Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwach przemysłowych na przykładzie huty stali

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwach przemysłowych na przykładzie huty stali"

Transkrypt

1 AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA mgr inŝ. Ewa Kubińska-Kaleta Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwach przemysłowych na przykładzie huty stali Promotor pracy: dr hab. inŝ. Wiesław Waszkielewicz, prof. AGH Kraków

2 Składam serdeczne podziękowania Panu prof. dr hab. inŝ. Wiesławowi Waszkielewiczowi za okazaną pomoc i cenne uwagi przekazane mi w trakcie realizacji pracy 4

3 Spis treści Wstęp Ryzyko w działalności przedsiębiorstwa Geneza i definicja ryzyka Klasyfikacja ryzyka Zarządzanie ryzykiem Metody i techniki kontroli ryzyka Proces produkcji i ryzyko w działalności huty stali Charakterystyka struktury produkcji przedsiębiorstwa hutniczego Schemat przebiegu produkcji i przetwórstwa stali Postęp techniczny jako czynnik integrujący procesy w hutnictwie Rodzaje ryzyka występującego w przedsiębiorstwach hutniczych ZagroŜenia występujące w badanym przedsiębiorstwie Propozycja metodyki oceny ryzyka w przedsiębiorstwie przemysłowym na przykładzie huty stali Modele systemowe opisujące ryzyko w przedsiębiorstwie hutniczym Ogólne modele systemowe opisujące ryzyko Próba stworzenia modeli systemowych ryzyka w odniesieniu do badanego przedsiębiorstwa Model zarządzania hutą w warunkach zagroŝenia ryzykiem i-tego rodzaju Model działania Hutniczej Agendy Antyryzyka Model poziomów zagroŝeń Model sterowania zmianami ryzyka Model ogniska ryzyka Metoda I macierzowa Identyfikacja obszarów ryzyka Ocena ryzyka Wnioski wypływające z analizy ryzyka metodą I Metoda II oparta na przypisywaniu wag lub wartości skutków dla obszarów zagroŝeń i moŝliwości przeciwdziałania Identyfikacja najwaŝniejszych obszarów zagroŝeń i moŝliwości przeciwdziałania Przypisywanie wag lub wartości skutków do obszarów zagroŝeń i moŝliwości przeciwdziałania Określenie skali prawdopodobieństwa Wyznaczenie zakresu wyników liczbowych Weryfikacja otrzymanych wyników metodą III - zmodyfikowaną metodą FMEA Analiza porównawcza metod zastosowanych w pracy

4 4. Ocena procesu zarządzania ryzykiem w analizowanym przedsiębiorstwie hutniczym w świetle badań empirycznych Analiza ryzyka stanowiącego najpowaŝniejsze zagroŝenie dla poprawnej działalności huty Zastosowanie metody FTA w odniesieniu do analizowanego ryzyka Próba stworzenia algorytmu monitorującego analizowane ryzyko Wnioski końcowe Spis załączników Załącznik Załącznik Literatura

5 Wstęp Ryzyko to zjawisko powszechne w warunkach gospodarki rynkowej i kaŝda podejmowana decyzja jest z nim powiązana. Działanie w warunkach ryzyka jest nieodłącznym atrybutem kaŝdej gospodarki. Obserwując rozwój człowieka i jego otoczenia, łatwo spostrzec, Ŝe ryzyko istniało zawsze i nie było i nie ma działań człowieka, które nie byłyby związane z ryzykiem. Ryzyko towarzyszy zatem działaniom (ryzyko związane z realizacją określonych zamierzeń), ale i stanom (ryzyko związane z zachowaniem istniejącego stanu rzeczy, czyli z niepodjęciem lub zaniechaniem określonych działań) [70, s ]. KaŜda decyzja jest związana z przewidywaniem określonego stanu w przyszłości. Niestety, nigdy nie moŝna w sposób absolutnie pewny ustalić, jak ukształtują się w przyszłości poszczególne czynniki stanowiące podstawę bieŝącej decyzji. Ryzyko w tym rozumieniu polega na tym, Ŝe dzisiejsza decyzja moŝe nie przynieść w przyszłości oczekiwanych efektów. Oczekiwania w ekonomii formułuje się po to, aby zmniejszyć ryzyko [103, s. 7-35]. Ryzyko występujące w Ŝyciu codziennym moŝe wynikać z róŝnych przyczyn. MoŜe ono być następstwem pierwotnych uwarunkowań, za jakie trzeba uznać uwarunkowania biologiczne. W podręcznikach medycznych opisywane są szczegółowo czynniki (np. określone błędy genetyczne) podwyŝszające ryzyko zachorowania na określone choroby. Mówi się teŝ np. o biologicznych uwarunkowaniach ryzyka samobójstwa. PowaŜnym źródłem róŝnych rodzajów ryzyka w Ŝyciu codziennym są nie zawsze odpowiednie poczynania innych osób. Zwiększają one liczbę ofiar wypadków w domu, na drodze, w pracy. Nie zawsze maja one wymiar jednostkowy czy lokalny. Niekiedy wiąŝą się z zagroŝeniami dla wielu osób. Chodzi tu np. o ryzyko epidemiologiczne, ryzyko spoŝywania Ŝywności zmodyfikowanej genetycznie czy ryzyko ekologiczne. Postęp wiedzy i rozwój nowoczesnych technologii z jednej strony przyczynia się do zmniejszania pewnych rodzajów ryzyka, a z drugiej - generuje jego nowe formy. I tak, nowoczesna technika medyczna pozwala zmniejszyć, a nawet wyeliminować ryzyko przedwczesnego zgonu z powodu określonych jednostek chorobowych. Uzyskiwane doświadczenia pozwalają teŝ zmniejszyć ryzyko (zawodność) konstrukcji budowlanych, elementów i układów technicznych, a zatem ryzyko niezawodnego funkcjonowania mniej lub bardziej złoŝonych systemów inŝynierskich. Trzeba jednak zauwaŝyć, iŝ nie zawsze moŝliwe jest uwzględnienie wszystkich elementów ryzyka tkwiących w systemach i ich otoczeniu, zwłaszcza ze względu na nieprzewidywalność zachowań ludzkich (przykładem mogą być nie dające się wykluczyć działania obliczone na zniszczenie elektrowni atomowych). Szczególnym źródłem występującego ryzyka są nowoczesne techniki informacyjnokomunikacyjne. Swego czasu rozpowszechniane były informacje o ryzyku milenijnym w związku z trudnościami w rozpoznaniu roku 2000 przez komputery, których prawidłowe działanie opiera się na moŝliwości właściwej kalkulacji daty i czasu. Z perspektywy moŝna ocenić, w jakim stopniu ryzyko to - z uwagi na interesy branŝy komputerowej - było wyolbrzymiane. Ryzyko milenijne moŝna traktować jako jeden z rodzajów ryzyka utraty informacji. W obecnych warunkach, kiedy informacje zaliczane są do podstawowych zasobów, konsekwencji tego rodzaju ryzyka nie sposób przecenić. Inny przykład to telefonia komórkowa. Mimo poniesienia wysokich nakładów na badania naukowe dotyczące stosowania - tak powszechnych juŝ w uŝyciu - telefonów komórkowych nie udało się do końca wyjaśnić, czy i jakie ryzyko zdrowotne jest z tym związane. Nie tylko znaczne korzyści, ale i określone ryzyko wiąŝe się równieŝ z takimi współczesnymi wynalazkami, które stały się nieodłącznymi 3

6 towarzyszami naszego Ŝycia, jak komputer, Internet czy plastykowy pieniądz. Prócz ryzyka szczegółowego, charakteryzującego kaŝde z tych rozwiązań cywilizacyjnych, zachodzi takŝe niebezpieczeństwo pogłębienia się nierówności między pracobiorcami, wynikające z niejednakowego dostępu do wyŝej wskazanych moŝliwości technicznych (np. według raportu o zatrudnieniu w świecie, opublikowanego w 200l r. do Internetu ma obecnie dostęp tylko 5% ludności świata) [59, s ], [64, s ]. Specyficzny typ ryzyka wiąŝe się z uwarunkowaną technologicznie większą dostępnością do określonych treści przekazów, z wyŝszą liczbą nadawców informacji, a takŝe z multimedialnością, która moŝe w niektórych przypadkach ułatwiać komunikację, a w innych - mnoŝyć bariery komunikacyjne, uniemoŝliwiając zapanowanie nad szumem informacyjnym. Źródłem ryzyka mogą być nie tylko określone trendy technologiczne i kulturowe, ale takŝe aktualna i prognozowana rzeczywistość gospodarcza. Stwarzać moŝe ona nie tylko mniejsze lub większe ryzyko inflacyjne, a tym samym groźbę stopnienia oszczędności, ale i zwiększone ryzyko utraty pracy. Na wysokość tego ryzyka w Polsce na początku lat dziewięćdziesiątych wpływały zasięg i głębokość procesów transformacji ustrojowej i gospodarczej, a w latach późniejszych - uwarunkowania restrukturyzacyjne i rynkowe. W przyszłości wysokość tego ryzyka będą współokreślały procesy rozszerzania się europejskiego rynku pracy. Niektóre kraje Unii Europejskiej w procesach tych upatrują zagroŝenie dla swoich rynków pracy. Chcąc je oddalić w czasie rządy tych krajów proponowały okresy ochronne, czyli okresy zakazu pracy dla obywateli państw kandydujących do Unii. Włączanie się Polski w europejski rynek pracy moŝe więc z jednej strony zwiększyć szanse zatrudnieniowe dla naszych obywateli, a z drugiej powodować m.in. następujące zagroŝenia: wzrost bezrobocia koniunkturalnego wskutek ujemnego salda bilansu handlowego (nadwyŝki importu nad eksportem) w stosunkach między Polską a Unią, zwiększenie poziomu bezrobocia strukturalnego w wyniku przesunięć zasobów ludzkich między sektorami gospodarki, drenaŝ mózgów, upadek małych i średnich przedsiębiorstw, które nie wytrzymają konkurencji z przedsiębiorstwami państw unijnych. Ryzyko moŝe być związane nie tylko z róŝnymi procesami społeczno-gospodarczymi, ale i z wielorakimi formami aktywności człowieka. Występujące przy wykonywaniu czynności zawodowych tzw. ryzyko zawodowe ujmowane jest niekiedy jako kryterium wartościowania pracy, a zatem analizy i oceny jej złoŝoności. Na przykład, według metody autorstwa Ch. Bedauxa ryzyko cząstkowe (odpowiednik elementarnych kryteriów tworzących stopień trudności pracy) to: choroby zawodowe, wypadki przy pracy, skutki przeciąŝenia pracą [59, s ], [64, s ]. Rodzaje i poziomy ryzyka są zróŝnicowane dla poszczególnych sfer ludzkiego działania, dla róŝnych zawodów, specjalności i funkcji. Pewne elementy ryzyka związane mogą być juŝ z samym faktem zajmowania eksponowanego stanowiska. W literaturze przedmiotu znaleźć moŝna interesującą specyfikację składowych ryzyka zawodowego polityka. Wśród nich są np. ryzyko niereprezentatywności, ryzyko wykoszenia w rywalizacji wewnętrznej, ryzyko niewdzięczności, ryzyko dezintymizacji, ryzyko śmierci cywilnej, ryzyko kozła ofiarnego oraz ryzyko haniebnego uwiecznienia. Osoba podejmująca działalność polityczną ryzykuje nie tylko moŝliwością utraty dobrego imienia w przypadku braku sukcesów, ale i niekiedy odcięciem sobie 4

