1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych"

Transkrypt

1 Paweł Stróżak Instytut Psychologii Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Metoda potencjałów wywołanych w neuronauce poznawczej 1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych Metoda mózgowych potencjałów wywołanych (event-related potentials, ERP), nazywana również metodą potencjałów skorelowanych ze zdarzeniami, jest techniką badawczą szeroko wykorzystywaną w naukach o mózgu i poznaniu, czyli w dziedzinie określanej terminem neuronauki poznawczej (cognitive neuroscience). Głównym celem tej dynamicznie rozwijającej się dyscypliny naukowej jest odpowiedź na pytania dotyczące powiązań między rozmaitymi procesami poznawczymi człowieka (takimi jak percepcja, pamięć, wyobraźnia, myślenie, samoświadomość) a funkcjonowaniem biologicznego układu, jakim jest ludzki mózg. Neuronauka poznawcza jest dziedziną interdyscyplinarną, łączącą w sobie dorobek takich nauk jak psychologia, fizjologia czy neurobiologia. Korzysta też z wielu technik badawczych, które pozwalają na rejestrację i analizę aktywności ludzkiego mózgu podczas wykonywania różnych zadań poznawczych. Jedną z tych technik jest właśnie metoda ERP. Wykorzystuje ona zjawisko elektroencefalografii, czyli możliwość rejestracji potencjałów elektrycznych za pomocą elektrod umieszczanych na skórze głowy, przy czym źródłem tych potencjałów są komórki nerwowe, czyli neurony. Aby zrozumieć, w jaki sposób przyłożenie elektrody do czaszki umożliwia pomiar aktywności ludzkiego mózgu, należy lepiej poznać podstawowe prawa elektrofizjologii układu nerwowego. Neurony należą do nielicznych komórek w organizmie człowieka, które mają właściwości pobudliwe. Oznacza to, że w wyniku odpowiedniego pobudzenia są one w stanie wytworzyć reakcję, która przenosi się po powierzchni komórki i pobudza kolejne neurony. Jeżeli neuron nie jest pobudzony, na zewnątrz jego błony komórkowej znajduje się nieznaczna przewaga jonów o ładunku dodatnim. Stan ten nazywany jest potencjałem spoczynkowym i jest spowodowany przede wszystkim tendencją dodatnich jonów potasu (K + ) do przepływania z wnętrza na zewnątrz błony komórki dzięki sile dyfuzyjnej. Potencjał elektryczny pojedynczej komórki nerwowej w stanie spoczynku wynosi ok. -60 miliwoltów (mv). Pod wpływem działania bodźców o określonej sile pojedyncza komórka nerwowa ze

2 stanu spoczynkowego przechodzi w stan pobudzenia, generując przy tym potencjał czynnościowy, nazywany również impulsem nerwowym. Pod wpływem pobudzenia dochodzi do sytuacji, w której potencjał elektryczny wewnątrz komórki jest wyższy, niż na zewnątrz i osiąga wartość ok. +30 mv (jest to faza depolaryzacji). Podłożem tego zjawiska jest aktywność napięciowozależnych kanałów sodowych, czyli białek, które otwierają się i umożliwiają wpływanie dodatnich jonów sodowych (Na + ) do wnętrza komórki. Następnie dochodzi do przywrócenia warunków wyjściowych, czyli powrotu potencjału elektrycznego do stanu spoczynkowego (jest to faza repolaryzacji), a wszystko to dzieje się w czasie krótszym niż 1 milisekunda (Longstaff, 2002). Elektroencefalografia (EEG) to metoda polegająca na pomiarze elektrofizjologicznej aktywności mózgu, której podstawy na przykładzie pojedynczego neuronu zostały opisane powyżej. Zapis EEG nigdy nie jest jednak zapisem aktywności pojedynczych komórek nerwowych, ale wypadkowego pola elektrycznego, generowanego przez ogromną liczbę neuronów. Ponadto, źródłem pola elektrycznego rejestrowanego za pomocą EEG nie są potencjały czynnościowe, ale postsynaptyczne potencjały pobudzające i hamujące, które praktycznie się nie przemieszczają i trwają dziesiątki, a nawet setki milisekund. Uważa się, że największy wkład w powstawanie sygnału EEG mają duże komórki piramidalne kory mózgowej. Większość tych komórek charakteryzuje się ułożeniem kolumnowym (czyli prostopadłym do powierzchni czaszki), dzięki czemu powstające pole elektryczne działa idealnie prostopadle w stosunku do elektrod umieszczonych na powierzchni czaszki. Zapis EEG odzwierciedla więc zsumowaną aktywność synchronicznie wyładowujących się populacji neuronów o podobnej orientacji (Luck, 2005). 2. Identyfikacja komponentów w zapisie EEG Zapis sygnału EEG umożliwia dokonanie jego obróbki i analizy na wiele sposobów. Dwa najważniejsze opierają się na analizie częstotliwościowej oraz na uśrednianiu sygnału dla wielu takich samych bądź podobnych prób. Metoda pierwsza polega na wyborze określonego zakresu częstotliwości fal mózgowych, który jest przedmiotem zainteresowania. Np. fale alfa to sygnał EEG o częstości pojawiania się od 8 do 12 cykli na sekundę, czyli o częstotliwości od 8 do 12 herców (Hz). Amplituda tych fal jest stosunkowo duża i waha się od 20 do 60 mikrowoltów (µv). Fale alfa są charakterystyczne dla stanu relaksacji, tzn. można je zaobserwować wówczas, gdy osoba badana jest odprężona i ma zamknięte oczy. W

