Created by Neevia Document Converter trial version Created by Neevia Document Converter trial version

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version"

Transkrypt

1 - 1 - GENETYKA ĆWICZENIA Wstęp telomery (T/A) 1-4 G 1-8 ; telomeraza komórki macierzyste, gonady, nowotwory mutacje: liczbowe (1:50), strukturalne (1:1000), genowe (1:10 10 ) mitdna: 2 rrna + 22 trna + 13 mrna = 37 genów w komórce ekspresji ulega około 15% genów (róŝne w róŝnych tkankach) ISCN, kariotypowanie crossing over zachodzi pomiędzy chromatydami siostrzanymi An International System for Human Cytogenetic Nomenclature = ISCN chromosomy - metacentryczne: 1, 3, 16, 19, 20 - submetacentryczne: 2, 4 12, 17, 18, X - akrocentryczne: 13 15, 21, 22, Y grupy chromosomów: - A: 1 3: duŝe metacentryczne, - B: 4 5: duŝe submetacentryczne - C: 6 12, X: średnie meta- i submetacentryczne - D: 13 15: średnie akrocentryczne - E: 16 18: krótkie meta- i submetacentryczne - F: 19 20: krótkie metacentryczne - G: 21 22, Y przykłady zapisów ISCN: 47,XX,+21 47,XX,+?8 46,XX,del(1)(q2?) 46,XX,del(1)(q?2) 46,XX,del(5)(pter q13:) delecja terminalna w chromosomie 5 od końca p do q13 46,XX,add(19)(p13 or q13) naddatek w chromosomie 9 w miejscu p13 lub q13 46,XX,ins(2)(p13q21q31) insercja w 2p13 materiału z od q21 do q31 46,XY,ins(5;2)(p14;q21q25) insercja w 5p14 materiału z od 2q21 do2q25 46,XX,inv(2)(p21q31) inwersja pericentryczna 46,XY,t(12;16)(q13;p11) translokacja zrównowaŝona pomiędzy 12q13 a 16p11 46,XX,t(5;6)(q13q23;q15q23) translokacja zrównowaŝona między 5q13-q23 a 6q15-q23 46,XX,t(2;7;5)(p21;q22;q23) translokacja zrównowaŝona pomiędzy trzema chromosomami 45,XX,dic(13;15)(q22;q24) translokacja zrównowaŝona, utrata jednego chromosomu i powstanie chromosomu dicentrycznego z połączenia 13q22 i 15q24 46,XX,+13,dic(13;15)(q22;q24) translokacja niezrównowaŝona, dodatkowy chromosom 13 oraz chromosom dicentryczny z translokacji od 15q24 na 13q22 46,XX,der(22)t(9;22)(q34;q11) pochodny chromosom 22 powstały w wyniku translokacji zrównowaŝonej materiału między 2q11 a 9q34 46,XX,der(1)t(1;3)(9p32;q21)dup(1)9q25q42) pochodny chromosom q powstały z translokacji zrównowaŝonej między 1p32 a 3q21 oraz duplikacji fragmentu od 1q25 a 1q42 46,XX,13cenh+pat polimorfizm chromatyny okołocentromerowej pochodzenia ojcowskiego 46,XY,17ps+mat polimorfizm satelit chromosomu 17 pochodzenia matczynego 46,XX,9qh+ - polimorfizm heterochromatyny na 9q 46,XY,upd(15)mat disomia uniparentalna matczyna chromosomu 15 46,X,fra(X)(q27.3) łamliwy chromosom X w obszarze q ,XX,r(7)(p22q36) chromosom kolisty 7 po delecjach terminalnych w punktach p22 i q36 46,XX,i(17)(q10) izochromosom 17 47,XX,+mar obecność markera dodatkowego chromosomu nieznanego pochodzenia mos 45,X[20]/46,XX[80] mozaika: 20 komórek ze 100 z monosomią X Created by Neevia Document Converter trial version

2 - 2 - Mutacje chromosomowe Zmiany genetyczne dotyczące odcinka chromosomu, całego lub kilku chromosomów nazywamy aberracjami chromosomowymi. Anomalie mogą występować na kaŝdym etapie Ŝycia komórki, najczęściej jednak pojawiają się w czasie podziału komórki. Aberracje chromosomowe zmieniają strukturę, a niekiedy równieŝ liczbę chromosomów. Aberracje chromosomowe strukturalne Przyczyną róŝnych zmian strukturalnych chromosomów mogą być: a) pęknięcia, a następnie albo utrata fragmentu (delecja), zwielokrotnienie fragmentu (duplikacja), odwrócenie fragmentu (inwersja), przemieszczenie fragmentu do innego chromosomu (translokacja) albo obu końców chromosomu i połączenie przeciwległych biegunów (chromosom kolisty) b) nieprawidłowy podział centromeru (izochromosom) c) niezrównowaŝona wymiana chromatyd siostrzanych w czasie crossing-over (powstaje chromosom z delecją lub duplikacją) Delecja zmiana polegająca na utracie fragmentu chromosomu, wielkość utraconego odcinka moŝe być róŝna. Osobnik traci jakąś część informacji genetycznej, dlatego zbyt duŝe delecje stanowiące ok. 3 % genomu są letalne nawet w stanie heterozygotycznym. W zaleŝności od tego, jaki fragment chromosomu jest tracony wyróŝniamy: - delecję terminalną, inaczej deficjencję (pojedyncze miejsce pęknięcia, utracona zostaje dystalna cześć chromosomu) - delecję interstycjalną (chromosom pęka w dwóch miejscach i tracona jest jego środkowa część) DuŜe delecje hamują tworzenie synaps w mejozie i powodują nondysjunkcję (nie rozejście się) chromosomów, obniŝając w ten sposób płodność. Delecje nie odgrywają duŝej roli w ewolucji, poniewaŝ utrata materiału genetycznego jest najczęściej duŝa i osobnik z takim rodzajem mutacji ginie. Duplikacja zmiana polegająca na zwielokrotnieniu fragmentu chromosomu. Jeśli zduplikowany fragment zostaje umieszczony w innym miejscu tego samego chromosomu lub w innym chromosomie, jest to duplikacja insercyjna. Duplikacja najczęściej jest wynikiem niesymetrycznej rekombinacji pomiędzy powtórzonym sekwencjami na chromosomach homologicznych. Bardzo rzadko jest rezultatem translokacji części lub całego chromosomu, Dzięki duplikacjom dochodzi do amplifikacji genów, które w wyniku róŝnicowania tworzą nowe geny. Proces ten odrywa duŝą rolę w ewolucji organizmów, doskonałym przykładem mogą być geny globiny u człowieka. RóŜne rodzaje hemoglobiny (A, A 2, płodowa) zawierają róŝne łańcuchy polipeptydowe (globiny: α, β, γ, δ, ε, ζ) kodowane przez geny powstałe na drodze duplikacji genu pierwotnego. W wyniku mutacji geny te stały się odrębnymi genami kodującymi inne białka globinowe. Inwersje zmiana polegaj na pęknięciu chromosomu w dwoch miejscach i nieprawidłowej naprawie, w czasie której fragment ulega odwróceniu o 180 o. Wówczas geny zmieniają swoje połoŝenie, co moŝe wpływać na ich ekspresję (efekt pozycji). W zaleŝności od tego, jaki fragment chromosomu jest objęty inwersją wyróŝniamy: - inwersje pericentryczne (odwrócony fragment zawiera centromer), - inwersje paracentryczne (odwrócony fragment nie zawiera centromeru). Inwersje częściej występują u osobników heterozygotycznych niŝ u homozygotycznych. Podczas mejozy koniugacja fragmentu objętego inwersją moŝe przebiegać w róŝny sposób: 1. Chromosomy tworzą pętlę inwersyjną, co umoŝliwia koniugację homologiczną na prawie całej długości biwalentu z wyjątkiem miejsc granicznych inwersji. 2. Koniugacja niecałkowita, brak koniugacji w miejscu,, gdzie występuje odwrócony fragment. Translokacja robertsonowska (fuzja centryczna) polega na połączeniu ramion długich dwóch chromosomów niehomologicznych (akrocentrycznych lub telocentrycznych), miejscem pęknięcia są okolice centromeru. Tracona jest niewielka ilość materiału genetycznego zawarta w ramionach krótkich, a liczba chromosomów zmniejsza się o jeden. U człowieka fuzja centryczna najczęściej dotyczy par 13 i 14 oraz 14 i 21. Podział centryczny nieprawidłowy podział centromeru w chromosomie o dwóch ramionach prowadzi do powstania dwóch chromosomów telocentrycznych, w związku z czym wzrasta liczba chromosomów w komórce. Translokacje mogą być indukowane lub pojawiają się samorzutnie. Translokacje zrównowaŝone nie powodujące zmian w składzie DNA, prowadzą tylko do innego rozmieszczenie materiału w chromosomach. Liczba chromosomów moŝe być prawidłowa lub zmieniona, aberracja najczęściej nie ujawnia się fenotypowo, ale jej nosiciel moŝe wytwarzać gamety nieprawidłowymi chromosomami, w związku z tym u części potomstwa pojawiają się chromosomopatie. W przypadku translokacji niezrównowaŝonej dochodzi do zmian w składzie genomu, ilość materiału moŝe być większa lub mniejsza. Takie translokacje zawsze ujawniają się fenotypowo. Chromosom kolisty zmiana powstaje na skutek utraty obu końców chromosomu, nowo powstałe końce mogą się połączyć. Skutek takiej aberracji zaleŝy od wielkości utraconego fragmentu, najmniejszy widoczny w mikroskopie świetlnym fragment tracony z chromosomu ma około 4000 kpz. Delecja genów moŝe powodować liczne wady rozwojowe i zaburzenia w rozwoju umysłowym. U człowieka chromosomy koliste powstają z chromosomów 4, 13, 18 i X. Izochromosom zmiana powstaje w wyniku nieprawidłowo przebiegającej płaszczyzny podziału centromeru, który dzieli się poprzecznie, dając chromosom składający się tylko z ramion krótkich i długich. Dochodzi w tym przypadku do delecji jednego ramienia (ubytek genów) i duplikacji drugiego (podwojenia genów)