7 moŝliwości powrotu do dotychczasowych zajęć i zajmowanych funkcji. S. Borkowska tego rodzaju ryzyko w odniesieniu do stanowisk kierowniczych nazywa ryzykiem utraty twarzy i pozycji [5 s ; ], [6, s ], [59, s ]. Ryzyko jest pojęciem interdyscyplinarnym. Inaczej definiują je inŝynierowie, inaczej ekonomiści, jeszcze inaczej lekarze i prawnicy. Pomimo tego definicje te maja pewien obszar wspólny. Pojęcie ryzyko wywodzi się z języka włoskiego risicare, czyli mieć śmiałość, przekraczać ustalone tradycją ograniczenia. W polskiej Małej Encyklopedii Powszechnej jest ono określane jako prawdopodobieństwo zaistnienia niespodziewanej katastrofy, np. powodzi, huraganu, poŝaru [22, s. 15]. W medycynie mówi się o ryzyku choroby, rozwaŝa etap profilaktyki, leczenia ambulatoryjnego, szpitalnego i rekonwalescencji. Ryzyko w hutnictwie ma równieŝ wiele aspektów, takich jak: rodzaj zagroŝeń (dla dyrekcji, dla pracowników, dla środowiska naturalnego), prawdopodobieństwo zajścia niekorzystnego wydarzenia, cięŝar gatunkowy jego skutków itp. Uzasadnienie wyboru tematu Podejmowanie jakiejkolwiek decyzji we wszystkich rodzajach i strukturach produkcji wiąŝe się zawsze z ryzykiem. TakŜe współczesne przedsiębiorstwa funkcjonują w warunkach znacznego ryzyka. Szczególnie w ostatnim czasie, gdy następowała restrukturyzacja gospodarki, wystąpiły bardzo złoŝone problemy w przemyśle, w tym równieŝ w hutniczym. Problemy te wymusiły dokonywanie zmian w zakresie programu inwestycyjnego, polityki zatrudnienia, finansowej oraz ochrony środowiska. Brak monitoringu i zarządzania ryzykiem moŝe doprowadzić do sytuacji kryzysowej i zagroŝenia poprawności funkcjonowania całego przedsiębiorstwa. Szczególnie skomplikowane zaleŝności występują w duŝych przedsiębiorstwach przemysłowych, do których naleŝą teŝ przedsiębiorstwa hutnicze. W przedsiębiorstwach takich mogą wystąpić praktycznie wszystkie moŝliwe zagroŝenia ze względu na złoŝoność procesu produkcyjnego oraz wielorakość stosowanych rozwiązań technologicznych i konstrukcyjnych. Czynniki te powodują zagroŝenie dla Ŝycia ludzkiego i środowiska, przyczyniają się do wytwarzania duŝej ilości odpadów. NaleŜy teŝ pamiętać o szeroko rozwiniętej współpracy z otoczeniem przedsiębiorstwa, która równieŝ generuje róŝnego rodzaju zagroŝenia. W pracy wyodrębniono 25 rodzajów ryzyka występującego w hutnictwie, przyjmując jako kryterium wyodrębnienia podstawowe przyczyny zagroŝeń. Są to następujące rodzaje ryzyka: rynkowe, inwestycyjne, kursowe, ekologiczne, bezrobocia, edukacyjne, toŝsamości, bankructwa, transportowe, siły wyŝszej, nieinwestowania w rozwój pracowników, związane z ceną, nienadąŝania za światowym postępem technologicznym i organizacyjnym, technicznotechnologiczne, finansowe, polityczne, związane z bezpieczeństwem pracy, szarej strefy, kadrowe, inflacji, zarządzania, związane z ubezpieczeniem, zwalniania, powstawania negatywnych konfliktów, prawne i administracyjne. Ilość wyszczególnionych rodzajów świadczy o ogromnej mnogości zagroŝeń dla poprawnego funkcjonowania huty. Na chwilę obecną brak jest systemowych rozwiązań słuŝących zarządzaniu ryzykiem w tej gałęzi przemysłu. Fakt ten stał się motywacją do podjęcia tematu pracy. 5

8 Celem głównym jest konstrukcja modeli systemowych ryzyka oraz znalezienie jego miar i wyraŝenie ich za pomocą określonych wskaźników. Modele te umoŝliwią stworzenie odpowiedniego algorytmu pozwalającego na napisanie programu komputerowego, monitorującego i zarządzającego ryzykiem w duŝych przedsiębiorstwach przemysłowych jak np. huty stali Cele szczegółowe: Wskazanie zasadności konstruowania modelu zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwach przemysłowych. Wskazanie moŝliwości praktycznego pomiaru i kierowania ryzykiem w przedsiębiorstwach przemysłowych. Wyznaczenie ryzyka, które stanowi najpowaŝniejsze zagroŝenie dla poprawnej działalności przedsiębiorstwa przemysłowego. Utworzenie algorytmu będącego podstawą do napisania programu komputerowego monitorującego i zarządzającego ryzykiem. Teza Na podstawie analizy czynników wewnętrznych i zewnętrznych, oddziałujących na poprawne funkcjonowanie współczesnego przedsiębiorstwa przemysłowego, moŝna opracować modele zarządzania ryzykiem. Jest to szczególnie istotne dla duŝych przedsiębiorstw, gdzie występuje bardzo złoŝona struktura zaleŝności wpływających na powstawanie róŝnych rodzajów ryzyk. Stworzenie modeli pozwala na wyznaczenie najpowaŝniejszych zagroŝeń związanych z róŝnymi rodzajami ryzyka, a takŝe skutecznych moŝliwości przeciwdziałania lub całkowitego ich wyeliminowania. Opracowanie modeli pozwoli na znalezienie ryzyka najtrudniejszego w przeciwdziałaniu, czyli najgroźniejszego dla poprawnej działalności przedsiębiorstwa przemysłowego. Temu ryzyku naleŝy poświęcić najwięcej uwagi i poddać szczegółowej analizie. Zakres pracy Treść rozprawy zawarto w czterech rozdziałach. W pierwszym rozdziale dokonano analizy literaturowej dotyczącej przedmiotu badań niniejszego doktoratu. Obejmowała ona studia ksiąŝkowe, materiały konferencyjne, czasopisma, literaturę internetową, zarówno w języku polskim jak i obcojęzycznym, tak by uzyskać moŝliwie szerokie spojrzenie na badany problem. W rozdziale tym przedstawiono genezę i przegląd definicji ryzyka, klasyfikacje ryzyka, relacje zachodzące między ryzykiem a niepewnością, a takŝe pojęcie i metody zarządzania ryzykiem. W rozdziale drugim przedstawiono krótką charakterystykę przedsiębiorstwa hutnictwa stali, a takŝe najwaŝniejsze zagadnienia, takie jak: przebieg produkcji i przetwórstwa stali, procesy integracyjne w hutnictwie. W rozdziale tym autorka określiła równieŝ moŝliwe rodzaje ryzyka występującego w badanym przedsiębiorstwie. Rozdział trzeci i czwarty zawiera część badawczą. W rozdziale trzecim zostały zaprezentowane modele systemowe opisujące ryzyko w przedsiębiorstwie hutniczym. Przedstawiono podstawowe modele ryzyka, jakie mogą dotyczyć całego hutnictwa lub tylko pojedynczych hut. Są to modele: zarządzania hutą w warunkach zagroŝenia ryzykiem i-tego rodzaju, poziomów zagroŝeń, sterowania zmianami ryzyka i ogniska ryzyka. Ponadto opracowany został model antyryzyka, dzięki któremu moŝna opracować konkretne standardy 6

9 postępowania w wypadku pojawienia się zagroŝenia technologicznego, rynkowego lub innego. Modele te dają równieŝ podstawę do sporządzenia programu komputerowego, pozwalającego monitorować i zarządzać ryzykiem. Rozdział ten przedstawia równieŝ metodykę procesu zarządzania ryzykiem w praktyce. Proces ten przeanalizowano za pomocą trzech metod: metoda I macierzowa, metoda II - oparta na przypisywaniu wag lub wartości skutków dla obszarów zagroŝeń i moŝliwości przeciwdziałania, metoda III - zmodyfikowana FMEA. Zastosowanie trzech róŝnych metod badawczych pozwoliło na uzyskania wiarygodnych wyników, niemoŝliwych do uzyskania jedną tyko metodą. W rozdziale czwartym zastosowano teŝ metodę FTA, która była podstawą do stworzenia algorytmu monitorującego badane ryzyko. W przyszłości daje to moŝliwość napisania programu komputerowego pozwalającego zarządzać ryzykiem w duŝych przedsiębiorstwach. 7

