem jest ie rozwiązaie sporu, a pomoc w iej procedurze sądowej czy arbitrażowej, egocjacji pomiędzy stroami, mechaizmów rozwiązywaia sporów między przedsiębiorcami, działań podejmowaych przez sędziów w celu rozstrzygięcia sporu w toku postępowaia sądowego dotyczącego tego sporu, postępowań wszczyaych przez przedsiębiorcę przeciwko kosumetowi, zautomatyzowaych systemów egocjacyjych, które ie wymagają udziału człowieka, a są oferowae przez dostawców usług teleiformatyczych; trudo je uzać za systemy rozstrzygaia sporów prowadzoych przez stroy trzecie, a raczej za efekt działaia istrumetów techiczych, mających a celu ułatwieie bezpośredich egocjacji między stroami sporu 4. Podmiotem takim ie będzie zatem żada istytucja, pozbawioa atrybutu i gwaracji iezależości istytucjoalej, stwarzająca ryzyko stroiczości bądź braku elemetu rzeczywistego zaagażowaia (bezpośrediego, osobowego) w proces rozwiązywaia sporu. Trudo także mówić o ADR, gdy ciało, orgaizacja, istytucja zajmuje się rozwiązywaiem sporów w sposób ieoprocesoway, czyli iejako przy okazji swojej działalości statutowej, ad hoc (p. orga admiistracji publiczej, wydający zezwoleia a działalość gospodarczą określoego typu i iemający zdefiiowaych uprawień pozasądowego rozwiązywaia sporów ai określoej procedury). Stosuek do ADR w Polsce Urząd Ochroy Kokurecji i Kosumetów (UOKiK) w Założeiach z 3 wrześia 2014 r. do ustawy o pozasądowym rozwiązywaiu sporów kosumeckich oraz o zmiaie iych ustaw 5 wskazuje a rosącą popularość pozasądowych metod rozwiązywaia sporów, zwłaszcza kosumeckich. Dae wojewódzkich ispektoratów Ispekcji Hadlowej (IH) 6 potwierdzają wzrostowy tred w zakresie mediacji i stale rosącą liczbę spraw zakończoych ugodą pomiędzy przedsiębiorcą a kosumetem. Dae wojewódzkich ispektoratów Ispekcji Hadlowej (IH) potwierdzają wzrostowy tred w zakresie mediacji Jedak aaliza daych dotyczących działalości polubowych sądów kosumeckich przy ispektoratach IH wskazuje już a wahaia statystycze, jeżeli chodzi o liczbę spraw rozwiązywaych przez arbitraż kosumecki, a od 2011 r. a iekorzystą tedecję wzrostu liczby odmów wszczęcia postępowaia. Od 2009 staty- styki dotyczące ugód zawieraych przed sądami ulegają wahaiu, ie wykazując zdecydowaego tredu. Na przestrzei lat ajwiększa liczba spraw przekazaych do mediacji w ciągu roku wyiosła (2013 r.), podczas gdy rekordowa liczba spraw skierowaych do sądów polubowych to 2768 (2011 r.). Na pewo cieszy to, że mamy do czyieia z tedecją wzrostową w mediacji oferowaej przez ispektoraty IH. Jedak już arbitraż kosumecki polubowych sądów każe się zastaowić ad fukcjoalością mechaizmu w obecym kształcie. Problem staje się wyraźy zwłaszcza wtedy, kiedy spróbujemy zestawić powyższe statystyki działalości ADR-ów IH ze skalą obrotu kosumeckiego. Oczywiście trudo tę skalę oszacować w prosty sposób, ale wydaje się, że trafym wskaźikiem jest liczba przedsiębiorstw obsługujących ryek kosumecki w Polsce. Wg daych UOKiK w Polsce prowadzi działalość ok przedsiębiorców 7, którzy zawierają umowy z kosumetami. Oceiając z tej perspektywy aktywość mechaizmów ADR prowadzoych przez IH, ietrudo dostrzec koieczość przeskalowaia systemowego, tj. dostosowaia do rozmiarów potrzeb a ryku lub Działalość Ispekcji Hadlowej w zakresie mediacji w latach w liczbach Rok Liczba wiosków o mediację Pozytywe dla kosumeta Negatywe dla kosumeta (67 proc.) 3394 (33 proc.) (67 proc.) 3688 (33 proc.) (67 proc.) 3874 (33 proc.) (67 proc.) 4035 (33 proc.) (66 proc.) 4419 (34 proc.) Źródło: opracowaie Departametu Ispekcji Hadlowej UOKiK a podstawie daych przekazaych przez wojewódzkie ispektoraty Ispekcji Hadlowej. Działalość stałych polubowych sądów kosumeckich w latach w liczbach Rok Liczba wiosków Liczba odmów Wyroki: Ugody: zasądzające oddalające wstępe sądowe Źródło: opracowaie Departametu Ispekcji Hadlowej UOKiK a podstawie daych przekazaych przez wojewódzkie ispektoraty Ispekcji Hadlowej. Biulety euro ifo (10) 13

14 Prawo odpowiedio wysoki poziom ochroy kosumetów. Fot. Bartosz Bartosiński zreorgaizowaia systemu. Jest to tym bardziej istote, że mechaizmy pozasądowe prowadzoe w oparciu o wojewódzkie ispektoraty Ispekcji Hadlowej są, jak dotąd, podstawową strukturą typu pozasądowego, obsługującą spory a liii kosumet przedsiębiorca w Polsce. Struktura ta ma przy tym co istote charakter multisektorowy i obejmuje swoim zasięgiem cały kraj. Wydaje się, że zagwaratowaie udziału w systemach ADR maksymalej liczby spośród wspomiaych 730 tys. przedsiębiorców może być jedym z kluczy do odblokowaia potecjału pozasądowych metod rozwiązywaia sporów. Aby zrozumieć sytuację, w której zajduje się Polska w przeddzień wprowadzeia pakietu ADR do obrotu, warto odieść się także do iych daych dostarczaych przez koleje edycje tablic wyików kosumeckich. Jedym z ajowszych w tego typu dokumetów i zarazem ajbardziej miarodajym, wydaje się Tablica wyików dla waruków kosumeckich; Kosumeci czujący się pewie a jedolitym ryku. Wydaie dziewiąte lipiec 2013 r. 8 Dae z tablicy wskazują, że jedyie ieco poad połowa spośród uijych przedsiębiorców zawierających umowy z kosumetami (53%) jest choćby świadoma istieia mechaizmów ADR, a w ciągu ostatich dwóch lat tylko 7% z ich faktyczie korzystało z takich mechaizmów w celu rozstrzygaia sporów z kosumetami. Ta dysproporcja jest szczególie zamiea dla Polski. Okazuje się bowiem, że odsetek detalistów, którzy zają dowoly orga zajmujący się pozasądowym rozstrzygaiem sporów, wyosi 72%, a więc zaczie powyżej średiej europejskiej. Jedocześie odsetek tych, którzy skorzystali z mechaizmów ADR, to zaledwie 11%. Co zatem powoduje, że tak iewielu przedsiębiorców chce korzystać z taich, szybkich, polubowych mechaizmów pojedawczego rozwiązywaia problemów? Badaia wykazują, że problemu z pewością ie moża sprowadzić do iewiedzy; może za to chodzić o ie kwestie, p. zaufaie, słabą orgaizację środowisk bizesowych lub aspekt orgaizacyjy całego systemu ADR. prawodawca europejski wyszedł z założeia, że Jedolity Ryek UE, obok wartości dodaej w postaci lepszej jakości, większej różorodości, przystępych ce, powiie także zapewiać kosumetom wysokie stadardy bezpieczeństwa towarów i usług Zarys geezy regulacji Tworząc pakiet regulujący problematykę pozasądowego rozwiązywaia sporów kosumeckich, prawodawca europejski wyszedł z założeia, że Jedolity Ryek UE, obok wartości dodaej w postaci lepszej jakości, większej różorodości, przystępych ce, powiie także zapewiać kosumetom wysokie stadardy bezpieczeństwa towarów i usług. Wiąże się z tym W tym kotekście zwrócoo uwagę a palący problem barier i rozdrobieia wspólotowego, które powodowały ieufość u obywateli państw UE kupujących za graicą i degradowały kluczowe dla uijej gospodarki zasady swobodego przepływu towarów i usług. Poważe zaburzeia w zakresie możliwości dochodzeia roszczeń w przypadku zakupów usług czy umów kosumeckich za graicą zaobserwowała także Sieć ECC-NET 9. Po raz kolejy w historii gospodarczego jedoczeia Europy zapewieie dostępu do prostych, skuteczych, szybkich i taich sposobów rozstrzygaia sporów krajowych i trasgraiczych wyikających z umów sprzedaży towarów lub usług powio stać się kluczowym zadaiem dla uzdatieia polityki kosumeckiej. Uzao, że taki dostęp powiie być przede wszystkim zapewioy w przypadku trasakcji dokoywaych przy wykorzystaiu iteretu i że ma o szczególie waże zaczeie, gdy kosumeci dokoują zakupów trasgraiczych. Dyrektywa ADR i jej założeia Dyrektywa w sprawie ADR uporządkowuje iejako cały teatr działań w Uii Europejskiej. Zakłada uformowaie dla pozasądowego rozwiązywaia sporów kosumeckich podmiotów: wysokiej jakości spełiających kryteria szybkości, taiości, prostoty w warukach Jedolitego Ryku, rozpatrujących spory wyikające z umów o sprzedaży towarów lub świadczeie usług przez przedsiębiorców. Jedocześie wprowadza rozstrzygięcia legislacyje dla trzech główych obszarów problemowych: luk w zakresie działaia podmiotów ADR, zarówo w ujęciu brażowym, jak i geograficzym, braku świadomości i iedoiformowaia, utrudiające kosumetom i przedsiębiorstwom korzystaie z usług podmiotów ADR oraz iejedolitej jakości ADR: duża liczba podmiotów ADR działa w sposób iezgody z podstawowymi zasadami określoymi w zaleceiach KE. Pomimo odchyleia w kieruku umów z elemetem trasgraiczym, dyrektywa 14 Biulety euro ifo (10)