3 - 3 - Izochromosom mogą tworzyć zarówno autosomy, jak i chromosomy płci. Najczęściej spotykanym izochromosomem jest izochromosom ramion długich X (nosiciele mają fenotypowo podobne zaburzenia jak w zespole Turnera), spotyka się takŝe izochromosom Y. Zmiany tego typu w innych chromosomach prowadzą do wczesnych poronień, stosunkowo rzadko występują izochromosomy ramion krótkich 9 i 12. Aberracje liczbowe zespół Downa trisomia 21 znanych jest ok. 200 cech fenotypowych, które mogą występować w róŝnym układzie; spośród nich stałe jest jedynie upośledzenie umysłowe umiarkowanego stopnia; zmarszczka nakątna (epicanthus), mongoidalne rysy twarzy, plamki Brunchfielda, płaska twarz, zapadnięty nos, płetwiasta szyja, hipotonia, bruzda poprzeczna dłoni, wrodzone wady serca 94% - prosta trisomia nondysjunkcja w mejozie, zmiana niedziedziczna 1% - mozaikowatość nondysjunkcja w mitozie, zmiana niedziedziczna 4% - translokacja niezrównowaŝona rodzic jest nosicielem translokacji zrównowaŝonej niezrównowaŝona 46,XX,+21,der(21;22)(q10;q10) rzadko duplikacja (trisomia częściowa) (21q22) zespół Patau (+13) holoprosencefalia, cyklopia, głębokie upośledzenie umysłowe, hiperteloryzm, dysmorfia głowy, rozszczep podniebienia, płetwiasta szyja, ścisk palców, bruzda dłoni, woda w jamach ciała, polidaktylia, wnętrostwo, głuchota, ubytki skórne na czaszce zespół Edwardsa urodzenie w 2,5%, przeŝycie roku w 5% mała masa urodzeniowa, dysmorfia głowy, mała broda, wypukła potylica, zniekształceni uszu, zachodzenie palców na siebie (II na III a V na IV), cepowate stopy Aberracje strukturalne cri-du-chat (CDCS; 46,XX,del(5)(p )) koci płacz, mikrocefalia, micrognathia, hiperteloryzm, zespół monosomii 5p, macrostomia, wywinięta warga dolna, otwarte usta, nadmierne ślinienie, asymetria uszu, uszy elfa, wady płuco serca, epicanthus, twarz okrągła i z wiekiem asymetryczna, zaburzony odruch ssania, reflux, zez, fenotyp behawioralny (samouszkodzenia, hyperacusis, stereotypie ruchowe) - postępowanie: cytogenetyka, FISH, ew. badanie rodziców (translokacja zrównowaŝona) - diagnostyka prenatalna, np. amniopunkcja zespół Pradera Willego (PWS) hipotonia, słabe przybieranie na wadze, brak ssania, prenatalnie połoŝenie pośladkowe i obniŝona ruchliwość płodu, migdałowate oczy, hipogonadyzm, micropenis, hiperfagia, zaburzenia zachowania, bezdech nocny, niski wzrost, hipopigmentacja, skubanie skóry - przyczyny: 70% mikrodelecja fragmentu ojcowskiego 46,XX,del(15)(q11-13) 20-25% disomia uniparentalna matczyna 5% zaburzenia metylacji i translokacje zrównowazone - postępowanie: badanie cytogenetyczne, FISH, badanie metylacji DNA (test metylacji) - porada: sporadyczne i disomia ryzyko populacyjne, translokacja ryzyko podwyŝszone zespół Angelmana napady niepohamowanego śmiechu, nadmierna wesołość, fascynacja wodą i hałasem, wady kręgosłupa, wiotkość mięśni grzbietu, upośledzone raczkowanie i chodzenie - przyczyny: mikrodelecja fragmentu matczynego bądź disomia uniparentalna ojcowska zespół Wolfa Hirschhorna monosomia 4; microcefalia, hiperteloryzm, dysgnathia, twarz jak hełm wojownika greckiego zespół Wiliamsa monosomia 7; elastyna zwęŝenie nadzastawkowe aorty (SVAS); uszy elfa; fenotyp behawioralny gaduły opowiadające niestworzone historie, nadwraŝliwość na muzykę CATCH22 = zespół digeorga = zespół podniebienno sercowo twarzowy (VCFSS) (del22q11.2) wrodzone wady serca (FT, IAA, VSD, PTA), zaburzenia podniebienia, hipokalcemia przykurcze, głuchota, dysmorfia twarzy i uszu, niedobory odporności i zaburzenia autoagresyjne (spadek limfocytów T) zespół Millera Diekera (MDS; 17p13.3) mikrocefalia, mikrognathia, hiperteloryzm, dystonia, lisencefalia i agyria z moŝliwymi miejscowymi ścieńczeniami kory, wady serca, wnętrostwo, upośledzenie wzrostu, mowy, ruchów oraz umysłowe Badania cytogenetyczne hodowla fibroblastów (tkanek) - 2 hodowle dla kaŝdego pacjenta; czas około 1 2 tygodnie; temp. 37 oc ; przepływ CO 2 - roztwór tkanki w kolagenazie (2,5 mg / ml, temp. pok.) - skład hodowli: 7 ml podłoŝa do tkanek z antybiotykiem (np. gentamycyna) + 3 ml tkanki - podłoŝe Eagl a: 10% surowicy + 1% r-r L-gluaminy, 80u / 0,5 l gentamycyny - 3 -

4 - 4 - hodowla limfocytów krwi obwodowej - 2 hodowle dla kaŝdego pacjenta; czas 72 h; temp 37 oc - skład hodowli: 4 ml podłoŝa z antybiotykiem (np. gentamycyna) + 1 ml surowucy + 1 ml LF (czynnika wzrostu) + 1 ml krwi pacjenta hodowla komórek szpiku kostnego - 4 hodowle dla jednego pacjenta: czas 24 i 48 h; temp 37 oc ; przepływ CO 2 - skład hodowli: 5(4) ml podłoŝa z antybiotykiem np. Marrowmax + (1 ml surowicy) + 1 ml szpiku pacjenta hodowla komórek z płynu owodniowego (badanie prenatalne) - 2 hodowle dla jednej pacjentki; czas 2 3 tygodnie; temp 37 oc ; przepływ CO 2 - dwie cieplarki - skład hodowli: 6 ml podłoŝa z antybiotykiem np. Amniomax + 1 ml surowicy + 7 ml płynu owodniowego - co około 7 dni wymiana podłoŝa czas badania (górna granica): - płyn owodniowy:21 dni (zalecane 17 dni) - kosmówka: 20 dni - krew badanie zwykłe oraz inne tkanki nie nowotworowe: 28 dni (zalecane 14 dni) - krew, badanie pilne: 10 dni IZOLACJA CHROMOSOMÓW krew szpik płyn owodniowy tkanki kolcemid 2 krople min 2 krople 1 1,5 h 7 8 kropli 3 h zwir. podłoŝa 1500 g / 8 min (osad) szok osmotyczny KCl 8 min 30 min 20 min zwir g / 8 min (osad) utrwalacz (metanol : kwas octowy 3:1) 30 min 3 x zwir g / 8 min (osad) przechowywanie -20 oc METODY BARWIENIA CHROMOSOMÓW symbol technika odczynniki zastosowanie prąŝków barwienia G GTG trypsyna, odczynnik Giemzy podstawowa, wszystkie chromosomy C CBG Ba(OH) 2, odczynnik Giemzy centromery, heterochrmatyna chromosomów 1, 9, 16, Y Ag-NOR AgNO 3 organizatory jąderkotwórcze 13, 14, 15, 21, 22 Q QFQ, QFH fluorochrom wszystkie chromosomy, satelity i centromery akrocentryków, wariant chromosomu Y, fluorescencyjna R RBG BrdU, odczynnik Giemzy wszystkie chromosomy, aberracja w regionach dystalnych DAPI DAPI wszystkie chromosomy fluorescencyjna RBA BrdU, odczynnik Giemzy nieaktywny chromosom X Rozdzielczość prąŝkowa liczba prąŝków w haploidalnym zestawie chromosomów (zwiększenie rozdzielczości zatrzymanie podziału w prometafazie) Najmniejsza rozpoznawalna aberracja: 7 10 x 10 6 pz przy rozdzielczości 400 prąŝków 2 5 x 10 6 pz przy rozdzielczości 850 prąŝków liczba rozdziel omówienie punktów -czość 0 brak nie jest moŝliwa jednoznaczna identyfikacja chromosomów 2 ~150 moŝliwa identyfikacja chromosomów, moŝna odróŝnić 8 od 9 i 4 od 5 4 ~400 2 ciemne prąŝki na 8p i 9p, 3 ciemne prąŝki w środkowej części 5q 6 ~550 4 ciemne prąŝki na 18q i 3 na 11p; rozdzielone są 7q33 i 7q35; widoczny prąŝek 22q ~850 widoczne są 6q24, 6q25.2 i 6q26; moŝna odróŝnić11p14.1 i 14.3; na 20p 3ciemne prąŝki Autosomalne recesywne heteozygota złoŝona osobnik posiadający dwa zmutowane allele (rózne mutacje) - 4 -

5 - 5 - heterozygota podwójna zmutowane allele w dwóch loci heterogenność alleliczna (róŝne mutacje tego samego genu) i nie alleliczna (mutacje w róŝnych genach) mukowiscydoza - tzw. test potowy jontoforeza pilokarpinowa (noworodki nie pocą się; niemowlęta 40mM Cl - ; dzieci starsze 60 mm Cl - ) - dawniej: śmierć z powodu niedoŝywienia i niewydolności wielo-narządowej (tzw. choroba krwi, łez i potu) - CFTR rodzin ABP, kanał K + - zaleŝny, przepuszcza drobne cząsteczki - nabłonki: oddechowy, pokarmowy, naskórek, płciowy, Ŝółciowy - upośledzenie transportu Cl - upośledzenie transportu zewnątrzkomórkowego H 2 O gęsta wydzielina bezpłodność / niedroŝność smółkowa / zwęŝenie oskrzeli / upośledzenie funkcjonowania rzęsek w układzie oddechowym nawracające infekcje oddechowe (Pseudomonas) nieodwracalne uszkodzenie płuc niewydolność oddechowa / niedroŝność przewodów trzustkowych niedobór enzymów cukrzyca - mutacje: najczęściej F508 co 25 osoba jest nosicielem; rozkład: 49% /, 21% /częsta, 21% /rzadka, 4,5% częsta / rzadka, 2,25% częsta / częsta, 2,25 % rzadka / rzadka - badanie: na F508, dalej badanie rozszerzone dziecka i rodziców - epidemiologia w Europie: 1: badanie przesiewowe: trypsyna i immunoreaktywny trysynogen (ITR) - terapia genowa wystarczyłoby skorygować 10% komórek; formy: metody niewirusowe (liposomy kationowe) i wirusowe (adenowirusy, postać aerozolu) Autosomalne recesywne NF1 bardzo zmienna ekspresja choroby, plamy kawowe, sinawe guzki podskórne (nerwiakowłókniaki), nerwiaki padaczka, niedowłady, moŝliwe zezłośliwienie łagodnych nowotworów, zaburznia widzenia, guzki Lischa (badanie okulistyczne), deformacje w układzie kostnym (kręgosłup), nadcisnienie tętnicze, problemy z uczeniem się - kryteria: 6 plam >5 mm lub >15mm zaleŝnie od wieku, 2 nerwiakowłówniaki lub 1 nerwiakowłókniak splotowany, objaw Creve (piegi w pachach i pachwinach), guz nerwu wzrokowego, 2 guzki Lischa, zmiany kostne, chory krewny I o - ekspresja róŝne osoby z taką samą chorobą genetyczna mogą być nią dotknięte w bardzo róŝnym stopniu pląsawica Huntingtona (HD) = taniec św. Wita nie jest spowodowana konkretną mutacją genową, lecz nadmierną liczba powtórzeń trójki nukleotydów; mutacja dynamiczna im wcześniej się ujawni, tym szybciej postępuje; choroba trwa lat; 36 powtórzeń CAG w genie IT15 (4p16.3); pełna penetracja, choć nie u wszystkich; ekspresja proporcjonalna do liczby powtórzeń CAG; antycypacja pogorszenie fenotypu w kolejnych pokoleniach plejotropizm jeden gen wpływa na kilka cech jednocześnie (początkowo przyjmowano, Ŝe liczba genów wynosi ok. 100 tys., lecz obecnie wiadomo Ŝe mamy 30 tys., z czego wiele plejotropowych) mozaikowatość (mieszanina komórek): konstytucyjna w całym ciele / somatyczna w pojedynczym miejscu / germinalna wyłącznie w komórkach płciowych FISH i CGH FISH = Fluorescent In Situ Hybridization technika kolorowania chromosomów barwnikami fluorescencyjnymi; liczne zastosowania: - oznaczanie punktów złamań chromosomów, - badanie fuzji genowych, - badanie pochodzenia chromosomów markerowych, - badanie mikrodelcji, - badanie pochodzenia centromerów, - obecność telomerów, - amplifikacja genów, - mozaicyzm, - kariotypowanie sonda dwuniciowy odcinak DNA lub cdna komplementarny do badanego obszaru, wyznakowany pośrednio (przeciwciało znakowane fluorescencyjnie) lub bezpośrednio (znacznik wbudowany w co któryś nukleotyd) - malująca na metazfazy; barwi całe chromosomy lub jedno z ramion; translokacje, aneuploidie, markery - centromerowa na jądra interfazalne i metafazy; barwi centromery; dicentryki, aneuploidia - specyficzna na jądra interfazalne; barwi okreslony fragment; translokacje, mikrodelecje, telomery - 5 -