10 1.1. Geneza i definicje ryzyka 1. Ryzyko w działalności przedsiębiorstwa Historycznie ryzyko zawsze było związane z działaniem jednostki i całych społeczności. JuŜ około 3200 lat p.n.e. w dolinie Tygrysu i Eufratu grupa ludzi nazywanych Asipu, słuŝyła radą ludziom, którzy podejmowali ryzykowne, niepewne i trudne decyzje. Grecy i Rzymianie obserwowali przyczynowe związki pomiędzy warunkami środowiska i stanem zdrowia obywateli. Hipokrats w IV wieku p.n.e. dostrzegał ryzyko dla zdrowia człowieka płynące z uwarunkowań zewnętrznych, a Vitruvious w pierwszym wieku p.n.e. stwierdził toksyczność ołowiu. Wreszcie Agricola w XVI wieku opisał wpływ pracy w kopalni węgla na zdrowie górników. Z podanych przykładów wynika, Ŝe najpierw interesowano się ryzykiem i zagroŝeniami w odniesieniu do zdrowia człowieka. Jednak z upływem lat zaczęto dostrzegać ryzyko w innych obszarach działania ludzi. Blaise Pascal w 1657 roku opublikował teorię prawdopodobieństwa, a w 1693 roku Emond Halley opracował tablice długości Ŝycia. W 1792 roku Pierre Simon de La Place rozwinął prototyp nowoczesnych metod ilościowej analizy ryzyka z szacowaniem prawdopodobieństwa śmierci i/lub przeŝycia z zastosowaniem szczepionki przeciwko ospie lub bez jej uŝycia. John Evelyn ( ), obserwując środowisko i stan zdrowia mieszkańców Londynu, stwierdził, Ŝe dym i smog są przyczyną chorób płuc. Co więcej, udowodnił on, Ŝe sadza jest przyczyną zachorowań kominiarzy na raka. Rozwój formacji kapitalistycznej, powszechne i masowe uŝycie pieniądza oraz oprocentowania spowodowały stosowanie metod matematycznych w odniesieniu do kategorii ryzyka i prawdopodobieństwa, a opublikowanie i udostępnienie tablic długości Ŝycia było przełomem metodologicznym dla firm ubezpieczeniowych [39, s ; s ]. Rozwój definicji ryzyka kształtował się następująco: A. Willet [108, s. 6] w 1901 r. definiował, Ŝe: ryzyko jest zobiektywizowaną niepewnością wystąpienia niepoŝądanego zdarzenia. Ryzyko zmieni się wraz z niepewnością, nie zaś ze stopniem prawdopodobieństwa. J. Sinkey [97, s. 391] definiuje ryzyko jako niepewność związaną z jakimś zdarzeniem lub dochodem w przyszłości. Niepewność zaś jest według niego odzwierciedlona przez nieoczekiwane zmiany wydarzeń. W.A. Rowe [89, s. 24] twierdzi, Ŝe ryzyko jest moŝliwością urzeczywistnienia się czegoś niepoŝądanego, negatywną konsekwencją pewnego zdarzenia. Według L. Tepmana [105, s. 20] ryzyko to moŝliwość zaistnienia niekorzystnej sytuacji podczas realizacji planów i wykonywania budŝetów przedsiębiorstwa. Autor ten podkreśla, Ŝe ryzyko jest kategorią, którą naleŝy rozumieć jako potencjalną moŝliwość prawdopodobieństwa utraty zasobów lub nie uzyskania dochodów w porównaniu z wariantem uwzględniającym racjonalne wykorzystanie zasobów w określonym czasie działalności gospodarczej. Inaczej mówiąc, ryzyko jest tu rozumiane przez autora jako niebezpieczeństwo tego, Ŝe przedsiębiorca poniesie straty w zasobach lub uzyska dochody mniejsze od tych, na które liczył. Jedna z koncepcji dotyczących definicji ryzyka została opracowana przez Komisję do Spraw Terminologii Ubezpieczeniowej USA w 1966 roku. Efektem prac były dwie definicje ryzyka. Według pierwszej z nich ryzyko jest to niepewność co do określonego zdarzenia w warunkach dwóch lub więcej moŝliwości. W tym rozumieniu ryzyko jest to mierzalna niepewność, dotycząca tego czy zamierzony cel działania zostanie osiągnięty. Druga definicja, koncentrująca uwagę na zagadnieniach praktyki ubezpieczeniowej, podaje, Ŝe ryzyko jest to ubezpieczona osoba lub ubezpieczony przedmiot. 8

11 Ryzyko (termin angielski: risk, francuski: risque, niemiecki: Risiko) jest niełatwym do zrozumienia pojęciem i wiele kontrowersji łączy się zarówno z próbami jego określenia, jak i pomiaru. Wieloznaczność pojęcia utrudnia skonstruowanie jednoznacznej, uniwersalnej definicji. Niewątpliwie jednak warto podjąć próbę systematyzacji rozumienia pojęć ryzyka i niepewności oraz określenia relacji zachodzących między nimi [74, s ]. P. L. Bernstein [2] wskazuje na źródła słowa ryzyko, jak juŝ zostało wcześniej wspomniane, we wczesnowłoskim risicare, które oznacza: ośmielić się, stawić czoło, odwaŝyć się, lub nawet w greckim rhize, które odnosi się do opłynięcia przylądka, czyli śmiałego czynu. Łacińskie słowo risicum oznacza szansę, prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia pozytywnego lub negatywnego, sukcesu lub poraŝki. Tak więc termin ryzyko (czasownik ryzykować) w swoich korzeniach dotyczy podjęcia trudnej decyzji o działaniach, w których moŝna coś zyskać albo stracić. Potocznie ryzyko kojarzone jest wyłącznie z zagroŝeniem lub zagroŝeniem i szansą jednocześnie. Termin ryzyko w tym ujęciu oznacza stan lub zespół uwarunkowań, w otoczeniu których podejmowane są decyzje implikujące konsekwencje nieznane w chwili podejmowania tych decyzji. Powszechnie uŝywa się go dla opisu takich sytuacji jak: nieszczęśliwe wypadki, nieprzewidziane zdarzenia, moŝliwość poniesienia straty, moŝliwość, Ŝe uzyskany wynik będzie odmienny od oczekiwanego [20, s. 13], [75, s ]. Na rys. 1.1 przedstawiono rodzaje definicji ryzyka występujące w literaturze. eksponujące przyczyny ryzyka akcentujące aspekt decyzyjno-skutkowy w kontekście realizacji określonych celów. Ryzyko, zgodnie z tym spojrzeniem, to niebezpieczeństwo niezrealizowania celu przyjętego przy podejmowaniu decyzji podkreślające zakres zmienności wartości docelowej w stosunku do jej oczekiwanego poziomu RODZAJE DEFINICJI RYZYKA stosowane w praktyce ubezpieczeniowej a akcentujące brak pewności co do zaistnienia wydarzenia, którego prawdopodobieństwo wystąpienia jest znane utoŝsamiające ryzyko z jego miarami probabilistycznymi (rozkład prawdopodobieństwa) oraz statystycznymi: miernikami tendencji centralnej (wartość oczekiwana) oraz miarami dyspersji (wariancją, semiwariancją, odchyleniem standardowym) konkretyzujące pojęcie ryzyka w perspektywie działalności określonych podmiotów gospodarczych. Wskazuje się tu potencjalne wahania oczekiwanego dochodu lub niepewność, co do rozkładu prawdopodobieństwa przyszłego dochodu jako podstawowe cechy ryzyka wskazujące na negatywny związek pomiędzy ryzykiem a wiedzą wskazujące na informacyjny charakter przyczyn powstawania ryzyka. Ryzyko oznacza sytuację lub zjawisko polegające na tym, Ŝe na skutek niepełnej informacji są podejmowane decyzje, które nie są optymalne z punktu widzenia przyjętego celu Rys Rodzaje definicji ryzyka spotykane w literaturze [75, s ] 9