3 stanie pobudzenia, podczas aktywnego odbioru i przekazywania informacji, pojawiają się fale beta, o większej częstotliwości (od 12 do 30 Hz), ale o mniejszej amplitudzie, od 2 do 20 µv (Herrmann i in., 2005). Druga metoda analizy sygnału EEG polega na wielokrotnym eksponowaniu osobie badanej określonych bodźców. Najczęściej bodźce te różnią się między sobą pewnymi właściwościami lub też osobie badanej przekazywania jest instrukcja dotycząca odmiennego reagowania na różne bodźca. Następnie uśrednia się zapis EEG oddzielnie dla poszczególnych kategorii bodźców. Metoda uśredniania opiera się na założeniu, że na sumaryczną aktywność ludzkiego mózgu (a więc na sumaryczny sygnał EEG zbierany przez elektrody) nakładają się specyficzne wzorce aktywności związane z przetwarzaniem określonych bodźców. Uśrednianie sygnału dla wielu prób spowoduje więc zacieranie się sumarycznego, niespecyficznego sygnału i wysuwanie się na pierwszy plan sygnału specyficznego, związanego z przetwarzaniem określonych bodźców. Jednym z najprostszych przykładów zastosowania tej metody w praktyce jest eksperyment, w którym osobie badanej na monitorze wyświetlane są dwa rodzaje bardzo prostych bodźców (kółka i krzyżyki), przy czym 80% wszystkich prób stanowią kółka, a 20% - krzyżyki. Zadaniem osoby badanej jest reagowanie na ekspozycję krzyżyków poprzez naciśnięcie klawisza oraz powstrzymywanie się od jakiejkolwiek reakcji podczas ekspozycji kółek. Uśrednienie sygnału EEG oddzielnie dla kółek i oddzielnie dla krzyżyków oraz nałożenie na siebie wykresów obydwu fal prowadzi do wniosku, że ok. 300 milisekund po ekspozycji bodźca reakcja ludzkiego mózgu cechuje się o wiele wyższą amplitudą w przypadku krzyżyków niż w przypadku kółek. Takie specyficzne wychylenie fali nazywa się załamkiem, komponentem lub potencjałem wywołanym. Jaśkowski (2009) proponuje nazwę potencjał skorelowany ze zdarzeniem, aby uwypuklić fakt, że przyczyną wychylenia fali jest zawsze określone zdarzenie (w powyższym przykładzie jest to reakcja ruchowa na krzyżyk). Poszczególne komponenty identyfikowane w różnych eksperymentach mają swoje nazwy, które są pochodną kierunku wychylenia fali (amplituda dodatnia lub ujemna) oraz czasu pojawienia się wychylenia. W powyższym przykładzie mamy do czynienia z komponentem P300, ponieważ jego amplituda jest dodatnia (pozytywna) i pojawia się on ok. 300 ms po ekspozycji bodźca (Luck, 2005). W wielu innych eksperymentach identyfikuje się potencjały wywołane, które odzwierciedlają bardziej złożone procesy poznawcze. Przykładem może być komponent N400 związany z przetwarzaniem materiału semantycznego. Jego odkrywcami byli Marta Kutas i Steven Hillyard, a wyniki ich badań w tym zakresie opublikował prestiżowy magazyn

4 Science w 1980 r. Badacze zaprojektowali eksperyment, w którym na ekranie monitora wyświetlały się pojedyncze słowa, które układały się w jakieś sensowne zdanie (np. Pizza ; była ; zbyt ; gorąca ; żeby ). Kluczowym elementem była ekspozycja ostatniego słowa, które albo dopełniało sens zdania (np. jeść ), albo łamało ten sens i czyniło całą dotychczasową sekwencję słów niezrozumiałą (np. płakać ). Następnie uśredniano sygnał EEG z wielu równoważnych prób, ale tylko w odpowiedzi na ekspozycję ostatniego słowa w każdej sekwencji. Przedmiotem porównania były załamki fali EEG powstające w odpowiedzi na słowa dopełniające sensowny sens zdania oraz powstające w odpowiedzi na słowa łamiące ten sens. Okazało się, że ok. 400 ms po ekspozycji bodźca amplituda komponentu dla słów łamiących semantyczny sens sekwencji słów cechuje się o wiele większym wychyleniem w kierunku wartości ujemnych (stąd określenie tego komponentu jako N400). Autorzy interpretują uzyskane wyniki jako przejaw procesu umysłowego, który zostaje uruchomiony w sytuacji wysokiej niespójności występującej po stronie spostrzeganych bodźców (Kutas i Hillyard, 1980). Co więcej, w przeciwieństwie do poprzedniego eksperymentu, w którym przedmiotem zainteresowania była prosta reakcja ruchowa, tutaj pojawia się element rozumienia materiału semantycznego. Oznacza to, że metoda ERP może być wykorzystywana do rejestracji znacznie bardziej skomplikowanych procesów umysłowych. 3. Metoda potencjałów wywołanych w badaniach nad pamięcią człowieka Szczególną rolę metoda ERP odgrywa w eksperymentalnych badaniach nad pamięcią człowieka. W tym obszarze jest ona stosowana już od końca lat 70. XX wieku (Rugg i Curran, 2007). To wtedy pojawiły się pierwsze doniesienia, że uśrednione załamki EEG cechują się większa amplitudą w przypadku kodowania słów, które później są poprawnie rozpoznawane niż w przypadku słów, które w teście rozpoznawania są poprawnie odrzucane (czyli osoba podejmuje prawidłową decyzję stwierdzając, że dane słowo nie występowało w fazie uczenia się). Istnieje też szeroki nurt badań, w którym identyfikuje się różnice w amplitudzie komponentów podczas kodowania słów w zależności od tego, czy słowa te będą później poprawnie pamiętane, czy też zostaną zapomniane (Wagner, Koutstaal i Schacter, 1999). W innych badaniach przedmiotem zainteresowania są bardziej podstawowe charakterystyki zapamiętywanego materiału, np. konkretność/abstrakcyjność słów (Tolentiono i Tokowicz, 2009), ich długość lub częstość występowania w języku (Hauk i Pulvermüller, 2004).

