Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane"

Transkrypt

1 ROCZNIKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA MATEMATYCZNEGO Seria II: WIADOMOŚCI MATEMATYCZNE XXXIX(2003) Zdzisław Skupień(Kraków) Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane 1. Wstęp. Matematyka jest niewątpliwie procesem społecznym społecznym procesem gromadzenia zobiektywizowanej informacji. Niezawodnym polem jej zastosowań jest więc dydaktyka. Tej zaś ma służyć poniższe zestawienie inspirujących krótkich dowodów i przypomnienie oraz skorygowanie kilku informacji historycznych. Chociaż twierdzenie Cantora-Bernsteina nie zależy od pewnika wyboru, żaden z dowodów nie jest konstrukcyjny w sensie algorytmicznym, bo skończona liczba kroków nie musi wystarczyć dla uzyskania bijekcji. Kontrowersje wokół służebności rozważanego twierdzenia o bijekcji względem pojęcia liczby są celowo przypomniane. Artykuł niniejszy jest również odpowiedzią na matematyczno-merytoryczne uwagi w liście prof. J. Mioduszewskiego[23]. 2. Dowody iteracyjne. Przechodząc do matematyki, dla dowolnych zbiorówaibzałóżmy,żeistniejąiniekcje:a BorazB A.Twierdzenie Cantora-Bernsteina orzeka, że: (α)istniejebijekcjaodjednegozezbiorówa,bnadrugi. DowódD1.Wystarczyzałożyć,żeżadnaztychiniekcjiniejestbijekcją. Załóżmy więc, że zbiór B jest podzbiorem właściwym zbioru A, gdyż zamiast wyjściowego zbioru B możemy rozważyć jego iniektywny obraz zawartywa.niechf:a Bbędziedanąiniekcją(gdyB A).NiechC oznaczazbiórtychy A,dlaktórychistniejąx A\Binieujemnaliczba n,takieżey=f n (x),gdzief n oznaczan-tąiteracjęiniekcjif,przyczym f 0 jestidentycznością.zatema\b Cidlakażdegoy Cjednoznaczniewyznaczonesąin,ix,anadtof[C] C(cowięcej,f[C]=B C oraza\c =B\f[C]).Stąduniainiekcjif zacieśnionejdozbioruc orazidentycznościnaa\cjestbijekcją,powiedzmyh,odzbioruana B,h=f C id A\C. W powyższym dowodzie(i poniżej) dla odwzorowania ϕ, ϕ = ϕ( ), symbolϕ[ ]oznaczaprzedłużenieϕnazbiory,np.f[c]jestobrazemzbioruc poprzezf.

2 86 Z. Skupień Analogiczny dowód wykorzystujący dodatkowo podział zbioru A na orbity odwzorowania f podaje Mioduszewski w swoim artykule[22] z r. 1998, cytując tylko Papy ego(1964) jako autora analogicznego dowodu. Dowód D1 można zaś wywieść z artykułu[29] Reichbacha(z Wrocławia) opublikowanego w Colloquium Mathematicum w roku Reichbach późniejmeirreichaw(p.notawzestawiezżałobnejkarty w[39](2000); Reichaw-Reichbach u Leetcha w[12]) nie cytując żadnych źródeł, podaje dowód(którego skrótem jest D2 poniżej) w istocie następującej wersji(β) twierdzenia-hipotezy sformułowanej przez Cantora w 13 prac[6, 7] już wroku1883(powtórzonejw[8, 2](1895),gdziejestteżwersja standardowa równoważnie sformułowana powyżej jako(α)): (β)jeżelim M MizbioryM,M sąrównoliczne,tosąonerównolicznezdowolnymzbiorempośrednimm. Dowód D2.Dladanejbijekcjif:M f[m],gdzie(m :=)f[m] M,rozważmydowolnyzbiórE M\f[M]anastępnieS:=E f[e] f[f[e]]...zauważmy,żes=e f[s],skądf[m]\s=f[m]\f[s]= f[m\s],ponieważfjestiniekcją.wtedyf :=id S f (M\S)jestbijekcją M E f[m]. WoznaczeniachdowoduD1:M=A,E f[m]=b A.Nadtozbiory C i S z tych dowodów są identycznie konstruowane poprzez rekursję, wychodzącodrozłącznychzbiorówodpowiednioa\bie =B\f[A]. JednakżezbioryCiSniemusząsiędopełniaćdoAidlategobijekcjef, h:a Bmogąbyćróżne.Różnebowiemmogąbyćteżbijekcjewpełni wyznaczone przez dane dwie iniekcje.(w D1 jedną z danych iniekcji jest po prostu tożsamość na zbiorze B). Ciekawszezaś,żedowódD1jestwywiedzionyzpracyCoxa[10]zr Dowód D1 jest ulepszoną adaptacją(z zachowaniem i metody, i standardowych oznaczeńa,b,f,h)dowodulematu,wktórymzakładasiębezpośrednio,żeb A.DodowoduD1włączonazostałaistotnauwaga,że f[c]=b C.Reichbach(iniktinny)niejestjednakcytowanyprzezCoxa. W komentarzu[12, s. 1104] przytoczono tekst J. F. Leetcha(pomijający nazwisko Cox), że dowód Coxa jest bardzo podobny do podanego przez M. Reichawa-Reichbacha. Dopiero poprzez ten komentarz dotarłem niedawno i do Coxa, i do Reichbacha-Reichawa(tu nazwisko nowe, Reichaw, po łączniku za starym jest napisane wg polskiej tradycji). Przedstawmy zatem bardzo krótką wersję dowodu, która jest ulepszonym(ale i zbyt sformalizowanym) skrótem dowodu Coxa. Cox unika iteracji złożenia g f dzięki wspomnianemu lematowi. Dowód D3.Załóżmy,żezdanychiniekcjif:A Borazg:B A żadnaniejestbijekcją,irozważmyiniekcjęg f:a Aorazpodzbiór

3 zbioru A: Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane 87 A A :=A\g[B] (g f)[a\g[b]]...= (g f) i [A\g[B]]. Wtedyodwzorowanieh:=f A A g 1 (A\A A ):A Bjestbijekcją, ponieważ(g f)[a A ]=g[b] A A istądf[a A ]=g 1 [A A ],nadtoa\a A = g[b]\a A,azatemg 1 [A\A A ]=B\f[A A ]. Dowód ten pokazuje, w jakim sensie bijekcja h jest w pełni wyznaczona przez dane iniekcje. Równoliczność danych zbiorów jest wynikiem ich dwupodziałównaczęściparamirównoliczne(jednąztychdwuparjesta A i f[a A ]).Analizującwcześniejopublikowanedowody,awszczególnościdowódJ.Königa[19],fakttenzauważyłiuogólniłBanach[1],anastępnie wykorzystał wraz z Tarskim w ich paradoksalnej konstrukcji skończonego podziału kuli, z którego izometrie o rozłącznych dziedzinach wytwarzają dwie kopie tej kuli. Następny dowód wykorzystujący równolegle rekursje z dowodów D1 i D2 zainspirowany jest dowodem z monografii Jecha[15](1973), w którym na każdymkrokuiteracjitylkozacieśnieniah=fsąkonstruowane,zaśh= iddlapozostałychx.korzystasięzfaktu,żedladowolnejiniekcjifzachodzirównośćf[m\s]=f[m]\f[s],por.dowódd2.dowódpokazuje,że rekursywna konstrukcja jest niealgorytmiczna wymaga nawet nadskończeniewielu(tzn.ω+1)kroków,abywyznaczyćpozostałex.dowódujecha jest prostszy, ale poniższy dowód sugeruje równie prostą wersję, na każdym krokuktórejmogąbyćokreślanetylkozacieśnieniah=id,adopierona końcu h = f dla pozostałych x. Zaletą poniższego dowodu jest wskazanie, że bijekcja h może mieć dwie definicje. DowódD4.Wystarczyzałożyć,żef:A BjestiniekcjąorazB A. Konstruujemydwaciągizbiorów(A n )i(b n )wgschematua 0 :=A,B 0 :=B orazs n :=f[s n 1 ],gdzies=a,b.jeśliprzyjmiemy f(x) dlax A n \B n,ndowolne, h(x)= x dlax B n \A n+1,ndowolne, x(albo f(x)) dla wszystkich pozostałych x, toh:a Bjestbijekcją(ewentualniejednązdwumożliwych). 3. Dowody grafowo-relacyjne. Warto podać spostrzeżenie, że(wbrew stwierdzeniu Bernsteina w[3, s. 121]) bijekcja h na ogół nie jest jednoznacznie wyznaczona przez iniekcje f i g. Spostrzeżenie to(bez odsyłacza do Bernsteina) znajduje się w słynnej teoriografowej monografii[18] z r węgierskiego matematyka D. Königa w dowodzie twierdzenia I 12 o pokojarzeniach(de facto 1-faktorach) w drogach nieskończonych i cyklach parzystych. Twierdzenie to wykorzystane jest w multigrafowym dowodzie i=0