15 Prawo ma też zastosowaie do pozasądowego rozwiązywaia sporów krajowych. Powiy oe dotyczyć zobowiązań umowych wyikających z umów sprzedaży lub umów o świadczeie usług, o ile zarówo przedsiębiorca, jak i kosumet mają domicyl w obszarze UE. Klauzula miimalizująca harmoizację upoważia państwa człokowskie do utrzymaia w mocy lub wprowadzeia przepisów wykraczających poza przepisy określoe w iiejszej dyrektywie, aby zagwaratować wyższy poziom ochroy kosumetów. Nowym elemetem w przepisach dyrektywy, bardzo istotym dla utrzymaia skuteczości regulacji, jest część poświęcoa obowiązkom iformacyjym oraz wprowadzeie całego mechaizmu regulacyjo-kotrolego. Państwa człokowskie mają obowiązek zapewić to, żeby przedsiębiorcy iformowali kosumetów o podmiotach ADR, które są właściwe dla tych przedsiębiorców do rozstrzygaia sporów z kosumetami. Iformacje te powiy obejmować adres stroy iteretowej stosowych podmiotów ADR oddelegowaych do obsługi sporów kosumeckich z podmiotami gospodarczymi. Co więcej, dyrektywa akłada a państwo człokowskie zobowiązaie doprowadzeia do tego, by przedsiębiorca przedstawiał kosumetowi iformacje, czy korzysta z serwisu odpowiedich podmiotów ADR do rozstrzygięcia daego sporu. Prawodawca europejski uzał przy tym, że aby zapewić prawidłowe i skutecze fukcjoowaie podmiotów ADR, ależy je ściśle kotrolować. Wprowadzoy został wymóg wyzaczeia właściwego orgau admiistracyjego, który powiie pełić fukcję regulacyjo-kotrolą. Komisja Europejska i orgay właściwe powiy publikować i uaktualiać wykaz podmiotów ADR, które spełiają wymogi dyrektywy. Właściwe orgay powiy rówież publikować regulare sprawozdaia o rozwoju i fukcjoowaiu podmiotów ADR w swoich państwach człokowskich. Platforma ODR Celem rozporządzeia w sprawie ODR jest usprawieie obsługi sporów z umów zawartych drogą elektroiczą, zwłaszcza umów trasgraiczych, za pośredictwem platformy olie. Platforma ODR to mechaizm skieroway jedocześie do kosumetów i przedsiębiorców. Jest to iteraktywe arzędzie dostępe poprzez stroę iteretową, do której jest możliwy elektroiczy i bezpłaty dostęp we wszystkich językach urzędowych istytucji UE. Jest to zarazem swego rodzaju system rozrządu, pozwalający a efektywą dystrybucję i zarządzaie przebiegiem sporu od złożeia przez wioskodawcę, zaiteresowaego rozwiązaiem w trybie procedury ADR, aż do rozwiązaia osiągiętego w efekcie jej zastosowaia. Platforma ODR to mechaizm skieroway jedocześie do kosumetów i przedsiębiorców Zadaiem modułu teleiformatyczego regulowaego ww. rozporządzeiem jest usprawieie pozasądowego rozstrzygaia sporów dotyczących zobowiązań umowych wyikających z iteretowych umów sprzedaży lub umów o świadczeie usług zawieraych między kosumetami a przedsiębiorcami mającymi domicyl w Uii. Wyraźie dopuszczoo także możliwość woszeia sprawy przez przedsiębiorcę przeciw kosumetowi. Rozstrzygaie takie odbywa się poprzez iterwecję podmiotu ADR wpisaego do wykazu regulowaego dyrektywą 2013/11/UE i obejmuje wykorzystaie platformy ODR. Platformy ODR ie ależy mylić z ciałem rozwiązującym spory czy też jego trzecią stroą. W zamyśle europejskiego legislatora jest to raczej mechaizm wspomagający rozwiązywaie trasgraiczych sporów w relacji kosumet przedsiębiorca. Platforma ODR ma w szczególości pełić astępujące fukcje: 1) udostępiaie elektroiczego formularza skargi, który może wypełić stroa skarżąca, 2) iformowaie o skardze stroy, przeciwko której wiesioo skargę, 3) wskazywaie właściwego podmiotu ADR lub podmiotów ADR i przekazaie skargi podmiotowi ADR, a korzystaie z którego zgodziły się stroy, 4) ieodpłate udostępiaie elektroiczego arzędzia rozpatrywaia spraw, które umożliwi stroom i podmiotowi ADR prowadzeie postępowań w zakresie iteretowego rozstrzygaia sporu za pośredictwem platformy ODR, 5) udostępiaie stroom i podmiotowi ADR tłumaczeia iformacji, które są iezbęde dla rozstrzygięcia sporu i które są wymieiaie za pośredictwem platformy ODR, 6) udostępieie elektroiczego formularza, przy pomocy którego podmioty ADR przesyłają iformacje co do sprawy, 7) udostępieie systemu zbieraia opiii pozwalającego stroom a wyrażeie opiii o działaiu platformy ODR i o podmiocie ADR, który rozpatrywał ich spór, 8) podawaie do wiadomości publiczej: a. ogólych iformacji o ADR jako sposobach pozasądowego rozstrzygaia sporów, b. iformacji o podmiotach ADR, c. iteretowego przewodika poświęcoego temu, jak składać skargi za pośredictwem platformy ODR, d. iformacji, w tym daych kotaktowych dotyczących wyzaczoych przez państwa człokowskie puktów kotaktowych ds. ODR, e. daych statystyczych a temat wyików sporów, które przekazao podmiotom ADR za pośredictwem platformy ODR. Warto zauważyć, że w świetle rozporządzeia korzystaie z platformy ODR przez kokretą jedostkę rozwiązującą spory (podmiot ADR) ie ozacza wymuszaia a iej ziformatyzowaia całego systemu rozwiązywaia sporów 10. Należy jedak wspomieć, że waruki procedowaia podmiotu ADR ie powiy wymagać osobistego stawiaia się stro lub ich przedstawicieli, chyba że stworzą taką możliwość i zarazem stroy zgodzą się a taki waruek. Oczywisty jest przy tym praktyczy aspekt takiego uregulowaia; umożliwia to de facto trasgraicze dochodzeie roszczeń a odległość. Rozporządzeie staowi, że w każdym państwie człokowskim powiy zostać wyzaczoe pukty kotaktowe ODR, skupiające przyajmiej dwóch doradców Biulety euro ifo (10) 15

16 Prawo ODR. Pukty kotaktowe ODR powiy wspierać stroy uczesticzące w sporze przedłożoym za pośredictwem platformy ODR bez obowiązku tłumaczeia dokumetów związaych z daym sporem. Tę rolę przewidziao m.i. dla cetrów ECC-NET. Podsumowaie Polscy przedsiębiorcy zajdują się w czołówce Europy jeśli chodzi o idetyfikację mechaizmów pozasądowych w kraju. Jedocześie korzystają z ich w ikłym stopiu. Pomimo oczywistych korzyści dla działalości gospodarczej liczba sporów rozwiązywaych przez polskie mechaizmy ADR jest iewielka. Systemy pozasądowego rozwiązywaia sporów wymagają udrożieia dostępu do ich zarówo dla przedsiębiorców, jak i kosumetów oraz wzmocieia zaufaia uczestików ryku do ADR. Reforma systemu ADR w aszym kraju jest wyzwaiem tym istotiejszym, że staowi wymóg regulacji a poziomie poadarodowym. Iym słowy to ie regulacja mająca porządkować ryek krajowy, a regulacja akazująca poprzez pakiet ADR skalibrowaie istiejącego systemu i dołączeie jako modułu do wyższej struktury zitegrowaej a poziomie UE. Piotr Stańczak Europejskie Cetrum Kosumeckie Polska 1 Alteratywe metody rozwiązywaia sporów kosumeckich zwae iaczej: ADR (ag.: Alterative Dispute Resolutio) 2 System iteretowego rozwiązywaia sporów zway iaczej: ODR (od ag.: O-lie Dispute Resolutio) 3 Ogłoszeie pakietu legislacyjego ADR astąpiło w Dzieiku Urzędowym UE L 165/ ; patrz: JOHtml.do?uri=OJ%3AL%3A2013%3A- 165%3ASOM%3APL%3AHTML 4 Por.: Gree Paper o alterative dispute resolutio i civil ad commercial law z (COM(2002) 196 fial), str. 6 oraz art. 2 ust. 2 dyrektywy o ADR, która ze względów materialych wyklucza rówież z zakresu defiicji ADR: usługi zdrowote świadczoe przez pracowików ochroy zdrowia pacjetom w celach medyczych, publicze istytucje świadczące usługi w zakresie kształceia ustawiczego lub szkolictwa wyższego. 5 Vide: /241376/241377/dokumet pdf 6 Por.: Raport polubowe rozstrzygaie sporów kosumeckich Raport UOKiK i ECK Polska, Warszawa, kwiecień Vide: Pkt 6. Podmioty, a które oddziałuje projekt w ww. Założeiach z 3 wrześia 2014 r. 8 Opubl. SWD(2013) 291 draft, Bruksela, dia r. 9 Raport Sieci ECC-NET Cross-border Dispute Resolutio Mechaisms I Europe Practical Reflectios o the Need ad Availability alarmował: cetra sieci ECC-NET są w staie rozwiązać około 50% zgłaszaych spraw samodzielie, bez przekazywaia ich do właściwości iych istytucji, podczas gdy rozwiązaie pozostałych 50% zgłaszaych skarg możliwe jest jedyie a drodze wystąpieia sądowego, o ile ie istieją ie mechaizmy ADR; spośród 5 kategorii spraw ajczęściej zgłaszaych do cetrów ECC-NET (p. meble, sprzęt elektroiczy, etc.) jedyie połowie z ich zapewioo dostęp do procedur pozasądowych ADR; miej iż 5% spraw jest zgłaszaa do ADR; wiele krajów posiada mechaizmy ADR, które mogłyby być zgłoszoe do ww. bazy ADR, ale z jakiegoś powodu ie są. 10 Patrz: art. 10 Rozporządzeia 524/2013/UE Ochroa środowiska Fiasowaie iwestycji w OZE dla braży MSP Nowa perspektywa Aa Ciepielak Z końcem 2013 r. zakończył się okres programowaia uijych fuduszy a lata Obecie trwają rozliczeia wydatkowaych środków. W perspektywie budżetowej Polska otrzymała 107,6 mld EUR, z czego 37,7 mld EUR w ramach Programu Operacyjego Ifrastruktura i Środowisko, w tym 508,36 ml EUR było przezaczoe a wsparcie odawialych źródeł eergii (OZE). Rok 2014 jest szczególy. Pomimo tego, że jest zaliczay już do owej perspektywy, w praktyce jest okresem przejściowym, w którym zostało uruchomioych iewiele programów. Realie strumień uijych fuduszy popłyie od I kwartału 2015 r. Perspektywa fiasowa a lata jest ostatią tak dobrą z puktu widzeia Polski. Główy acisk będzie w iej kła- dzioy a: iowacyjość, ekologię oraz rozwój MSP. To szasa, którą mikro-, małe i średie przedsiębiorstwa powiy wykorzystać w jak ajszerszym stopiu. W zakresie ekoiowacji wspierae będą działaia ukierukowae a: poprawę efektywości eergetyczej oraz racjoale wykorzystaie zasobów eergetyczych, 16 Biulety euro ifo (10)