12 Ryzyko moŝna takŝe definiować jako: Prawdopodobieństwo. Niektórzy autorzy utoŝsamiają ryzyko z prawdopodobieństwem: a. pod pojęciem ryzyka rozumie się, (...) prawdopodobieństwa zdarzenia ocenianego negatywnie ; b. ryzyko jest to stopień prawdopodobieństwa zajścia zdarzeń niezaleŝnych od podmiotu działającego, których nie moŝe on dokładnie przewidzieć i którym nie moŝna w pełni zapobiec, ale które - przez zmniejszenie wyników uŝytecznych i/lub przez zwiększenie kosztów - odebrałoby działaniu zupełnie lub częściowo cechę skuteczności, korzystności i ekonomiczności ; c. zazwyczaj ryzyko określa się jako prawdopodobieństwo straty i ta definicja kojarzy się negatywnie ; d. ryzyko to prawdopodobieństwo poniesienia straty, związane z podjęciem określonej decyzji gospodarczej. Ryzyko jest miarą niepewności dochodów, oczekiwanych w przyszłości jako efekt określonej inwestycji kapitału. Ryzyko związane z inwestowaniem w papiery wartościowe występuje, gdy zrealizowana stopa zwrotu w przyszłości moŝe róŝnić się od stopy oczekiwanej; e. prawdopodobieństwo poniesienia strat przez podmiot gospodarczy w następstwie podjęcia określonej decyzji; działanie, w którym nie wszystkie zmienne dają się oszacować na podstawie rachunku prawdopodobieństwa; f. ryzyko jest to prawdopodobieństwo nieuzyskania wyznaczonych celów. Z ryzykiem w tym znaczeniu nierozerwalnie związane jest pojęcie szansy. JeŜeli ryzyko to jest prawdopodobieństwo mniejsze, róŝne od jakiejś liczby - wyznaczonego celu, to szansa jest prawdopodobieństwem liczby większej od danej. Praktycznie jest to 1 - prawdopodobieństwo przypisane do ryzyka. W tym znaczeniu ryzyko naleŝy szacować tam gdzie moŝna je jakoś zminimalizować lub stworzyć jakiś mechanizm zabezpieczający. Skalkulowana niepewność. Brak pewności. Wynika on stąd, Ŝe aktywa mogą nie przynieść spodziewanej stopy zysku lub moŝe zdarzyć się strata. [74, s ] Negatywne odchylenie osiągniętej wielkości celowej od poziomu wcześniej zaplanowanego. ZagroŜenie. Chodzi tu o zagroŝenie niezrealizowaniem załoŝonego celu. Niebezpieczeństwo. Niemieckojęzyczni ekonomiści ograniczają treść pojęcia ryzyka do negatywnego stanu faktycznego, traktując ryzyko jako niebezpieczeństwo - moŝliwość wystąpienia wydarzenia szkodzącego. Z takim podejściem moŝna się takŝe spotkać w polskiej literaturze. M. Sierpińska, T. Jachna oraz A. Matuszewski [65], [96 s. 9, ] piszą: ryzyko definiuje się zazwyczaj jako niebezpieczeństwo poniesienia straty. Szerzej ujmując, przez ryzyko moŝemy rozumieć niebezpieczeństwo niezrealizowania celu załoŝonego przy podejmowaniu określonej decyzji. W działalności gospodarczej nie osiągnięcie celu moŝe się bowiem wyraŝać nie tylko wystąpieniem straty, lecz równieŝ niŝszym niŝ załoŝony wynikiem. Amerykańscy autorzy rozszerzają pojęcie ryzyka, biorąc pod uwagę takŝe jego pozytywne działanie, czyli obok wystąpienia straty takŝe i moŝliwość wystąpienia zysku. [74, s ] G. Borys definiuje ryzyko jako: niebezpieczeństwo błędnych rozstrzygnięć (decyzji), niebezpieczeństwo niepowodzenia działania, niebezpieczeństwo negatywnego odchylenia od celu [7, s ; 39-54]. RóŜny sens definicji ryzyka przedstawia rys

13 moŝliwości. Ryzyko oznacza moŝliwość, Ŝe wynik działania nie zawsze jest zgodny z oczekiwaniami. Ujęcie potoczne tego terminu jest bardziej radykalne i oznacza moŝliwość poniesienia szkody. Niektórzy autorzy ryzyko w sensie moŝliwości odnoszą do innych zdarzeń ocenianych negatywnie, takich jak: a. nieuzyskanie zamierzonych efektów działalności gospodarczej, poniesienia niezamierzonych strat lub nakładów wyŝszych od przewidywanych, b. powstanie odchyleń od zamierzonych efektów działania, przy czym odchylenia te podlegają prawu wielkich liczb i mogą być przewidziane za pomocą rachunku prawdopodobieństwa. sumy moŝliwości. Ryzyko to suma moŝliwości, Ŝe oczekiwania (cele) systemu (przedsiębiorstwa) nie zostają spełnione wskutek istniejących zakłóceń. Definicja ta wydaje się trudna do przyjęcia gdyŝ termin suma uŝyty został nie w sensie arytmetycznym, lecz w sensie kolektywnym. zmienności. Ryzyko moŝna określić jako zmienność oczekiwanych przyszłych wpływów z projektowanego przedsięwzięcia. W tej ogólnej zmienności moŝna wyróŝnić element systematyczny związany z kierunkiem działalności. Ten element jest mniejszy w branŝy piekarniczej niŝ, powiedzmy w przetwórstwie kamieni półszlachetnych czy budownictwie okrętowym. niepewności. Ryzyko określa się jako niepewność przewidywania zdarzeń w przyszłości, wynikającą z niepewności i niedokładności danych statystycznych, na podstawie których dokonuje się szacowania przyszłości. SENS DEFINICJI RYZYKA działania. Ryzyko to działanie, a więc angaŝowanie środków materialnych, ludzkiej energii i pomysłowości, w celu pokonania groźby odchylenia ujemnego od oczekiwanego rezultatu, natomiast niepewność oznacza ewentualność powstania ujemnych i dodatnich odchyleń od tego rezultatu. funkcji. Ryzyko stanowi funkcję dwóch zmiennych: prawdopodobieństwa niepowodzenia i wielkości straty. Według innych autorów jest ono funkcją ilości i jakości dostępnych informacji o procesach gospodarczych i społeczno-politycznych, stopnia zmienności oraz sprzeczności wewnętrznych i zewnętrznych warunków działania. sytuacji. Ryzyko (...) oznacza taką sytuację, w której przyszłych warunków gospodarowania nie moŝna przewidzieć z całą pewnością, znany jest natomiast rozkład prawdopodobieństwa wystąpienia tych warunków. miary niepewności. Ryzyko jest miarą niepewności przyszłych dochodów. ToteŜ ryzyko i dochód powinny być postrzegane łącznie, np. przy wyznaczaniu ceny akcji. Jeśli ryzyko jest wysokie, powinno być ono skompensowane przez odpowiednio wysoki oczekiwany dochód (zysk). Rys RóŜny sens definicji ryzyka [74, s ] Z dokonanego powyŝej przeglądu definicji wynika, Ŝe pojęciu ryzyka nadaje się jakŝe róŝne znaczenia. Wiele z nich ma dyskusyjny charakter. W dyskusji nad nimi naleŝy zwaŝyć, Ŝe: istnieje skłonność do stosowania jednego sposobu definiowania. Polega on na tym, Ŝe definicję ryzyka wyprowadza się korzystając z pojęcia bardziej ogólnego (na przykład prawdopodobieństwa, niepewności, niebezpieczeństwa, zagroŝenia) i określając zawęŝenie. Ten sposób definiowania wprawdzie popularny w naukach ekonomicznych, a do nich naleŝy zarządzanie, nie powinien być stosowany w odniesieniu do ryzyka. Pojęcie to jest bowiem nader uwikłane. Istnieje potrzeba zastosowania takiego sposobu definiowania, który umoŝliwiłby odwzorowanie treści tego jakŝe złoŝonego i istotnego pojęcia w zarządzaniu działalnością gospodarczą; ryzyko wiąŝe się z prawdopodobieństwem. Nie jest jednakŝe - w naszym rozumieniu - podzbiorem prawdopodobieństwa, co jak się wydaje sugerują przytoczone definicje. Związek między tymi pojęciami ma bardziej złoŝony charakter. Istnieje potrzeba zbudowania takiej definicji, która precyzowałaby ten związek; 11

14 ryzyko moŝe stwarzać niebezpieczeństwo. Innymi słowy niebezpieczeństwo moŝe być następstwem ryzyka, bądź jednym z jego przejawów. Między tymi pojęciami istnieje związek o charakterze przyczynowo-skutkowym. Definicja powinna określać istotę rozwaŝanego pojęcia, w tym przypadku ryzyka, zaś innym zagadnieniem są jego przejawy, czy skutki. Dlatego utoŝsamianie na mocy definicji ryzyka z niebezpieczeństwem trudne jest do przyjęcia; ryzyko w pewien sposób wiąŝe się z niepewnością. Nie wydaje się jednak zasadnym substytuowanie tychŝe pojęć (uŝywanie ich zamiennie), jak teŝ odwoływanie się przy wprowadzaniu definicji ryzyka do warunków niepewności. Istnieje natomiast potrzeba określenia relacji między pojęciami ryzyko, a niepewność; ryzyko występuje w działaniach (procesach), czy szerzej ujmując - w działalności gospodarczej. Niezrozumiałym jest więc podejście w definiowaniu traktujące ryzyko jako działanie. Odrzuca się je w dalszych rozwaŝaniach; zmienność jak teŝ dynamika działalności i nieokreśloność charakteryzują współczesne warunki działalności gospodarczej. Z tego punktu widzenia, aczkolwiek istnieje związek między zmiennością warunków gospodarowania, a ryzykiem, to jednak definiowanie ryzyka za pomocą terminu zmienność nie wydaje się zasadne [74, s , ]. Interesująca wydaje się przeprowadzona przez P. U. Kupscha [57] próba zdefiniowania ryzyka. Wprowadza on rozróŝnienie pomiędzy ryzykiem formalnym i materialnym. JeŜeli chodzi o materialne pojęcie ryzyka, to jest ono definiowane jako niebezpieczeństwo poniesienia straty i jako takie występuje zarówno w naukach ekonomicznych, jak i prawnych. Pojmowanie ryzyka w kategorii niebezpieczeństwa utraty czegoś jest jednak jednostronnie ukierunkowane na moŝliwe skutki, a nie na stwierdzenie przyczyn tego zjawiska. Formalne ryzyko, pojmowane jako mierzalna niepewność, wywodzi się z niepewności zaistnienia określonego zdarzenia jako źródła i odpowiada ubezpieczalnemu ryzyku, poniewaŝ tylko prawdopodobieństwo zaistnienia pewnych zdarzeń moŝe być skwantyfikowane. Teoria ubezpieczeń zwyczajowo ogranicza ryzyko do tego, co jest mierzalne w oparciu o obiektywne i statystyczne prawdopodobieństwo, eliminując równocześnie niemierzalną niepewność oraz hazard. Inne podejście (W. Karten) [40, s ] to rozgraniczenie pomiędzy czystym ryzykiem i ryzykiem spekulacyjnym. W warunkach czystego ryzyka naleŝy się liczyć tylko ze stratą, natomiast w wypadku ryzyka spekulacyjnego wynik moŝe być zarówno pozytywny, jak i negatywny. Stanowisko to spotkało się jednak z krytyką. Na przykład H. Braun [9, s ] uwaŝa, Ŝe W. Karten arbitralnie ustalił skalę oceny zarówno ryzyka absolutnego, jak i względnego, poniewaŝ wybór punktu zerowego nie został uzaleŝniony od parametru statystycznego rozkładu prawdopodobieństwa, np. wartości przeciętnej zmiennej losowej, albo od wariancji, lecz został ustalony na bazie indywidualnego wyboru. Podsumowanie: Przedstawione w tym rozdziale poglądy i stanowiska pokazują, jak złoŝona jest kategoria ryzyka i jak trudno jest w świecie nauki znaleźć jedną uniwersalną jego definicję. Ryzyko w warunkach gospodarki rynkowej jest zjawiskiem obiektywnym i powszechnym, jednak w róŝnym stopniu dotyka kaŝdą dziedzinę gospodarki. Przede wszystkim ryzyko wynika z faktu, Ŝe dokonuje się ciągle nowych inwestycji, które w gospodarce rynkowej są koniecznym warunkiem szeroko rozumianego rozwoju, a równocześnie w momencie podejmowania określonych działań inwestycyjnych zwykle brak jest systemu w miarę pewnych i kompletnych informacji. Najczęściej są to fragmentaryczne 12