4 88 Z. Skupień twierdzenia Cantora-Bernsteina w części VI 3 monografii, p. analogiczny grafowy dowód u Bertranda i Horáka[4]. Wyżej wspomniany podział na orbity jest tam podziałem na reprezentujące je nieskierowane drogi i cykle. Jednakże warto i należy zauważyć, że te podziały uzyskuje się, stosując pewnik wyboru. Mój dowód w nocie [34](aletakżeidowódPapy ego)wterminachstrzałekidróg(tj.relacji reprezentujących iteracje iniekcji) można interpretować jako analogiczny dowód digrafowy. Równoliczność danych zbiorów A, B uzyskuję(podobnie jak Halmos[13]) dzięki ich trójpodziałom, które da się skonstruować bez użycia pewnika wyboru. Można uznać, że dowodami w ogólności grafowymi są te, w których rozważa się poszczególne elementy i ciągi albo raczej drogi, czyli specjalne relacje, tworzone z kolejnych obrazów tych elementów. Już w r pierwszy taki dowód opublikował Jules König[19](Julius König w niemieckiej publikacji swego syna[18]). Dowód ten lakonicznie skomentowany w artykule przeglądowym[21, s. 194] jako oryginalny, raczej długi, prowadzony metodą tam i z powrotem wart jest przypomnienia. Przecież zainspirował on ibanacha,isierpińskiego[33],i oczywiście D.Königa(którynadto wswoimartykule[17,s.130]wfund.math.(iwmonografii)pisze,że wynik Banacha jest implicite, a dowód Banacha w zasadzie, taki sam jak u ojca). J. König świeżo pod wrażeniem opublikowanych zarzutów Poincarégo[27] odnośnie ówczesnych podstaw logiki, arytmetyki i teorii mnogości (jest tam zarzut stosowania liczb zanim zostały zdefiniowane, w szczególności stosowania(nieweryfikowalnej?) indukcji zupełnej, i zarzut błędnego koła w definicjach liczby naturalnej, por.[28]: Księga 2, Rozdz. IV.V oraz III.VI) stara się unikać zarówno liczenia jak i(zresztą bezskutecznie) rekursji. Oto twierdzenie i(nieznacznie skrócony) dowód Königa, gdzie jest ówczesnym oznaczeniem(też u Sierpińskiego) relacji równoliczności zbiorów: (α )JeśliX Y 1 i Y X 1,gdzieX 1 Xi Y 1 Y,toX Y. DowódD5.ZdanieX Y 1 oznaczaregułę(i),żekażdyelementx X wyznaczajedyney Y 1,inaodwrót:temuyodpowiadatox[przyczym wszystkiey Y 1 sąużyte Z.S.].PodobnieY X 1 oznaczaanalogiczną regułę(ii).weźmywięcdowolnyelementx 1 X.Wg(I)zx 1 otrzymujemy następniky 1 Y,temuy 1 zgodniez(ii)odpowiadanastępnikx 2 X 1 itd.jeślix 1 X 1,towg(II)istniejey 0 Ybezpośredniopoprzedzającex 1 wciągu,iciągprzedłużamywlewo,aleniejesttomożliwe,gdyx 1 X\X 1. Ostatecznie są trzy możliwości: (i)ciągmapoczątekwx,(ii) początekwy,(iii)ciągniemapoczątku, czyli jest stale przedłużalny w lewo. Nadto dla różnych x X odpowiadające ciągialbomajątensamelementjakowyrazwobuciągachiwtedyciągi są identyczne, albo nie(czyli są rozłączne). Wśród ciągów może być ciąg

5 Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane 89 okresowyiniemaonpoczątku.dlaustanowienia,żex Y,mającdowolny x 1 Xiodpowiadającyciąg,wprzypadku(i)lub(iii)elementowix 1 przyporządkowujemyjegonastępniky 1 wciągu,zaśwprzypadku(ii) jegopoprzedniky 0. Zatem dowód ten nie jest długi, ale podobnie jak zupełnie analogiczne dowody: Papy ego(w terminach relacji, tj. następstw strzałek) i Mioduszewskiego zależy on od pewnika wyboru, który gwarantuje konstrukcję podziałuuniix Ynarozważaneciągi.Halmos,któryteżniecytujeJ.Königa, konstruuje te same ciągi co König, a następnie trójpodziały i dwupodziały, Banach uzyskuje zbiory wyrazów tych ciągów za pomocą przecięć zbiorów, Sierpiński zaś rozważa ciągi utworzone tylko z poprzedników u Königa. Dowód Papy ego zasługuje na uwagę jako dowód czysto relacyjny. Nadto książka Papy ego rzetelnie napisana i znakomicie kolorowo ilustrowana jest zadziwiającym dowodem optymizmu dydaktycznego zarówno autora jak i belgijskiego ministerstwa edukacji. Przeznaczona dla uczniów letnich ale z programem eksperymentalnym, wypracowanym pod auspicjami UNESCO i już wcześniej realizowanym przez kilka lat, książka ta zgrabnie i precyzyjnie omawia teorię mnogości, grupy permutacji i przekształceń geometrycznych, pierścień liczb całkowitych, system dwójkowy, algebrę wektorów, kończąc na grupach abstrakcyjnych. Zawiera wkładki z portretami i życiorysami kilku matematyków, w tym Cantora, ale twierdzenie Cantora- Bernsteina(jako stwierdzenie, proposition) przypisuje tylko Bernsteinowi (podobnie czyni Poincaré w[27]). 4. Dowód nieiteracyjny. Wszystkie dowody wyżej omawiane lub wzmiankowane wykorzystują rekursje. Z rekursji korzysta oryginalny dowód A. Zelevinsky ego[35] opublikowany jako jeden z dowodów doskonałych w książce Dowody z Księgi Aignera i Zieglera(1998, 2001). Nierekursywny dowód podaje monografia[16, ss ]. Poniżej podaję nierekursywną wersję swojego dowodu z[34] korzystającą z pewnego ogólnego lematu(w którym odwzorowanie jest dowolne, niekoniecznie iniektywne). Sam lemat i jego dowód sugerują uproszczenia dowodu z monografii[16]. Lemat. Jeśli X jest dowolnym zbiorem, Z dowolnym podzbiorem, Z X, oraz ϕ: X X dowolnym odwzorowaniem, to istnieje najmniejszy zmożliwychpodzbiórc Z Xtaki,żeC Z =ϕ[c Z ] Z. Dowód. Zauważmy,żeC Z =,dokładniegdyz=.niech S Z ={C X: ϕ[c] CorazZ C}. StąddlakażdegoelementuC S Z zbiórc :=ϕ[c] Zjestoczywiście podzbioremzbioruc.dlategoϕ[c ] ϕ[c] C,azatemC S Z.PonieważzaśS Z jestrodzinąpodzbiorów(alerównieżs Z,boX S Z ),więc