5 Aby zaobserwować znaczenie metody ERP w eksperymentach nad pamięcią, warto bliżej przyjrzeć się badaniom poświęconym procesom znajomości i pamiętania. Są to dwa różne procesy, choć obydwa prowadzą do tego samego efektu, czyli przypominania sobie jakiejś informacji na etapie rozpoznawania. Proces znajomości (familiarity) opiera się na ogólnym odczuciu, że dana informacja (np. pojedyncze słowo) występujące w teście rozpoznawania było nam prezentowane wcześniej, na etapie uczenia się. Temu poczuciu znajomości nie towarzyszą jednak żadne bardziej szczegółowe wspomnienia. Osoba badana nie jest w stanie przypomnieć sobie detali lub kontekstu, w którym zapamiętywała daną informację. W swoich decyzjach pamięciowych opiera się wyłącznie na zgeneralizowanym poczuciu znajomości. Z kolei proces pamiętania (recollection) bazuje na wyrazistych wspomnieniach, bogatych w szczegółowe charakterystyki zapamiętanych informacji. Osoba badana potrafi przytoczyć pewne detale dotyczące materiału, który był przedmiotem uczenia się, jest również w stanie przypomnieć sobie kontekst zapamiętywania. W wielu psychologicznych badaniach nad procesami znajomości i pamiętania, w których nie wykorzystywano metody ERP, bazowano tylko na wskaźnikach behawioralnych, takich jak czas reakcji czy poprawność odpowiedzi. W eksperymentach takich osoby badane były najpierw uczone, co to znaczy, że ich decyzja pamięciowa może być zaklasyfikowana jako przejaw procesu znajomości lub pamiętania. Następnie badani sami dokonywali oceny swoich wspomnień i zaliczali je albo do kategorii wiem (know; odpowiednik procesu znajomości), albo do kategorii pamiętam (remember; odpowiednik procesu pamiętania). Twórcą takiej metody klasyfikowania stanów pamięciowych (remember/know judgments) jest wybitny psycholog Endel Tulving (Tulving, 2002). Zastosowanie metody ERP w badaniach nad procesami znajomości i pamiętania pozwala oderwać się od subiektywizmu ocen dokonywanych przez osoby badane i wnioskować o przebiegu różnych procesów pamięciowych na podstawie obiektywnych wskaźników neurofizjologicznych. Przyjrzyjmy się badaniom własnym, które stanowią rozszerzoną replikację klasycznych już badań Tima Currana (Curran, 2000). W eksperymencie pierwszym (Stróżak, 2010) 26 osób oceniło 744 polskie rzeczowniki pod kątem tego, czy są to rzeczowniki konkretne, czy abstrakcyjne. Na podstawie odpowiedzi badanych wybrano 288 rzeczowników, z których połowa osiągnęła najwyższą zgodność ocen co do ich konkretności, a druga połowa najwyższą zgodność ocen co do ich abstrakcyjności. W eksperymencie drugim 17 osób zapamiętywało te 288 słów, a następnie wykonywało test rozpoznawania (eksperyment drugi składał się z 6 części rozdzielonych przerwami, każda część składała się z 48 słów do zapamiętania i 72 słów do rozpoznania). Połowa zapamiętywanych słów była

6 rzeczownikami w liczbie pojedynczej, a połowa rzeczownikami w licznie mnogiej. Niektóre słowa z etapu zapamiętywania pojawiała się ponownie na etapie rozpoznawania, ale w innej liczbie (np. na etapie zapamiętywania pojawiło się słowo kwiat, a na etapie rozpoznawania słowo kwiaty ). Osobom badanym przekazano instrukcję, że w takiej sytuacji mają uznać dane słowo za nie występujące na etapie zapamiętywania. W teście rozpoznawania pojawiały się również słowa zupełnie inne od tych prezentowanych wcześniej, które były najczęściej poprawnie odrzucane, czyli osoby badane poprawnie stwierdzały, że słowa te nie pojawiły się na etapie zapamiętywania. Osoby badane, które wzięły udział w eksperymencie drugim, zadanie eksperymentalne wykonywały z jednoczesnym zastosowaniem 128-kanałowego zestawu EEG do rejestracji i analizy potencjałów wywołanych (wszystkie badania przeprowadzono w Laboratorium Psychoneurofizjologicznym, działającym przy Katedrze Psychologii Eksperymentalnej w KUL). Okazało się, że na etapie rozpoznawania, w przypadku części słów, których liczba została zmieniona, badani popełniali błędy fałszywych wspomnień; np. błędnie uznawali, że słowo kwiaty występowało na etapie zapamiętywania (podczas gdy tak naprawdę było to słowo kwiat ). Interesujące obserwacje przyniosło porównanie potencjałów wywołanych, otrzymanych poprzez uśrednianie zapisu EEG oddzielnie dla prawdziwych wspomnień, fałszywych wspomnień oraz poprawnych odrzuceń. Okazało się, że od 400 do 800 ms po ekspozycji słowa w teście rozpoznawania amplituda potencjałów wywołanych jest bardzo podobna zarówno dla prawdziwych, jak i fałszywych wspomnień. Amplituda ta różni się jednak znacznie od amplitudy potencjału towarzyszącego poprawnym odrzuceniom (patrz: Rys. 1). Oznacza to, że na wczesnym etapie podejmowania decyzji pamięciowych nie ma różnicy między procesami umysłowymi, które kryją się za powstawaniem prawdziwych i fałszywych wspomnień. Efekt ten jest neurofizjologicznym wskaźnikiem przebiegu procesu znajomości (familiarity). Jeżeli siła procesu umysłowego jest identyczna dla prawdziwych i fałszywych wspomnień możemy wnioskować, że proces ten odpowiada za ogólne poczucie znajomości. Fałszywym wspomnieniom nie może towarzyszyć przypominanie sobie szczegółowych informacji, są to bowiem błędy pamięciowe powstające w oparciu o złudne odczucie podobieństwa między tym, co sobie przypominamy, a tym, co w rzeczywistości zapamiętaliśmy. Różnice w przebiegu procesów pamięciowych można jednak zaobserwować na nieco późniejszym etapie przetwarzania informacji, od 500 do 1200 ms po ekspozycji bodźca. Wtedy amplituda potencjału wywołanego dla prawdziwych wspomnień jest wyraźnie odmienna od amplitudy dla fałszywych wspomnień, przy czym ta ostatnia nie różni się od

7 amplitudy potencjału towarzyszącego poprawnym odrzuceniom (patrz: Rys. 2). Ten efekt jest z kolei odzwierciedleniem procesu pamiętania (recollection). Siła procesu umysłowego jest wyraźnie wyższa tylko w przypadku prawdziwych wspomnień, ponieważ tylko takim decyzjom może towarzyszyć wydobywanie z pamięci szczegółowych informacji. Rys. 1. Efekt znajomości (familiarity) widoczny na uśrednionym zapisie fal ERP. Od 400 do 800 ms po ekspozycji bodźca aktywność mózgu jest podobna dla prawdziwych i fałszywych wspomnień, a inna dla poprawnych odrzuceń. Zapis pochodzi z elektrody F3 w okolicy czołowej czaszki (źródło: badania własne).