17 Ochroa środowiska promowaie owych i odawialych źródeł eergii i wspieraie dywersyfikacji źródeł eergii, promowaie efektywości eergetyczej oraz zastosowaie owych i odawialych źródeł eergii w trasporcie, zapewieie bezpieczeństwa eergetyczego, zrówoważoego rozwoju i kokurecyjego ryku eergii w Europie, zwiększaie edukacji eergetyczej. Co do zasady projekty objęte wsparciem są podzieloe a kilka obszarów: projekty mające za cel promocję (kampaie promocyje) oraz rozpowszechiaie kow-how (szkoleia) i ajlepszych praktyk z zakresu odawialych źródeł eergii oraz efektywości eergetyczej, projekty pomagające opracować środki legislacyje, tworzeie struktur i istrumetów a rzecz zrówoważoego rozwoju w dziedziie eergii odawialej i efektywości eergetyczej, projekty demostracyje służące do powielaia rykowego systematyczie wspierające stosowaie owych i iowacyjych techologii eergetyczych. Programowaie perspektywy fiasowej Umowa Parterstwa 1 wyzacza ramy fiasowe owej perspektywy fiasowej. Cel tematyczy 4 Wspieraie przejścia a gospodarkę iskoemisyją we wszystkich sektorach (dalej: CT 4) wspomiaej Umowy jest w całości poświęcoy eergetyce odawialej. Z uwagi a to, że polska gospodarka była do tej pory astawioa i uzależioa od węgla jako podstawowego źródła eergii, obiżeie emisji CO 2 będzie bardziej kosztowe iż w iych krajach. W ramach CT 4 uszczegółowioo kilka priorytetów: 1) zwiększeie efektywości eergetyczej gospodarki, a którą procetowo będzie przezaczoe ajwięcej środków z CT 4, 2) zwiększeie poziomu produkcji eergii ze źródeł odawialych, 3) obiżeie emisji geerowaych przez trasport w aglomeracjach miejskich (w zikomym stopiu dotyczy mikro-, małych i średich przedsiębiorstw z uwagi a ukierukowaie a komuikację miejską zbiorową). Ad 1) Duża część wsparcia będzie skierowaa dla przedsiębiorców plaujących wprowadzaie owych techologii, moderizowaie eergetycze budyków i wprowadzaie iteligetych rozwiązań eergetyczych. Oszczędość eergii i jej efektywe wykorzystaie przez przedsiębiorstwa obiży koszty ich fukcjoowaia, poprawiając sytuację tych firm a ryku. Wdrażaie rozwiązań iskoemisyjych będzie staowić impuls do zwiększeia iowacyjości przedsiębiorstw. Ad 2) W ramach tego priorytetu braża MSP będzie miała możliwość ubiegaia się o środki przezaczoe a: wytwarzaie eergii ze źródeł odawialych, moderizację sieci eergetyczych, przede wszystkim wsparcie firm produkujących i dystrybuujących urządzeia służące pozyskiwaiu eergii z OZE z założeia ta część ma być skierowaa przede wszystkim do braży MSP, a służyć ma rozwojowi przedsiębiorstw i kokurecyjości gospodarki. Kluczowym elemetem systemu wsparcia dla przedsiębiorców wioskujących o dofiasowaie w ramach CT 4 będzie audyt eergetyczy 2, którego przeprowadzeie będzie miało istoty wpływ a zwiększeie szas a listach rakigowych projektów. System wdrażaia owej perspektywy fiasowej w zakresie OZE Realizacja CT 4 będzie odbywała się przede wszystkim dzięki środkom z Fuduszu Spójości (FS) oraz Europejskiego Fuduszu Rozwoju Regioalego (EFRR). Działaia przyjęte do realizacji będą podzieloe a poziom krajowy i regioaly według: mocy zaistalowaej w każdej dziedziie OZE, wartości projektu, typu projektu, rodzaju iwestycji, rodzaju beeficjetów, rozwoju lokalego, wysokości wioskowaych środków i wkładu własego. Na poziomie krajowym ajistotiejszą rolę odegra Fudusz Spójości oraz Program Operacyjy Ifrastruktura i Środowisko (PO IiŚ). Wspierae będą projekty o zasięgu poadregioalym, mające istoty wpływ a wywiązywaie się z zobowiązań Polski w zakresie polityki klimatyczej. Na rozwój przedsiębiorczości i iowacji przezaczoych zostaie ok. 1/3 środków Polityki Spójości. Z kolei a poziomie regioalym ajbardziej zaczące będą Regioale Programy Operacyje (RPO) oraz Europejski Fudusz Rozwoju Regioalego (EFRR). Dofiasowaiem zostaą objęte wioski mające wpływ a rozwój gospodarki lokalej i regioalej oraz obiżeie emisji CO 2 w regioach. Zarówo a poziomie krajowym jak i regioalym w zakresie projektów z dziedziy OZE, ajważiejszym kryterium jest plaoway efekt ekologiczy. W ujęciu praktyczym to zmiejszeie ilości zaieczyszczeń wprowadzaych do środowiska w relacji przed i po uruchomieiu owych urządzeń w wyiku wdrażaego projektu. Fot. Bartosz Bartosiński Biulety euro ifo (10) 17

18 Ochroa środowiska Program Operacyjy Ifrastruktura i Środowisko Celem główym programu Ifrastruktura i Środowisko a adchodzące lata jest wsparcie gospodarki efektywie korzystającej z zasobów i przyjazej środowisku oraz sprzyjającej spójości terytorialej i społeczej. W ramach celów tematyczych PO IiŚ ajbardziej dedykowaym dla MSP jest Cel tematyczy 4 (w skrócie CT 4): Wspieraie przejścia a gospodarkę iskoemisyją we wszystkich sektorach, Priorytet iwestycyjy 4.2 Promowaie efektywości eergetyczej i korzystaia z odawialych źródeł eergii w przedsiębiorstwach. CT 4,,przyczyi się do zwiększeia efektywości eergetyczej a poziomie zużycia, zwiększając przy tym udział odawialych źródeł eergii w bilasie eergetyczym poprzez racjoale zużycie zasobów surowców eergetyczych. Wpłyie to a oszczędość eergii, a jej efektywe wykorzystaie przez przedsiębiorstwa obiży koszty ich fukcjoowaia. Działaia w ramach przedmiotowego priorytetu wpłyą rówież a zmiejszeie emisyjości gospodarki 3. Wsparcie będzie dedykowae kokretym brażom, których potrzeby zostaą oszacowae poprzez przeprowadzoe audyty eergetycze. Poadto dofiasowaiem zostaą objęte usługi doradcze oraz promocja rozwiązań ekoiowacyjych w mikro-, małych i średich przedsiębiorstwach. Większe szase a uzyskaie pomocy będą miały te firmy, które plaują bądź już stosują rozwiązaia eergooszczęde, ściśle związae z fukcjoowaiem przedsiębiorstwa. Dotowae będą m.i.: moderizacja i rozbudowa liii produkcyjych a bardziej efektywe eergetyczie, moderizacja eergetycza budyków w przedsiębiorstwach, zastosowaia techologii efektywych eergetyczie w przedsiębiorstwie, budowa, rozbudowa i moderizacja istalacji OZE; zmiay systemu wytwarzaia lub wykorzystaia paliw i eergii, zastosowaie eergooszczędych techologii produkcji i użytkowaia eergii, w tym termomoderizacji budyków. wiska i Gospodarki Wodej (NFOŚiGW) są, obok jedostek samorządu terytorialego i państwowych jedostek budżetowych, także przedsiębiorcy. Mogą się oi ubiegać o środki w ramach kilku kategorii Poprawa efektywości eergetyczej Główym założeiem programu jest zmiejszeie zużycia eergii poprzez iwestycje z zakresu efektywości eergetyczej i stosowaie OZE w sektorze małych i średich przedsiębiorstw. Drugim celem adrzędym jest oczywiście obiżeie emisji CO 2. Przedsięwzięcia, które są objęte wsparciem, to główie termomoderizacja budyków, zakup materiałów, urządzeń, techologii, podzespołów OZE, które astępie zajdą zastosowaie w istalacjach produkujących zieloą eergię. Aplikowaie odbywa się w sposób ciągły poprzez złożeie wiosku do baku, który ma podpisaą umowę o współpracy z NFOŚiGW. Beeficjet może uzyskać dotację a częściową spłatę kredytu. Jest to program skieroway wyłączie do braży MSP. Dotacja w wysokości: 10% kapitału kredytu bakowego wykorzystaego a sfiasowaie kosztów kwalifikowaych przedsięwzięć obejmujących realizację działań iwestycyjych w zakresie poprawy efektywości eergetyczej, 10% kapitału kredytu bakowego, wykorzystaego a sfiasowaie kosztów kwalifikowaych przedsięwzięć obejmujących realizację działań iwestycyjych w zakresie termomoderizacji budyku/budyków, 15% kapitału kredytu bakowego, wykorzystaego a sfiasowaie kosztów kwalifikowaych przedsięwzięć w przypadku, gdy iwestycja została poprzedzoa audytem eergetyczym; zakres rzeczowy zrealizowaego przedsięwzięcia musi wyikać z przeprowadzoego audytu eergetyczego, dodatkowo do 15% kapitału kredytu bakowego a pokrycie poiesioych kosztów wdrożeia systemu zarządzaia eergią (SZE), jedak ie więcej iż PLN, jeśli w ramach zrealizowaego przedsięwzięcia beeficjet wdroży SZE według zasad określoych przez NFOŚiGW Wspieraie rozproszoych, odawialych źródeł eergii Program BOCIAN, dzięki któremu beeficjeci będą mogli wdrożyć projekty ma- Programy wdrażae przez NFOŚiGW Beeficjetami programów wdrażaych przez Narodowy Fudusz Ochroy Środojące a celu ograiczeie lub uikięcie emisji CO 2 poprzez zwiększeie produkcji eergii z istalacji wykorzystujących odawiale źródła eergii (budowa, rozbudowa lub przebudowa istalacji OZE). Chodzi o: elektrowie wiatrowe od 40 kwe do 3 MWe, istalacje fotowoltaicze od 40 kwp do 1 MWp, systemy pozyskujące eergię z wód geotermalych, od 5 MWt do 20 MWt, małe elektrowie wode od 300 kwt do 5 MW, źródła ciepła opalae biomasą od 300 kwt do 20 MWt, wielkoformatowe kolektory słoecze od 300 kwt do 2MWt wraz z akumulatorem ciepła o mocy od 3 MWt do 20 MWt, biogazowie wykorzystujące biogaz roliczy o mocy od 40 kwe do 2 MWe, istalacje wytwarzaia biogazu roliczego wykorzystywae do wprowadzeia go do sieci gazowej, wytwarzaie eergii elektryczej w wysokosprawej kogeeracji a biomasę o mocy od 40 kwe do 5 MWe, systemy magazyowaia eergii towarzyszące iwestycjom OZE o mocach ie większych iż 10-krotość mocy zaistalowaej dla każdego ze źródeł OZE, istalacje hybrydowe. Korzystając z tego programu, MSP mogą uzyskać pożyczkę do 85% kosztów kwalifikowaych, a maksymalie 15 lat, bez możliwości częściowego umorzeia. Program będzie realizoway w latach Waruki dofiasowaia programu BO- CIAN: kwota pożyczki: do 40 ml PLN, z zastrzeżeiem poziomu itesywości dofiasowaia określoego w programie, oprocetowaie WIBOR 3M, ie miej iż 2% (w skali roku); odsetki z tytułu oprocetowaia spłacae są a bieżąco w okresach kwartalych; pierwsza spłata a koiec kwartału kaledarzowego, astępującego po kwartale, w którym wypłacoo pierwszą traszę środków, pożyczka ie podlega umorzeiu, okres fiasowaia: pożyczka może być udzieloa a okres ie dłuższy iż 15 lat; okres fiasowaia jest liczoy 18 Biulety euro ifo (10)