6 90 Z. Skupień zbiórc Z := S Z jestjednoznacznieokreślony.udowodnimy,żec Z S Z. MianowicieC Z jestnadzbioremdlazoraz [ ] ϕ[c Z ]=ϕ C ϕ[c] C=C Z, C S Z C S Z C S Z gdzieobierównościwynikajązdefinicjic Z,inkluzjezaśzsubmultyplikatywnościϕ[ ]izmonotonicznościoperacjiprzecinania.stądc Z jestnajmniejszymelementem(wsensieinkluzji)ws Z,azatemC Z =(C Z ) =ϕ[c Z ] Z. Powyższy lemat i jego dowód prosto i nieco ogólniej ujmują DedekindowąideęnierekusywnegookreśleniazbioruC Z,nazwanegoprzezDedekinda łańcuchem podzbioru Z. Idea ta jest wykorzystana w klasycznych dowodach Dedekinda[9, s. 449](1932, w nieopublikowanym wcześniej liście (1899) do Cantora) i Zermela[38](1908, p. też eleganckie sformułowanie tegodowoduuhausdorffa[14,s.50](1914)),aupeana(1906,bezcytowania Dedekinda) jest metodą przedstawiania unii iterowanych obrazów jako przecięcia podzbiorów. Zatem lemat niezależnie od aksjomatu wyboru dowodziistnieniauniic Z = i=0 ϕi [Z]. Uwaga. ModyfikującdefinicjęrodzinyS Z wpowyższymdowodzie, możemy uzyskać istnienie najmniejszych podzbiorów: C Z =ϕ [C Z ] Z, C± Z =ϕ[c± Z ] ϕ [C ± Z ] Z, gdzieϕ [ ]oznaczaprzejściedoprzeciwobrazupoprzezϕ,zaśc ± Z jestunią orbit elementów zbioru Z. Dowód D6.Wystarczyokreślićbijekcjęh:A Bzapomocądanych iniekcjif:a Big:B A,tylkogdyanif,anigniesąbijekcjami.Dla ułatwienia prezentacji(i umożliwienia wizualizacji) załóżmy, że zbiory A, B są rozłączne(bo rozłączne są równoważne zbiory A { }, B {{ }}). Zatem napewnychpodzbiorachzbiorua,powiedzmya A ia B owłasnościach A A A\g[B]ig 1 [A B ] B\f[A],musibyćodpowiednioh=fnaA A ih= g 1 naa B.Powyższylematumożliwiaznalezienienajmniejszychtakich podzbiorów, a to może prowadzić do dwóch wersji bijekcji h. Stosujemy bowiemlemat,przyjmującϕ=g f XorazC Z =:A A dlaz=a\g[b] ix=a,awtedybijekcjahmożebyćnastępującąuniązacieśnień:h= f A A g 1 A\A A. JeślizaśC Z =:A B dlaz=g[b\f[a]]ix=a\a A,tohmożemieć następującądrugąwersję:h=g 1 A B f A\A B. ZatemjeślizbiórA C :=A\(A A A B )jestniepusty,tonaa C albo h=f A C alboh=g 1 A C,p.rys.

7 Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane 91 RozważanezbioryA A ia B uzyskujesięrekursywnie: A A = (g f) i [A\g[B]],A B = (g f) i [g[b\f[a]]]. i=0 Tezbiorymożnaokreślićteżzapomocąistnieniadrógwrelacjiφ:=f g, która jest zbiorem strzałek między elementami zbioru A B. Drogą, powiedzmya z,czylidrogąodelementuadoelementuz,nazywamy(skończony) zbiór strzałek(podzbiór relacji φ) tworzących następstwo strzałek: a b,b c,...,x y,y z;ewentualnietylkoa zalbo dlaz=a. Mówimy, że dwa elementy są połączalne, jeśli istnieje droga od jednego z nich dodrugiego.zatema A ia B tozbioryelementówwa,któresąpołączalne odpowiednioza\g[b]izb\f[a];a C zaś toresztaelementówwa.stąd, ponieważkażdyelementjestkońcemconajwyżejjednejstrzałki,zbiorya A ia B sąrozłączne. 5. Jeszcze trochę historii. Ponieważ literaturowe odwołania i do Bernsteina, i do nieco późniejszych prac bywają błędne, podkreślmy, że Bernstein nieopublikowałswojegodowoduzr.1897nawetwswojejrozprawiezlat 1901, Podaje w niej jedynie, że jego dowód opublikował Borel(1898) oraz Schönflies(1900), i że inny dowód podał Zermelo(1901)(przy czym sam Zermelo nie cytuje później swego dowodu). Bernstein cytuje tylko anons [31](1896)(zresztą błędnego) dowodu Schrödera. 29 sierpnia 1899 Dedekind przesłał Cantorowi swój ww. dowód, a w odpowiedzi już następnego dnia Cantor napisał, że Schröder przedstawił swój dowód jesienią 1896 na konferencjiwefrankfurcienadmenemiżeopublikowałgow[32,ods.337] oraz że młody Bernstein przedstawił swój dowód około Wielkanocy 1897 na seminarium w Halle. Wszystko wskazuje, że Bernstein przygotowując przedruk[3](1905) swojej dysertacji nie wiedział, że dowód Schrödera nie jest poprawny. Błąd wykrył Korselt, który w maju 1902 przesłał kontrprzykład oraz swój dowód twierdzenia(β) najpierw Schröderowi, potem po otrzymaniu od niego szybkiej odpowiedzi do Mathematische Annalen również jeszcze tegoż maja. Redakcja Math. Ann. opublikowała drugą i=0

8 92 Z. Skupień wersję[20]tejpracy(zroku1910),wktórejkorseltstwierdza,żebłądnie jest znany, oraz cytuje dawną odpowiedź Schrödera. Schröder już wcześniej wykrył swój błąd, latem lub jesienią roku 1901 powiedział o nim Maxowi Dehnowi, przyjacielowi Bernsteina, i obiecał zawiadomić Cantora, ale listu zaczętego1.ix.1901 nieukończył...schröderbyłautoremznanego podręcznika z algebry i logiki, p. cytat u Zermela w[38]. A opublikowany dowód Korselta to dowód Mioduszewskiego, tyle tylko że zamiast o orbitach Korselt mówi o cyklach i łańcuchach(tj. drogach). Korselt też nie cytuje Königa, ale twierdzi, że podobne(?) dowody znaleźli później Zermelo ipeano,iżejegodowódteżniewykorzystujeliczbiindukcjizupełnej. Na koniec uwag historycznych podkreślmy, że dowody Zermela[38](1908) i Peana[25](1906) są niezależne. W styczniu 1906 Zermelo wysłał swój dowódpoincarému,któryw[27]jużwmaju1906przytoczyłidowódbernsteina, i Zermela, dyskwalifikując oba Bernsteina za rekurencję, Zermela za rzekome błędne koło. W swoim artykule[37] Zermelo nie zarzuca Peanowi plagiatu, lecz wyraża żal, że ten, polemizując w[26] z artykułem Poincarégo, przytacza swój dowód, nawet nie wspominając o analogicznym dowodzie Zermela u Poincarégo jakby dlatego, aby następnie zwalczanie aksjomatu wyboru tym dobitniej kierować ku Zermelowi. Dopiero w komentarzu przy swoim dowodzie w[38](1908) Zermelo stwierdza, że wykorzystał metodę łańcuchów Dedekinda[11], zaś w komentarzu[9, s. 451] do ww. listu do Cantora z dowodem Dedekinda słusznie podkreśla, że te dowody różnią się nieistotnie. Faktycznie tylko oznaczeniami(!). Reasumując, o nierekurencyjnym dowodzie twierdzenia Cantora-Bernsteina, wykorzystującym analogonpowyższegolematu,możnawięcmówić,żeto Dowód DPZ (Dedekinda-Peana-Zermela). Nie twierdzę, że ten ostatni dowód(niewątpliwie najlepszy w sensie logiki) należy wykładać adeptom matematyki. Teoria mnogości w ramach wstępu do matematyki ma poszerzyć i ugruntować znajomość języka struktur matematycznych. Subtelności warto jednak przynajmniej wzmiankować. Przecież ambicją matematyków-mnogościowców jest skonstruowanie prawie całego bogactwa matematyki, np. bogactwa struktur liczbowych, w ramach teorii mnogości. Jeśli więc dowód twierdzenia Cantora-Bernsteina, które ma posłużyć do zdefiniowania i uporządkowania liczb kardynalnych, skażony jest użyciem liczb(np. ciągów), to warto wspomnieć o remedium. Przy okazji owym adeptom znającym ciągi uzasadni się celowość korowodów z definicją par itp. niby-ciągów.