6 - 6 - mikroskop fluorescencyjny; preparat na szkiełku przemycie 2 x SSC odwodnienie we wzrastających stęŝeniach alkoholu nałoŝenie sondy denaturacja hybrydyzacja sondy z homoloicznym fragmentem odpłukanie tła barwienie DAPI analiza obrazu nuc jądra interfazalne przykład prawidłowego FISH: ish 22q11.2(TUPLE1x2),22qter(N85A3x2) [100] problemy z identyfikacją: oktachrom (8 szkiełek x 3 sondy) wybarwienie wszystkich chromosomów SKY = multicolor FISH = M-FISH kolorowe fragmenty chromosomów (zamiast kariotypu o wysokiej rozdzielczości prąŝkowej) CGH = Comparative Genome Hybridization - pobieranie, izolowanie i znakowane DNA nowotworowego (zielone) oraz prawidłowego (czerwone) - fragmentacja i mieszanie - nałoŝenie na firmowe podłoŝe z metafazami, denaturacja i hybrydyzacja - identyfikacja amplifikacji (zielone) oraz delecji (czerwone) Choroby sprzęŝone z płcią X jest duŝym chromosomem, zawierającym wiele genów; utrata Y powoduje bezpłodność i upośledzenie umysłowe losowa inaktywacja chromosomu X tzw. lyonizacja (metylacja powoduje zmianę struktury chromatyny i ekspresji genów), w chorobach sprzęŝonych z płcią występuje tzw. ruch konia szachowego chorują synowie kobiety oraz jej brat (ich wujek) męŝczyzna jest hemizygotą pod względem genów znajdujących się na chromosomie X, dlatego kaŝde mutacje w ich obrębie zawsze się ujawnią u męŝczyzny (recesywne) na zaburzenia dominujące chorują obie płcie; męŝczyzna nie przekazuje choroby synom; częściej występują u kobiet, u męŝczyzn są letalne dystrofia mięśniowa typu Duchenne a (DMD) - CPK podwyŝszone zarówno u chorych, jak i matki nosicielki - róŝny okres choroby, najczęściej nie przeŝywa się lat; infekcje kończą się sztuczną wentylacją - zaburzenia w EKG i EMG, USG serca (84% kardiomiopatie), CPK, biopsja mięśni - Xp największy gen, stanowiący 1% genomu, 2.3 Mbp, 79 egzonów - dystrofina występuje we wszystkich miocytach i w niektórych neurocytach - mutacje: w 60% róŝnej wielkości delecje, w 10% częściowa duplikacja; 2/3 dziedziczone jest od matki, a 1/3 powstaje de novo - hot-spot: PCR, Southern-blotting, pośrednio RFLP dystrofia Beckera podobna do DMD, choć o łagodniejszym przebiegu Zaburzenia determinacji i róŝnicowania płci etapy: tyg. formowanie niezróŝnicowanej gonady pierwotnej oraz przewodów Wolffa i Müllera; geny SF1(9q33), WT1 (11p13), SOX9, DAX1 (Xp21) tyg. proces determinacji płci role genu SRY białko SRY kaskada genów gonada męska (moŝliwość zaburzeń w obie strony) 1 komórki Sertollego AMH regresja przewodów Müllera; 2 komórki Leyiga testosteron (wewnętrzne narządy płciowe: nasieniowody, najądrza, pęcherzyki nasienne) 5α-reduktaza dihydrotestosteron (zewnętrzna narządy płciowe: prącie, moszna, gruczoł krokowy, cewka moczowa) - róŝnicowanie płci rodzaje płci: gonadalna, chromosomowa, genitalna dwie kopie DAX1 hamują nawet prawidłowy gen SRY; zrodzony przerost nadnerczy = zespół nadnerczowo płciowy zespół Turnera (1:2500) jedno z częstszych zaburzeń; kobiety nie posiadające chromosomu Y nondusjunkcja w czasie mejozy całkowita monosmia X lub mozaicyzm przyczyny: i(x)(q10), del(x)(q21), del(x)(p11), r(x), t(x,5), mar objawy: obrzęki limfatyczne stóp i fałdu karkowego, układ krwionośny koarktacja, niski wzrost (100%), zaburzenia nerek, skóry, słuchu, dysplastyczne łącznotkankowe jajniki hypogonadyzm hypergonadotropowy (w przeciwieństwie do zespołu Pradera Willego), płetwiastość szyi, niska linia - 6 -

7 - 7 - owłosienia karku, hydroma, skrócenie IV i V kości śródręcza, w 98% niepłodność, pierwotny brak miesiączki (95%), hypoplastyczna macica i pochwa diagnostyka: cytogenetyka, ciałka Barra, amniocenteza, CVS, kordocenteza w 2 6 % wykrywa się u pacjentek z zespołem Turnera sekwencje chromosomu Y, co potęguje naraŝenie na choroby nowotworowe (gonadoblastoma, dysgerminoma) zespół Klinefeltera (1:1000) - męŝczyźni z większą ilością X; od 47,XXY do 49,XXXXY - nie do rozpoznania przed okresem dojrzewania (chyba Ŝe przypadkowo w badaniu prenatalnym) - objawy: ginekomastia, eunuchoidale proporcje ciała, zaburzenia psycho socjalne, skąpe owłosienie, obniŝenie masy ciała, niski wzrost, zmiana dystrybucji tkanki tłuszczowej, hypogonadyzm hypergonadotropowy), upośledzenie inteligencji o 15 o na kaŝdy dodatkowy chromosom X 47,XXX ogólnie prawidłowy fenotyp, zespół wczesnego wygasania czynności jajnika, upośledzenie umysłowe w przypadku tetra- i pentasomii X 47,XYY męŝczyźni agresywni i bezpłodni czysta dysgenezja gonad kariotyp 46,XX lub 46,XY; macica hypoplastyczna, źle wykształcone wargi; badania cytogenetyczne (GTG + CBG) FISH badania molekularne SRY badania hormonalne mieszana dysgenezja gonad szczątkowe gonady / lewy jajnik + prawe jądro / gonada dwupłciowa; fenotyp Ŝeński z cechami maskulinizacji niedobór 5α-reduktazy AR; w okresie noworodkowym: spodziectwo / obojnactwo / przerost łechtaczki, brak macicy i jajowodów, wnętrostwo, ślepo zakończona pochwa; okres dojrzewania: prawidłowy rozwój, ew. atroficzna pochwa / opóźnienie miesiączkowania; leczeni operacyjne i hormonalne wrodzony przerost nadnerczy (DAX1) AR - chłopcy mają prawidłowe narządy, krótsze i szybsze dojrzewanie oraz niski wzrost - dziewczynki z objawami maskulinizacji lub obojnactwa - aldoteronu i kortyzolu / testosteronu i 17-KS CAIS (zespół całkowitej niewraŝliwości na androgeny) = zespół feminizujących jąder: Ŝeńskie narządy płciowe zewnętrzne, brak macicy i jajników, brak owłosienia płciowego, brak miesiączki - badanie fizykalne + wywiad FISH DNA(SRY) mutacja receptora badanie cytogenetyczne z tkanki gonadalnej PAIS (zespół częściowej niewraŝliwości na androgeny) maskulinizacja w okresie dojrzewania zespół niepełnej wraŝliwości na androgeny = zespół Reifensteina zespół przetrwałych przewodów Müllera (PMDS) mutacje AMH / MIS 19p13.3, rec. AMH typu II 12q13 Wady wrodzone i badania prenatalne czynniki zewnętrzne: - prenatalne: TORCH, HIV, FAS, FTS, RTG, anoreksja Toxoplazmoza Other grypa, odra, TBC, kiła, listeroza Rubeola - triada Gregga w róŝyczce: zaćma, głuchota, wady serca CMV Herpes / HIV - perinatalne: wcześniactwo, ciąŝ mnoga - postnatalne urazy itd podział 1. - malformacje tkanka kształtuje się od początku źle zmiany morfologiczne - deformacje = zmiekształcenia nieprawidłowy ucisk przyczyny płodowe i matczyne - dysplazje zmiana funkcji - dysrupcje = przerwanie ciągłości rozwijającej się tkanki podział 2 - sekwencje, np. Pierre Robina (zahamowanie rozwoju Ŝuchwy przed 9 tygodniem Ŝycia płodowego, czego konsekwencją jest rozszczep podniebienia i małoŝuchwie), Pottera = BRA (agenezja nerek małowodzie agenezja płuc, starcza twarz, deformacje kończyn dolnych) - kompleksy jeden czas rozwoju - zespoły wiele pierwotnych malformacji, np. zespół Sotosa (duŝe dzieci), zespół Smith Lemii Opitz (zaburzenie syntezy cholesterolu wrodzone wady OUN) - asocjacje nielosowe połączenia, np. VATER, CHARGE cechy dysmorficzne obiektywne i symetryczne dziedzicznie wieloczynnikowe = geny + środkowisko; model progowy - 7 -