19 Ochroa środowiska od daty plaowaej wypłaty pierwszej traszy pożyczki do daty plaowaej spłaty ostatiej raty kapitałowej Edukacja ekologicza Z założeia te program ma podosić poziom świadomości ekologiczej społeczeństwa i kształtować postawy promujące środowisko aturale poprzez: szkoleia, koferecje, warsztaty, kokursy, kogresy krajowe oraz międzyarodowe, semiaria, realizację kampaii iformacyjo-promocyjo-edukacyjych. Dotacje są udzielae w trybie kokursowym. Perspektywa fiasowa a wojewódzkie fudusze ochroy środowiska i gospodarki wodej Wojewódzkie fudusze ochroy środowiska i gospodarki wodej (wojewódzkie fudusze) są wojewódzkimi fuduszami celowymi w rozumieiu ustawy z 30 czerwca 2005 r. o fiasach publiczych podległych samorządom województw. Są to środki publicze, co ma zaczeie w motażu fiasowym przedsięwzięć wspomagaych w ramach reguł pomocy publiczej.,,wojewódzki fudusz udziela pomocy fiasowej a realizację zadań iwestycyjych i ieiwestycyjych w zakresie ochroy środowiska i gospodarki wodej, przezaczając środki fiasowe a wspomagaie działalości, o której mowa w art. 406 pkt 1 11 oraz dofiasowaie działań a podstawie art. 409 ustawy z 27 kwietia 2001 r. Prawo ochroy środowiska, m.i. a wspieraie wykorzystaia źródeł eergii odawialej oraz pomoc przy wprowadzaiu bardziej przyjazych dla środowiska ośików eergii w kotekście ochroy powietrza 6. Każdy z 16 wojewódzkich fuduszy prowadzi własą politykę udzielaia pomocy. Istrumety wsparcia WFOŚiGW skierowae do przedsiębiorców: preferecyjie oprocetowae pożyczki z możliwością częściowego umorzeia, dopłaty do oprocetowaia kredytów i pożyczek, dotacje. Możliwe jest udzielaie wsparcia przy użyciu więcej iż jedego istrumetu pomocy, p. pożyczka z dotacją. Wojewódzkie fudusze ogłaszają a swoich stroach iformacje o plaowaych i trwających kokursach. W poprzediej perspektywie wojewódzkie fudusze były istytucjami pośrediczącymi we wdrażaiu m.i. Regioalych Programów Ochroy Środowiska w zakresie iwestycji związaych z ochroą środowiska, efektywością eergetyczą oraz OZE. Obecie Regioale Programy Operacyje (RPO) są egocjowae, co uiemożliwia pełe wyszczególieie plaowaych aborów wiosków. Jak ubiegać się o dotację a realizację iwestycji w OZE? 1. Wybór odpowiediego programu priorytetowego oraz sprawdzeie harmoogramu aboru wiosków kokursowych. 2. Zapozaie się z wymagaą dokumetacją kokursową. 3. Wypełieie wiosku o dofiasowaie (ajczęściej w formie elektroiczej oraz papierowej), dostarczeie w wyzaczoe miejsce przyjmowaia wiosków wraz z wymagaymi załączikami. W przypadku aboru w formie kokursów komplet dokumetów ależy złożyć w wyzaczoym termiie. W przypadku aborów ciągłych formularze moża składać do wykorzystaia alokacji. Najczęściej wymagaymi załączikami do wiosków są: harmoogramy rzeczowo-fiasowe, decyzje admiistracyje wymagae do realizacji iwestycji, pozwoleia, opiie odpowiedich orgaów, p. Regioalej Dyrekcji Ochroy Środowiska, studium wykoalości, projekt techiczy, aaliza ekoomicza, dokumet potwierdzający prawo do dyspoowaia budykiem, grutem pod iwestycję. 4. Rozpatrywaie wiosku odbywa się a kilku etapach: ocea formala wiosku a tym etapie istieje możliwość uzupełieia braków w dokumetacji iezbędej do ocey merytoryczej wiosku; sprawdzaa jest tu kompletość dokumetacji, ocea merytorycza, która jest podzieloa a oceę ekologiczo-techiczą, fiasową oraz w zakresie pomocy publiczej; odbywają się oe rówolegle. 5. Negocjacje waruków dofiasowaia po pozytywej oceie merytoryczej wioskodawca zostaje umieszczoy a liście rakigowej i ustala wraz z jedostką wdrażającą waruki dofiasowaia. 6. Podpisaie umowy. 7. Realizacja projektu zgodie z harmoogramem rzeczowo-fiasowym. 8. Wybór wykoawcy, rozpoczęcie realizacji iwestycji, promocja projektu. 9. Rozliczeie projektu, złożeie wiosku o płatość. Ubiegaie się o dofiasowaie z krajowych i uijych środków wspierających rozwój OZE jest iewątpliwie procesem z założeia skomplikowaym. Dla większości potecjalych wioskodawców gra ie jest warta świeczki. Jak grzyby po deszczu powstają w ostatich miesiącach firmy zajmujące się pozyskiwaiem fuduszy a iwestycje. Niestety, ie zawsze mamy do czyieia z profesjoalym przygotowaiem i kompetecją osób oferujących swoje usługi. Z uwagi a to, że w ajbliższej perspektywie strumień uijych dotacji popłyie główie a projekty z zakresu efektywości eergetyczej oraz wzrostu kokurecyjości przedsiębiorstw, jest to ogroma szasa dla braży mikro-, małych i średich firm, które mogą wykazać plaowaie realizacji obu tych priorytetów. Z tego powodu MSP są mile widziaymi beeficjetami fuduszy z owego programowaia Grzechem byłoby ie skorzystać. Aa Ciepielak Verde View Sp. z o.o. 1 Dokumet przyjęty przez Radę Miistrów 8 styczia 2014 r., określający strategię wdrażaia uijych fuduszy w ramach trzech polityk spójości, wspólej polityki rolej i wspólej polityki rybołówstwa. 2 Audyty eergetycze są przeprowadzae przez uprawioych audytorów. Reguluje to Rozporządzeie Miistra Ifrastruktury z 2009 r. oraz zowelizowaa Ustawa Prawo Budowlae. 3 Źródło: 4 Źródło: 5 Źródło: 6 Źródło: Biulety euro ifo (10) 19

20 Eksport Ryek pokryć dachowych w Uii Europejskiej Różice i podobieństwa w krajach UE Jausz Brzozowski Właściwie trudo mówić o jedym, uijym, ryku pokryć dachowych w sytuacji, gdy jego strukturę ukształtowały bardzo zróżicowae w poszczególych krajach waruki klimatycze oraz odmiea tradycja w dziedziie budowictwa. Z tych właśie względów p. w Wielkiej Brytaii ok. 70% dachów jest obecie pokrytych płytkami cemetowymi. Udział płytek ceramiczych atomiast sięga tam zaledwie 10%. Ie proporcje występują z kolei w Niemczech i Fracji. W pierwszym z tych państw udział płytek ceramiczych wyosi ok. 50%, a w drugim przekracza 60%. Wspomiae państwa, jak rówież Włochy i kraje Półwyspu Iberyjskiego, w ajwiększym stopiu decydują o pozycji Uii Europejskiej a światowym ryku tego rodzaju pokryć dachowych. Roczie a ryku UE sprzedaje się ml m² dachówek ceramiczych. Staowi to miej więcej 40% w skali światowej. W 80% produkty te zajdują zastosowaie w budykach mieszkalych i w 20% w hadlowych i przemysłowych. Na ryku materiałów pokryciowych dachówki ceramicze mają ajdłuższą tradycję. Zae są od poad 2000 lat. Obecie a tereie Europy Zachodiej jest imi pokryta prawie połowa dachów. Zaczie młodsze są dachówki cemetowe dachy zaczęto imi pokrywać dopiero w połowie XIX wieku. Od miej więcej 200 lat do krycia dachów stosuje się także papę. Jest to materiał lekki, tai, odpory a działaie słońca, śiegu, deszczu, wiatru i mrozu, a więc adający się do wykorzystaia w półocej i w środkowej części aszego kotyetu. W ostatich dekadach sporą popularość zyskały dachówki bitumicze, wykoae z osowy z włóka szklaego zatopioej w warstwie bitumu, posypki mieralej lub z graulatu ceramiczego. Z kolei pokrycia dachowe z blachy powlekaej jako pierwszy a świecie zaczął produkować w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku fiński kocer Rautaruukki. W krajach Uii Europejskiej stosowae są także ale w zdecydowaie miejszym zakresie ietypowe pokrycia dachowe, takie jak łupek aturaly, got drewiay, strzecha, płytki i płyty włókisto-cemetowe oraz prefabrykowae płyty blaszae. Dachówki ceramicze Wartość roczej produkcji ceramiczych pokryć dachowych w krajach Uii Europejskiej od lat utrzymuje się a poziomie ok. 2 mld EUR. Produkcja ta jest skocetrowaa praktyczie w dwóch krajach: w Niemczech i we Fracji. Łączy udział tych dwóch państw w uijej produkcji dachówek ceramiczych przekracza 70%. Przez ostatich kilka lat iemiecki przemysł dachówek ceramiczych zajdował się w fazie stagacji. Była to kosekwecja kryzysu całego sektora budowictwa w tym kraju. Prawdziwym potetatem w produkcji dachówek ceramiczych jest rówież Fracja. Poad 100 przedsiębiorstw z tej braży, dyspoujących 150 zakładami wytwórczymi oraz zatrudiających poad 6 tys. pracowików, osiąga rocze obroty przekraczające 700 ml EUR. Fracja jest też czołowym eksporterem dachówek ceramiczych. Na koleje trzy kraje (Włochy, Polska i Wielka Brytaia) przypada blisko 17% produkcji uijej. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę a awas Polski, która z siódmej pozycji w 2004 r. (momet akcesji do UE) przesuęła się a miejsce czwarte w 2012 r., a asz udział w produkcji uijej wzrósł z 2,6% do 4,6%. Kraje Uii Europejskiej są dużymi eksporterami i importerami ceramiczych pokryć dachowych. Wartość eksportu wyosi blisko 300 ml EUR. Największym uijym eksporterem ceramiczych są Niemcy, a które przypada poad 34% eksportu UE. Drugie miejsce zajmuje Fracja z udziałem 13,6%, a trzecie Hiszpaia prawie 8%. Polska, z udziałem poad 5% eksportu uijego, zajduje się a siódmym miejscu. Tabela 1 Produkcja dachówek ceramiczych w krajach Uii Europejskiej w 2012 r. Kraj Produkcja (w ml EUR) Udział w produkcji uijej (w %) Niemcy 716,2 36,6 Fracja 702,9 35,9 Włochy 154,3 7,9 Polska 90,0 4,6 Wielka Brytaia 84,7 4,3 Hiszpaia 68,5 3,5 Portugalia 52,4 2,7 Węgry 47,8 2,4 Grecja 14,4 0,7 Łączie 1931,2 98,6 Pozostałe kraje ,4 Razem 1959,5 100,0 Źródło: Eurostat 20 Biulety euro ifo (10)