9 Twierdzenie Cantora-Bernsteina dowody znane-nieznane 93 Bibliografia [1]S. Banach, Unthéorèmesurlestransformations biunivoques,fund.math.6 (1924), [2]F.Bernstein,Inaugural-Dissertation,Göttingen,1901(p.niecozmienionyprzedrukw[3]). [3]F.Bernstein,UntersuchungenausderMengenlehre,Math.Ann.61(1905), [4]E. Bertram, P. Horák, Someapplicationsofgraphtheorytootherpartsof mathematics, Math. Intellig. 21(1999), [5]E. Borel, Leçonssurlathéoriedesfonctions,Gauthier-Villars,Paris,1898. [6] G. C a n t o r, Ueber unendliche, lineare Punktmannichfaltigkeiten, Math. Ann. 21 (1883), (przedruk w[7, 9]). [7] G. C a n t o r, Grundlagen einer allgemeinen Mannigfaltigkeitslehre. Ein mathematisch-philosophischer Versuch in der Lehre des Unendlichen, Leipzig, [8]G. Cantor, BeiträgezurBegründungdertransfinitenMengenlehre,Math.Ann. 46(1895), (przedruk w[9]; tł. na ang. i red. Ph.E.B. Jourdain: Contributions to the Founding of the Theory of Transfinite Numbers, Dover, New York, 1915). [9]G. Cantor, GesammelteAbhandlungen,red.E.Zermelo,Springer,Berlin,1932. [10]R.H. Cox, AproofoftheSchroeder-Bernsteintheorem,Amer.Math.Monthly76 (1968), 508. [11]R. Dedekind, WassindundwassollendieZahlen,Braunschweig,1888. [12]D.Drasin,R.Gilmer,Complementsandcomments,Amer.Math.Monthly79 (1971), [13]P.R. Halmos, NaiveSetTheory,VanNostrandReinholdCo.,NewYorketal., [14]F.Hausdorff,GrundzügederMengenlehre,VerlagvonVeit&Co.,Leipzig,1914. [15]T.J. Jech, TheAxiomofChoice,North-Holland,Amsterdam;Amer.Elsevier, New York, [16]W. Just, M. Weese, DiscoveringModernSetTheory.I:TheBasics,Amer. Math. Soc., [17]D. König, Surlescorrespondances multivoquesdesensembles,fund.math.8 (1926), [18]D.König,TheoriederendlichenundunendlichenGraphen,Akad.Verlag.,Leipzig, 1936(przedruk: Teubner Verlag., Leipzig, 1986). [19]Jules König (cyt.jakojuliusw[18]),surlathéoriedesensembles,c.r.acad. Sci. Paris 143(1906), [20]A.Korselt,ÜbereinenBeweisdesÄquivalenzsatzes,Math.Ann.70(1911), [21]R. Mańka, A. Wojciechowska, OdwóchtwierdzeniachCantora,Wiadom. Mat. 25(1984), [22]J. Mioduszewski, TwierdzenieCantora-Bernsteina znanydowódzapisany inaczej, Matematyka 4 98(272), rok 51(1998), [23]J. Mioduszewski, WsprawieartykułuZ.Skupienia(ListdoRedakcji),Wiadom. Mat. 37(2001), [24] Papy(avecF.Papy),Mathématiquemoderne,Wyd.M.Didier,Bruxelles Paris, [25]G. Peano, SupertheoremadeCantor-Bernstein,Rend.delCircoloMatematicodi Palermo 21(1906),

10 94 Z. Skupień [26]G. Peano, SupertheoremadeCantor-Bernstein,RivistadiMatematica8(no.5), [27]H.Poincaré,Lesmathématiquesetlalogique,Rev.deMetaphysiqueetdeMorale 14(1906) [28]H. Poincaré (tł.m.h.horwitz),naukaimetoda,nakładj.mortkowicza,warszawa, 1911, G. Centnerszwer; Lwów, Księgarnia H. Altenberga. [29]M. Reichbach (późniejreichaw),unesimpledémonstrationduthéorèmede Cantor-Bernstein, Colloq. Math. 3(1955), 163. [30]A. Schoenflies, DieEntwicklungderLehrevondenPunktmanningfaltigkeiten, Jahresber. Deutschen Math.-Verein. 8(1900), Heft 2. [31]E. Schröder, ÜberG.CantorscheSätze,Jahresber.DeutschenMath.-Verein.5 (1896), Heft 1, [32]E. Schröder, ÜberzweiDefinitionenderEndlichkeitundG.CantorscheSätze, Nova Acta Leop. 71(1898), [33]W. Sierpiński, CardinalandOrdinalNumbers,PWN,Warszawa,1958. [34]Z. Skupień, ProstydowódtwierdzeniaCantora-Bernsteina,Wiadom.Mat.35 (1999), [35]A. Zelevinsky, w:m. Aigner, G.M. Ziegler, ProofsfromTHEBOOK, Springer, 2001(Dowody z Księgi, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, 2002, ss ). [36]E. Zermelo, GöttingerNachr.10(1901),1 5(p.Bernstein[3,s.121]). [37]E. Zermelo, NeuerBeweisfürdieMöglichkeiteinerWohlordnung,Math.Ann. 65(1908), [38]E.Zermelo,UntersuchungenüberdieGrundlagenderMengenlehreI,Math.Ann. 65(1908), [39](Z żałobnej karty) Meir Reichaw( ), Wiadom. Mat. 36(2000),

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów 1 Podstawowe pojęcia rachunku zbiorów Uwaga 1.1. W teorii mnogości mówimy o zbiorach

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność?

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? Semina Nr 3 Scientiarum 2004 Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? W tym krótkim opracowaniu chciałbym przedstawić dowody obu twierdzeń Gödla wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: matematyka, studia I stopnia, rok I. Sylabus modułu: Wstęp do matematyki (03-MO1S-12-WMat)

Kierunek i poziom studiów: matematyka, studia I stopnia, rok I. Sylabus modułu: Wstęp do matematyki (03-MO1S-12-WMat) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: matematyka, studia I stopnia, rok I Sylabus modułu: Wstęp do matematyki (03-MO1S-12-WMat) 1. Informacje ogólne koordynator modułu Tomasz

Bardziej szczegółowo

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik 9 Relacje 9.1 Podstawowe pojęcia 9.1 Definicja (Relacja). Relacją (binarną) nazywamy dowolny podzbiór produktu

Bardziej szczegółowo

1 Funkcje uniwersalne

1 Funkcje uniwersalne 1 1 Funkcje uniwersalne 1.1 Konstrukcja funkcji uniweralnej Niech P będzie najmniejszym zbiorem liczb spełniającym warunki 1) 0, 2, 0, 0, 2, 1, 0, 2, 2 P, 2) 0, n, 3, k P dla wszystkich n > 0 oraz k takich,

Bardziej szczegółowo

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne Logika i teoria mnogości Wykład 14 1 Sformalizowane teorie matematyczne W początkowym okresie rozwoju teoria mnogości budowana była w oparciu na intuicyjnym pojęciu zbioru. Operowano swobodnie pojęciem

Bardziej szczegółowo

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Weronika Łabaj Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Tematem mojej pracy jest geometria hiperboliczna, od nazwisk jej twórców nazywana też geometrią Bolyaia-Łobaczewskiego. Mimo, że odkryto ją dopiero w XIX

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Ciągi nieskończone. 4.1 Ciągi nieskończone

Rozdział 4. Ciągi nieskończone. 4.1 Ciągi nieskończone Rozdział 4 Ciągi nieskończone W rozdziale tym wprowadzimy pojęcie granicy ciągu. Dalej rozszerzymy to pojęcie na przypadek dowolnych funkcji. Jak zauważyliśmy we wstępie jest to najważniejsze pojęcie analizy

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Wstęp do logiki i teorii mnogości Introduction to Logic and Set Theory

KARTA KURSU. Wstęp do logiki i teorii mnogości Introduction to Logic and Set Theory KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Wstęp do logiki i teorii mnogości Introduction to Logic and Set Theory Kod Punktacja ECTS* 6 Koordynator Dr hab. prof. UP Piotr Błaszczyk Zespół dydaktyczny dr Antoni

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ 1 Tezy KRZ Pewien system aksjomatyczny KRZ został przedstawiony

Bardziej szczegółowo

Schemat rekursji. 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej

Schemat rekursji. 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej Schemat rekursji 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej Dla dowolnej liczby naturalnej a i dowolnej funkcji h: N 2 N istnieje dokładnie jedna funkcja f: N N spełniająca następujące warunki: f(0)

Bardziej szczegółowo

4. Postęp arytmetyczny i geometryczny. Wartość bezwzględna, potęgowanie i pierwiastkowanie liczb rzeczywistych.

4. Postęp arytmetyczny i geometryczny. Wartość bezwzględna, potęgowanie i pierwiastkowanie liczb rzeczywistych. Jarosław Wróblewski Matematyka dla Myślących, 008/09. Postęp arytmetyczny i geometryczny. Wartość bezwzględna, potęgowanie i pierwiastkowanie liczb rzeczywistych. 15 listopada 008 r. Uwaga: Przyjmujemy,

Bardziej szczegółowo

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami.