8 wieloczynnikowe: ryzyko populacyjne 1-1,3%, ryzyko powtórnego urodzenia chorego dziecka 3-4%, np. zwęŝenie odźwiernika, wady cewy nerwowej, wrodzone wady serca diagnostyka prenatalna: AFP, USG-4D - rozszczep wargi i podniebienia, - wrodzone wady serca, - choroba Hirchprunga, - przerostowe zwęŝenie odźwiernika (pylorostenoza) jeśli dane zaburzenie występuje ogólnie u danej płci, to pojawienie się go u płci przeciwnej świadczy o cięŝkim piętnie teratologia - etap uszkodzenia: genopatia (do 14 dnia), embriopatia (14 60 dzień), feopatia (po 60 dniu; OUN) - czynniki: zespół Gregga, róŝyczka, CMV, Toxoplasma gongii, cukrzyca matki ( 3x), fenyloketonuria matki badania prenatalne - nieinwazyjne przesiewowe USG wady OUN, układu kostnego, serca, nerek, przewodu pokarmowego, twarzczaszki PAPP-A (przy NT > 3mm PAPP-A + βhcg) zorientowane na zaburzenia chromosomowe test potrójny: AFP (cięŝkie wady OUN), βhcg, ue3 (zaburzenia chromosomowe, śmierć płodu) test poczwórny = test potrójny + INH-A test zintegrowany = PAPP-A + test potrójny AChE przy otwartych wadach cewy nerwowej pojawia się NAcAChE - inwazyjne badanie kosmówki, analiza komórek trofoblastu (chorion vilii sampling = CVS) amniocenteza = amniopunkcja kordocenteza pobranie krwi z Ŝyły pępowinowej (precutaneous umbilical blood sampling = PUBS) - wskazania do badań inwazyjnych nieprawidłowy wynik badań nieinwazyjnych zaawansowany wiek matki (>35) urodzenie poprzednio chorego dziecka nosicielstwo aberracji chromosomowych lub mutacji monogenowych - cel w 98% uspokojenie rodziców (wyniki prawidłowe) w 2% wyniki nieprawidłowe informacja rodziców o chorobie / nastawienie psychiczne rodziców / zaplanowanie opieki nad dzieckiem / ew. decyzja o aborcji Niepłodność małŝeńska niepłodność to niemoŝność zajścia w ciąŝę w czasie 1 roku przy braku środków antykoncepcyjnych i regularnej aktywności seksualnej badania: - nosicielstwo translokacji np. 46,XY,t(2;24)(p24;q32) zrównowaŝony kariotyp, ale niezrównowaŝone gamety (częściowa trisomia) wczesne poronienie (2,5-10%) / martwica płodu / wady wrodzone dziecka (12-30%) - dziecko moŝliwa jest dodatkowa nondysjunkcja przyczyny poronień ze strony jaja płodowego - nieprawidłowość w rozwoju zarodka naturalne selekcja płodów przyczyny poronień ze strony matki - zmiany miejscowe w obrębie narządów płciowych, - zaśniad groniasty = nieprawidłowy rozwój łoŝyska, - zaawansowany wiek i choroby matki, - pęknięcie pęcherza płodowego i zakaŝenia wewnątrzmaciczne, - przedwczesne odklejenie łoŝyska, - czynniki emocjonalne przyczyny niemoŝności zajścia w ciąŝę: - kobieta: wady budowy macicy, aberracja chromosomowe, choroby monogenowe, zaburzenia immunologiczne, zaburzenia hormonalne, - męŝczyzna: azoospermia, oligospermia, mikrodelecje chromosomu Y, mutacje CFTR (CBAVD/CUAVD), mutacje genu receptora androgenowego, zaburzenia determinacji płci, zespół Kallmana (całkowita lub częściowa utrata węchu anosomia lub hiposomia; moŝe być autosomalny dominujący, autosomalny recesywny lub sprzęŝony z chromosomem X) - moŝliwy mozaicyzm germinalny mutacja obejmuje wyłącznie jajnik lub jądro - 8 -

9 - 9 - Nowotwory dziedziczne cechy róŝne nowotwory pierwotne, młody wiek, podobne przypadki u innych członków rodziny badanie molekularne potwierdzenie typowanie u innych członków rodziny wykluczenie ryzyko maksymalnie 80% dla piersi oraz 50% dla jajnika nowotwory dziedziczne (mendlowskie) / rodzinne (wieloczynnikowe) / sporadyczne cech charakterystycznych dla dziedziczenia AD nie stwierdza się w przypadkach: mutacji germinalnych, mozaikowych, o niskiej penetracji, skutkujących zachorowaniem u tylko jednej płci, przy efekcie załoŝyciela (wzrost częstości występowania nosicieli w kolejnych pokoleniach) fenokopie przypadkowe mutacje, nie związane z nosicielstwem rodzinnym, spowodowane czynnikami środowiskowymi krewny II o przez męŝczyznę to jak krewny I o przez kobietę, gdy męŝczyzna nie choruje (np. rak piersi) zespół Li-Fraumni (p53), choroba Cowdena (PTEN), HNPCC (MSH1/2), zespół Peutza Jeghersa (STK), ataxia-teleangiectasia (ATM), zespół Klinefeltera (wzrost ryzyka raka piersi) profilaktyka odstawienie doustnej antykoncepcji hormonalnej, ostroŝna hormonalna terapia zastępcza, długotrwałe karmienie piersią, wczesne urodzenie dziecka, chemoprewencje (Tamoxifen, selen), profilaktyczna adnexectomia i mastektomia zaangaŝowane geny: - onkogeny (fizjologicznie protoonkogeny czynniki wzrostu i receptory dla nich) - geny supresorowe (antyonkogeny), - geny mutatorowe (geny naprawy DNA) badania - chromoomy metody genetyki klasycznej (prąŝkowanie) cytogenetyka molekularna (FISH, MC-FISH, CGH) - badania molekularne poszukiwanie mutacji: PCR, SSCP sekwencjonowanie genu lub jego fragmentacja - badania szczegółowych zdarzeń w genomie MSI zmiana ilości mikrosatelit (tandemowe) (CA) n LOH utrata heterozygotyczności - SNP (single nucleotide polymorphysm) - mikrochipy DNA białkowe geny: - BRCA1/2 rak piersi i jajnika, prostaty, jelita grubego - p53 rak piersi, krwi - MSH2, MLH1, MSH6 rak jelit grubego, trzonu macicy, Ŝołądka, pęcherzyka Ŝółciowego, jajnika - APC jelito grube - RB siatkówczak - PTEN pierś, tarczyca, mózg HBOC - BRCA1 17q21 aktywator transkrypcji, naprawa pęknięć w DNA - BRCA2 13q12-13 aktywator transkrypcji, acetylotransferaza histonów - mutacje w Polsce: 5382insC, 185delAG, C61G, 4153delA, 6174delA, 9630delC - metody: ACRS-PRC, ASA-PRC, SSCP LOH utrata jednego z dwóch róŝnych alleli tego samego genu (heterozygota) hemizygoyczność delecja jest jednym z głównych mechanizmów odpowiedzialnych za utratę funkcji genów supresorowych i mutatorowych - polimorfizm długości markerów mikrosatelitarnych w ocenie LOH: amplifikacja DNA guza ze starterami swoistymi dla wybranych markerów mikrosatelitarnych Ŝel / sekwentator porównanie markerów mikrosatelitarnych pomiędzy DNA guza a DNA z krwi obwodowej LOH jest widoczny jako utrata prąŝka lub zmiana pola pod krzywą MSI zmiana długości alleli na skutek zmian liczby powtórzeń nukleotydowych - polimorfizm długości markerów mikrosatelitarnych w ocenie MSI 5 markerów (2x1+3x2); rozpoznawana na podstawie kaŝdej zmiany długości allelu, będącej wyrazem zmiany liczby jednostek powtarzalnych w mikrosatelitach w guzie w porównaniu do tkanek; nieswoista LOH <20% - MSI - 9 -

10 Aspekty etyczne badań genetycznych GENETYKA WYKŁADY nagroda Nobla 2006 wyciszenie genów m. in. przez dwuniciowe RNA Genetyka rozwija się bardzo szybko i w związku z tym pojawiają się problemy etyczne na róŝnych płaszczyznach. Przełom w etiologii i diagnostyce, moŝliwości terapeutyczne. - prowadzenie badań konflikt swobody badań z bezpieczeństwem człowieka wiedza nt. genów, powstanie człowieka róŝnica w wykorzystaniu tego samego DNA - zastosowania medyczne - wykorzystania komercyjne - problem klonowania terapeutyczne (rozwiązanie innych problemów) oraz reprodukcyjne; klon nie jest do końca kopią rodzica (na fenotyp oprócz genotypu wpływają dodatkowo czynniki środowiskowe) - choroby genetyczne stanowią % ogólnej zachorowalności, są powodem % śmiertelności niemowląt; poniewaŝ inne problemy terapeutyczne stopniowo się zmniejszają, toteŝ zagadnienia genetyczne stają się coraz bardziej istotny - metody badawcze: choroby uwarunkowane chromosomowo metody cytogenetyczne choroby uwarunkowane monogenowo metody analizy genów choroby uwarunkowane wieloczynnikowo obecnie brak badań, pole do popisu - diagnostyka postnatalna u pacjentów z podejrzeniem choroby lub zdrowych (diagnostyka przedobjawowa / predykcyjna): pląsawica, nowotwory (dziedziczne 5%, rodzinne 15%, sporadyczne 70%); określenie ryzyka wystąpienia choroby przy określonych czynnikach środowiskowych; ryzyko dyskryminacji przez pracodawców oraz przez firmy ubezpieczeniowe - badania prenetalne dyskusja nad przerwaniem ciąŝy po informacji nt. wad genetycznych obecne prawo zostawia pod tym względem duŝe pole do interpretacji; wątpliwości etyczne nie są bezzasadne - poradnictwo genetyczne nie powinno być diagnostyką dyrektywną, a raczej zawierać informacje dla pacjentów - Konwencja o Prawach Człowieka i Biomedycynie nie jest jeszcze ratyfikowana w Polsce; w Polsce istnieje ośrodek diagnostyki preimplantacyjnej prowadzony przez ginekologa i 2 bioinformatyków (brak regulacji prawnych oraz norm ISO) Genetyczne podstawy transformacji nowotworowej genetyczny dziedziczny wrodzony podział nowotworów: - dziedziczne: 5 10 % - rodzinne: 15% (na bazie tła genetycznego + środowiskowego + sporadycznego) - sporadyczne 75% transformacja nowotworowa proces wieloetapowy (inicjacja promocja progresja) i długotrwały (7 40 lat) po 1 etapie apoptoza / naprawa / zmiana latentna = milcząca tendencja do zmian genetycznych typu mutacji lub bodziec do proliferacji rozwój zmiany nowotworowej, np. łagodna dysplazja niestabilność genetyczna nagromadzenie błędów powaŝna dysplazja rozwój guza litego progresja nowotworowa rak geny krytyczne (ang. major genes) - onkogeny stymulacja podziału komórki - geny supresorowe policjanci genomu kierujący do naprawy lub apoptozy - geny mutatorowe = geny naprawy DNA korekcja źle sparowanych zasad onkogeny - znanych jest ok. 200 onkogenów - występują one we wszystkich komórkach w postaci protoonkogenów, które mogą aktywować się do onkogenów, a te z powrotem deaktywować do protoonkogenów - kodują one: czynniki wzrostowe, receptory dla nich, białka szlaku przekaźnikowego efektor jądro, czynniki transkrypcyjne - zmiany w genach mogą polegać na: amplifikacji genu (np. NF1) translokacji genu fuzja genu powstanie genu fuzyjnego synteza białka fuzyjnego (np. CML) przeniesienie genu w obszar silnego promotora (np. chłoniak Burkitta) - bardzo istotna w onkogenetyce jest translokacja zrównowaŝona - na poziomie komórkowym onkogeny działają jako geny dominujące