PORADNIK DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROMUJ SWÓJ EKSPORT

PORADNIK DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROMUJ SWÓJ EKSPORT PORADNIK DLA PRZEDSIĘBIORCÓW PROMUJ SWÓJ EKSPORT URZĄD KOMITETU INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Wydawca URZĄD KOMITETU INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Al. Ujazdowskie 9, 00-918 Warszawa http://www.ukie.gov.pl e-mail:

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dnia 21 października 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dnia 21 października 2011 r. Dzieik Ustaw Nr 251 14617 Poz. 1508 1508 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dia 21 paździerika 2011 r. w sprawie sposobu podziału i trybu przekazywaia podmiotowej dotacji a dofiasowaie

Bardziej szczegółowo

Konica Minolta Optimized Print Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywność. Stabilizuj koszty. OPS firmy Konica Minolta

Konica Minolta Optimized Print Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywność. Stabilizuj koszty. OPS firmy Konica Minolta Koica Miolta Optimized Prit Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywość. Stabilizuj koszty. OPS firmy Koica Miolta Optimized Prit Services OPS Najlepszą metodą przewidywaia przyszłości jest jej

Bardziej szczegółowo

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Perspektywy Wschód ISSN 1505-781X znaków towarowych? Program Zmiany w LIFE przepisach celnych

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Perspektywy Wschód ISSN 1505-781X znaków towarowych? Program Zmiany w LIFE przepisach celnych lipiec (165) 2016 ISSN 1505-781X euro ifo dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Marketig Co owego w iteretowy uijym prawie zaków towarowych? Program Zmiay w LIFE przepisach celych Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Jak skutecznie reklamować towary konsumpcyjne

Jak skutecznie reklamować towary konsumpcyjne K Stowarzyszeie Kosumetów Polskich Jak skuteczie reklamować towary kosumpcyje HALO, KONSUMENT! Chcesz pozać swoje praw a? Szukasz pomoc y? ZADZWOŃ DO INFOLINII KONSUMENCKIEJ BEZPŁATNY TELEFON 0 800 800

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA 1. ZAMAWIAJĄCY TALEX S.A., ul. Karpia 27 d, 61 619 Pozań, e mail: cetrumit@talex.pl 2. INFORMACJE OGÓLNE 2.1. Talex S.A. zaprasza do udziału w postępowaiu przetargowym,

Bardziej szczegółowo

Metrologia: miary dokładności. dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie

Metrologia: miary dokładności. dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Metrologia: miary dokładości dr iż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczeciie Miary dokładości: Najczęściej rozkład pomiarów w serii wokół wartości średiej X jest rozkładem Gaussa: Prawdopodobieństwem,

Bardziej szczegółowo

info euro Norwegia atrakcyjna nisza eksportowa dla małych i średnich przedsiębiorstw Program COSME Prawo autorskie w internecie ISSN 1505-781X

info euro Norwegia atrakcyjna nisza eksportowa dla małych i średnich przedsiębiorstw Program COSME Prawo autorskie w internecie ISSN 1505-781X kwiecień (150) 2014 ISSN 1505-781X euro ifo Norwegia atrakcyja isza eksportowa dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Program COSME Prawo autorskie w iterecie Zachodiopomorskie Stowarzyszeie

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia..

Projekt z dnia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia.. Projekt z dia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dia.. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązku uzyskaia i przedstawieia do umorzeia świadectw efektywości eergetyczej i uiszczaia

Bardziej szczegółowo

Metoda analizy hierarchii Saaty ego Ważnym problemem podejmowania decyzji optymalizowanej jest często występująca hierarchiczność zagadnień.

Metoda analizy hierarchii Saaty ego Ważnym problemem podejmowania decyzji optymalizowanej jest często występująca hierarchiczność zagadnień. Metoda aalizy hierarchii Saaty ego Ważym problemem podejmowaia decyzji optymalizowaej jest często występująca hierarchiczość zagadień. Istieje wiele heurystyczych podejść do rozwiązaia tego problemu, jedak

Bardziej szczegółowo

Wykład. Inwestycja. Inwestycje. Inwestowanie. Działalność inwestycyjna. Inwestycja

Wykład. Inwestycja. Inwestycje. Inwestowanie. Działalność inwestycyjna. Inwestycja Iwestycja Wykład Celowo wydatkowae środki firmy skierowae a powiększeie jej dochodów w przyszłości. Iwestycje w wyiku użycia środków fiasowych tworzą lub powiększają majątek rzeczowy, majątek fiasowy i

Bardziej szczegółowo

euro info Program LIFE dla małych i średnich przedsiębiorstw polskiego eksportu ISSN 1505-781X walory regionu czynnikiem rozwoju przedsiębiorczości

euro info Program LIFE dla małych i średnich przedsiębiorstw polskiego eksportu ISSN 1505-781X walory regionu czynnikiem rozwoju przedsiębiorczości wrzesień (155) 2014 ISSN 1505-781X euro ifo dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Marketig Marka regioala. iteretowy walory regiou czyikiem rozwoju przedsiębiorczości Program LIFE Niezamówioa

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO

ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO Agieszka Jakubowska ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO. Wstęp Skąplikowaie współczesego życia gospodarczego powoduje, iż do sterowaia procesem zarządzaia

Bardziej szczegółowo

Struktura czasowa stóp procentowych (term structure of interest rates)

Struktura czasowa stóp procentowych (term structure of interest rates) Struktura czasowa stóp procetowych (term structure of iterest rates) Wysokość rykowych stóp procetowych Na ryku istieje wiele różorodych stóp procetowych. Poziom rykowej stopy procetowej (lub omialej stopy,

Bardziej szczegółowo

euro info Planujemy fundusze europejskie Usługa PRO-INN dla małych i średnich przedsiębiorstw Międzynarodowy rynek obuwniczy ISSN 1505-781X

euro info Planujemy fundusze europejskie Usługa PRO-INN dla małych i średnich przedsiębiorstw Międzynarodowy rynek obuwniczy ISSN 1505-781X wrzesień (144) 2013 ISSN 1505-781X euro ifo Plaujemy fudusze europejskie dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Usługa PRO-INN Międzyarodowy ryek obuwiczy Zachodiopomorskie Stowarzyszeie Rozwoju

Bardziej szczegółowo

MINIMALIZACJA PUSTYCH PRZEBIEGÓW PRZEZ ŚRODKI TRANSPORTU

MINIMALIZACJA PUSTYCH PRZEBIEGÓW PRZEZ ŚRODKI TRANSPORTU Przedmiot: Iformatyka w logistyce Forma: Laboratorium Temat: Zadaie 2. Automatyzacja obsługi usług logistyczych z wykorzystaiem zaawasowaych fukcji oprogramowaia Excel. Miimalizacja pustych przebiegów

Bardziej szczegółowo

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN 1505-781X papierniczy

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN 1505-781X papierniczy listopad (159) 2015 ISSN 1505-781X euro ifo dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Marketig Europejski przemysł iteretowy papiericzy Program Fiasowaie LIFEspołeczościowe, kapitał dla MŚP Perspektywy

Bardziej szczegółowo

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN 1505-781X żywności do Malezji

euro info dla małych i średnich przedsiębiorstw Wschód ISSN 1505-781X żywności do Malezji sierpień (154) 2014 ISSN 1505-781X euro ifo dla małych i średich przedsiębiorstw www.ee.org.pl Marketig Możliwości eksportu iteretowy polskiej żywości do Malezji Program Odawiale LIFE źródła eergii, korzyści

Bardziej szczegółowo

WYGRYWAJ NAGRODY z KAN-therm

WYGRYWAJ NAGRODY z KAN-therm Regulami Kokursu I. POSTANOWIENIA OGÓLNE. 1. Regulami określa zasady KONKURSU p. Wygrywaj agrody z KAN-therm (dalej: Kokurs). 2. Orgaizatorem Kokursu jest KAN Sp. z o.o. z siedzibą w Białymstoku- Kleosiie,

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw.

o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dia 12 listopada 2013 r. Druk r 487 MARSZAŁEK SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Pa Bogda BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zgodie

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE MATERIALNE

INWESTYCJE MATERIALNE OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI INWESTCJE: proces wydatkowaia środków a aktywa, z których moża oczekiwać dochodów pieiężych w późiejszym okresie. Każde przedsiębiorstwo posiada pewą liczbę możliwych projektów

Bardziej szczegółowo

Artykuł techniczny CVM-NET4+ Zgodny z normami dotyczącymi efektywności energetycznej

Artykuł techniczny CVM-NET4+ Zgodny z normami dotyczącymi efektywności energetycznej 1 Artykuł techiczy Joatha Azañó Dział ds. Zarządzaia Eergią i Jakości Sieci CVM-ET4+ Zgody z ormami dotyczącymi efektywości eergetyczej owy wielokaałowy aalizator sieci i poboru eergii Obeca sytuacja Obece

Bardziej szczegółowo

System finansowy gospodarki

System finansowy gospodarki System fiasowy gospodarki Zajęcia r 5 Matematyka fiasowa Wartość pieiądza w czasie 1 złoty posiaday dzisiaj jest wart więcej iż 1 złoty posiaday w przyszłości, p. za rok. Powody: Suma posiadaa dzisiaj