8 Rys. 2. Efekt pamiętania (recollection) widoczny na uśrednionym zapisie fal ERP. Od 500 do 1200 ms po ekspozycji bodźca aktywność mózgu jest podobna dla fałszywych wspomnień i poprawnych odrzuceń, a inna dla prawdziwych wspomnień. Zapis pochodzi z elektrody P3 w okolicy ciemieniowej czaszki (źródło: badania własne). 4. Podsumowanie Opisane powyżej zależności świadczą o tym, że za pomocą metody ERP możemy dotrzeć do obiektywnych wskaźników neurofizjologicznych, które umożliwiają precyzyjne rozróżnienie między procesami umysłowymi prowadzącymi do powstawania prawdziwych i fałszywych wspomnień. Oznacza to, że metoda mózgowych potencjałów wywołanych niesie możliwość wykorzystania jej w praktyce, wszędzie tam, gdzie wnioskowanie o sile i przebiegu różnych procesów pamięciowych ma znaczenie aplikacyjne. W wielu badaniach wykorzystujących metodę ERP zmierza się do zidentyfikowania specyficznych wzorców neuronalnej aktywności, które są charakterystyczne dla osób cierpiących na zaburzenia pamięci. Celem tych badań jest min. stworzenie metod do diagnozy łagodnych zaburzeń poznawczych i wczesnych stadiów choroby Alzheimera. Wyniki pierwszych badań w tym obszarze są obiecujące. Frodl i in. (2002) dowodzą, że amplituda komponentu P300 jest wyraźnie obniżona u osób cierpiących na chorobą Alzheimera w porównaniu do osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi oraz osób zdrowych. Szeroki przegląd innych badań podejmujących tę tematyką proponują Jackson i Snyder (2008).

9 Podsumowując, należy stwierdzić, że metoda mózgowych potencjałów wywołanych jest doskonałym narzędziem umożliwiającym pomiar aktywności ludzkiego mózgu, znajdującym szerokie zastosowanie we współczesnej neuronauce poznawczej. Nie należy zapominać oczywiście o pewnych ograniczeniach tej metody. Do najważniejszych z nich zalicza się niska rozdzielczość przestrzenna uzyskiwanych danych. Oznacza to, że na podstawie sygnału EEG zbieranego z elektrod umieszczonych na czaszce trudno jest wnioskować o źródle tego sygnału, czyli o tym, jaka dokładnie struktura mózgu odpowiada za interesujący nas proces umysłowy. Wnioskowanie tego typu umożliwiają bardziej zaawansowane metody, zwłaszcza funkcjonalny rezonans magnetyczny (fmri). Dynamiczny rozwój metody ERP, jak również oprogramowania służącego do obróbki i analizy uzyskiwanego sygnału, pozwalają jednak na przełamywanie tego typu ograniczeń. Ponadto, technika potencjałów wywołanych pozostaje metodą nieinwazyjną dla osób badanych i relatywnie tanią (w porównaniu np. do fmri), co stwarza możliwości szerokiego jej wykorzystania w praktyce, zwłaszcza w diagnostyce zaburzeń pamięci.

10 Bibliografia Curran, T. (2000). Brain potentials of recollection and familiarity. Memory, 28, Frodl, T., Hampel, H., Juckel, G., Bürger, K., Padberg, F., Engel. R. R., Möller, H. J., Hegerl, U. (2002). Value of event-related P300 subcomponents in the clinical diagnosis of mild cognitive impairment and Alzheimer's Disease. Psychophysiology, 39, Hauk, O., Pulvermüller, F. (2004). Effects of word length and frequency on the human event-related potential. Clinical Neuropsychology, 115, Herrmann, C. S., Grigutsch, M., Busch, N. A. (2005). EEG oscillations and wavelet analysis. W: T. C. Handy, (red.), Event-Related Potentials. A Methods Handbook. (s ). Cambridge, Massachusetts: MIT Press. Jackson, C. E., Snyder, P. J. (2008). Electroencephalography and event-related potentials as biomarkers of mild cognitive impairment and mild Alzheimer s disease. Alzheimer s and Dementia, 4, Jaśkowski, P. (2009). Neuronauka poznawcza. Jak mózg tworzy umysł. Warszawa: Vizja Press&IT. Kutas, M., Hillyard, S. A. (1980). Reading senseless sentences: Brain potentials reflect semantic incongruity. Science, 207, Longstaff, A. (2002). Neurobiologia. Krótkie wykłady. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Luck, S. J. (2005). An Introduction to Event-Related Potential Technique. Cambridge, Massachussets: MIT Press. Rugg, M. D., Curran, T. (2007). Event-related potentials and recognition memory. Trends in Cognitive Sciences, 11, Stróżak, P. (2010). The encoding and false recognition of common and abstract nouns. An event-related potentials (ERP) study. Poster zaprezentowany podczas International Neuropsychological Society Mid-Year Meeting w Krakowie. Tolentino, L. C., Tokowicz, N. (2009). Are pumpkins better than heaven? An ERP investigation of order effects in the concrete-word advantage. Brain & Language, 110, Tulving, E. (2002). Episodic memory: from mind to brain. Annual Review of Psychology, 53, Wagner, A.D., Koutstaal, W., Schacter, D.L. (1999). When encoding yields remembering: Insights from eventrelated neuroimaging. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 354,

Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu

Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu Budowa i zróżnicowanie neuronów - elektrofizjologia neuronu Neuron jest podstawową jednostką przetwarzania informacji w mózgu. Sygnał biegnie w nim w kierunku od dendrytów, poprzez akson, do synaps. Neuron

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych

Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Zastosowanie terapii Neurofeedback w leczeniu zaburzeń psychicznych Kasper Czech Zakład Psychologii Klinicznej i Sądowej Uniwersytet Śląski Definicja metody Biofeedback Metoda umożliwiająca zmianę wybranych

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Psychologia Nazwa kierunku kształcenia: Psychologia Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: dr Blandyna Żurawska vel Grajewska Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie Tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback to skuteczna metoda terapeutyczna zwiększająca skuteczność funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Percepcja, język, myślenie

Percepcja, język, myślenie Psychologia procesów poznawczych Plan wykładu Percepcja, język, myślenie Historia psychologii poznawczej W 2 Wstęp do psychologii poznawczej Historia psychologii poznawczej dawniej Psychologia poznawcza