15 dane liczbowe z przeszłości, które mają stanowić podstawę projekcji przyszłych zamierzeń, zdarzeń, inwestycji i strategii spółek prawa handlowego. Analizując specyficzne warunki panujące w przemyśle hutniczym nie moŝna zgodzić się z ogólnymi definicjami ryzyka proponowanymi przez autorów, uwzględniającymi wyłącznie negatywny aspekt ryzyka. Przykładowo, T. Karczmarek określa ryzyko jako moŝliwość zaistnienia niepowodzenia, a w szczególności moŝliwością zaistnienia zdarzeń niezaleŝnych od działającego podmiotu, których nie moŝe on dokładnie przewidzieć i nie moŝe w pełni jej zapobiec, a które przez zmniejszenie wyników uŝytecznych i/lub przez zwiększenie nakładów - odbierają działaniu zupełnie lub częściowo cechę skuteczności, korzystności lub ekonomiczności [39, s ; ]. Pojęcie to wiązane jest więc tylko ze stratą, moŝliwością niepowodzenia, niezrealizowaniem załoŝonego celu, niŝszym niŝ zakładano wynikiem przedsięwzięcia. Dla potrzeb niniejszej pracy, w oparciu o przeanalizowaną literaturę, przyjęto definicję uwzględniającą podwójny aspekt ryzyka, jako przyszłego stanu otoczenia lub rozwaŝanego systemu, w którym moŝna zarówno coś stracić jak i zyskać (np. poprzez oszacowanie prawdopodobieństwa określonego wyniku i podjęcie odpowiednich działań antyryzyka). NaleŜy teŝ zaznaczyć, Ŝe o ryzyku moŝemy mówić, gdy potencjalne straty lub zyski, wynikające z podejmowanego działania, moŝna skwantyfikować. JeŜeli chodzi o relacje zachodzące pomiędzy ryzykiem a niepewnością, to obie kategoriemwystępują często razem, a bywa Ŝe są z sobą utoŝsamiane. Wydaje się jednak, Ŝe kaŝda z tych kategorii oznacza coś innego. Według F. Knighta [43, s. 233] występuje niepewność mierzalna i niemierzalna, przy czym za ryzyko uwaŝa on niepewność mierzalną, niepewność niemierzalną zaś uznaje za niepewność sensu stricto. Natomiast wzajemne relacje pomiędzy ryzykiem i niepewnością I. Pfeffer [78, s. 42] ujął w taki sposób: ryzyko jest kombinacją elementów hazardu (z arab. az-zahr [127] - kostka, gra w kości; ryzyko, ryzykowne przedsięwzięcie, naraŝanie się na niebezpieczeństwo; gra w karty i w inne gry, w których znaczną lub decydującą rolę odgrywa przypadek) i jest mierzone prawdopodobieństwem; niepewność jest mierzona przez poziom wiary. Ryzyko jest stanem świata; niepewność jest stanem umysłu. J. Mikolaj [69, s. 17] pisze, Ŝe ryzyko z reguły definiuje się jako coś niestałego, nieokreślonego, co wiąŝe się z przebiegiem zjawiska i podkreśla, Ŝe ryzyko, niepewność i nieokreśloność są elementem działania człowieka w określonym środowisku. Ryzyko jest związane z działaniem człowieka, niepewność zaś stanem środowiska lub z ograniczonością systemu otoczenia. L. Šimak [98, s. 39] ryzyko definiuje jako ilościowe i jakościowe wyraŝenie zagroŝenia, stopień lub miara zagroŝenia. Jest to prawdopodobieństwo powstania negatywnego zjawiska i jego skutków. W socjologii niepewność definiuje się jako pewien stan wynikający z tego, Ŝe nieokreśloność stała na początku procesu poznania i będzie stać na całej jego drodze. Pojęcie niepewności łączy się z przypadkowością, uŝywa się go w znaczeniu: zawodność, wątpliwość w stosunku do czegoś lub kogoś. Niepewność wynika tu z rozbieŝności między informacją niezbędną do rozwiązania zadania i podjęcia decyzji a informacją posiadaną. niepewność zwykło się łączyć z sytuacją decydenta, w której zmuszony jest on podjąć decyzję dotyczącą działania bez pełnej informacji o rzeczywistości, w której będzie ono realizowane. Tak więc niepewność dotyczy podejmowanych decyzji. Niekiedy jednak pojęciu temu nadaje się szersze znaczenie, przez objęcie nim nie tylko decyzji, lecz działań. SłuŜy temu wprowadzony termin niepewności w działaniu. niepewność w działaniu to sytuacja, gdy nie moŝna określić jakie 13

16 elementy (lub przynajmniej część z nich) składają się na nią, jaka jest ich wartość lub jakie jest prawdopodobieństwo ich wystąpienia. W warunkach niepewności nie ma się więc ani prawdopodobieństw, ani teŝ się nie wie jakie są moŝliwości. W ramach niepewności moŝna wyróŝnić niepewność o charakterze wewnętrznym i zewnętrznym. Niepewności o charakterze wewnętrznym wynikają z niedostatecznej znajomości przez decydenta mechanizmu funkcjonowania systemu, zaś niepewności o charakterze zewnętrznym są wytwarzane przez te rodzaje czynników przypadkowych, na które decydent nie ma wpływu lub teŝ wpływ ten jest ograniczony (np. czynniki klimatyczne, polityczne itp.). W tym rozumieniu niepewność w działaniu charakteryzuje się przede wszystkim nieokreślonością, która dotyczy między innymi zagadnienia prawdopodobieństwa. Jest ono zgodne z podejściem przyjętym w statystyce, gdzie niepewność odnosi się do sytuacji o nieznanym rozkładzie prawdopodobieństwa przyszłych warunków gospodarowania. To rozumienie niepewności przyjmuje się w dalszych rozwaŝaniach. Niepewność i ryzyko dotyczy takŝe prowadzenia działalności przez przedsiębiorstwo. Według S. Sudoła [101, s ] te dwa pojęcia są ze sobą ściśle związane, jednak nie toŝsame - ryzyko jest rezultatem niepewności lub niepewność jest źródłem ryzyka. Niepewność w gospodarowaniu przedsiębiorstwa wynika z tego, Ŝe podejmując określone działania, nie zna ono wszystkich obecnych, a przede wszystkim przyszłych czynników i okoliczności, które mogą wpływać na wynik tego działania, prowadząc do strat lub korzyści większych od spodziewanych. Ta niepewność moŝe wynikać z nieprzewidywalności działań ludzkich lub naturalnych sił przyrody. Im dłuŝszy jest okres, w którym ocenia się szanse powodzenia jakiegoś podejmowanego działania, tym większa występuje niepewność. Literatura w zakresie ekonomii i zarządzania nadaje wyraŝeniu ryzyko treść zawęŝoną w stosunku do wyraŝenia niepewność. Po pierwsze - pojęciem ryzyka operuje tylko w odniesieniu do moŝliwych strat, a więc sytuacji negatywnej. Po drugie - o ryzyku moŝna mówić, gdy potencjalną stratę, wynikającą z podejmowanego działania, moŝna skwantyfikować. Ryzyko ma charakter wymierny, dzięki czemu, podejmując określone działanie moŝna stwierdzić, jaka strata mu zagraŝa. Warunkiem określenia potencjalnej straty jest ustalenie prawdopodobieństwa jej wystąpienia. Prawdopodobieństwo moŝna ustalać w oparciu o własne doświadczenie z wcześniejszych realizacji takich samych lub podobnych działań, na podstawie doświadczeń innych podmiotów gospodarczych, lub w oparciu o opinię ekspertów [101, s ]. Na mocy przyjętych definicji pojęć wyprowadza się następujące relacje miedzy ryzykiem a niepewnością: ryzyko jest funkcją (skutkiem, rezultatem, konsekwencją) niepewności, niepewność jest immanentną cechą rzeczywistości, zaś ryzyko dotyczy decyzji, ryzyko jest składową niepewności, róŝnica między ryzykiem i niepewnością dotyczy stanu wiedzy, ocena ryzyka jest efektem analizy niepewności, niepewność jest zjawiskiem niewymiernym, zaś ryzyko jest zjawiskiem mierzalnym [39, s ; ], [45, s ], ryzyko jest związane z działaniem człowieka, niepewność zaś ze stanem środowiska lub z ograniczonością systemu otoczenia [69, s. 17], pojęcie niepewność stosuje się wtedy, gdy w badaniu określonego zjawiska lub tendencji nie chodzi o bezpośrednio ilościowe ujęcie tego zjawiska, a głównie o zbadanie jego wpływu na efektywność naszych działań. Oczekiwana efektywność tych działań moŝe być nazwana ryzykiem (ryzyko jest oczekiwaną wartością działania). Bardziej rozsądną 14