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami. M. Beśka, Wstęp do teorii miary, rozdz. 3 25 3 Miara 3.1 Definicja miary i jej podstawowe własności Niech X będzie niepustym zbiorem, a A 2 X niepustą rodziną podzbiorów. Wtedy dowolne odwzorowanie : A

Bardziej szczegółowo

Wykład 11a. Składnia języka Klasycznego Rachunku Predykatów. Języki pierwszego rzędu.

Wykład 11a. Składnia języka Klasycznego Rachunku Predykatów. Języki pierwszego rzędu. Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 11a. Składnia języka Klasycznego Rachunku Predykatów. Języki pierwszego rzędu. 1 Logika Klasyczna obejmuje dwie teorie:

Bardziej szczegółowo

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik 8 Funkcje 8.1 Pojęcie relacji 8.1 Definicja (Relacja). Relacją (binarną) nazywamy dowolny podzbiór produktu kartezjańskiego

Bardziej szczegółowo

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji I LO im. F. Ceynowy w Świeciu Radosław Rudnicki joix@mat.uni.torun.pl 17.03.2009 r. Typeset by FoilTEX Streszczenie Celem wykładu jest wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Działanie grupy na zbiorze

Działanie grupy na zbiorze Działanie grupy na zbiorze Definicja 0.1 Niech (G, ) będzie dowolną grupą oraz X niepustym zbiorem, to odwzorowanie : G X X nazywamy działaniem grupy G na zbiorze X jeślinastępujące warunki są spełnione:

Bardziej szczegółowo

Zbiór zadań z matematyki dla studentów chemii

Zbiór zadań z matematyki dla studentów chemii Zbiór zadań z matematyki dla studentów chemii NR 114 Justyna Sikorska Zbiór zadań z matematyki dla studentów chemii Wydanie czwarte Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2010 Redaktor serii: Matematyka

Bardziej szczegółowo

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Agnieszka Bojanowska Stefan Jackowski 24 listopada 2010 1 Podstawowe pojęcia Bedziemy uzywać następujących pojęć i przykładów dotyczących

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wstęp do logiki i teorii mnogości (LTM010) 2. KIERUNEK: MATEMATYKA 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 8 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

Elementy teorii mnogości. Część II. Wojciech Buszkowski Zakład Teorii Obliczeń Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytet im.

Elementy teorii mnogości. Część II. Wojciech Buszkowski Zakład Teorii Obliczeń Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytet im. Elementy teorii mnogości. II 1 Elementy teorii mnogości Część II Wojciech Buszkowski Zakład Teorii Obliczeń Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Elementy teorii mnogości.

Bardziej szczegółowo

Zbiory mocy alef zero

Zbiory mocy alef zero Uniwersytet Rzeszowski Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Monika Łokaj Zbiory mocy alef zero Praca licencjacka wykonana w Instytucie Matematyki pod kierunkiem dra Michała Lorensa Praca została przyjęta

Bardziej szczegółowo

ALFRED TARSKI. Życie i logika Kalendarium. Joanna Golińska-Pilarek. Marian Srebrny.

ALFRED TARSKI. Życie i logika Kalendarium. Joanna Golińska-Pilarek. Marian Srebrny. ALFRED TARSKI Życie i logika Kalendarium Joanna Golińska-Pilarek j.golinska@uw.edu.pl Marian Srebrny marians@ipipan.waw.pl KRAKÓW 28 maja 2009 Początek 14 stycznia 1901 rok Miejsce: Warszawa Rodzice: Róża

Bardziej szczegółowo

Zbiór Cantora. Diabelskie schody.

Zbiór Cantora. Diabelskie schody. Zbiór Cantora. Diabelskie schody. Autor: Norbert Miękina Zespół Szkół nr 3 im. ks. prof. Józefa Tischnera ul. Krakowska 20 32-700 Bochnia tel. 14 612-27-79 Opiekun: mgr Barbara Góra 1 W matematyce sztuka

Bardziej szczegółowo

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi.

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi. Grupy. Permutacje 1 1 Definicja grupy Niech G będzie zbiorem. Działaniem na zbiorze G nazywamy odwzorowanie (oznaczane, jak mnożenie, przez ) przyporządkowujące każdej parze uporządkowanej (a, b) G G element

Bardziej szczegółowo

Rekurencja (rekursja)

Rekurencja (rekursja) Rekurencja (rekursja) Rekurencja wywołanie funkcji przez nią samą wewnątrz ciała funkcji. Rekurencja może być pośrednia funkcja jest wywoływana przez inną funkcję, wywołaną (pośrednio lub bezpośrednio)

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Miara zewnętrzna. Definicja 3.1 (miary zewnętrznej) Funkcję µ przyporządkowującą każdemu podzbiorowi

Wykład 3. Miara zewnętrzna. Definicja 3.1 (miary zewnętrznej) Funkcję µ przyporządkowującą każdemu podzbiorowi Wykład 3 Miara zewnętrzna Definicja 3.1 (miary zewnętrznej Funkcję przyporządkowującą każdemu podzbiorowi A danej przestrzeni X liczbę (A [0, + ] (a więc określoną na rodzinie wszystkich podzbiorów przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykłady 12 i 13. Dowód i dowodzenie w KRP. Tezy KRP

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykłady 12 i 13. Dowód i dowodzenie w KRP. Tezy KRP Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykłady 12 i 13. Dowód i dowodzenie w KRP. Tezy KRP 1 Pojęcie dowodu w KRP Pojęcia: formuły zdaniowej języka Klasycznego Rachunku

Bardziej szczegółowo

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia 1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia kwadratów i sześcianów przez małe liczby, cechy podzielności przez 2, 4, 8, 5, 25, 125, 3, 9. 27 września 2008 r. Uwaga: Przyjmujemy, że 0 nie

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY ALGEBRA Z GEOMETRIĄ 1/10 LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY Piotr M. Hajac Uniwersytet Warszawski Wykład 10, 11.12.2013 Typeset by Jakub Szczepanik. Geometryczne intuicje Dla pierścienia R = R mamy

Bardziej szczegółowo

O CIEKAWYCH WŁAŚCIWOŚCIACH LICZB TRÓJKĄTNYCH

O CIEKAWYCH WŁAŚCIWOŚCIACH LICZB TRÓJKĄTNYCH Jeśli matematyka jest królową nauk, to królową matematyki jest teoria liczb Carl Friedrich Gauss O CIEKAWYCH WŁAŚCIWOŚCIACH LICZB TRÓJKĄTNYCH OPRACOWANIE: MATEUSZ OLSZAMOWSKI KL 6A, ALEKSANDER SUCHORAB

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) MATEMATYKA Studia I stopnia niestacjonarne

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) MATEMATYKA Studia I stopnia niestacjonarne KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) MATEMATYKA Studia I stopnia niestacjonarne (specjalność nauczycielska) Nazwa Nazwa w j. ang. Matematyka szkolna a matematyka wyższa School Mathematics

Bardziej szczegółowo

Wykład 4. Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni.

Wykład 4. Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni. Wykład 4 Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni. Twierdzenie 1 Niech m, n Z. Jeśli n > 0 to istnieje dokładnie jedna para licz q, r, że: m = qn + r, 0 r < n. Liczbę r nazywamy resztą z dzielenia

Bardziej szczegółowo

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne.