Bardziej szczegółowo

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY UMYSŁ SZACHISTY Projekt MAT - Rozwijanie umiejętności talentów szachowych poprzez trening sprawności poznawczej, kreatywności i innowacyjności myślenia młodych szachistów Robert Porzak, Jan Przewoźnik

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego Piotr Walerjan Elektrofizjologia w padaczce Dlaczego stosujemy metody elektrofizjologiczne w diagnostyce padaczki? Ognisko padaczkowe Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

Percepcja, język, myślenie

Percepcja, język, myślenie Psychologia procesów poznawczych Percepcja, język, myślenie percepcja cz.1 Wstęp Fizjologia i neuropsychologia percepcji Psychofizyka dr Łukasz Michalczyk Percepcja to proces poprzez który nasz mózg (umysł)

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się. Pamięć (prof. Edward Nęcka) Pamięć (Tulving) to hipotetyczny system w umyśle (mózgu) przechowujący informacje

Pamięć i uczenie się. Pamięć (prof. Edward Nęcka) Pamięć (Tulving) to hipotetyczny system w umyśle (mózgu) przechowujący informacje Pamięć i uczenie się Wprowadzenie w problematykę zajęć Pamięć (prof. Edward Nęcka) to zdolność do przechowywania informacji i późniejszego jej wykorzystania. W 1 dr Łukasz Michalczyk Pamięć (prof. Edward

Bardziej szczegółowo

SPRZĘT. 2. Zestaw do przygotowania i prowadzenia badań eksperymentalnych: 2.1 E-Prime 2.0 Professional

SPRZĘT. 2. Zestaw do przygotowania i prowadzenia badań eksperymentalnych: 2.1 E-Prime 2.0 Professional SPRZĘT 1. Zestaw do rejestracji i treningu Biofeedback: Czujniki: - przewodności skóry, - zmienności rytmu serca, - oddychania, - temperatury, - powierzchniowej elektromiografii, - elektroencefalografii

Bardziej szczegółowo

Analiza danych medycznych

Analiza danych medycznych Analiza danych medycznych Wykład 2 Rejestracja sygnału EEG Plan wykładu 1. Zasady aplikacji elektrod 2. Wzmacniacz EEG 3. Cechy sygnału EEG 4. Podstawowe rytmy mózgowe 5. Przetworzenie zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę*

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ PPT Zał. nr 4 do ZW 33/0 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Przetwarzanie informacji wzrokowej - procesy wzrokowe Nazwa w języku angielskim Processing of visual information vision process

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę*

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ PODSTAWOWYCH PROBLEMÓW TECHNIKI Zał. nr 4 do ZW 33/0 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim PRZETWARZANIE INFORMACJI WZROKOWYCH Nazwa w języku angielskim Processing of visual information Kierunek

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza Wstęp do kognitywistyki Wykład 6: Psychologia poznawcza Sześciokąt nauk kognitywnych I. Psychologia poznawcza Poznanie to zdolność człowieka do odbierania informacji z otoczenia i przetwarzania ich w celu

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się Organizacja pamięci: systemy i procesy

Pamięć i uczenie się Organizacja pamięci: systemy i procesy Pamięć i uczenie się Organizacja pamięci: systemy i procesy Pamięć (Tulving) to hipotetyczny system w umyśle (mózgu) przechowujący informacje W 4 dr Łukasz Michalczyk Pamięć to zdolność, to procesy poznawcze,

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2013/2014

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2013/2014 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Mechaniczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 013/014 Kierunek studiów: Inżynieria Biomedyczna Forma

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Poznawcze znaczenie dźwięku

Poznawcze znaczenie dźwięku Poznawcze znaczenie dźwięku Justyna Maculewicz Uniwersytet im. A. Mickiewicza, kognitywistyka (IV rok) akustyka (II rok) e-mail: justynamaculewicz@gmail.com Klasyczne ujęcie słyszenia jako percepcji zdarzeń

Bardziej szczegółowo

Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH

Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH Z47 BADANIA WŁAŚCIWOŚCI ELEKTROFIZJOLOGICZNYCH BŁON KOMÓRKOWYCH I. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawową wiedzą na temat pomiarów elektrofizjologicznych żywych komórek metodą Patch

Bardziej szczegółowo

Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A. Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne

Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A. Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne Błona komórkowa grubość od 50 do 100 A Istnieje pewna różnica potencjałów, po obu stronach błony, czyli na błonie panuje pewne napięcie elektryczne, zwane napięciem na błonie. Różnica potencjałów to ok.

Bardziej szczegółowo

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu.

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu. Mgr Dariusz Zapała Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II d.zapala@gmail.com Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne 1. Elektroencefalografia,

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się. Pamięć utajona. Pamięć utajona. Pamięć utajona. Pamięć utajona W 10

Pamięć i uczenie się. Pamięć utajona. Pamięć utajona. Pamięć utajona. Pamięć utajona W 10 Pamięć i uczenie się W 10 przypadek Daniela - uszkodzenia hipokampa i płatów skroniowych skutkując u niego amnezją następczą. w 80 % prób wskazywa dobrego i prawie nigdy złego... choć na poziomie świadomym

Bardziej szczegółowo

SEN I CZUWANIE NEUROFIZJOLOGIA

SEN I CZUWANIE NEUROFIZJOLOGIA SEN I CZUWANIE NEUROFIZJOLOGIA Sen i Czuwanie U ludzi dorosłych występują cyklicznie w ciągu doby dwa podstawowe stany fizjologiczne : SEN i CZUWANIE SEN I CZUWANIE Około 2/3 doby przypada na czuwanie.

Bardziej szczegółowo

dr inż. Piotr Kowalski, CIOP-PIB Wprowadzenie

dr inż. Piotr Kowalski, CIOP-PIB Wprowadzenie PRACOW NIA DRGAŃ M ECH ANICZ NY CH Wyniki badań pilotażowych wybranych funkcji fizjologicznych i psychomotorycznych pracownika poddanego ekspozycji na niskoczęstotliwościowe drgania o działaniu ogólnym

Bardziej szczegółowo

Psychologia decyzji. Struktura wykładu DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII. wykład 15 godzin

Psychologia decyzji. Struktura wykładu DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII. wykład 15 godzin Psychologia decyzji wykład 15 godzin DR BEATA BAJCAR ZAKŁAD PSYCHOLOGII I ERGONOMII Struktura wykładu Behawioralna teoria decyzji. Normatywne i deskryptywne modele podejmowania decyzji Cykl myślenia decyzyjnego

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania. Sylwester Mariusz Pilipczuk.