17 definicją ryzyka wydaje się być: Ryzyko jest mierzalnym skutkiem pewnych (dobrze zdefiniowanych) niekorzystnych zdarzeń, tzn. R=p*K, gdzie p - prawdopodobieństwo zdarzenia, K - wartość straty wynikająca ze zdarzenia. Odmiennie od ekonomistów na pojęcie niepewności patrzą technicy, opisując ją przy pomocy: rachunku prawdopodobieństwa (niepewność klasyfikacji i ilościowych miar przebiegu zjawisk), teorii zbiorów rozmytych (niepewność klasyfikacji), teorii zbiorów zgrubnych (niepewność klasyfikacji), metody zbiorów ograniczonych (niepewność ilościowych miar przebiegu zjawisk). 1.2.Klasyfikacja ryzyka W literaturze przedmiotu występuje róŝnorodność klasyfikacji ryzyka. S. Nahotko proponuje podział ryzyka na: ryzyko polityczne, dotyczące takich struktur jak: układów władzy, grup społecznych, stosunków międzynarodowych, ryzyko techniczne, które zaleŝy od stopnia nowoczesności maszyn, ich niezawodności, doskonałości rozwiązań konstrukcyjnych, jakości materiałów, z których są wykonane i umiejętności eksploatacji. Dotyczy przede wszystkim moŝliwości wystąpienia awarii maszyn i urządzeń, których skutkiem są przestoje maszyn i braki produkcyjne, ryzyko ekonomiczne, uwarunkowane jest takimi czynnikami jak: koniunktura gospodarcza, ceny czynników produkcji, płace, stopa procentowa, kurs walutowy, stopa podatkowa. MoŜe ono dotyczyć róŝnych obszarów działalności gospodarczej (rys. 1.3.). Ryzyko ekonomiczne w obszarach działalności gospodarczej Ryzyko firmy Ryzyko właścicieli Ryzyko projektu Ryzyko w działalności wytwórczej Ryzyko w działalności budowlanej Ryzyko w działalności usługowej Rys Ryzyko ekonomiczne w obszarach działalności gospodarczej [74, s ] W przedsiębiorstwach prowadzących działalność wytwórczą wyróŝnia się następujące typy ryzyka ekonomicznego: ryzyko spekulatywne występuje wtedy, gdy - zaleŝnie od podjętej decyzji moŝna osiągnąć zysk lub stratę; 15

18 ryzyko czyste występuje wtedy, gdy moŝna osiągnąć tylko stratę lub jej brak. Trywialnym przykładem ryzyka czystego jest zagroŝenie poŝarem - organizacja moŝe ponieść stratę w jego wyniku lub rozwijać się w swoim normalnym tempie, jeŝeli ogień nie wystąpi; ryzyko właściwe funkcjonuje na zasadach prawa wielkich liczb. Występuje ono w kaŝdym obiekcie. Przykładem ryzyka właściwego są awarie maszyn, awarie taśmociągów, poŝary, wybuchy pyłów elektrycznych, zanieczyszczenie środowiska; ryzyko subiektywne jest związane z niedoskonałością człowieka. Subiektywnie ocenia on prawdopodobieństwo wystąpienia określonych zjawisk; ryzyko obiektywne wynika z niemoŝności przewidzenia rozwoju niektórych zjawisk, np. nie jest moŝliwe do przewidzenia, czy za 10 lat zostanie odkryte super wydajne nowe źródło energii; ryzyko stałe (niezmienne) dotyczy całego systemu gospodarczego (np. wojna, inflacja); ryzyko niestałe (zmienne) dotyczy danej firmy, np. procesy sądowe, strajki; systematyczne (zewnętrzne) determinowane jest przez siły zewnętrzne i podmiot, będący w jego zasięgu, nie jest w stanie go kontrolować. WiąŜe się ono z siłami przyrody oraz z warunkami ekonomicznymi danego rynku (np. zmianą pogody, inflacją czy bezrobociem). specyficzne (niesystematyczne, wewnętrzne) obejmuje obszar działania danej firmy i moŝe być przez nią przynajmniej częściowo kontrolowane. Za najwaŝniejsze przyczyny tego ryzyka uznaje się: zarządzanie firmą, konkurencję, dostępność surowców oraz bankructwo [67], [74, s ], [82, s. 1-53], [102, s ], [104, s ], [130,143]. Dla potrzeb zarządzania działalnością gospodarczą wyróŝnia się następujące klasy ryzyka: ryzyko normalne, które trzeba podjąć a które tkwi w naturze procesów gospodarczych, ryzyko dopuszczalne, czyli takie, na które moŝna sobie pozwolić, ryzyko niedopuszczalne, tzn. ryzyko, na które nie moŝna sobie pozwolić, ryzyko niezbędne, na którego niepodjęcie nie moŝna sobie nie pozwolić [74, s ]. T. Szeląg proponuje najbardziej przydatny z punktu widzenia przedsiębiorstwa podział ryzyka na pięć podstawowych kategorii (rys.1.4). RYZYKO kredytowe prawne rynkowe operacyjne biznesowe cen akcji cen towarów kadrowe technologiczne sprzedaŝy nowego produktu kursu walutowego stopy procentowej materialne i losowe konkurencji relacji ze środowiskiem biznesowym Rys Rodzaje ryzyka w działalności gospodarczej [74, s ] Na rys zostały zestawione klasyfikacje ryzyka według róŝnych autorów. 16

19 Wg L.N. Tepmana ze względu na kryterium podstawowych przyczyn [105, s. 23]: naturalne-przyrodnicze - związane z wyzwoleniem sił przyrody (trzęsienie ziemi, powodzie, burze, poŝary, epidemie), ekologiczne - związane z zanieczyszczeniem środowiska, polityczne, transportowe, komercyjne - charakteryzujące się niebezpieczeństwem strat w procesie działalności finansowo-gospodarczej. Ze względu na kryterium moŝliwego rezultatu (wydarzenia): czyste, spekulacyjne. Wg M. KsięŜyk ze względu na kryterium źródeł zysków przedsiębiorcy [48, s. 208]: niewypłacalności polegające na moŝliwości upadku firmy, czyste (statystyczne) wiąŝące się ze zjawiskami klimatycznymi, koniunkturą, jako wynagrodzenie za innowacje i przedsiębiorczość. Klasyfikacja ryzyka Wg H. Peumansa [77, s.233]: właściwe, subiektywne, obiektywne, będącą formą absolutną niepewności. Podział ryzyka wg L. Korzeniowskiego [45, s ]: projektu, związane z technicznymi warunkami jego realizacji, firmy, wynikające z błędnej oceny przez firmę inwestującą przyszłych warunków rynkowych; określona na ich podstawie rentowność inwestycji moŝe okazać się niemoŝliwa do zrealizowania, właścicieli (ryzyko systematyczne); właściciele mogą nie wykazywać zainteresowania zróŝnicowaniem kierunków rozwoju firmy, pozwalającym na minimalizację ponoszonego ryzyka; własne ryzyko ograniczają oni dywersyfikując kierunki swoich inwestycji, gospodarcze, jakości, niepewność jakości lub niepewność ukrytych własności, gdy przedsiębiorca nie moŝe wpłynąć na postać świadczenia oferowanego przez partnera, oszustwa, niepewność oszustwa lub niepewność ukrytej intencji, gdy partner ma moŝliwość zmiany swojego zachowania, oraz gdy uzyskane ex post informacje, po otrzymaniu świadczenia zwrotnego, nie umoŝliwiają przedsiębiorcy poznanie i ocenienie zachowania partnera, moralne, gdy partner moŝe zmienić swoje zachowanie, a na postać świadczenia zwrotnego mają wpływ równocześnie zachowanie partnera oraz okoliczności zewnętrzne, o których przedsiębiorca nie ma informacji, a więc nie moŝe oceniać zachowania partnera. Brak informacji występuje zarówno ex on te jak i ex post. Rys Klasyfikacja ryzyka wg róŝnych autorów 17