Bardziej szczegółowo

WERSJA TESTU A. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LX Egzamin dla Aktuariuszy z 28 maja 2012 r. Część I. Matematyka finansowa

WERSJA TESTU A. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. LX Egzamin dla Aktuariuszy z 28 maja 2012 r. Część I. Matematyka finansowa Matematyka fiasowa 8.05.0 r. Komisja Egzamiacyja dla Aktuariuszy LX Egzami dla Aktuariuszy z 8 maja 0 r. Część I Matematyka fiasowa WERJA EU A Imię i azwisko osoby egzamiowaej:... Czas egzamiu: 00 miut

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI

KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI Ryszard Budziński, Marta Fukacz, Jarosław Becker, Uiwersytet Szczeciński, Wydział Nauk Ekoomiczych i Zarządzaia, Istytut Iformatyki w

Bardziej szczegółowo

Załącznik 5. do Umowy nr EPS/[ ]/2016 sprzedaży energii elektrycznej na pokrywanie strat powstałych w sieci przesyłowej. zawartej pomiędzy [ ]

Załącznik 5. do Umowy nr EPS/[ ]/2016 sprzedaży energii elektrycznej na pokrywanie strat powstałych w sieci przesyłowej. zawartej pomiędzy [ ] Załączik 5 do Umowy r EPS/[ ]/ sprzedaży eergii elektryczej a pokrywaie strat powstałych w sieci przesyłowej zawartej pomiędzy Polskie Sieci Elektroeergetycze Spółka Akcyja [ ] a WARUNKI ZABEZPIECZENIA

Bardziej szczegółowo

Współpraca instytucji pomocy społecznej z innymi instytucjami

Współpraca instytucji pomocy społecznej z innymi instytucjami Projekt 1.16 Koordyacja a rzecz aktywej itegracji jest współfiasoway przez Uię Europejską w ramach Europejskiego Fu duszu Społeczego Współpraca istytucji pomocy społeczej z iymi istytucjami a tereie gmiy,

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekoomisty Mieriki wzrostu gospodarczego dr Baha Kaliowska-Sufiowicz Uiwersytet Ekoomiczy w Pozaiu 7 marca 2013 r. Ayoe who believes that expotetial growth ca go o for ever i a fiite world

Bardziej szczegółowo

1. Metoda zdyskontowanych przyszłych przepływów pieniężnych

1. Metoda zdyskontowanych przyszłych przepływów pieniężnych Iwetta Budzik-Nowodzińska SZACOWANIE WARTOŚCI DOCHODOWEJ PRZEDSIĘBIORSTWA STUDIUM PRZYPADKU Wprowadzeie Dochodowe metody wycey wartości przedsiębiorstw są postrzegae, jako ajbardziej efektywe sposoby określaia

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa 08.10.2007 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XLIII Egzamin dla Aktuariuszy z 8 października 2007 r.

Matematyka finansowa 08.10.2007 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XLIII Egzamin dla Aktuariuszy z 8 października 2007 r. Matematyka fiasowa 08.10.2007 r. Komisja Egzamiacyja dla Aktuariuszy XLIII Egzami dla Aktuariuszy z 8 paździerika 2007 r. Część I Matematyka fiasowa WERSJA TESTU A Imię i azwisko osoby egzamiowaej:...

Bardziej szczegółowo

Matematyka finansowa 06.10.2008 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XLVII Egzamin dla Aktuariuszy z 6 października 2008 r.

Matematyka finansowa 06.10.2008 r. Komisja Egzaminacyjna dla Aktuariuszy. XLVII Egzamin dla Aktuariuszy z 6 października 2008 r. Komisja Egzamiacyja dla Aktuariuszy XLVII Egzami dla Aktuariuszy z 6 paździerika 2008 r. Część I Matematyka fiasowa WERSJA TESTU A Imię i azwisko osoby egzamiowaej:... Czas egzamiu: 00 miut . Kredytobiorca

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 18 października 2012 r.

Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 18 października 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dia 18 paździerika 2012 r. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązków uzyskaia

Bardziej szczegółowo

Dlaczego potrzebna jest reforma ochrony danych w UE?

Dlaczego potrzebna jest reforma ochrony danych w UE? Dlaczego potrzeba jest reforma ochroy daych w UE? Uija dyrektywa o ochroie daych z 1995 r. staowiła kamień milowy w historii ochroy daych osobowych. Jej podstawowe zasady, zapewiające fukcjoowaie ryku

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekoomiczy Uiwersytet Dziecięcy Dlaczego jede kraje są biede a ie bogate? dr Baha Kaliowska-Sufiowicz Uiwersytet Ekoomiczy w Pozaiu 23 maja 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Zastosowania w transporcie pasażerskim. Podzespoły i systemy HMI

Zastosowania w transporcie pasażerskim. Podzespoły i systemy HMI EAO Ekspert w dziedziie iterfejsów człowiek-maszya Zastosowaia w trasporcie pasażerskim Podzespoły i systemy HMI www. eao.com/catalogues EAO Parter dla przemysłu trasportowego Foto: SBB Systemy operacyje

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ LABORATORIUM RACHUNEK EKONOMICZNY W ELEKTROENERGETYCE INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzieb!

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzieb! Projekt wsp,ł.iasoway ze 4rodk,w Uii Europejskiej w ramach Europejskiego Fuduszu Społeczego Materiał pomociczy dla auczycieli kształcących w zawodzieb "#$%&'( ")*+,"+(' -'#.,('#. przygotoway w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

WYGRYWAJ NAGRODY z KAN-therm

WYGRYWAJ NAGRODY z KAN-therm SYSTEM KAN-therm Nowoczese istalacje wode i grzewcze WYGRYWAJ NAGRODY z KAN-therm HP DESIGNJET T790 może być Twój! Szczegóły a www.kokurs-ka.pl ISO 9001 Projektuj istalacje w Systemie KAN-therm i walcz

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie energii odnawialnej

Wytwarzanie energii odnawialnej Adrzej Nocuñ Waldemar Ostrowski Adrzej Rabszty Miros³aw bik Eugeiusz Miklas B³a ej yp Wytwarzaie eergii odawialej poprzez współspalaie biomasy z paliwami podstawowymi w PKE SA W celu osi¹giêcia zawartego

Bardziej szczegółowo

Niezbędnik dla ucznia, rodzica i nauczyciela na rok szkolny 2015/2016. Zanim pójdziemy do szkoły

Niezbędnik dla ucznia, rodzica i nauczyciela na rok szkolny 2015/2016. Zanim pójdziemy do szkoły Niezbędik dla uia, rodzica i auyciela a rok szkoly 0/0 Zaim pójdziemy do szkoły Spis treści. Ueń ajmłodszy. Ueń iepełosprawy. Ueń w przyjazej i bezpieej szkole. Szkolictwo zawodowe. Prawa rodziców. Rodzicu,

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Analiza dokładności wskazań obiektów nawodnych. Accuracy Analysis of Sea Objects

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Analiza dokładności wskazań obiektów nawodnych. Accuracy Analysis of Sea Objects ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE IV MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO-TECHNICZNA E X P L O - S H I P 2 0 0 6 Adrzej Burzyński Aaliza dokładości wskazań obiektów

Bardziej szczegółowo

Niepewności pomiarowe

Niepewności pomiarowe Niepewości pomiarowe Obserwacja, doświadczeie, pomiar Obserwacja zjawisk fizyczych polega a badaiu ych zjawisk w warukach auralych oraz a aalizie czyików i waruków, od kórych zjawiska e zależą. Waruki

Bardziej szczegółowo

BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI

BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI StatSoft Polska, tel. () 484300, (60) 445, ifo@statsoft.pl, www.statsoft.pl BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI ZA POMOCĄ ANALIZY ROZKŁADÓW Agieszka Pasztyła Akademia Ekoomicza w Krakowie, Katedra Statystyki;

Bardziej szczegółowo

Dotknąć przed zakupem

Dotknąć przed zakupem TECHNIKA MATERIAŁY TECHNOLOGIE NR 2(4) VIII 2015 odwiedź as a www.torys.lubli.pl www.torys.eu Drodzy Czytelicy, Wkraczamy w powakacyją pełię sezou. Trudo jedozaczie stwierdzić, jaka obecie koiuktura jest

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ

DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ Warszawa, dia 19 maja 2015 r. Poz. 41 Zarządzeie Nr 12 Prezesa Urzędu Komuikacji Elektroiczej z dia 18 maja 2015 r. 1) w sprawie plau zagospodarowaia

Bardziej szczegółowo

I STRUKTURA ORGANIZACYJNA OŚRODKA ADOPCYJNO-OPIEKUŃCZEGO W ŁOMŻY I REALIZOWANE ZADANIA

I STRUKTURA ORGANIZACYJNA OŚRODKA ADOPCYJNO-OPIEKUŃCZEGO W ŁOMŻY I REALIZOWANE ZADANIA Rada Miejska Łomży Komisja Rodziy, Opieki Społeczej i Zdrowia Działalość Ośrodka Adopcyjo Opiekuńczego w Łomży w roku 007 r. zakresie zabezpieczaia zastępczego środowiska ego dzieciom społeczie osierocoym.

Bardziej szczegółowo

Kluczowy aspekt wyszukiwania informacji:

Kluczowy aspekt wyszukiwania informacji: Wyszukiwaieiformacjitoproceswyszukiwaiawpewymzbiorze tychwszystkichdokumetów,którepoświęcoesąwskazaemuw kweredzietematowi(przedmiotowi)lubzawierająiezbędedla Wg M. A. Kłopotka: użytkowikafaktyiiformacje.

Bardziej szczegółowo

Siemens. The future moving in.

Siemens. The future moving in. Ogrzewaczy wody marki Siemes zae są a rykach całego świata. Ich powstawaiu towarzyszą ambite cele: stale poszukujemy iowacyjych, przyszłościowych rozwiązań techologiczych, służących poprawie jakości życia.