Akademia Młodego Ekonomisty. Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania. Sylwester Mariusz Pilipczuk. Akademia Młodego Ekonomisty Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania Sylwester Mariusz Pilipczuk Uniwersytet w Białymstoku 24 listopada 2011 r. Cele: Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Droga impulsu nerwowego w organizmie człowieka

Droga impulsu nerwowego w organizmie człowieka Droga impulsu nerwowego w organizmie człowieka Impuls nerwowy Impuls nerwowy jest zjawiskiem elektrycznym zachodzącym na powierzchni komórki nerwowej i pełni podstawową rolę w przekazywaniu informacji

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

Mózgowe porażenie dziecięce - postepowanie rehabilitacyjne BEATA TARNACKA

Mózgowe porażenie dziecięce - postepowanie rehabilitacyjne BEATA TARNACKA Mózgowe porażenie dziecięce - postepowanie rehabilitacyjne BEATA TARNACKA Podziały Patofizjologiczna: spastyczność, atetoza, ataksja, atonia, drżenie Topograficzna: monoplegia, paraplegia, hemiplegia,

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Zdolności arytmetyczne

Zdolności arytmetyczne Zdolności arytmetyczne Zdolności arytmetyczne Nabywanie, przechowywanie i wydobywanie z pamięci długotrwałej wiedzy o faktach arytmetycznych Trwałe opanowywanie wiedzy proceduralnej i jej stosowanie Koncepcyjna

Bardziej szczegółowo

Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Procesy percepcji Percepcja jako proces Definicja percepcji/spostrzegania Odbiór wrażeń Percepcja rejestracja

Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Procesy percepcji Percepcja jako proces Definicja percepcji/spostrzegania Odbiór wrażeń Percepcja rejestracja Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Wzrok Procesy percepcji wykład 5 Słuch Smak Węch Dotyk (czucie skórne) Zmysł równowagi Definicja percepcji/spostrzegania W wąskim znaczeniu odbiór wrażeń zmysłowych

Bardziej szczegółowo

TEMAT: OBSERWACJA ZJAWISKA DUDNIEŃ FAL AKUSTYCZNYCH

TEMAT: OBSERWACJA ZJAWISKA DUDNIEŃ FAL AKUSTYCZNYCH TEMAT: OBSERWACJA ZJAWISKA DUDNIEŃ FAL AKUSTYCZNYCH Autor: Tomasz Kocur Podstawa programowa, III etap edukacyjny Cele kształcenia wymagania ogólne II. Przeprowadzanie doświadczeń i wyciąganie wniosków

Bardziej szczegółowo

Rejestracja i analiza sygnału EKG

Rejestracja i analiza sygnału EKG Rejestracja i analiza sygnału EKG Aparat do rejestracji czynności elektrycznej serca skonstruowany przez W. Einthovena. Proszę zauważyć w jakich miejscach na ciele zbierana jest sygnał. Rozchodzenie się

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Analiza sygnałów biologicznych

Analiza sygnałów biologicznych Analiza sygnałów biologicznych Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej Instytut Elektroniki PŁ Co to jest sygnał? Funkcja czasu x(t) przenosząca informację o stanie lub działaniu układu (systemu),

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol CO TO JEST ŚWIADOMOŚĆ? Medyczna koncepcja świadomości: pacjent przytomny to pacjent świadomy pacjent w stanie wegetatywnym to pacjent nieświadomy

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Ogólnej 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Ogólnej 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia procesów poznawczych (Pamięć) 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Cognitive processes psychology (Memory 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Wzmacniacze operacyjne

Wzmacniacze operacyjne Wzmacniacze operacyjne Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest badanie podstawowych układów pracy wzmacniaczy operacyjnych. Wymagania Wstęp 1. Zasada działania wzmacniacza operacyjnego. 2. Ujemne sprzężenie

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci W 9 Definicja: amnezja pourazowa tzn. występująca po urazie mózgu. dr Łukasz Michalczyk Pamięć utajona urazy głowy urazy głowy zapalenie mózgu wirus opryszczki prostej

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Gimnastyka umysłu. Sylwester Mariusz Pilipczuk EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Gimnastyka umysłu. Sylwester Mariusz Pilipczuk EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Gimnastyka umysłu Sylwester Mariusz Pilipczuk Uniwersytet w Białymstoku 6 grudnia 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Cele: Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Inteligencja. Skala inteligencji Davida Wechslera (WISC R)

Inteligencja. Skala inteligencji Davida Wechslera (WISC R) Inteligencja Skala inteligencji Davida Wechslera (WISC R) Co to jest inteligencja? Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do rozumienia otaczającego świata i radzenia sobie z nim Iloraz inteligencji

Bardziej szczegółowo

Metody Sztucznej Inteligencji II

Metody Sztucznej Inteligencji II 17 marca 2013 Neuron biologiczny Neuron Jest podstawowym budulcem układu nerwowego. Jest komórką, która jest w stanie odbierać i przekazywać sygnały elektryczne. Neuron działanie Jeżeli wartość sygnału

Bardziej szczegółowo

Główne problemy kognitywistyki: Reprezentacja

Główne problemy kognitywistyki: Reprezentacja Główne problemy kognitywistyki: Reprezentacja Wykład 4 Reprezentacja a koncepcje rozszerzonego umysłu i rozszerzonego narzędzia Andrzej Klawiter http://www.amu.edu.pl/~klawiter klawiter@amu.edu.pl Rozszerzone

Bardziej szczegółowo

Percepcja, język, myślenie

Percepcja, język, myślenie Percepcja, język, myślenie percepcja. cz.2 Tworzenie się perceptu reguły: bliskości, podobieństwa, domknięcia, symetrii, ciągłości, oddzielenia figury od tła dr Łukasz Michalczyk 1 2 reguła ciągłości (ang.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Aneta Brzezicka Interdyscyplinarne Centrum Stosowanych Badań Poznawczych, SWPS Zdumiewająca hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości

Bardziej szczegółowo

Spostrzeganie jako proces kategoryzacji percepcyjnej.