20 Ponadto L. Korzeniowski [45, s ] wyróŝnia ryzyko: toŝsamości - Ryzyko toŝsamości jest związane z identyfikacją, to jest stwierdzeniem, Ŝe określona osoba, organizacja lub przedmiot są toŝsame z osobą, organizacją lub przedmiotem znanym z określonych cech rozpoznawczych. W zakresie działalności gospodarczej podstawą jest identyfikacja przedsiębiorcy dokonywana na podstawie dokumentów rejestracyjnych (wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, do rejestru podmiotów gospodarki narodowej REGON, nadanie przez Urząd Skarbowy numeru identyfikacji podatkowej- NIP). ryzyko wiarygodności - Wiara jest przeświadczeniem, pewnością, Ŝe coś jest prawdziwe. Jednak statystycznie w czterech na pięciu ludzi drzemie chęć wprowadzenie w błąd lub wykorzystania błędu, by osiągnąć korzyść majątkową. Nigdy jednak nie wiadomo, kim są te cztery osoby, trzeba przyjąć, Ŝe kaŝdy jest potencjalnym oszustem, a dopiero po sprawdzeniu dawać wiarę uczciwości [45, s ]. T. Kaczmarek [38, s ], [39, s ] w swoich ksiąŝkach zamieszcza następujący podział ryzyka: Ryzyko prawne - WiąŜe się ono z moŝliwością poniesienia strat w następstwie prowadzenia przez przedsiębiorstwo działalności wykraczającej poza ramy odpowiednich przepisów prawnych i obejmuje niemoŝność wyegzekwowania warunków zawartych umów i porozumień. Ryzyko kontraktowe i ryzyko siły wyŝszej - Obejmuje między innymi klęski i wypadki Ŝywiołowe o duŝym zasięgu działania (np. trzęsienia ziemi, powodzie, skutki wyładowań atmosferycznych), wypadki, których źródłem są konflikty społeczne i czyny niedozwolone, np. (strajki, wojny domowe, podpalenia, kradzieŝe, skutki terroryzmu), awarie i inne wypadki techniczne (np. zawalenie się mostu lub tunelu, uszkodzenie urządzeń chłodniczych z określonymi skutkami dla przechowywanego czy przewoŝonego ładunku), wypadki losowe wynikające z poczynań organów suwerennego państwa w stosunku do działających na jego terytorium obcych osób fizycznych i prawnych oraz ich mienia (np. nacjonalizacja mienia obcych firm, ograniczenia w transferze zysków lub w zatrudnianiu cudzoziemców), wypadki transportowe ( np. zatonięcie statku i związana z tym całkowita lub częściowa utrata ładunku, kolizje i ich skutki dla środków transportowych ładunku, a takŝe dla załogi lub pasaŝerów statku), przypadki tzw. awarii wspólnej i inne, wypadki losowe wynikające z zawartych transakcji handlowych (np. wybór nieodpowiedniego kontrahenta, skutki niedotrzymania terminów dostawy, dostawa towaru odbiegającego jakościowo od ustaleń kontraktowych). Ryzyko gospodarcze - Odnosi się zarówno do sfery mikro-, jak i makroekonomicznej. KaŜdy podmiot gospodarujący musi mieć prawo do decyzji ryzykogennych. JednakŜe ryzyko powinno być podejmowane świadomie. Oznacza to, Ŝe podmiot podejmujący ryzyko powinien w pełni zdawać sobie sprawę z konsekwencji danej decyzji. Podmiot gospodarujący ponosi więc odpowiedzialność za urzeczywistnienie się ryzyka wtedy, gdy jest ono przez niego zawinione, a więc gdy: podjął decyzję bez posiadania odpowiedniej wiedzy o sprawie, której ryzyko dotyczy, popełnił błąd lub błędy w działaniu, co moŝe wynikać z braku fachowego przygotowania, niedbalstwa, lekkomyślności lub obawy przed negatywną oceną ze strony wyŝszych szczebli organizacyjnych. Ryzyko transakcyjne związane z realizacją kontraktu eksportowego i importowego Urzeczywistnia się ono w następstwie niedotrzymania zobowiązań umownych przez uczestników transakcji oraz w wyniku wystąpienia okoliczności niezaleŝnych od uczestników transakcji, mających dla nich charakter siły wyŝszej. 18

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

RACHUNKOWOŚĆ ZARZĄDCZA

RACHUNKOWOŚĆ ZARZĄDCZA RACHUNKOWOŚĆ ZARZĄDCZA wykład XI dr Marek Masztalerz Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 2011 EKONOMICZNY CYKL śycia PRODUKTU 1 KOSZTY CYKLU śycia PRODUKTU OKRES PRZEDRYNKOWY OKRES RYNKOWY OKRES POSTRYNKOWY

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński Zarządzanie ryzykiem Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cel przedmiotu: Celem przedmiotu jest zaprezentowanie studentom podstawowych pojęć z zakresu ryzyka w działalności

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Ryzyko kredytowe banku Istota ryzyka kredytowego

Ryzyko kredytowe banku Istota ryzyka kredytowego Eugeniusz Gostomski Ryzyko kredytowe banku Istota ryzyka kredytowego 1 Ryzyko kredytowe to niebezpieczeństwo, iŝ kredytobiorca nie zwróci w ustalonym terminie kredytu wraz z odsetkami i bank poniesie stratę.

Bardziej szczegółowo

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Wrocław, 22.09.2010 CZYNNIKI MAKROEKONOMICZNE Tekst [24 pkt.] [RGB 0; 0;

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy OŜywienie i recesja w gospodarce Wahania koniunktury gospodarczej prof. ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 9 października 2012 r. Program wykładu Co

Bardziej szczegółowo

P ds d taw a w prze z d e s d ięb ę iorcz c o z ści

P ds d taw a w prze z d e s d ięb ę iorcz c o z ści Reforma programowa kształcenia ogólnego Projekt zmian podstawy programowej z Podstaw przedsiębiorczości. MoŜliwości nauczania ekonomii w praktyce. (wrzesień 2008) Kielce listopad 2008 Nowy układ podstawy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r.

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r. Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź z dnia 28 kwietnia 2010r. w sprawie : wprowadzenia procedury Identyfikacji zagroŝeń oraz oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy w Urzędzie Miasta

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r.

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Komisja Nadzoru Finansowego 2008 Celem analizy było sprawdzenie spełniania przez zakłady ubezpieczeń wymogów kapitałowych

Bardziej szczegółowo

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Bogdan Piasecki Instytut Badań nad Przedsiębiorczością i Rozwojem Ekonomicznym (EEDRI) przy

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Zarządzanie ryzykiem dr Grzegorz Głód Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 14.10.2013 r. Kto chce mieć absolutną pewność przed podjęciem decyzji nigdy decyzji nie podejmie 1

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013

Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013 Załącznik do Uchwały Nr XV/109/07 Rady Powiatu w Śremie z dnia 19 grudnia 2007 r. A B C Powiatowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2007-2013 Spis Treści: 1. Wprowadzenie...3-4 2.

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH

PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH PODSTAWOWE MIARY OCENY OPŁACALNOŚCI INWESTYCJI Na rynku konkurencyjnym, jeśli dane przedsiębiorstwo nie chce pozostać w tyle w stosunku do swoich konkurentów,

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w projektach inwestycyjnych Sposoby ograniczania

Zarządzanie ryzykiem w projektach inwestycyjnych Sposoby ograniczania Zarządzanie ryzykiem w projektach Sposoby ograniczania DR WALDEMAR ROGOWSKI WROGOW@SGH.WAW.PL WALDEMARROGOWSKI@WP.PL KATEDRA ANALIZY DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA SGH 1 Ograniczanie w projektach Matryca

Bardziej szczegółowo

Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego

Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego IV Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 12 marca 2009 Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego Dr Anna Jarosz-Friis Komisja Europejska, DG ds. Konkurencji, COMP

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA PRZYKŁADOWY

III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA PRZYKŁADOWY III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA PRZYKŁADOWY Zakres studium wykonalności dla przedsięwzięć inwestycyjnych w sektorze wodnym 1. Wnioskodawcy i promotorzy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition Opis produktu Ubezpieczenie na życie i dożycie NORD GOLDEN edition to grupowe ubezpieczenie ze składką w PLN, płatną jednorazowo, w którym ochrony ubezpieczeniowej udziela MetLife Towarzystwo Ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

Bilans. A. Aktywa trwałe. I. Wartości niematerialne i prawne 1. Koszty zakończonych prac rozwojowych 2. Wartość firmy

Bilans. A. Aktywa trwałe. I. Wartości niematerialne i prawne 1. Koszty zakończonych prac rozwojowych 2. Wartość firmy Bilans Jest to podstawowy dokument księgowy, który jest podstawą dla zamknięcia rachunkowego roku obrotowego - bilans zamknięcia, a takŝe dla otwarcia kaŝdego następnego roku obrotowego - bilans otwarcia.

Bardziej szczegółowo

Kredyt kupiecki w działalności eksportowej. Warszawa, 15 września 2009 r.

Kredyt kupiecki w działalności eksportowej. Warszawa, 15 września 2009 r. Kredyt kupiecki w działalności eksportowej Warszawa, 15 września 2009 r. Ryzyko sprzedaŝy z odroczonym terminem płatności SprzedaŜ towarów lub świadczenie usług z odroczonym terminem płatności (kredyt

Bardziej szczegółowo

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA

Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka w Domu Maklerskim Capital Partners SA Strategia identyfikacji, pomiaru, monitorowania i kontroli ryzyka zatwierdzona przez Zarząd dnia 14 czerwca 2010 roku zmieniona przez Zarząd dnia 28 października 2010r. (Uchwała nr 3/X/2010) Tekst jednolity

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN FUNKCJONOWANIA KONTROLI ZARZADCZEJ W POWIATOWYM URZĘDZIE PRACY W GIśYCKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN FUNKCJONOWANIA KONTROLI ZARZADCZEJ W POWIATOWYM URZĘDZIE PRACY W GIśYCKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 29 z 01.07.2013r. REGULAMIN FUNKCJONOWANIA KONTROLI ZARZADCZEJ W POWIATOWYM URZĘDZIE PRACY W GIśYCKU Postanowienia ogólne 1 1. Kontrola zarządcza w Powiatowym Urzędzie

Bardziej szczegółowo

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje

BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje BION w bankach mapa klas ryzyka i ich definicje Ryzyko kredytowe ryzyko nieoczekiwanego niewykonania zobowiązania lub pogorszenia się zdolności kredytowej zagrażającej wykonaniu zobowiązania. Ryzyko kontrahenta

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki

Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Ceny transferowe jeszcze podatki czy już ekonomia? Michał Majdański BT&A Podatki Plan prezentacji 1. Ceny transferowe uwagi wstępne 2. Definicja podmiotów powiązanych 3. Zasada ceny rynkowej 4. Podatkowe

Bardziej szczegółowo

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT <NAZWA PROJEKTU> WERSJA <NUMER WERSJI DOKUMENTU> Załącznik nr 4.4 do Umowy nr 35-ILGW-253-.../20.. z dnia... MINISTERSTWO FINANSÓW DEPARTAMENT INFORMATYKI PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA numer wersji

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Klasyfikacje ryzyka w działalności bankowej 2 Porozmawiajmy o wystąpieniach Wystąpienia na temat: Afera Art B Upadek Banku Staropolskiego SA w Poznaniu Upadek banku Barings Upadek Banku Allfirst Upadek

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Autor: Agata Świderska

Autor: Agata Świderska Autor: Agata Świderska Optymalizacja wielokryterialna polega na znalezieniu optymalnego rozwiązania, które jest akceptowalne z punktu widzenia każdego kryterium Kryterium optymalizacyjne jest podstawowym

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki

Spis treści Wstęp 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki Wstęp... 11 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki... 23 1.1. Wprowadzenie... 23 1.2. Definicje zjawiska cyklu koniukturalnego,

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WEDŁUG STANU NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2011 ROKU I. WSTĘP 1. EFIX DOM MAKLERSKI S.A., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Zagadnienia 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Konieczny (2) wie na czym polega metoda projektu?