Bardziej szczegółowo

METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ

METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ Józef PASKA, Mariusz KŁOS, Karol PAWLAK Politechika Warszawska METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ Magazyowaie eergii w ostatich latach cieszy się coraz większym zaiteresowaiem,

Bardziej szczegółowo

Michał Księżakowski Project Manager (Kraków, 17.02.2012)

Michał Księżakowski Project Manager (Kraków, 17.02.2012) Ekoomicze aspekty budowy biogazowi i dystrybucji biogazu Michał Księżakowski Project Maager (Kraków, 17.02.2012) Czyiki warukujące budowę biogazowi Uwarukowaia Ekoomicze Prawe Techologicze Aspekty Prawe

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA NR 06-2 POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ

INSTRUKCJA NR 06-2 POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ LABORATORIUM OCHRONY ŚRODOWISKA - SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ - INSTRUKCJA NR 06- POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ 1. Cel istrukcji Celem istrukcji jest określeie metodyki postępowaia w celu

Bardziej szczegółowo

Wp³yw wdro enia Zintegrowanego Systemu Informatycznego na przewagê konkurencyjn¹ Grupy LOTOS SA

Wp³yw wdro enia Zintegrowanego Systemu Informatycznego na przewagê konkurencyjn¹ Grupy LOTOS SA Wp³yw wdro eia Zitegrowaego Systemu Iformatyczego a przewagê kokurecyj¹ Grupy LOTOS SA Warszawa, 22 listopada 2004 r. Tadeusz Rogaczewski, Szef Biura Zarz¹dzaia Iformatyk¹ Warszawa, 22 listopada 2004 r.

Bardziej szczegółowo

EURPLN. 3 opór 4,0600 2 opór 4,0200 1 opór 4,0000. 1 wsparcie 3,9600 2 wsparcie 3,9400 3 wsparcie - 3,9000

EURPLN. 3 opór 4,0600 2 opór 4,0200 1 opór 4,0000. 1 wsparcie 3,9600 2 wsparcie 3,9400 3 wsparcie - 3,9000 9:00- Rekordowo wysokie cey obligacji iemieckich, historyczie sily je, zyskujący amerykański dolar i szwajcarski frak są doskoałą ilustracją zjawiska odpływu kapitału od ryzykowych Iwestorzy ie mogą się

Bardziej szczegółowo

Elementy modelowania matematycznego

Elementy modelowania matematycznego Elemety modelowaia matematyczego Wstęp Jakub Wróblewski jakubw@pjwstk.edu.pl http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Modelowaie daych (ilościowe): Metody statystycze: estymacja parametrów modelu,

Bardziej szczegółowo

Historia tworzenia pewnej spółdzielni Zlecanie zadań podmiotom ekonomii społecznej Dla przedsiębiorstw społecznych jest Targes.pl

Historia tworzenia pewnej spółdzielni Zlecanie zadań podmiotom ekonomii społecznej Dla przedsiębiorstw społecznych jest Targes.pl Historia tworzeia pewej spółdzieli Zlecaie zadań podmiotom ekoomii społeczej Dla przedsiębiorstw społeczych jest Targes.pl lipiec r 2 (146) 2012 rok XVI OD REDAKCJI Ekoomia społecza to idea, którą warto

Bardziej szczegółowo

profi-air 250 / 400 touch Nowoczesne centrale rekuperacyjne do wentylacji pomieszczeń mieszkalnych

profi-air 250 / 400 touch Nowoczesne centrale rekuperacyjne do wentylacji pomieszczeń mieszkalnych profi-air 250 / 400 touch Nowoczese cetrale rekuperacyje do wetylacji pomieszczeń mieszkalych SYSTEMY ODWADNIAJĄ CE SYSTEMY ELEKTRYCZNE INSTALACJE WEWNĘTRZNE PRODUKTY DLA PRZEMYSŁU Nowoczesa techologia

Bardziej szczegółowo

Twoja firma. Podręcznik użytkownika. Aplikacja Grupa. V edycja, kwiecień 2013

Twoja firma. Podręcznik użytkownika. Aplikacja Grupa. V edycja, kwiecień 2013 Twoja firma Podręczik użytkowika Aplikacja Grupa V edycja, kwiecień 2013 Spis treści I. INFORMACJE WSTĘPNE I LOGOWANIE...3 I.1. Wstęp i defiicje...3 I.2. Iformacja o możliwości korzystaia z systemu Aplikacja

Bardziej szczegółowo

Wygenerowano dnia 2015-11-25 dla loginu: internetowagp. FIRMA i PRAWO. tydzień z komentarzami. W tygodniku Firma i Prawo komentowaliśmy ustawy:

Wygenerowano dnia 2015-11-25 dla loginu: internetowagp. FIRMA i PRAWO. tydzień z komentarzami. W tygodniku Firma i Prawo komentowaliśmy ustawy: FIRMA i PRAWO FORSAL.PL K Aa Michalska dr Patryk Filipiak doradca restrukturyzacyjy w Zimmerma Filipiak Restrukturyzacja SA doradca restrukturyzacyjy w Zimmerma Filipiak Restrukturyzacja SA Bartosz Sierakowski

Bardziej szczegółowo

SYSTEM KOMPUTEROWY UŁATWIAJĄCY WYKORZYSTANIE INFORMACJI O ZJAWISKACH SOCJALNO-EKONOMICZNYCH PRZY WYBORZE FIRM INWESTUJĄCYCH NA DANYM TERENIE

SYSTEM KOMPUTEROWY UŁATWIAJĄCY WYKORZYSTANIE INFORMACJI O ZJAWISKACH SOCJALNO-EKONOMICZNYCH PRZY WYBORZE FIRM INWESTUJĄCYCH NA DANYM TERENIE Autoreferat rozprawy doktorskiej SYSTEM KOMPUTEROWY UŁATWIAJĄCY WYKORZYSTANIE INFORMACJI O ZJAWISKACH SOCJALNO-EKONOMICZNYCH PRZY WYBORZE FIRM INWESTUJĄCYCH NA DANYM TERENIE mgr iŝ. Jausz Rybarski PROMOTOR:

Bardziej szczegółowo

2.2 Funkcje wyceny. Wśród autorów przeważa pogląd, iż wycenie można przypisać cztery podstawowe funkcje:

2.2 Funkcje wyceny. Wśród autorów przeważa pogląd, iż wycenie można przypisać cztery podstawowe funkcje: . Cele wycey przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwa w rozwiiętej gospodarce rykowej są powszechie przedmiotem różorakich trasakcji hadlowych co implikuje potrzebę uzyskaia szacuków ich wartości przy pomocy

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A PROBLEM ZGODNOŚCI Z PRG

TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A PROBLEM ZGODNOŚCI Z PRG Tomasz ŚWIĘTOŃ 1 TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A ROBLEM ZGODNOŚCI Z RG Na mocy rozporządzeia Rady Miistrów w sprawie aństwowego Systemu Odiesień rzestrzeych już 31 grudia 2009 roku upływa termi wykoaia

Bardziej szczegółowo

Analiza potencjału energetycznego depozytów mułów węglowych

Analiza potencjału energetycznego depozytów mułów węglowych zaiteresowaia wykorzystaiem tej metody w odiesieiu do iych droboziaristych materiałów odpadowych ze wzbogacaia węgla kamieego ależy poszukiwać owych, skutecziej działających odczyików. Zdecydowaie miej

Bardziej szczegółowo

Zeszyty naukowe nr 9

Zeszyty naukowe nr 9 Zeszyty aukowe r 9 Wyższej Szkoły Ekoomiczej w Bochi 2011 Piotr Fijałkowski Model zależości otowań giełdowych a przykładzie otowań ołowiu i spółki Orzeł Biały S.A. Streszczeie Niiejsza praca opisuje próbę

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ nr XLI/05 Z XLI SESJI RADY POWIATU OBORNICKIEGO

PROTOKÓŁ nr XLI/05 Z XLI SESJI RADY POWIATU OBORNICKIEGO PROTOKÓŁ r XLI/05 Z XLI SESJI RADY POWIATU OBORNICKIEGO która odbyła się w diu 11 paździerika 2005r. o godz. 10.00 w sali sesyjej Starostwa Powiatowego w Obor ikach, ul. 11 Listopada 2a. Obrady rozpoczęto

Bardziej szczegółowo

Zmiany w zarządzaniu jakością w polskich szpitalach

Zmiany w zarządzaniu jakością w polskich szpitalach Łopacińska Hygeia Public I, Tokarski Health 2014, Z, Deys 49(2): A. 343-347 Zmiay w zarządzaiu jakością w polskich szpitalach 343 Zmiay w zarządzaiu jakością w polskich szpitalach Quality maagemet chages

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA

ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISNN 1896-771X 32, s. 255-26, Gliwice 26 ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA RYSZARD KORYCKI DARIUSZ WITCZAK Katedra Mechaiki

Bardziej szczegółowo

Jak obliczać podstawowe wskaźniki statystyczne?

Jak obliczać podstawowe wskaźniki statystyczne? Jak obliczać podstawowe wskaźiki statystycze? Przeprowadzoe egzamiy zewętrze dostarczają iformacji o tym, jak ucziowie w poszczególych latach opaowali umiejętości i wiadomości określoe w stadardach wymagań

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka instytucjonalna

Profilaktyka instytucjonalna RAPORT Z BADANIA: Profilaktyka istytucjoala W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM Katowice, 9 wrzesień 2014 r. Projekt 1.16 Koordyacja a rzecz aktywej itegracji jest współfiasoway ze środków Uii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Wygenerowano dnia 2015-09-22 dla loginu: internetowagp. Kalkulatory. FIRMA i PRAWO. tydzień z komentarzami

Wygenerowano dnia 2015-09-22 dla loginu: internetowagp. Kalkulatory. FIRMA i PRAWO. tydzień z komentarzami se Nowocze ia arzędz olie dla preumeratorów DGP za darmo! PRENUMERATA Zarejestruj się i korzystaj! www.arzedzia. Kalkulatory Akty prawe Aktywe druki Wskaźiki i stawki FIRMA i PRAWO DZIENNIK.PL FORSAL.PL

Bardziej szczegółowo

Zasilanie budynków użyteczności publicznej oraz budynków mieszkalnych w energię elektryczną

Zasilanie budynków użyteczności publicznej oraz budynków mieszkalnych w energię elektryczną i e z b ę d i k e l e k t r y k a Julia Wiatr Mirosław Miegoń Zasilaie budyków użyteczości publiczej oraz budyków mieszkalych w eergię elektryczą Zasilacze UPS oraz sposoby ich doboru, układy pomiarowe

Bardziej szczegółowo

if PACKAGING DESIGN AWARD 2013

if PACKAGING DESIGN AWARD 2013 Polska wersja językowa Prosimy zwrócić uwagę, że procedury rejestracji, a także komuikacja w ramach kokursu if desig awards odbywać się będą w języku agielskim. LUNAR Desig Ic. if PACKAGING DESIGN AWARD

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 55a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409) zarządza się, co następuje:

Na podstawie art. 55a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409) zarządza się, co następuje: Projekt z dia 16.12.2013 r. Rozporządzeie Miistra Ifrastruktury i Rozwoju 1) z dia.. 2013 r. w sprawie metodologii obliczaia charakterystyki eergetyczej budyku i lokalu mieszkalego lub części budyku staowiącej