Spostrzeganie jako proces kategoryzacji percepcyjnej. Spostrzeganie jako proces kategoryzacji percepcyjnej. Odbiór informacji przez organizmy żywe przebiega w specyficzny sposób. Zespoły komórek nerwowych nazywanych detektorami cech wykonują kodowanie wybranych

Bardziej szczegółowo

5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych.

5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych. 5. Fale mechaniczne 5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych. Ruch falowy jest zjawiskiem bardzo rozpowszechnionym w przyrodzie. Spotkałeś się z pewnością w życiu codziennym z takimi pojęciami

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Neurophysiology

KARTA KURSU. Neurophysiology KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Multimedialne Systemy Medyczne

Multimedialne Systemy Medyczne Multimedialne Systemy Medyczne Brain-Computer Interfaces (BCI) mgr inż. Katarzyna Kaszuba Interfejsy BCI Interfejsy BCI Interfejsy mózgkomputer. Zwykle wykorzystują sygnał elektroencefalografu (EEG) do

Bardziej szczegółowo

Rejestracja aktywności mózgowej

Rejestracja aktywności mózgowej Rejestracja aktywności mózgowej Dr hab. Izabela Rejer Wydział Informatyki Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie Plan wykładu 1. Układ 10-20 2. Wyznaczenie miejsc aplikacji elektrod

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne.

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. Zadania pomiarowe w pracach badawczo-rozwojowych Głównym przedmiotem zainteresowań farmacji i kosmetyki w tym zakresie są

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Biologiczne mechanizmy zachowania - fizjologia. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Biological mechanisms of behaviour - physiology 3.

Bardziej szczegółowo

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE BUDOWA MÓZGU -półkule lewa półkula język, logika, zdolności matematyczne, porządkowanie elementów, przyswajanie wiedzy akademickiej, prawa półkula rytm, rymy, muzyka,

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR 4 ZAKŁÓCENIA ELEKTRYCZNE W APARATURZE ELEKTROMEDYCZNEJ

ĆWICZENIE NR 4 ZAKŁÓCENIA ELEKTRYCZNE W APARATURZE ELEKTROMEDYCZNEJ Cel ćwiczenia ĆWICZENIE NR 4 ZAKŁÓCENIA ELEKTRYCZNE W APARATURZE ELEKTROMEDYCZNEJ Identyfikacja zakłóceń generowanych przez otoczenie i przez aparaturę elektryczną oraz elektromedyczną. Badanie wpływu

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod 1100-Ps11PP-SJ Poziom kształcenia: jednolite studia magisterskie Profil: Forma studiów Stacjonarne Rok/semestr I 1 nazwisko koordynatora dydaktycznych i formy zajęć Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

Metody oceny dynamiki zmian aktywności bioelektrycznej mózgu w czasie stymulacji

Metody oceny dynamiki zmian aktywności bioelektrycznej mózgu w czasie stymulacji BIULETYN WAT VOL. LVIII, NR 1, 2009 Metody oceny dynamiki zmian aktywności bioelektrycznej mózgu w czasie stymulacji EWA ZALEWSKA, LESZEK KOWALCZYK, JAN MISZCZAK 1 Instytut Biocybernetyki i Inżynierii

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka, poznanie, język. Uwagi wprowadzające.

Kognitywistyka, poznanie, język. Uwagi wprowadzające. Wykład I: Elementy kognitywistyki: język naturalny Kognitywistyka, poznanie, język. Uwagi wprowadzające. Po raz pierwszy w historii można coś napisać o instynkcie uczenia się, mówienia i rozumienia języka.

Bardziej szczegółowo

ANALOGOWY MODEL TRANSMISJI SYNAPTYCZNEJ

ANALOGOWY MODEL TRANSMISJI SYNAPTYCZNEJ Ćwiczenie nr 17 ANALOGOWY MODEL TRANSMISJI SYNAPTYCZNEJ Aparatura Komputer wraz z neurosymulatorem, Cobra3. Przebieg ćwiczenia W ramach ćwiczenia przeprowadzone zostaną następujące badania: A. Wyznaczanie

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63 Wstęp Przedmowa n 1. Cele, założenia i zastosowanie psychologii 13 1.1. Analiza zachowania i doznawania jako zadanie psychologii 14 1.2. Psychologia jako dziedzina badań 16 1.2.1. Cele badań naukowych

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

VIDEOMED ZAKŁAD ELEKTRONICZNY

VIDEOMED ZAKŁAD ELEKTRONICZNY y przeznaczone do diagnostyki różnych rodzajów zaburzeń snu. Międzynarodowa Klasyfikacja Zaburzeń Snu (ICSD) opisuje różne rodzaje zaburzeń, takich jak zespół obturacyjnego lub centralnego bezdechu sennego,

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE FIRMA: SOMAR S.A. ul. Karoliny 4 40-186 Katowice tel. 32 359 71 00 fax. 32 359 71 11 e-mail: biuro@somar.com.pl

Bardziej szczegółowo

Aby mieć możliwość przeglądania danych z 12 kanałów rejestrator powinien być ustawiony na 12-kanałowy tryb pracy. Dostępne tryby 12-kanałowe to:

Aby mieć możliwość przeglądania danych z 12 kanałów rejestrator powinien być ustawiony na 12-kanałowy tryb pracy. Dostępne tryby 12-kanałowe to: Dane 12-kanałowe Oprogramowanie Holter LX umożliwia przeglądanie i edycję 12-kanałowego zapisu zarejestrowanego za pomocą rejestratora DR-180+ przy użyciu jednego z trybów rejestracji 12-kanałowej. Dane

Bardziej szczegółowo

W celu obliczenia charakterystyki częstotliwościowej zastosujemy wzór 1. charakterystyka amplitudowa 0,

W celu obliczenia charakterystyki częstotliwościowej zastosujemy wzór 1. charakterystyka amplitudowa 0, Bierne obwody RC. Filtr dolnoprzepustowy. Filtr dolnoprzepustowy jest układem przenoszącym sygnały o małej częstotliwości bez zmian, a powodującym tłumienie i opóźnienie fazy sygnałów o większych częstotliwościach.