Bardziej szczegółowo

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Wydział Zarządzania Rachunkowość finansowa Prowadzący: mgr Z. Niesyn Referat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Autor: Barbara Standarska Warszawa 14.12.2011 Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Bardziej szczegółowo

Jarosław Piechotka. Zastępca Dyrektora Finansowego Polimex-Mostostal SA. Ocena rynków zagranicznych Polimex-Mostostal S.A.

Jarosław Piechotka. Zastępca Dyrektora Finansowego Polimex-Mostostal SA. Ocena rynków zagranicznych Polimex-Mostostal S.A. Jarosław Piechotka Zastępca Dyrektora Finansowego Polimex-Mostostal SA Ocena rynków zagranicznych Polimex-Mostostal S.A. Główne zagadnienia prezentacji Prezentacja Spółki Polimex-Mostostal S.A. Dynamika

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZONE ROZWIĄZANIA W UBEZPIECZENIU PROSPEKTU EMISYJNEGO. Nie ryzykuj zarządzając ryzykiem

SPRAWDZONE ROZWIĄZANIA W UBEZPIECZENIU PROSPEKTU EMISYJNEGO. Nie ryzykuj zarządzając ryzykiem SPRAWDZONE ROZWIĄZANIA W UBEZPIECZENIU PROSPEKTU EMISYJNEGO Nie ryzykuj zarządzając ryzykiem Odpowiedzialność cywilna wynikająca z publicznej emisji papierów wartościowych Publiczna emisja papierów wartościowych

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Ocena ryzyka kontraktu Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Plan prezentacji Główne rodzaje ryzyka w działalności handlowej i usługowej przedsiębiorstwa Wpływ udzielania

Bardziej szczegółowo

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat produkt strukturyzowany Polscy Giganci BIS Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności:

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

Koniunktura w Small Business

Koniunktura w Small Business Koniunktura w Small Business Wyniki badania ilościowego mikro i małych przedsiębiorstw realizowanego w ramach projektu Small Business DNA Organizatorzy Projektu: 17 września 2010 Informacje o badaniu CEL

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących poprawie efektywności energetycznej Marek Zaborowski i Arkadiusz Węglarz KAPE S.A. Czym jest ESCO ESCO energy service company,

Bardziej szczegółowo

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych.

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych. Informatyka Coraz częściej informatykę utoŝsamia się z pojęciem technologii informacyjnych. Za naukową podstawę informatyki uwaŝa się teorię informacji i jej związki z naukami technicznymi, np. elektroniką,

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy kierunku ZARZĄDZANIE, I 0 licencjat Wiedza o zarządzaniu 1. Przegląd funkcji kierowniczych. 2. Teorie motywacyjne i przywódcze. 3. Współczesne koncepcje zarządzania.

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla zabezpieczenia firmy w obliczu ryzyk Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia INNOWACYJNOŚĆ - Klientów Innowacje nowe projekty są

Bardziej szczegółowo

Są to zjawiska ekonomiczne związane z gromadzeniem i wydatkowaniem środków pienięŝnych na cele działalności gospodarczej przedsiębiorstwa.

Są to zjawiska ekonomiczne związane z gromadzeniem i wydatkowaniem środków pienięŝnych na cele działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Finanse przedsiębiorstwa Są to zjawiska ekonomiczne związane z gromadzeniem i wydatkowaniem środków pienięŝnych na cele działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Zarządzanie Polega na pozyskiwaniu źródeł

Bardziej szczegółowo

Co to jest ubezpieczenie???

Co to jest ubezpieczenie??? SYSTEM UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Co to jest ubezpieczenie??? INSTYTUT BADAŃ i ANALIZ FINANSOWYCH pokój RA 50, tel. (17) 866 15 29 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl 2 Słownik języka

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( )

Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( ) Ryzyko w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności ( ) Dr inż. Elżbieta Andrukiewicz Przewodnicząca KT nr 182 Ochrona informacji w systemach teleinformatycznych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Temat (rozumiany jako lekcja) 1. Etapy projektu 2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Wymagania konieczne (ocena dopuszczająca) wie na

Bardziej szczegółowo

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Kierunek Analityka Gospodarcza Studia stacjonarne I stopnia ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Zagadnienia ogólnoekonomiczne 1. Aktualna sytuacja na europejskim

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

2013-05-19. Co to jest ryzyko? Niepewność a ryzyko. Skąd się bierze ryzyko? Przestrzeń zachowań ryzykownych. Skąd się bierze ryzyko?

2013-05-19. Co to jest ryzyko? Niepewność a ryzyko. Skąd się bierze ryzyko? Przestrzeń zachowań ryzykownych. Skąd się bierze ryzyko? Co to jest ryzyko? Psychologia decyzji i ryzyka wykład 8 DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII Działanie, które może przynieść niepowodzenie, stratę; Przedsięwzięcie, którego wynik jest niepewny,

Bardziej szczegółowo

ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3

ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3 ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3 Szczegółowy program kursu ASM 603: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1 1. Zagadnienia ekonomiczne

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH (zarządzanie inwestycjami a zarządzanie źródłami finansowania)

FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH (zarządzanie inwestycjami a zarządzanie źródłami finansowania) FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH (zarządzanie inwestycjami a zarządzanie źródłami finansowania) Warunkiem realizacji kaŝdego projektu inwestycyjnego jest zgromadzenie odpowiedniego kapitału. MoŜliwości

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r.

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r. Katowice, 6 XII 2006 r. POMOC PUBLICZNA Jarosław Butkiewicz Specjalista w Departamencie Monitorowania Pomocy Publicznej Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów tel. (0-22) 55-60-271 Prawo regulujące warunki

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia Plan wynikowy z wymaganiami edukacyjnymi przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce dla klas szkół ponadgimnazjalnych autor mgr inż. Jolanta Kijakowska ROK SZKOLNY 2014/15 (klasa II d) Temat (rozumiany

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ DOMU MAKLERSKIEGO PRICEWATERHOUSECOOPERS SECURITIES SPÓŁKA AKCYJNA

SPRAWOZDANIE Z ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ DOMU MAKLERSKIEGO PRICEWATERHOUSECOOPERS SECURITIES SPÓŁKA AKCYJNA SPRAWOZDANIE Z ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ DOMU MAKLERSKIEGO PRICEWATERHOUSECOOPERS SECURITIES SPÓŁKA AKCYJNA ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2012 r. DO 31 GRUDNIA 2012 r. PricewaterhouseCoopers Securities S.A., Al.

Bardziej szczegółowo

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Wnioski z badania IBnGR Perspektywa finansowa 2007-2013 przyniosła nowe instrumenty finansowania.

Bardziej szczegółowo

Niepewność metody FMEA. Wprowadzenie 2005-12-28

Niepewność metody FMEA. Wprowadzenie 2005-12-28 5-1-8 Niepewność metody FMEA Wprowadzenie Doskonalenie produkcji metodą kolejnych kroków odbywa się na drodze analizowania przyczyn niedociągnięć, znajdowania miejsc powstawania wad, oceny ich skutków,

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi.

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi. Plan dydaktyczny EKONOMIKA Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Lp. Temat zajęć Przewidywane osiągnięcia ucznia Uczeń zna, wie, rozumie Uczeń potrafi Uwagi 1 DZIAŁALNOŚĆ PRODUKCYJNA,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA. z przedmiotu. Programowanie strukturalne i obiektowe. dla technikum informatycznego

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA. z przedmiotu. Programowanie strukturalne i obiektowe. dla technikum informatycznego PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA z przedmiotu Programowanie strukturalne i obiektowe dla technikum informatycznego Zespół Szkół Ogólnokształcących i Technicznych w Słupsku Krzysztof Smoliński 1. Uczniowie

Bardziej szczegółowo

Organizacyjny aspekt projektu

Organizacyjny aspekt projektu Organizacyjny aspekt projektu Zarządzanie funkcjonalne Zarządzanie między funkcjonalne Osiąganie celów poprzez kierowanie bieżącymi działaniami Odpowiedzialność spoczywa na kierownikach funkcyjnych Efektywność

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych 1. Pojęcie i rodzaje benchmarkingu 2. Wady i zalety stosowania outsourcingu 3. Metoda zarządzania KAIZEN 4. Rynek pracy i bezrobocie 5. Polityka pieniężna

Bardziej szczegółowo

Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak

Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Kraków, 18.05.2015 r. Renata Kucharska-Kawalec, Kazimierz Sedlak Dlaczego należy oceniać efektywność systemów wynagradzania? Bo nakłady na wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

TFPL2006/018-180.03.02

TFPL2006/018-180.03.02 Znaczenie komunikacji w procesie wdraŝania sieci Natura 2000 doświadczenia polsko hiszpańskie w ramach projektu TFPL2006/018-180.03.02 Komunikacja, świadomość społeczna i wzmocnienie instytucjonalne dla

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

2. Zakładanie własnej firmy

2. Zakładanie własnej firmy 1. 2. Zakładanie własnej firmy Uczeń zna: a. 1. Cele lekcji pojęcie biznesplanu, i. a) Wiadomości procedurę zakładania firmy, Uczeń potrafi: ii. b) Umiejętności przeprowadzić analizę SWOT, zastosować procedurę

Bardziej szczegółowo

Temat: Podstawy analizy finansowej.

Temat: Podstawy analizy finansowej. Przedmiot: Analiza ekonomiczna Temat: Podstawy analizy finansowej. Rola analizy finansowej w systemie analiz. Analiza finansowa jest ta częścią analizy ekonomicznej, która stanowi najwyższy stopień jej

Bardziej szczegółowo