Bardziej szczegółowo

eusługi w liczbach Do e-urzędu przez epuap

eusługi w liczbach Do e-urzędu przez epuap egzemplarz bezpłaty Biulety iformacyjy CPI MSWiA 2/2011 (2) 20 000 profili zaufaych Profil zaufay, jako metoda uwierzyteliaia obywateli cieszy się coraz większą popularością. W 4 miesiące od udostępieia

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH

PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH POMIAR FIZYCZNY Pomiar bezpośredi to doświadczeie, w którym przy pomocy odpowiedich przyrządów mierzymy (tj. porówujemy

Bardziej szczegółowo

Fundamentalna tabelka atomu. eureka! to odkryli. p R = nh -

Fundamentalna tabelka atomu. eureka! to odkryli. p R = nh - TEKST TRUDNY Postulat kwatowaia Bohra, czyli założoy ad hoc związek pomiędzy falą de Broglie a a geometryczymi własościami rozważaego problemu, pozwolił bez większych trudości teoretyczie przewidzieć rozmiary

Bardziej szczegółowo

Zeszyty Naukowe nr 11

Zeszyty Naukowe nr 11 Zeszyty Naukowe r POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE Kraków 20 Beedykt Puczkowski Uiwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztyie Iowacyja metoda ocey dotacji publiczych a tle rozwoju przedsiębiorstw. Wprowadzeie

Bardziej szczegółowo

Podpis elektroniczny. zastosowanie i korzyści

Podpis elektroniczny. zastosowanie i korzyści Podpis elektroiczy sposób działaia, zastosowaie i korzyści Miisterstwo Gospodarki Warszawa 2005 Nadzór merytoryczy: Departamet Przedsiębiorczości Miisterstwa Gospodarki Autorzy: Artur Kruk Uizeto Techologies

Bardziej szczegółowo

Maty antyzmęczeniowe i maty bezpieczeństwa. www.znakowanie.pl

Maty antyzmęczeniowe i maty bezpieczeństwa. www.znakowanie.pl Maty atyzmęczeiowe i maty bezpieczeństwa Wypróbuj maty przez 14 di za DARMO! www.zakowaie.pl z a k u j e m y i z a b e z p i e c z a m y, a b y ś p r a c o w a ł b e z p i e c z i e Zmiejszeie ryzyka utraty

Bardziej szczegółowo

Andrzej Pogorzelski Materiały pomocnicze do studiowania przedmiotu FINANSE PRZEDSIEBIORSTWA

Andrzej Pogorzelski Materiały pomocnicze do studiowania przedmiotu FINANSE PRZEDSIEBIORSTWA . CHARAKTERYSTYKA PIENIĄDZA JAKO TWORZYWA FINANSÓW.. Fukcje pieiądza Najwygodiejszym sposobem defiiowaia pieiądza jest wymieieie jego główych, klasyczych fukcji. I tak pieiądz jest: mierikiem wartości

Bardziej szczegółowo

BIULETYN INFORMACYJNY NR 44 n 26.03.2012

BIULETYN INFORMACYJNY NR 44 n 26.03.2012 BIULETYN INFORMACYJNY NR 44 26.03.2012 BIULETYN INFORMACYJNY JEST PISMEM WEWNĄTRZZWIĄZKOWYM Adresy Oddziałów Zarządu Regiou Podlaskiego NSZZ Solidarość 1. Regio Podlaski Oddział w Bielsku Podlaskim 17-100

Bardziej szczegółowo

PODCZAS ZDARZEŃ Z UDZIAŁEM

PODCZAS ZDARZEŃ Z UDZIAŁEM d St. bryg. mgr iż. Tadeusz Jopek jest absolwetem Szkoły Główej Służby Pożariczej w arszawie (1988). Ukończył rówież studia podyplomowe F ^ ^ ^ ^ l z zakresu bezpieczeństwa i higiey pracy w PSŚ w Radomiu.

Bardziej szczegółowo

Wpływ warunków eksploatacji pojazdu na charakterystyki zewnętrzne silnika

Wpływ warunków eksploatacji pojazdu na charakterystyki zewnętrzne silnika POLITECHNIKA BIAŁOSTOCKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksploatacji Maszy Istrukcja do zajęć laboratoryjych z przedmiotu: EKSPLOATACJA MASZYN Wpływ waruków eksploatacji pojazdu a charakterystyki

Bardziej szczegółowo

Wpływ religijności na ukształtowanie postawy wobec eutanazji The impact of religiosity on the formation of attitudes toward euthanasia

Wpływ religijności na ukształtowanie postawy wobec eutanazji The impact of religiosity on the formation of attitudes toward euthanasia Ewelia Majka, Katarzya Kociuba-Adamczuk, Mariola Bałos Wpływ religijości a ukształtowaie postawy wobec eutaazji The impact of religiosity o the formatio of attitudes toward euthaasia Ewelia Majka 1, Katarzya

Bardziej szczegółowo

Moduł 4. Granica funkcji, asymptoty

Moduł 4. Granica funkcji, asymptoty Materiały pomocicze do e-learigu Matematyka Jausz Górczyński Moduł. Graica fukcji, asymptoty Wyższa Szkoła Zarządzaia i Marketigu Sochaczew Od Autora Treści zawarte w tym materiale były pierwotie opublikowae

Bardziej szczegółowo

Siłownie ORC sposobem na wykorzystanie energii ze źródeł niskotemperaturowych.

Siłownie ORC sposobem na wykorzystanie energii ze źródeł niskotemperaturowych. Siłowie ORC sposobem a wykorzystaie eergii ze źródeł iskotemperaturowych. Autor: prof. dr hab. Władysław Nowak, Aleksadra Borsukiewicz-Gozdur, Zachodiopomorski Uiwersytet Techologiczy w Szczeciie, Katedra

Bardziej szczegółowo

Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystyczna analiza danych jakościowych. Dr Anna ADRIAN Paw B5, pok 407 adan@agh.edu.

Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystyczna analiza danych jakościowych. Dr Anna ADRIAN Paw B5, pok 407 adan@agh.edu. Rachuek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystycza aaliza daych jakościowych Dr Aa ADRIAN Paw B5, pok 407 ada@agh.edu.pl Wprowadzeie Rozróżia się dwa typy daych jakościowych: Nomiale jeśli opisują

Bardziej szczegółowo

3.1. Charakterystyka próby oraz metodyka badań

3.1. Charakterystyka próby oraz metodyka badań Praktyka polskich przedsiębiorstw w zakresie zarządzaia majątkiem obrotowym 201 3. Praktyka polskich przedsiębiorstw w zakresie zarządzaia majątkiem obrotowym i jego wpływu a proces kreowaia wartości przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami

Zarządzanie finansami STOWARZYSZENIE KSIĘGOWYCH W POLSCE ODDZIAŁ W POZNANIU Zarządzaie fiasami DR LESZEK CZAPIEWSKI - POZNAŃ - WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Pieiądze posiadają określoą wartość. Wartość w diu dzisiejszym omialej

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI BITUMICZNYCH W SYSTEMIE OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN

SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI BITUMICZNYCH W SYSTEMIE OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZAŁĄCZNIK B GENERALNA DYREKCJA DRÓG PUBLICZNYCH Biuro Studiów Sieci Drogowej SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN WYTYCZNE STOSOWANIA - ZAŁĄCZNIK B ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw www.psab.pl Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Koordynator zarządzający Ponadregionalną Siecią Aniołów Biznesu - Innowacja

Bardziej szczegółowo

Przed nami kolejne cztery lata

Przed nami kolejne cztery lata 30 SIERPNIA 2012 R. NR 22 (48) Uiwersytet wed³ug owego rektora - To wielki zaszczyt, a zarazem wielkie zobowi¹zaie. Podj¹³em je z pe³¹ odpowiedzialoœci¹, w oparciu o wiedzê i doœwiadczeie, jakie uzyska³em...

Bardziej szczegółowo

Kodeks Etyki i Postępowania Zawodowego

Kodeks Etyki i Postępowania Zawodowego Kodeks Etyki i Postępowaia Zawodowego 2015 RELX Group Kodeks Etyki i Postępowaia Zawodowego Spis treści 2 Nasze zobowiązaie do uczciwości Wiadomość od aszego Dyrektora geeraleg Filozofia i wartości przyświecające

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ

ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ Nr 573 Ekoomia XXXIX 2001 BŁAŻEJ PRUSAK Katedra Ekoomii i Zarządzaia Przedsiębiorstwem METODY OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH Celem artykułu jest przedstawieie metod

Bardziej szczegółowo

AUDYT SYSTEMU GRZEWCZEGO

AUDYT SYSTEMU GRZEWCZEGO Wytycze do audytu wykoao w ramach projektu Doskoaleie poziomu edukacji w samorządach terytorialych w zakresie zrówoważoego gospodarowaia eergią i ochroy klimatu Ziemi dzięki wsparciu udzieloemu przez Isladię,

Bardziej szczegółowo

8. Optymalizacja decyzji inwestycyjnych

8. Optymalizacja decyzji inwestycyjnych 8. Optymalizacja decyzji iwestycyjych 8. Wprowadzeie W wielu różych sytuacjach, w tym rówież w czasie wyboru iwestycji do realizacji, podejmujemy decyzje. Sytuacje takie azywae są sytuacjami decyzyjymi.

Bardziej szczegółowo

INFORMATOR DLA RADNYCH

INFORMATOR DLA RADNYCH ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH W GMINIE INFORMATOR DLA RADNYCH Progozy WHO mówią, że jesteśmy jedym z pięciu państw w Europie, w których spożycie alkoholu będzie rosło. To bardzo iepokojąca progoza,

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji (Kółko matematyczne, kółko przedsiębiorczości)

Konspekt lekcji (Kółko matematyczne, kółko przedsiębiorczości) Kospekt lekcji (Kółko matematycze, kółko przedsiębiorczości) Łukasz Godzia Temat: Paradoks skąpej wdowy. O procecie składaym ogólie. Czas lekcji 45 miut Cele ogóle: Uczeń: Umie obliczyć procet składay

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Załącznik nr 1 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Postępowanie prowadzone w trybie przetargu nieograniczonego. Wartość szacunkowa zamówienia nie przekracza wartości 193 000 euro Nazwa postępowania

Bardziej szczegółowo

Jarosław Wróblewski Analiza Matematyczna 1A, zima 2012/13. Ciągi.

Jarosław Wróblewski Analiza Matematyczna 1A, zima 2012/13. Ciągi. Jarosław Wróblewski Aaliza Matematycza 1A, zima 2012/13 Ciągi. Ćwiczeia 5.11.2012: zad. 140-173 Kolokwium r 5, 6.11.2012: materiał z zad. 1-173 Ćwiczeia 12.11.2012: zad. 174-190 13.11.2012: zajęcia czwartkowe

Bardziej szczegółowo