11 geny supresorowe i mutatorowe wpływ na funkcję genu RB oraz na cykliny (hamowanie protoonkogenu); problem pojawia się przy utracie funkcji genu (delecja na róŝną skalę, mutacja punktowa, epigenetyczna kontrola aktywności genu głównie metylacja, mutacja promotora, błąd w obróbce posttranslacyjnej białka; geny te działają jako recesywne efekt ujawnia się dopiero, gdy utraci aktywność drugi allel, inaczej mówiąc gen przestaje pełnić swoją funkcję gdy zajdą dwa zdarzenia mutacji (np. retinoblastoma), czym tłumaczy się późny wiek występowania nowotworów sporadycznych geny mutatorowe = geny naprawy DNA mutacje ślizganie się polimerazy DNA mutacje dynamiczne aberracje chromosomowe w nowotworach: pierwotne / wtórne / szum genetyczny; pierwotne sa typowe dla danego typu nowotworu: zespoły mielodysplastyczne, AML, CML, chłoniak Burkitta, meningioma, rak nerki, rhabdomyosarcoma, ALL, seminoma moŝliwości diagnostyczne FISH, CGH (lokalizacja genów, naddatki amplifikacje protoonkogenów, ubytki delecje genów supresorowych) Zespoły niestabilności chromosomowej Są to zespoły zwiększonego ryzyka nowotworowego dziedziczące się autosomalnie dominująco (rzadko recesywnie); choroby autosomalne recesywne ze zwiększonym naraŝeniem na nowotworzenie. Xeroderma pigmentosum nadwraŝliwość na promienie UV z powodu zaburzeń naprawy DNA (ścieŝka NER). Opisano 7 grup komplementacyjnych: XPA XPG. Diagnostyka molekularna moŝe być prowadzona w wyspecjalizowanym laboratorium wykonuje się badania pod kątem: nadwraŝliwości na UV, łamliwości chromosomów, badanie komplementacyjne oraz sekwencjonowanie genów. MoŜliwa jest diagnostyka prenetalna: test kometkowy (komórka, stanowiąca głowę komety, ciągnie za sobą uszkodzone DNA, stanowiące jej ogon). Poszczególne postaci XP róŝnią się od siebie: częstością (często XPA, rzadko XPE), przebiegiem i cięŝkością. Niekiedy typy B, D, G warunkują zespół Cockayene. W XP zgon nastepuje w młodym wieku w wyniku rozwoju nowotworów (pierwsze trądziki w 1 2 r. Ŝ., rak skóry w 8 r. Ŝ.). Zespół Cockayene zespół wielosystemowy (karłowatość, retinopatia, ptasia twarz, nadwraŝliwość na światło). Zmiany pojawiają się w młodym wieku, dołączają się szybkie zaburzenia neurologiczne. Zgon następuje najczęściej w 2 3 dekadzie Ŝycia (na cięŝką postać zespołu umiera się w wieku 6 7 lat). Zespół nie jest związany ze zwiększeniem ryzyka nowotworów. Ataxia teleangiectasia zaburzenie wielosystemowe; grupy A D; gen 11q Obecne są zaburzenia neurologiczne (ataksja móŝdŝkowa), zaburzenia odporności, nadwraŝliwość na promieniowanie jonizujące, poszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych (teleangiectasia) oraz predyspozycje nowotworowe. Klasyfikacji dokonuje się na podstawie dominujących cech klinicznych: neurologicznych, skórnych lub odpornościowych. Czasami dołącza się zespół przedwczesnego starzenia. Złamania chromosomu 7 i 14. Rol genu ATM jest kluczowa w mechanizmie naprawy DNA. Zespół Nijmegen mutacje genu NBS (8q21) kodującego nibrynę. Objawy: małogłowie, dysmorfia twarzy (dziwny profil twarzy utrzymujący się z wiekiem), niski wzrost, niedobory immunologiczne, nadwraŝliwość na promieniowanie, nowotwory układu limfatycznego. Zespół Blooma zaburzenia w genie w 15q26.1 kodującego proteinę aktywności helikazy; bardzo częste wymian chromatyd siostrzanych (SCE). Objawy: niski wzrost, zmiany skóry w kształcie motyla, ochrypły głos, infekcje i schorzenia górnych dróg oddechowych,, dysmorfia twarzy, upośledzenie umysłowe, podwyŝszone ryzyko guzów litych i białaczek. Anemia Fanconiego grupy A, B, C (75 80%), D; loci FANCA 16q24.3, FANCC 9q22.3. Objawy i konsekwencje: deformacje szkieletu (60%), opóźnienie wzrastania (70%), brak zaburzeń immunologicznych, postępująca niewydolność szpiku kostnego, predyspozycja do rozwoju białaczek (ostra anemia aplastyczna w 8 9 r. Ŝ.); charakterystyczna niestabilność chromosomowa. Autosomalnie dominująco dziedziczone skłonności do nowotworów klasyczne kryteria amsterdamskie wypływają z zasad dziedziczenia, ocena dziedziczności nowotworów: - 3 członków rodziny ma raka, z czego 2 jest krewnymi I o, - badane są 2 pokolenia, - 1 pacjent jest ma nowotwór zdiagnozowany przed 50 r. Ŝ. choroby i geny: retinoblastoma (RB1, 13q14), Li-Fraumeni (p53, 17p13), familiar adenomatous polyposis (APC, 5q21), guz Wilmsa (WT1, 11p13), nerwiakowłókniakowatość (NF1, 17q11 / NF2, 22q12), von Hippel Lindau (VHL, 3p25), familiar melanoma (p16, 9p21), HBOC siatkówczak (RB hamowanie cyklu komórkowego) hipoteza dwóch strzał Kundson a: komórka z jedną mutacją ma wysokie ryzyko, a z dwoma staje się nowotworowa. Losowe zdarzenie w 1. przypadku jest prawdopodobne i grozi rakiem. Dziedziczne nowotwory występują z tego powodu w młodszym wieku niŝ sporadyczne oraz często są wieloogniskowe (multifokalne) i obustronne (bilateralne). Mechanizmy: delecje, mikrodelecje, mutacja, hipermetylacja regionu promotora, dalsze wpływ na cytoplazmatyczna RNA lub

12 obróbkę posttranslacyjną. PrzeŜycie w %, ale spada z wiekiem pacjanta; zazwyczaj wysoka penetracja. Guz Wilmsa (WT, nephroblastoma) mutacja genu supresorowego. Zwiększone ryzyko WT w zespołach: WAGR (Wilm s tumor, Airidia, Genitalia, mental Retardation), Beckwith Wieldemann, Denys Drash, Perlman. Zespół Li-Fraumeni (LFS) predyspozycja do nowotworów, zwiększone ryzyko wielu nowotworów pierwotnych, wzrastające dodatkowo z wiekiem; mięsaki tkanek miękkich, rak piersi, białaczki, kostniakomięsak, czerniak złośliwy, rak kory nadnerczy (adenocortical carcinoma = ACC) - kryteria rozpoznania podobne do amsterdamskich (proband + 2 krewnych), - odpowiedzialny gen Tp53 (17p13.1) dziedziczy się autosomalnie dominująco w ponad 50% przypadków - testy presymptomatyczne do oceny ryzyka - białko p53 czynnik transkrypcyjny, kontroler proliferacji, zatrzymanie cyklu komórkowego (areszt lub apoptoza), - rodzina p53, p63, p73 kontroluje łącznia aktywność ok. 30 genów - moŝliwie podobny CHEK2 upodobnia się objawowo Nerwiakowłókniakowatość = neurofibromatosis = choroba Reclinghausena (NF1, 17q11.2) 100% penetracja ale zmienna ekspresja (chorują wszystkie osoby, ale w róŝnym stopniu). Nerwiakowłókniaki mogą pojawiać się wszędzie, ogólnie w liczbie nawet kilku tysięcy; ciąŝa moŝe je nasilać i zazłośliwiać. Typ II (NF2) nowotwory synchroniczne i metachroniczne: schwannoma na gałęzi przedsionkowej nerwu VIII, zmiany skórne guzowate lub o kolorze kawy, zmiany oczne barwnikowe, harmatoma siatkówki. Zespoły wielogruczołowe: - MEN1, 11q13, gen supresorowy (zespół Wermera) gastrinoma, insulinoma, nowotwory przysadki i kory nadnarczy - MEN2, onkogen guz rdzeniasty tarczycy, pheochromocytoma; typy a i b, typowy wygląd twarzy, cechy marfanoidalne fenokopie dodatkowe nowotwory sporadyczne antycypacja choroby występują w kolejnych pokoleniach w coraz większym wieku i w coraz bardziej nasilone Dziedziczne nowotwory piersi i jajnika (ang. hereditary breast and ovarian cancer = HBOC) częstość w Polsce: 11 tys. rocznie; najczęstsza przyczyna zgonu kobiet po 55 r. Ŝ. rak piersi - przedinwazyjny - przewodowy - zrazikowy - inwazyjny naciekający rak jajnika nabłonkowy, ze sznurów płciowych, germinalny ryzyko: - wzrost: estrogeny, alkohol, otyłość, HTZ - spadek: wczesna i donoszona pierwsza ciąŝa, długa laktacja, uprawianie sportu typowość cech dziedzicznych nowotworów: pionowość w rodowodzie, wczesny wek wystepowania, obustronność i wieloogniskowość, 1 u jednej osoby fenokopia rak piersi nie związany z mutacją konstytucyjną w rodzinie z mutacją BRCA1 BRCA1, 17q21 homologia z innymi genami przez wpływ palców cynkowych RING; ok odkrytych mutacji, z czego w Polsce zaledwie 4 stanowią 95% (nie powstały one de novo, lecz wskutek efektu załoŝyciela) BRCA2, 13q12 interakcja białka z DNA; 1400 rozrzuconych mutacji; brak efektu załoŝyciela Mutacje konstytucyjne BRCA1/2 zwiększają ryzyko wielu nowotworów, w tym aŝ do 85% dla raka piersi oraz do 63% dla raka jajnika; prostata do 25%, trzustka, jelito grube, Ŝołądek, głowa i szyja. test genetycznej predyspozycji nosicielstwa zmian w BRCA1/2 badania kontrolne w podejrzanych rodzinach - pierś samokontrola: od 20 r. Ŝ. co 6 m-cy badanie palpacyjne: od 25 r. Ŝ. co 6 m-cy USG: od 25 r. Ŝ. co 12 m-cy mammografia: od 35 r. Ŝ. co 12 m-cy (na zmianę z USG) - narząd rodny USG dopochwowe: od r. Ŝ. co 12 m-cy marker CA125: od r. Ŝ. co 12 m-cy nowotwór występuje najczęściej w 4 5 dekadzie Ŝycia, najczęściej diagnozuje się w III o zaawansowania; histopatologicznie są to raki: rdzeniaste, atypowe, przewodowe; brak receptorów estrogenowych (ER-) Doustna antykoncepcja hormonalna przeciwwskazanie przy stwierdzonych mutacjach w genach BRCA, gdyŝ zwiększa ryzyko raka piersi o 35%, natomiast zmniejsza o 50% ryzyko wystąpienia raka jajnika