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 78. Uprościć wyrażenia a) 4 2+log 27 b) log 3 2 log 59 c) log 6 2+log 36 9 a) 4 2+log 27 = (2 2 ) log 27 4 = 28 2 = 784 29 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014.

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. W nawiasie przy zadaniu jego występowanie w numerze zestawu Spis treści (Z1, Z22, Z43) Definicja granicy ciągu. Obliczyć granicę:... 3 Definicja granicy ciągu...

Bardziej szczegółowo

Liczby Rzeczywiste. Ciągi. Szeregi. Rachunek Różniczkowy i Całkowy Funkcji Jednej Zmiennej.

Liczby Rzeczywiste. Ciągi. Szeregi. Rachunek Różniczkowy i Całkowy Funkcji Jednej Zmiennej. Pytania na egzaminie magisterskim dotyczą głównie zagadnień związanych z tematem pracy magisterskiej. Należy być przygotowanym również na pytania sprawdzające podstawową wiedzę ze wszystkich zaliczonych

Bardziej szczegółowo

Eliza Wajch, Geometria z Topologią, wykład 1, 2012/2013

Eliza Wajch, Geometria z Topologią, wykład 1, 2012/2013 Eliza Wajch Wykłady i ćwiczenia z geometrii analitycznej z elementami topologii w UPH w Siedlcach w semestrze zimowym roku akad. 2012/2013. Literatura podstawowa: 1. K. Kuratowski, A. Mostowski: Teoria

Bardziej szczegółowo

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia 1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia kwadratów i sześcianów przez małe liczby, cechy podzielności przez 2, 4, 8, 5, 25, 125, 3, 9. 26 września 2009 r. Uwaga: Przyjmujemy, że 0 nie

Bardziej szczegółowo

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d C. Bagiński Materiały dydaktyczne 1 Matematyka Dyskretna /008 rozwiązania 1. W każdym z następujących przypadków podać jawny wzór na s n i udowodnić indukcyjnie jego poprawność: (a) s 0 3, s 1 6, oraz

Bardziej szczegółowo

Notatki z Analizy Matematycznej 2. Jacek M. Jędrzejewski

Notatki z Analizy Matematycznej 2. Jacek M. Jędrzejewski Notatki z Analizy Matematycznej 2 Jacek M. Jędrzejewski Definicja 3.1. Niech (a n ) n=1 będzie ciągiem liczbowym. Dla każdej liczby naturalnej dodatniej n utwórzmy S n nazywamy n-tą sumą częściową. ROZDZIAŁ

Bardziej szczegółowo

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy Rozdział 15 Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy 15.1 Algorytm dzielenia Definicja 15.1 Niech dany będzie niezerowy wielomian f K[x] (K jest ciałem) f = a 0 x m + a 1 x m 1 +... + a m, gdzie

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie spektralne

Twierdzenie spektralne Twierdzenie spektralne Algebrę ograniczonych funkcji borelowskich na K R będziemy oznaczać przez B (K). Spektralnym rozkładem jedności w przestrzeni Hilberta H nazywamy odwzorowanie, które każdemu zbiorowi

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Obliczyć rangę dowolnego elementu zbioru uporządkowanego N 0 N 0, gdy porządek jest zdefiniowany następująco: (a, b) (c, d) (a c b d)

Zadanie 2. Obliczyć rangę dowolnego elementu zbioru uporządkowanego N 0 N 0, gdy porządek jest zdefiniowany następująco: (a, b) (c, d) (a c b d) Matemaryka dyskretna - zadania Zadanie 1. Opisać zbiór wszystkich elementów rangi k zbioru uporządkowanego X dla każdej liczby naturalnej k, gdy X jest rodziną podzbiorów zbioru skończonego Y. Elementem

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Informatyka Rodzaj przedmiotu: MATEMATYKA DYSKRETNA Discrete mathematics Forma studiów: Stacjonarne Poziom kwalifikacji: Kod przedmiotu: A_06 Rok: I obowiązkowy w ramach treści

Bardziej szczegółowo

Indukcja matematyczna

Indukcja matematyczna Indukcja matematyczna 1 Zasada indukcji Rozpatrzmy najpierw następujący przykład. Przykład 1 Oblicz sumę 1 + + 5 +... + (n 1). Dyskusja. Widzimy że dla n = 1 ostatnim składnikiem powyższej sumy jest n

Bardziej szczegółowo

Weronika Siwek, Metryki i topologie 1. (ρ(x, y) = 0 x = y) (ρ(x, y) = ρ(y, x))

Weronika Siwek, Metryki i topologie 1. (ρ(x, y) = 0 x = y) (ρ(x, y) = ρ(y, x)) Weronika Siwek, Metryki i topologie 1 Definicja 1. Załóżmy, że X, ρ: X X [0, ). Funkcja ρ spełnia następujące warunki: 1. x,y X (ρ(x, y) = 0 x = y) 2. 3. (ρ(x, y) = ρ(y, x)) x,y X (ρ(x, y) ρ(x, z) + ρ(z,

Bardziej szczegółowo

Układy równań i nierówności liniowych

Układy równań i nierówności liniowych Układy równań i nierówności liniowych Wiesław Krakowiak 1 grudnia 2010 1 Układy równań liniowych DEFINICJA 11 Układem równań m liniowych o n niewiadomych X 1,, X n, nazywamy układ postaci: a 11 X 1 + +

Bardziej szczegółowo

Wykład VII. Kryptografia Kierunek Informatyka - semestr V. dr inż. Janusz Słupik. Gliwice, 2014. Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej

Wykład VII. Kryptografia Kierunek Informatyka - semestr V. dr inż. Janusz Słupik. Gliwice, 2014. Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej Wykład VII Kierunek Informatyka - semestr V Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej Gliwice, 2014 c Copyright 2014 Janusz Słupik Problem pakowania plecaka System kryptograficzny Merklego-Hellmana

Bardziej szczegółowo

1 Podstawowe oznaczenia

1 Podstawowe oznaczenia Poniżej mogą Państwo znaleźć skondensowane wiadomości z wykładu. Należy je traktować jako przegląd pojęć, które pojawiły się na wykładzie. Materiały te nie są w pełni tożsame z tym co pojawia się na wykładzie.

Bardziej szczegółowo

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y.

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. FUNKCJE LICZBOWE Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. Innymi słowy f X Y = {(x, y) : x X oraz y Y }, o ile (x, y) f oraz (x, z) f pociąga

Bardziej szczegółowo

Luty 2001 Algorytmy (7) 2000/2001 s-rg@siwy.il.pw.edu.pl

Luty 2001 Algorytmy (7) 2000/2001 s-rg@siwy.il.pw.edu.pl System dziesiętny 7 * 10 4 + 3 * 10 3 + 0 * 10 2 + 5 *10 1 + 1 * 10 0 = 73051 Liczba 10 w tym zapisie nazywa się podstawą systemu liczenia. Jeśli liczba 73051 byłaby zapisana w systemie ósemkowym, co powinniśmy

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna

Matematyka dyskretna Matematyka dyskretna Wykład 6: Ciała skończone i kongruencje Gniewomir Sarbicki 24 lutego 2015 Relacja przystawania Definicja: Mówimy, że liczby a, b Z przystają modulo m (co oznaczamy jako a = b (mod

Bardziej szczegółowo

Ach te trójkąty, czyli dwa interesujące twierdzenia i mnóstwo przemyśleń.