Bardziej szczegółowo

www.pwt.et.put.poznan.pl

www.pwt.et.put.poznan.pl Piotr Wołowik Studium Doktoranckie na Wydziale Elektrycznym Politechniki Poznańskiej ul. Piotrowo 3A, 60-965 Poznań e-mail: piotrw@et.put.poznan.pl 2005 Poznańskie Warsztaty Telekomunikacyjne Poznań 8-9

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ REKRUTACYJNY DLA OPEKUNA NAUKOWEGO I OPIEKUNA POMOCNICZEGO. Opiekun naukowy. Pomocniczy opiekun naukowy

FORMULARZ REKRUTACYJNY DLA OPEKUNA NAUKOWEGO I OPIEKUNA POMOCNICZEGO. Opiekun naukowy. Pomocniczy opiekun naukowy FORMULARZ REKRUTACYJNY DLA OPEKUNA NAUKOWEGO I OPIEKUNA POMOCNICZEGO Opiekun naukowy Imię i nazwisko opiekuna naukowego oraz afiliacja Prof. dr hab. Paweł Ostaszewski SWPS Uniwersytet Warszawa Pomocniczy

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu

Wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu Imię i Nazwisko... Wyznaczanie prędkości dźwięku w powietrzu Opracowanie: Piotr Wróbel 1. Cel ćwiczenia. Celem ćwiczenia jest wyznaczenie prędkości dźwięku w powietrzu, metodą różnicy czasu przelotu. Drgania

Bardziej szczegółowo

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ Jak określa się inteligencję naturalną? Jak określa się inteligencję naturalną? Inteligencja wg psychologów to: Przyrodzona, choć rozwijana w toku dojrzewania i uczenia

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Widmo fal elektromagnetycznych

Widmo fal elektromagnetycznych Czym są fale elektromagnetyczne? Widmo fal elektromagnetycznych dr inż. Romuald Kędzierski Podstawowe pojęcia związane z falami - przypomnienie pole falowe część przestrzeni objęta w danej chwili falą

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Wstęp do kognitywistyki Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Reprezentacje poznawcze Reprezentacja poznawcza umysłowy odpowiednik obiektów (realnie istniejących, fikcyjnych,

Bardziej szczegółowo

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG NEWSLETTER BIOMED NEWS Nr. 09/2015 Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG Chcąc zrozumieć zasadę działania mózgu, można powiedzieć nieco upraszczając, że to niezbędny do życia procesor, który jest w stanie równolegle

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA DO PRZYGOTOWANIA DO ĆWICZEŃ Z BIOFIZYKI DLA STUDENTÓW I ROKU WYDZIAŁU LEKARKIEGO W SEMESTRZE LETNIM 2011/2012 ROKU.

ZAGADNIENIA DO PRZYGOTOWANIA DO ĆWICZEŃ Z BIOFIZYKI DLA STUDENTÓW I ROKU WYDZIAŁU LEKARKIEGO W SEMESTRZE LETNIM 2011/2012 ROKU. ZAGADNIENIA DO PRZYGOTOWANIA DO ĆWICZEŃ Z BIOFIZYKI DLA STUDENTÓW I ROKU WYDZIAŁU LEKARKIEGO W SEMESTRZE LETNIM 2011/2012 ROKU. B1 CIŚNIENIE JAKO WIELKOŚĆ BIOFIZYCZNA, CIŚNIENIE A FUNKCJE PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

Przetworniki cyfrowo analogowe oraz analogowo - cyfrowe

Przetworniki cyfrowo analogowe oraz analogowo - cyfrowe Przetworniki cyfrowo analogowe oraz analogowo - cyfrowe Przetworniki cyfrowo / analogowe W cyfrowych systemach pomiarowych często zachodzi konieczność zmiany sygnału cyfrowego na analogowy, np. w celu

Bardziej szczegółowo

SIECI NEURONOWE Liniowe i nieliniowe sieci neuronowe

SIECI NEURONOWE Liniowe i nieliniowe sieci neuronowe SIECI NEURONOWE Liniowe i nieliniowe sieci neuronowe JOANNA GRABSKA-CHRZĄSTOWSKA Wykłady w dużej mierze przygotowane w oparciu o materiały i pomysły PROF. RYSZARDA TADEUSIEWICZA BUDOWA RZECZYWISTEGO NEURONU

Bardziej szczegółowo

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H W O J S K O W A A K A D E M I A T E C H N I C Z N A W Y D Z I A Ł E L E K T R O N I K I Drukować dwustronnie P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H Grupa... Data wykonania

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Komputery sterowane myślami

Komputery sterowane myślami Komputery sterowane myślami Andrzej Materka Marcin Byczuk materka@p.lodz.pl www.materka.p.lodz.pl Plan wykładu Komputery i ich sterowanie Elektryczne sygnały mózgowe Sterowanie komputerem za pomocą myśli

Bardziej szczegółowo

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego.

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego. Komputer (z ang. computer od łac. computare obliczać, dawne nazwy używane w Polsce: mózg elektronowy, elektroniczna maszyna cyfrowa, maszyna matematyczna) urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Seminarium: Fizjologia układu nerwowego II

Seminarium: Fizjologia układu nerwowego II Seminarium: Fizjologia układu nerwowego II Zakres materiału do opracowania na kartkówkę: Traczyk W., Trzebski A. Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA: METODY PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ #1. Psychologia poznawcza

ĆWICZENIA: METODY PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ #1. Psychologia poznawcza ĆWICZENIA: METODY PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ #1 Psychologia poznawcza Z TEKSTU Na czym polega facylitacja społeczna? Na czym polegały badania Zajonca (et al, 1969) z udziałem karaluchów? jaki był schemat badania?

Bardziej szczegółowo

INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH. INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI

INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH. INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI WYJAŚNIENIA RÓśNIC INDYWIDUALNYCH W ZAKRESIE INTELIGENCJI ODWOŁUJĄCE SIĘ WŁAŚCIWOŚCI

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

Multi-sensoryczny trening słuchowy

Multi-sensoryczny trening słuchowy Multi-sensoryczny trening słuchowy Rozumienie mowy w hałasie Co daje trening słuchowy? Trening słuchowy gwarantuje powiększenie i polepszenie pracy ośrodków odpowiedzialnych za słyszenie na 5 lat. Pacjent,

Bardziej szczegółowo