13 Czynnikami hamującymi częstość nowotworu są: długie karmienie piersią, wczesna pierwsza ciąŝa, późne dojrzewanie, wczesna menopauza; ponadto: - chemoprewencja: Tamoxifen (spadek 50% ER+) - adnexektomia profilaktyczna spadek OC o 5% i BC o 30 40% - skojarzenie w przypadku mutacji spadek do 10% - mastektomia obecnie odstapienie (popularne w latach 90.) etiologia: BRCA1 20%, BRCA2 20%, CHK2 5%, TP53 1%, nieznane geny 54% inne geny: - NOD2 rak piersi i płuc, jelita grubego - CHEK2 rak piersi, tarczycy, prostaty - NBS1 rak piersi, prostaty, non-hodgkin s lymphoma Nowotwory jelita grubego dziedziczny polipowaty rak jelita grubego (ang. familiar adenomatous polyposis = FAP) nowotwór rozwija się na podłoŝu polipów (w liczbie od kilkuset do kilku tysięcy); stanowi 1% wszystkich nowotworów; mutacja genu supresorowego APC, 5q21 (zahamowanie apoptozy w 1. etapie formowania polipów); objawy towarzyszące wrodzona hipertrofia siatkówki, osteomata, cysty Ŝuchwy schemat Vogelsteina rozwój nowotworu począwszy od polipu średni wiek występowania: polipów: 16 r. Ŝ. (36 w postaci łagodnej) nowotworu: r. Ŝ. (54 w postaci łagodnej) usunięcie jelita grubego nie chroni przed: guzami desmoidalnymi w jamie brzusznej, adenocarcinoma dwunastnicy i brodawki Vatera, medulloblastoma (zespół Turcata), zespół Gardnera, AAPC (łagodna postać FAP) rokowania fatalne średnia wieku wynosi 42 lata diagnostyka sekwenconowanie genu, skanowanie mutacji, sama PTP, diagnostyka prenatalna dziedziczny niepolipowaty rak jelita grubego (ang. hereditary non-polyposous colorectal cancer = HNPCC) - mutacja w obrębie tzw. genów opiekujących się genomem (ang. caretakers), podobnych do genów supresorowych, a odpowiedzialnego za naprawę źle sparowanych zasad (ang. mismatch repait = MMR); prowadzi to do niestabilność mikrosatelitrnej (MI) (badanie krwi i guza czy doszło do MI) - nosiciele mają prawie 100% ryzyka wystąpienia nowotworu - kryteria amsterdamskie obserwacja ciągu przekazywania genu: u 3 osób w rodzinie, z których jedna jest krewnym I o dla dwóch pozostałych, choroba w dwóch generacjach 1 osoba miała nowotwór przed 50 r. Ŝ. - poszerzenie kryteriów: zaostrzenie / rozszerzenie (całe spektrum nowotworów, np. jajnik, endometrium, górny odcinek przewodu pokarmowego) - choroba autosomalna dominująca; niepełna penetracja; stanowi 2,8 wszystkich nowotworów I postać: Lynch I miejscowo specyficzny rak jelita grubego II postać: Lynch II dodatkowe nowotwory: endometrium, jajniki, jelito cienkie, Ŝołądek, wątroba i pęcherzyk Ŝółciowy III postać: zespół Muir Torre: jak Lynch II oraz gruczoły łojowe, keratocanthromas, inne nowotwory skóry - niestabilność mikrosatelitarna (MI): - 90% HNPCC - 20% nowotworów sporadycznych jelita grubego i odbytnicy - 30% nowotworów sporadycznych macicy - prewencja: - kolonoskopia, gastroskopia, USG i biopsja macicy - kolektomia, histerektomia, oophrorectomia zaburzenia chromosomowe w nowotworach - niestabilność genetyczne chromosomowa bądź mikrosatelitarna przyczyna lub efekt nowotworzenia inicjacja na poziomie przedinwazyjnym kumulacja zmian o zmiennej dynamice najczęściej transformacje powodujące powstanie genów fuzyjnych (teoria Mittelmana 2000r.) mutacje znane są dla niewielkiej liczby nowotworów, m. in. dla większości białaczek (CML: wymiana bcr z 22 na abl z 9 chromosom 22 Filadelfia; chłoniak Burkitta: przeniesienie genu myc z 8 na 2, 33, 14 (IgH) meningioma, rak nerki)

14 Genetyczne podstawy procesu starzenia a ryzyko rozwoju otępienia. Choroby prionowe otępienie czołowo skroniowe (ang. frontotemporal dementia = FTD) w % dziedziczne, reszta sporadyczna; heterogenność kliniczna parkinsonizm i objawy psychiatryczne; patologia τ: % rodzinnych przypadków FTD, % nie ma ani mutacji genu τ ani nieprawidłowego białka τ; odkrycie nowych loci sprzęŝonych z dziedziczoną postacią FTD: 9p13.2-p12, 9q21-22, chromosom 3 otępienie z ciałami Lewego (Lewi bodies dementia = LBD) złoŝona i nie w pełni poznana etiologia, rozpoznanie LBD ma wartość rozpoznawczą w 30%; nie wiadomo jak zróŝnicować LBD z chorobą Alzheimera (AD), ani teŝ czym są ciała Lewego i czy są one przyczyną czy efektem patologii: postulowany jest udział w rozwoju następujących czynników: Apoε4 (29% w chorych / % w próbie kontrolnej), CYP2D6B tranzycja G>A (SD 0,307 / 0,163), mutacje P R P otępienie naczynioruchowe (VD) geny modulujące ryzyko zaburzeń naczyń mózgowych, geney determinujące rekcje tkanki mózgowej na uszkodzenia naczyniopochodne, zaburzenia w utrzymaniu długości polimerów choroba Parkinsona nie naleŝy do grupy otępień wieku starszego; postać autosomalna dominująca (4 geny) i recesywna (3 geny); diagnostyka molekularna dla PARK2, 6, 7, 8 choroby prionowe GSSD, CJD, LFI, kuru - występowanie sporadyczne, dziedziczne, zakaźne - P R P (= prion-related protein) (20 pter p12) białko (α>β); polimorfizm, mutacje, powtórzenia trójnukleotydowe; krytyczny polimorfizm pozycja 129: Met / Met 37%, Met / Val 51%, Val / Val 15% Zespół Retta wystepuje u dziewczynek; odpowiednikiem u chłopców jest encefalopatia noworodkowa po 1 r. Ŝ. ma miejsce utrata nabytych umiejętności (mówienie, chodzenie) występuja: lekooporna padaczka, drgawki, ruchy rąk przypominające mycie, wkładanie do buzi, stukanie po głowie, skrzywienie kręgosłupa, zaburzenia snu z tendencją do hiperwentylacji, zaburzenia snu, normocefalia przechodząca w mikrocefalię podobieństwo do zespołu Angelmana 4 stadia: stagnacji (½ 1 r. Ŝ.), regresji (1 4 r. Ŝ.), III (zaburzenia snu i oddychania), IV (spadek ruchliwości, komunikacja wzrokowa) gen MECP2 (Xq) epigenetyczna regulacja transkrypcji innych genów (1999 r.) badania genetyczne potwierdzają diagnozę kliniczną w Polsce brak postaci rodzinnej rodzinna hipercholesterolemia heterozygoty 1 : 500, homozygoty 1 : mutacje dynamiczne: frax (FMR1), HD (IT15), dystrofia miotoniczna Ekspresja genów HOX następuje w ściśle określonym porządku czasowym i przestrzennym, zwanym przednio - tylnym, podczas embriogenezy OUN i zawiązków kończyn. Kolejność ta jest taka jak kolejność genów od 3' do 5'. Geny HOX kodują domenę wiąŝącą DNA, która ma działać jako czynnik transkrypcyjny. Są to geny ewolucyjnie konserwatywne. Zespół wielotorbielowatych nerek (chr. 16) torbiele uciskają na tętniczki doprowadzające, co prowadzi do aktywacji układu RAA, wzrostu ciśnienia tętniczego i objawów: krwiomoczu, tętniaków mózgu, rozdymania miedniczek nerkowych, bólów lędźwiowych, wypadania zastawki dwudzielnej. Splicing alternatywny proces wyboru, które fragmenty pre-mrna staną się egzonami, a które intronami; w procesie tym biorą udział białka SR

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Choroby uwarunkowane genetycznie i wady rozwojowe

Choroby uwarunkowane genetycznie i wady rozwojowe Choroby uwarunkowane genetycznie i wady rozwojowe dr n. med. Jolanta Meller Ogólne zasady dziedziczenia Dziedziczność przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie Genotyp zasób informacji genetycznej zawarty

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

NIFTY TM Nieinwazyjny, Genetyczny Test Prenataly określający ryzyko wystąpienia zespołu Downa, Edwardsa i Patau

NIFTY TM Nieinwazyjny, Genetyczny Test Prenataly określający ryzyko wystąpienia zespołu Downa, Edwardsa i Patau NIFTY TM Nieinwazyjny, Genetyczny Test Prenataly określający ryzyko wystąpienia zespołu Downa, Edwardsa i Patau Nieinwazyjne badania prenatalne, polegające na ocenia parametrów biochemicznych, takie jak