Ach te trójkąty, czyli dwa interesujące twierdzenia i mnóstwo przemyśleń. Ach te trójkąty, czyli dwa interesujące twierdzenia i mnóstwo przemyśleń. Justyna Stefaniak V Liceum Ogólnokształcące Spis treści: 1. Twierdzenie Harcourt a 2. Dowód twierdzenia Harcourt a 3. Twierdzenie

Bardziej szczegółowo

V Międzyszkolny Konkurs Matematyczny

V Międzyszkolny Konkurs Matematyczny V Międzyszkolny Konkurs Matematyczny im. Stefana Banacha dla uczniów szkół średnich Zespół Szkół Nr 1 im. Adama Mickiewicza w Lublińcu 42-700 Lubliniec, ul. Sobieskiego 22 18. kwiecień 2011 rok 1. W trapezie

Bardziej szczegółowo

Logika Matematyczna (1)

Logika Matematyczna (1) Logika Matematyczna (1) Jerzy Pogonowski Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl Wprowadzenie Jerzy Pogonowski (MEG) Logika Matematyczna (1) Wprowadzenie 1 / 20 Plan konwersatorium

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA WSTĘPNE W ZAKRESIE WIEDZY, UMIEJĘTNOŚCI I INNYCH KOMPETENCJI

WYMAGANIA WSTĘPNE W ZAKRESIE WIEDZY, UMIEJĘTNOŚCI I INNYCH KOMPETENCJI Zał. nr 4 do ZW WYDZIAŁ Geoinżynierii, Górnictwa i Geologii KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Wstęp do analizy i algebry Nazwa w języku angielskim Introduction to analysis and algebra Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej

Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej 1 Baza przestrzeni liniowej Niech V bedzie przestrzenia liniowa. Powiemy, że podzbiór X V jest maksymalnym zbiorem liniowo niezależnym, jeśli X jest zbiorem

Bardziej szczegółowo

Definicja: alfabetem. słowem długością słowa

Definicja: alfabetem. słowem długością słowa Definicja: Niech X będzie zbiorem niepustym. Zbiór ten będziemy nazywać alfabetem. Skończony ciąg elementów alfabetu X będziemy nazywać słowem a liczbę elementów tego ciągu nazywamy długością słowa. Na

Bardziej szczegółowo

1 Metody rozwiązywania równań nieliniowych. Postawienie problemu

1 Metody rozwiązywania równań nieliniowych. Postawienie problemu 1 Metody rozwiązywania równań nieliniowych. Postawienie problemu Dla danej funkcji ciągłej f znaleźć wartości x, dla których f(x) = 0. (1) 2 Przedział izolacji pierwiastka Będziemy zakładać, że równanie

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa z geometrią

Algebra liniowa z geometrią Algebra liniowa z geometrią Maciej Czarnecki 15 stycznia 2013 Spis treści 1 Geometria płaszczyzny 2 1.1 Wektory i skalary........................... 2 1.2 Macierze, wyznaczniki, układy równań liniowych.........

Bardziej szczegółowo

II Matematyka 2 stopnia( 3W). Logika i podstawy matematyki. Janusz Czelakowski. Wykład 8. Arytmetyka

II Matematyka 2 stopnia( 3W). Logika i podstawy matematyki. Janusz Czelakowski. Wykład 8. Arytmetyka II Matematyka 2 stopnia( 3W). Logika i podstawy matematyki Janusz Czelakowski Wykład 8. Arytmetyka Jak dobrze wiadomo, jednym z kluczowych praw zachodzących w dziedzinie liczb naturalnych jest Zasada Indukcji.

Bardziej szczegółowo

Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 2013

Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 2013 Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 013 3.4.1 Inwersja względem okręgu. Inwersja względem okręgu jest przekształceniem płaszczyzny

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN LICENCJACKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/2017

EGZAMIN LICENCJACKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/2017 EGZAMIN LICENCJACKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/2017 1. Analiza matematyczna 1. Zdefiniuj pojęcia kresów podzbiorów zbioru liczb rzeczywistych. 2. Omów pojęcie granicy ciągu liczb rzeczywistych

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do struktur o-minimalnych

Wprowadzenie do struktur o-minimalnych Wprowadzenie do struktur o-minimalnych Piotr Pokora 22.02.2009 1 Wprowadzenie do struktur o-minimalnych i pojęcia wstępne Na początku lat 80-tych Pillay i Steinhorn wprowadzili pojęcie o-minimalności bazując

Bardziej szczegółowo

Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I

Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I Katarzyna Grabowska, KMMF 1 listopada 013 1 Odwzorowanie styczne i cofnięcie formy cd: 1.1 Transport pola wektorowego i cofnięcie formy W poprzednim paragrafie

Bardziej szczegółowo

W ŚWIECIE WIELOKĄTÓW GWIAŹDZISTYCH

W ŚWIECIE WIELOKĄTÓW GWIAŹDZISTYCH ul. Konarskiego 2, 30-049 Kraków tel. 12 633 13 83 lub 12 633 02 47 W ŚWIECIE WIELOKĄTÓW GWIAŹDZISTYCH Arkadiusz Biel Kraków 2011 Wielokąty gwiaździste są ciekawym przypadkiem wielokątów, gdyż posiadają

Bardziej szczegółowo

Analiza matematyczna - 14. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe

Analiza matematyczna - 14. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe Analiza matematyczna - 4. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe Wstęp: zmienne ciągłe i zmienne dyskretne Podczas dotychczasowych wykładów rozważaliśmy przede wszystkim zależności funkcyjne

Bardziej szczegółowo

Równania i nierówności wykładnicze i logarytmiczne

Równania i nierówności wykładnicze i logarytmiczne Równania i nierówności wykładnicze i logarytmiczne Paweł Foralewski Teoria Ponieważ funkcje wykładnicza i logarytmiczna zostały wprowadzone wcześniej, tutaj przypomnimy tylko definicję logarytmu i jego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - MATEMATYKA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - MATEMATYKA PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - MATEMATYKA Oceny z matematyki będą ustalane za pomocą średniej ważonej. Każdej ocenie cząstkowej zostanie przypisana jej waga według następującego schematu: Kategoria oceny

Bardziej szczegółowo

8. Neuron z ciągłą funkcją aktywacji.

8. Neuron z ciągłą funkcją aktywacji. 8. Neuron z ciągłą funkcją aktywacji. W tym ćwiczeniu zapoznamy się z modelem sztucznego neuronu oraz przykładem jego wykorzystania do rozwiązywanie prostego zadania klasyfikacji. Neuron biologiczny i

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z matematyki. Sporządzony przez Komisję przedmiotów matematycznych

Przedmiotowy System Oceniania z matematyki. Sporządzony przez Komisję przedmiotów matematycznych Przedmiotowy System Oceniania z matematyki Sporządzony przez Komisję przedmiotów matematycznych Przedmiotowy System Oceniania z matematyki I. Ocenie podlegają osiągnięcia ucznia w zakresie: 1. Jego matematycznych

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Informatyka Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy w ramach treści wspólnych z kierunkiem Matematyka, moduł kierunku obowiązkowy Rodzaj zajęć: wykład, ćwiczenia I KARTA PRZEDMIOTU CEL

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia i oznaczenia logiczne i mnogościowe. Elementy teorii liczb rzeczywistych.

I. Podstawowe pojęcia i oznaczenia logiczne i mnogościowe. Elementy teorii liczb rzeczywistych. I. Podstawowe pojęcia i oznaczenia logiczne i mnogościowe. Elementy teorii liczb rzeczywistych. 1. Elementy logiki matematycznej. 1.1. Rachunek zdań. Definicja 1.1. Zdaniem logicznym nazywamy zdanie gramatyczne

Bardziej szczegółowo

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1 4. Wykład 4: Grupy rozwiązalne i nilpotentne. Definicja 4.1. Niech (G, ) będzie grupą. Wówczas (1) ciąg podgrup grupy G zdefiniowany indukcyjnie wzorami G (0) = G, G (i) =[G (i 1),G (i 1) ], dla i N nazywamy

Bardziej szczegółowo

Konstrukcja przestrzeni metrycznej sztywnej i κ-superuniwersalnej

Konstrukcja przestrzeni metrycznej sztywnej i κ-superuniwersalnej Konstrukcja przestrzeni metrycznej sztywnej i κ-superuniwersalnej Wojciech Bielas 24 września 2014 r. Przestrzeń Urysohna W 1927 roku opublikowana została praca w której P. Urysohn skonstruował zupełną

Bardziej szczegółowo

Definicja odwzorowania ciągłego i niektóre przykłady

Definicja odwzorowania ciągłego i niektóre przykłady Odwzorowania Pojęcie odwzorowania pomiędzy dwoma zbiorami było już definiowane, ale dawno, więc nie od rzeczy będzie przypomnieć, że odwzorowaniem nazywamy sposób przyporządkowania (niekoniecznie każdemu)

Bardziej szczegółowo

Algorytmiczna teoria grafów

Algorytmiczna teoria grafów Przedmiot fakultatywny 20h wykładu + 20h ćwiczeń 21 lutego 2014 Zasady zaliczenia 1 ćwiczenia (ocena): kolokwium, zadania programistyczne (implementacje algorytmów), praca na ćwiczeniach. 2 Wykład (egzamin)

Bardziej szczegółowo

Uniwersyteckie Koło Matematyczne - Tajemnicza liczba e.