Bardziej szczegółowo

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK PRZEDMIOT: BIOLOGIA MEDYCZNA (CZĘŚĆ 1 GENETYKA) PROGRAM ĆWICZEŃ 2009/2010 L.p. Data zajęć Temat zajęć 1. 15.02 18.02 Podstawy genetyki klasycznej (podstawowe pojęcia i definicje

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version - 1 - GENETYKA ZESTAWY ZESTAW 1 1. Podaj schemat izolacji materiału z limfocytów z krwi obwodowej. 2. Elektroforeza DNA w Ŝelu agarozowym. 3. Jakich objawów spodziewasz się po urodzeniu u dziecka u którego

Bardziej szczegółowo

OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH

OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH Obowiązuje od stycznia 2014 GINEKOLOGIA Załącznik nr 5 Kod badania Jednostka chorobowa Opis badania Materiał do badań Cena GIN-001 Badanie screeningowe HPV Wykrywanie onkogennych

Bardziej szczegółowo

MEDYCYNA ROZRODU Z SEKSUOLOGIĄ RÓŻNICOWANIE PŁCIOWE

MEDYCYNA ROZRODU Z SEKSUOLOGIĄ RÓŻNICOWANIE PŁCIOWE MEDYCYNA ROZRODU Z SEKSUOLOGIĄ RÓŻNICOWANIE PŁCIOWE Różnicowaniem płciowym nazywamy procesy zachodzące w okresie płodowym, które na podstawie płci genetycznej doprowadzają do powstania różnic w budowie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA rok III Wydział Lekarski, semestr letni GENETYKA MOLEKULARNA

PROGRAM NAUCZANIA rok III Wydział Lekarski, semestr letni GENETYKA MOLEKULARNA PROGRAM NAUCZANIA rok III Wydział Lekarski, semestr letni GENETYKA MOLEKULARNA L.p. TEMAT ZAKRES TREŚCI 1. Wstęp do genetyki (11-15.02) -znajomość pojęć: kwas nukleinowy (DNA i RNA), gen (jednostka transkrypcyjna,

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach...

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach... SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA 1. Zarys historii embriologii................ 16 2. Układ rozrodczy................... 26 Układ rozrodczy męski.................. 26 Narządy rozrodcze wewnętrzne...............

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program badań prenatalnych

Załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program badań prenatalnych Program badań prenatalnych 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU BADAŃ PRENATALNYCH, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego W ostatnich latach wzrasta systematycznie średni wiek

Bardziej szczegółowo

OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH

OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH OFERTA BADAŃ GENETYCZNYCH Obowiązuje od stycznia 2014 ONKOLOGIA Załącznik nr 4 Kod badania Jednostka chorobowa Opis badania Materiał do badań Cena ONK-001 Genetyczna do raka piersi - panel Analiza mutacji

Bardziej szczegółowo

Genetyka nowotworzenia

Genetyka nowotworzenia Genetyka nowotworzenia Magdalena Badura Katedra i Zakład Genetyki Medycznej UM w Poznaniu Onkogeneza (nowotworzenie) Wielostopniowy proces patologiczny, którego rezultatem jest powstanie nowotworu. Początkiem

Bardziej szczegółowo

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version GENETYKA TEST 1 1. Dla działania teratogennego jest charakterystyczne: 1. wywierają działanie jedynie po przekroczeniu dawki progowej, a wraz ze wzrostem naraŝenia wzrasta zarówno ryzyko wystąpienia efektu

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA Załącznik nr do Zarządzenia nr 17/2004 Prezesa NFZ NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWIERANIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROW0TNEJ

Bardziej szczegółowo

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2015/2016

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2015/2016 Ćwiczenie 9 Temat: Genetyka medyczna cz. I Wybrane cechy allelomorficzne i układy grupowe krwi 1. Rodowody niektórych cech człowieka rys. drzewa genealogicznego i oznaczenie genotypów 2. Wybrane cechy

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Molekularne markery nowotworowe

Molekularne markery nowotworowe Molekularne markery nowotworowe Dr Marta Żebrowska Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki, Zakład Biochemii Farmaceutycznej i Diagnostyki Molekularnej Źródło ryc: http://www.utmb.edu/scccb/;

Bardziej szczegółowo

Prenatalny okres życia człowieka a identyfikacja płciowa. Emilia Lichtenberg-Kokoszka Uniwersytet Opolski Polska

Prenatalny okres życia człowieka a identyfikacja płciowa. Emilia Lichtenberg-Kokoszka Uniwersytet Opolski Polska Prenatalny okres życia człowieka a identyfikacja płciowa Emilia Lichtenberg-Kokoszka Uniwersytet Opolski Polska Seksualność jest zjawiskiem wieloaspektowym, wielowymiarowym, obejmującym szereg cech i czynności

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

. Nosicielstwem mutacji genów, których normalna funkcja jest związana z kontrolą wierności replikacji DNA (głównie MLH1, MSH2 i MSH6

. Nosicielstwem mutacji genów, których normalna funkcja jest związana z kontrolą wierności replikacji DNA (głównie MLH1, MSH2 i MSH6 Załącznik 2a Zadania programu Program opieki nad rodzinami wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe. Moduł 2: Wczesne wykrywanie i prewencja nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2013/2014

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2013/2014 Ćwiczenie 8 Temat: Genetyka medyczna cz. I Wybrane cechy allelomorficzne i układy grupowe krwi 1. Rodowody niektórych cech człowieka rys. drzewa genealogicznego i oznaczenie genotypów 2. Wybrane cechy

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Choroby genetyczne o złożonym

Bardziej szczegółowo

NIPT Nieinwazyjny Test Prenatalny (ang. Non-Invasive Prenatal Test)

NIPT Nieinwazyjny Test Prenatalny (ang. Non-Invasive Prenatal Test) NIPT Nieinwazyjny Test Prenatalny (ang. Non-Invasive Prenatal Test) Nieinwazyjne badanie krwi kobiety ciężarnej w kierunku wykluczenia najczęstszych trisomii u płodu Cel testu NIPT Celem testu NIPT jest

Bardziej szczegółowo

144010 HCR-APOB Analiza. Wykrycie charakterystycznych mutacji genu APOB warunkujących występowanie hipercholesterolemii rodzinnej.

144010 HCR-APOB Analiza. Wykrycie charakterystycznych mutacji genu APOB warunkujących występowanie hipercholesterolemii rodzinnej. Badany Gen Literatura OMIM TM Gen Jednostka chorobowa Literatura OMIM TM Jednostka chorobowa Oznaczenie testu Opis/cel badania Zakres analizy Czas analizy Materiał [dni biologiczny roboczy ch] APOB 7730

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ

FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ FIZJOLOGIA I PATOLOGIA SUTKÓW U DZIECI I MŁODZIEŻY W DIAGNOSTYCE ULTRASONOGRAFICZNEJ A.JAKUBOWSKA, M.BRZEWSKI, M.GRAJEWSKA-FERENS, A.MARCIŃSKI, J.MĄDZIK ZAKŁAD RADIOLOGII PEDIATRYCZNEJ I KLINIKA ENDOKRYNOLOGII

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version

Created by Neevia Document Converter trial version http://www.neevia.com Created by Neevia Document Converter trial version GENETYKA - 1 - PLAN ĆWICZEŃ DLA STUDENTÓW III ROKU WYDZIAŁU LEKARSKIEGO ROK AKADEMICKI 2006/2007 Ćwiczenie 1: Elementy genetyki ogólnej I (2 godz.) Przypomnienie podstawowych wiadomości i pojęć z zakresu

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są:

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są: PROGRAM: Wczesnej, wielospecjalistycznej, kompleksowej, skoordynowanej i ciągłej pomocy dziecku zagroŝonemu niepełnosprawnością lub niepełnosprawnemu oraz jego rodzinie. Lekarze oddziałów połoŝniczych

Bardziej szczegółowo

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 1. Wstęp i ustalanie rozpoznania 15 Co to jest mukowiscydoza? 15 Skąd nazwa mukowiscydoza? 16 Kiedy można podejrzewać występowanie

Bardziej szczegółowo

Genetyka kliniczna nowe wyzwanie dla opieki pediatrycznej. Jacek J. Pietrzyk Klinika Chorób Dzieci Katedra Pediatrii Collegium Medicum UJ

Genetyka kliniczna nowe wyzwanie dla opieki pediatrycznej. Jacek J. Pietrzyk Klinika Chorób Dzieci Katedra Pediatrii Collegium Medicum UJ Genetyka kliniczna nowe wyzwanie dla opieki pediatrycznej Jacek J. Pietrzyk Klinika Chorób Dzieci Katedra Pediatrii Collegium Medicum UJ Kraków, czerwiec 2005 Genetyka kliniczna Kierunki rozwoju Choroby

Bardziej szczegółowo

Mutacje. Michał Pszczółkowski

Mutacje. Michał Pszczółkowski Mutacje Michał Pszczółkowski IIIc Mutacja to nagła,trwała zmiana w materiale genetycznym komórki, który może być dziedziczny. Jest ona zjawiskiem losowym-może pojawić się w dowolnym miejscu nici DNA. Termin

Bardziej szczegółowo

Badanie ultrasonograficzne między 11 a 14 tc. ocena kształtu czaszki, sierpu mózgu, splotów naczyniówkowych komór bocznych ocena kręgosłupa

Badanie ultrasonograficzne między 11 a 14 tc. ocena kształtu czaszki, sierpu mózgu, splotów naczyniówkowych komór bocznych ocena kręgosłupa Ocena układu nerwowego u płodu w świetle Rekomendacji Sekcji USG PTG Wykonanie trzech przesiewowych badań ultrasonograficznych w ciąży: przed 10 tygodniem ciąży 11 14 tydzień ciąży 18 24 tydzień ciąży

Bardziej szczegółowo

Jednostka chorobowa. Czas analizy [dni roboczych] Literatura Gen. Cena [PLN] Badany Gen. Materiał biologiczny. Chorobowa

Jednostka chorobowa. Czas analizy [dni roboczych] Literatura Gen. Cena [PLN] Badany Gen. Materiał biologiczny. Chorobowa Jednostka chorobowa Jednostka Oznaczenie Chorobowa testu OMIM TM Badany Gen Literatura Gen OMIM TM Opis/cel badania Zakres analizy Materiał biologiczny Czas analizy [dni roboczych] Cena [PLN] ALZHEIMERA

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym mgr Magdalena Brzeskwiniewicz Promotor: Prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Mutacja Mutacja (łac. mutatio zmiana) - zmiana materialnego

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Kurs do Certyfikatu Sekcji USG PTG Spała, 2012

Kurs do Certyfikatu Sekcji USG PTG Spała, 2012 Kurs do Certyfikatu Sekcji USG PTG Spała, 2012 Najczęstsze błędy w diagnostyce prenatalnej Wojciech Cnota Oddział Kliniczny Położnictwa i Ginekologii w Rudzie Śląskiej Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku Urszula Wojciechowska, Joanna Didkowska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii - Instytut, Warszawa Krajowy Rejestr Nowotworów Niniejsze

Bardziej szczegółowo

Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2

Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2 Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2 PANEL NOWOTWORY, NOWOTWÓR PIERSI, PROSTATA Dr n. med. Karolina Ochman Gdańsk. 17 listopada 2012 1 Mutacja genu BRCA1/2

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Genetyka cz owieka. Podstawy

Genetyka cz owieka. Podstawy Genetyka cz owieka Podstawy 1 Fenotypy badane w genetyce cz owieka W większości choroby jednogenowe (Mendlowskie) wieloczynnikowe nowotwory (mutacje somatyczne) zaburzenia chromosomowe Inne cechy (elementy

Bardziej szczegółowo

1. Zarys historii embriologii 3 Zarys historii embriologii medycznej w Polsce 13

1. Zarys historii embriologii 3 Zarys historii embriologii medycznej w Polsce 13 Spis treści CZĘŚĆ OGÓLNA 1. Zarys historii embriologii 3 Zarys historii embriologii medycznej w Polsce 13 2. Układ rozrodczy 17 Układ rozrodczy żeński 17 Narządy rozrodcze wewnętrzne 17 Narządy rozrodcze

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji

Program specjalizacji CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w LABORATORYJNEJ GENETYCE MEDYCZNEJ Program uzupełniający dla diagnostów laboratoryjnych posiadających specjalizację I stopnia w mikrobiologii

Bardziej szczegółowo

Genetyka człowieka. Podstawy

Genetyka człowieka. Podstawy Genetyka człowieka Podstawy 1 Wyjątkowość człowieka? Człowiek jest typowym organizmem diploidalnym, pod względem mechanizmów genetycznych nie odróżnia się od innych, ale Jako obiekt badań genetycznych

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI

PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI Lek. Dominika Jasińska-Stasiaczek www.domhome.pl http://www.echirurgia.pl/sutek/koliste_ruchy.htm CO TO JEST ZMIANA W PIERSI? Pierś zbudowana jest z tkanki gruczołowej, tłuszczowej

Bardziej szczegółowo

Michał Brzewski, Andrzej Marciński, Agnieszka Biejat Zakład Radiologii Pediatrycznej Akademii Medycznej w Warszawie

Michał Brzewski, Andrzej Marciński, Agnieszka Biejat Zakład Radiologii Pediatrycznej Akademii Medycznej w Warszawie DIAGNOSTYKA CHORÓB NARZĄDÓW MIEDNICY MNIEJSZEJ U DZIEWCZĄT Michał Brzewski, Andrzej Marciński, Agnieszka Biejat Zakład Radiologii Pediatrycznej Akademii Medycznej w Warszawie 1 2 2 Cele wykładu Zaprezentowanie

Bardziej szczegółowo

Człowiek mendlowski? Genetyka człowieka w XX i XXI w.

Człowiek mendlowski? Genetyka człowieka w XX i XXI w. Człowiek mendlowski? Genetyka człowieka w XX i XXI w. Informacje Kontakt: Paweł Golik Instytut Genetyki i Biotechnologii, Pawińskiego 5A pgolik@igib.uw.edu.pl Informacje, materiały: http://www.igib.uw.edu.pl/

Bardziej szczegółowo

Zakład Genetyki Medycznej OFERTA BADAŃ DIAGNOSTYCZNYCH

Zakład Genetyki Medycznej OFERTA BADAŃ DIAGNOSTYCZNYCH Zakład Genetyki Medycznej OFERTA BADAŃ DIAGNOSTYCZNYCH 2006/2007 Szanowni Państwo, Działalność naukowa i diagnostyczna Zakładu Genetyki Medycznej Instytutu Matki i Dziecka koncentruje się na zagadnieniach

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH

RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH Dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Klinika Onkologii Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie PORUSZANE TEMATY Budowa genów odpowiedzialnych za

Bardziej szczegółowo

Zmienność genomu. Przyczyny, skutki i sposoby kontroli

Zmienność genomu. Przyczyny, skutki i sposoby kontroli Zmienność genomu Przyczyny, skutki i sposoby kontroli Zmienność genomu Przez zmienność genomu (polimorfizm) rozumiemy różnice w sekwencji DNA genomowego pomiędzy osobnikami jednego gatunku. Wyróżniamy:

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Podstawowe badania obrazowe Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Prawidłowe myślenie lekarskie Zebranie podstawowych danych (badanie podmiotowe i przedmiotowe)

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Dietetyka

Bardziej szczegółowo

Genetyka i diagnostyka prenatalna

Genetyka i diagnostyka prenatalna 2. genetyka i diagnostyka prenatalna 27 2 Genetyka i diagnostyka prenatalna Mary E. Norton Wstęp Genetyka i wady wrodzone Zaburzenia rozwojowe: przyczyny, mechanizmy i modele Zaburzenia chromosomowe Nieprawidłowa

Bardziej szczegółowo

Badania cytogenetyczne w ocenie płodności kobiet

Badania cytogenetyczne w ocenie płodności kobiet Badania cytogenetyczne w ocenie Według WHO za niepłodność uważa się niemożność poczęcia po roku regularnego współżycia seksualnego, bez stosowania antykoncepcji [1]. Około 10-15% ciąż rozpoznanych klinicznie

Bardziej szczegółowo

Universitäts-Frauenklinik Essen

Universitäts-Frauenklinik Essen Universitäts-Frauenklinik Essen Badanie przesiewowe w pierwszym trymestrze ciąży Co to jest z badanie przesiewowe w pierwszym trymestrze ciąży? W badaniu przesiewowym w pierwszym trymestrze ciąży okreslane

Bardziej szczegółowo

Biopsja kosmówki i Amniopunkcja

Biopsja kosmówki i Amniopunkcja Universitäts-Frauenklinik Essen Biopsja kosmówki i Amniopunkcja Chorionzottenbiospie (Biopsja kosmówki) oraz amniopunkcja (pobranie płynu owodniowego) Odpowiedzi na pytania Biopsja kosmówki Co to jest

Bardziej szczegółowo

zachwianie proporcji ciała (stosunek górnej części do dolnej jest nieprawidłowo mały)

zachwianie proporcji ciała (stosunek górnej części do dolnej jest nieprawidłowo mały) Niepłodność małżeńska- przyczyny chromosomowe 1. Aberracje chromosomów płci (z. Klinefeltera, zespół Turnera) 2. Aberracje chromosomów autosomalnych- translokacje, inwersje Zespół Klinefeltera wysoki wzrost

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Cel ćwiczenia Określenie podatności na zakażenie wirusem HIV poprzez detekcję homo lub heterozygotyczności

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r.

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu Êwiadczeƒ opieki zdrowotnej, w tym badaƒ przesiewowych, oraz okresów, w których

Bardziej szczegółowo

Zapytaj swojego lekarza.

Zapytaj swojego lekarza. Proste, bezpieczne badanie krwi, zapewniające wysoką czułość diagnostyczną Nieinwazyjne badanie oceniające ryzyko wystąpienia zaburzeń chromosomalnych, takich jak zespół Downa; opcjonalnie umożliwia również

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY HURLER ICD-10 E-76.0 - Mukopolisacharydoza typu I (MPS I) Dziedzina medycyny: pediatria załącznik nr 23 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2003 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2003 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2003 roku Urszula Wojciechowska Joanna Didkowska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii - Instytut, Warszawa Niniejsze opracowanie zawiera dane dotyczące

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Badania po poronieniu

Badania po poronieniu Badania po poronieniu TWOJE SZANSE NA DZIECKO PRZYCZYNY PORONIENIA Genetyczne Powodują około 70% poronień. Są one spowodowane aberracjami chromosomowymi, czyli nieprawidłowościami materiału genetycznego

Bardziej szczegółowo

Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007

Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007 Leczenie nowotworów tarczycy Dr hab. n. med. Sylwia Grodecka-Gazdecka 2007 Klasyfikacja guzów tarczycy wg WHO Guzy nabłonkowe 1. Łagodne 2. Złośliwe Gruczolak pęcherzykowy Inne gruczolaki 2.1. Rak pęcherzykowy

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA ULTRASONOGRAFICZNA TARCZYCY. Michał Brzewski Anna Jakubowska Zakład Radiologii Pediatrycznej AM Warszawa

DIAGNOSTYKA ULTRASONOGRAFICZNA TARCZYCY. Michał Brzewski Anna Jakubowska Zakład Radiologii Pediatrycznej AM Warszawa DIAGNOSTYKA ULTRASONOGRAFICZNA TARCZYCY Michał Brzewski Anna Jakubowska Zakład Radiologii Pediatrycznej AM Warszawa 1 PROBLEMY DIAGNOSTYCZNE Wady rozwojowe Wole Guzki tarczycy Nowotwory tarczycy Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Genetyka człowieka II. Cechy wieloczynnikowe, polimorfizmy i asocjacje

Genetyka człowieka II. Cechy wieloczynnikowe, polimorfizmy i asocjacje Genetyka człowieka II Cechy wieloczynnikowe, polimorfizmy i asocjacje Zaburzenia liczby chromosomów W przypadku autosomów ciężki i plejotropowy fenotyp przeważnie letalny tylko 3 wyjątki Główna przyczyna

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną.

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Monika śuk opiekun: prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Standaryzowane według wieku współczynniki zachorowalności na nowotwory złośliwe piersi w skali

Bardziej szczegółowo

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych Załącznik nr 3 Standardy jakości w zakresie czynności laboratoryjnej genetyki medycznej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań 1. Zlecenie

Bardziej szczegółowo

Stany nadkrzepliwości (trombofilie)

Stany nadkrzepliwości (trombofilie) Stany nadkrzepliwości (trombofilie) DEFINICJA I ETIOPATOGENEZA Genetycznie uwarunkowana lub nabyta skłonność do zakrzepicy żylnej lub (rzadko) tętniczej, związana z nieprawidłowościami hematologicznymi.

Bardziej szczegółowo

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI Prof. dr hab.med. Jacek Wachowiak CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE PODZIAŁ CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE 1. CHŁONIAKI NIEZIARNICZE 2. CHOROBA HODGKINA (ZIARNICA ZŁOŚLIWA) EPIDEMIOLOGIA - OK. 10% NOWOTWORÓW Klinika Onkologii, Hematologii

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy chorób dziedzicznych

Mechanizmy chorób dziedzicznych Mechanizmy chorób dziedzicznych Podział chorób dziedzicznych Choroby jednogenowe Autosomalne Dominujące achondroplazja, neurofibromatoza Recesywne fenyloketonuria, mukowiscydioza Sprzężone z płcią Dominujące

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia i etiopatogeneza nowotworów u dzieci

Epidemiologia i etiopatogeneza nowotworów u dzieci PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Epidemiologia i etiopatogeneza nowotworów u dzieci Opracowanie: Prof. dr hab. med. Jerzy R. Kowalczyk

Bardziej szczegółowo