Uniwersyteckie Koło Matematyczne - Tajemnicza liczba e. Uniwersyteckie Koło Matematyczne - Tajemnicza liczba e. Filip Piękniewski Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika http://www.mat.umk.pl/ philip 17 grudnia 2009 Filip Piękniewski,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 2. Liczby zespolone

Rozdział 2. Liczby zespolone Rozdział Liczby zespolone Zbiór C = R z działaniami + oraz określonymi poniżej: x 1, y 1 ) + x, y ) := x 1 + x, y 1 + y ), 1) x 1, y 1 ) x, y ) := x 1 x y 1 y, x 1 y + x y 1 ) ) jest ciałem zob rozdział

Bardziej szczegółowo

Logika I. Wykład 3. Relacje i funkcje

Logika I. Wykład 3. Relacje i funkcje Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 3. Relacje i funkcje 1 Już było... Definicja 2.6. (para uporządkowana) Parą uporządkowaną nazywamy zbiór {{x},

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ubezpieczenia majątkowe 2. KIERUNEK: MATEMATYKA 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/6 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 / 30 7.

Bardziej szczegółowo

Zad. 1 Zad. 2 Zad. 3 Zad. 4 Zad. 5 SUMA

Zad. 1 Zad. 2 Zad. 3 Zad. 4 Zad. 5 SUMA Zad. 1 Zad. 2 Zad. 3 Zad. 4 Zad. 5 SUMA Zad. 1 (12p.)Niech n 3k > 0. Zbadać jaka jest najmniejsza możliwa liczba krawędzi w grafie, który ma dokładnie n wierzchołków oraz dokładnie k składowych, z których

Bardziej szczegółowo

Hotel Hilberta. Zdumiewaj cy ±wiat niesko«czono±ci. Marcin Kysiak. Festiwal Nauki, 20.09.2011. Instytut Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego

Hotel Hilberta. Zdumiewaj cy ±wiat niesko«czono±ci. Marcin Kysiak. Festiwal Nauki, 20.09.2011. Instytut Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego Zdumiewaj cy ±wiat niesko«czono±ci Instytut Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego Festiwal Nauki, 20.09.2011 Nasze do±wiadczenia hotelowe Fakt oczywisty Hotel nie przyjmie nowych go±ci, je»eli wszystkie

Bardziej szczegółowo

Algorytm. Krótka historia algorytmów

Algorytm. Krótka historia algorytmów Algorytm znaczenie cybernetyczne Jest to dokładny przepis wykonania w określonym porządku skończonej liczby operacji, pozwalający na rozwiązanie zbliżonych do siebie klas problemów. znaczenie matematyczne

Bardziej szczegółowo

ROZWIĄZYWANIE RÓWNAŃ NIELINIOWYCH

ROZWIĄZYWANIE RÓWNAŃ NIELINIOWYCH Transport, studia I stopnia Instytut L-5, Wydział Inżynierii Lądowej, Politechnika Krakowska Ewa Pabisek Adam Wosatko Postać ogólna równania nieliniowego Często występującym, ważnym problemem obliczeniowym

Bardziej szczegółowo

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2 Teoria węzłów matematycznych - warkocze Karolina Krzysztoń 10B2 Pojęcie węzła W matematyce węzły to zamknięte pętle umieszczone w przestrzeni trójwymiarowej, czyli zaplątane sznurki z połączonymi końcami.

Bardziej szczegółowo

Złożoność obliczeniowa zadania, zestaw 2

Złożoność obliczeniowa zadania, zestaw 2 Złożoność obliczeniowa zadania, zestaw 2 Określanie złożoności obliczeniowej algorytmów, obliczanie pesymistycznej i oczekiwanej złożoności obliczeniowej 1. Dana jest tablica jednowymiarowa A o rozmiarze

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Analiza Matematyczna III Mathematical Analysis III Kierunek: Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy dla wszystkich specjalności Rodzaj zajęć: wykład, ćwiczenia Matematyka Poziom przedmiotu: I

Bardziej szczegółowo

Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015

Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015 MATEMATYKA Algebra I sprawozdanie z badania 2014-2015 IMIĘ I NAZWISKO Data urodzenia: 08/09/2000 ID: 5200154019 Klasa: 11 Niniejsze sprawozdanie zawiera informacje o wynikach zdobytych przez Państwa dziecko

Bardziej szczegółowo

9 Przekształcenia liniowe

9 Przekształcenia liniowe 9 Przekształcenia liniowe Definicja 9.1. Niech V oraz W będą przestrzeniami liniowymi nad tym samym ciałem F. Przekształceniem liniowym nazywamy funkcję ϕ : V W spełniającą warunek (LM) v1,v 2 V a1,a 2

Bardziej szczegółowo

Kod U2 Opracował: Andrzej Nowak

Kod U2 Opracował: Andrzej Nowak PODSTAWY TEORII UKŁADÓW CYFROWYCH Kod U2 Opracował: Andrzej Nowak Bibliografia: Urządzenia techniki komputerowej, K. Wojtuszkiewicz http://pl.wikipedia.org/ System zapisu liczb ze znakiem opisany w poprzednim

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy MODEL REGRESJI LINIOWEJ. METODA NAJMNIEJSZYCH KWADRATÓW Analiza regresji zajmuje się badaniem zależności pomiędzy interesującymi nas wielkościami (zmiennymi), mające na celu konstrukcję modelu, który dobrze

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Równania różniczkowe (RRO020) 2. KIERUNEK: MATEMATYKA 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 4 6. LICZBA GODZIN: 30 / 30

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Publikacja jest dystrybuowana bezpłatnie Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet 9 Działanie 9.1 Poddziałanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W SZKOLE PONADGIMNAZJALNEJ. Kryteria oceniania w zakresie obowiązkowym treści nauczania. Liczby rzeczywiste

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W SZKOLE PONADGIMNAZJALNEJ. Kryteria oceniania w zakresie obowiązkowym treści nauczania. Liczby rzeczywiste mgr Małgorzata Kowalczyk PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W SZKOLE PONADGIMNAZJALNEJ Kryteria oceniania w zakresie obowiązkowym treści nauczania. Liczby rzeczywiste Dopuszczający Wykonywanie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Zespół Szkół nr 5 Mistrzostwa Sportowego XV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Zespół Szkół nr 5 Mistrzostwa Sportowego XV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Zespół Szkół nr 5 Mistrzostwa Sportowego XV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy Matematyka, królowa nauk Edycja X - etap 2 Bydgoszcz, 16 kwietnia 2011 Fordoński

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 12. (ii) najstarszy wspó lczynnik wielomianu f jest elementem odwracalnym w P. Dowód. Niech st(f) = n i niech a bedzie

Wyk lad 12. (ii) najstarszy wspó lczynnik wielomianu f jest elementem odwracalnym w P. Dowód. Niech st(f) = n i niech a bedzie 1 Dzielenie wielomianów Wyk lad 12 Ważne pierścienie Definicja 12.1. Niech P bedzie pierścieniem, który może nie być dziedzina ca lkowitości. Powiemy, że w pierścieniu P [x] jest wykonalne dzielenie z

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MAGISTERSKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/ Podaj definicję teorii formalnej i definicję dowodu formuły w takiej teorii.

EGZAMIN MAGISTERSKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/ Podaj definicję teorii formalnej i definicję dowodu formuły w takiej teorii. EGZAMIN MAGISTERSKI NA KIERUNKU MATEMATYKA ROK AKADEMICKI 2016/2017 1. Logika i podstawy matematyki 1. Podaj definicję teorii formalnej i definicję dowodu formuły w takiej teorii. 2. Sformułuj twierdzenie

Bardziej szczegółowo