1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych"

Transkrypt

1 Paweł Stróżak Instytut Psychologii Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Metoda potencjałów wywołanych w neuronauce poznawczej 1. Elektrofizjologiczne podstawy metody potencjałów wywołanych Metoda mózgowych potencjałów wywołanych (event-related potentials, ERP), nazywana również metodą potencjałów skorelowanych ze zdarzeniami, jest techniką badawczą szeroko wykorzystywaną w naukach o mózgu i poznaniu, czyli w dziedzinie określanej terminem neuronauki poznawczej (cognitive neuroscience). Głównym celem tej dynamicznie rozwijającej się dyscypliny naukowej jest odpowiedź na pytania dotyczące powiązań między rozmaitymi procesami poznawczymi człowieka (takimi jak percepcja, pamięć, wyobraźnia, myślenie, samoświadomość) a funkcjonowaniem biologicznego układu, jakim jest ludzki mózg. Neuronauka poznawcza jest dziedziną interdyscyplinarną, łączącą w sobie dorobek takich nauk jak psychologia, fizjologia czy neurobiologia. Korzysta też z wielu technik badawczych, które pozwalają na rejestrację i analizę aktywności ludzkiego mózgu podczas wykonywania różnych zadań poznawczych. Jedną z tych technik jest właśnie metoda ERP. Wykorzystuje ona zjawisko elektroencefalografii, czyli możliwość rejestracji potencjałów elektrycznych za pomocą elektrod umieszczanych na skórze głowy, przy czym źródłem tych potencjałów są komórki nerwowe, czyli neurony. Aby zrozumieć, w jaki sposób przyłożenie elektrody do czaszki umożliwia pomiar aktywności ludzkiego mózgu, należy lepiej poznać podstawowe prawa elektrofizjologii układu nerwowego. Neurony należą do nielicznych komórek w organizmie człowieka, które mają właściwości pobudliwe. Oznacza to, że w wyniku odpowiedniego pobudzenia są one w stanie wytworzyć reakcję, która przenosi się po powierzchni komórki i pobudza kolejne neurony. Jeżeli neuron nie jest pobudzony, na zewnątrz jego błony komórkowej znajduje się nieznaczna przewaga jonów o ładunku dodatnim. Stan ten nazywany jest potencjałem spoczynkowym i jest spowodowany przede wszystkim tendencją dodatnich jonów potasu (K + ) do przepływania z wnętrza na zewnątrz błony komórki dzięki sile dyfuzyjnej. Potencjał elektryczny pojedynczej komórki nerwowej w stanie spoczynku wynosi ok. -60 miliwoltów (mv). Pod wpływem działania bodźców o określonej sile pojedyncza komórka nerwowa ze

2 stanu spoczynkowego przechodzi w stan pobudzenia, generując przy tym potencjał czynnościowy, nazywany również impulsem nerwowym. Pod wpływem pobudzenia dochodzi do sytuacji, w której potencjał elektryczny wewnątrz komórki jest wyższy, niż na zewnątrz i osiąga wartość ok. +30 mv (jest to faza depolaryzacji). Podłożem tego zjawiska jest aktywność napięciowozależnych kanałów sodowych, czyli białek, które otwierają się i umożliwiają wpływanie dodatnich jonów sodowych (Na + ) do wnętrza komórki. Następnie dochodzi do przywrócenia warunków wyjściowych, czyli powrotu potencjału elektrycznego do stanu spoczynkowego (jest to faza repolaryzacji), a wszystko to dzieje się w czasie krótszym niż 1 milisekunda (Longstaff, 2002). Elektroencefalografia (EEG) to metoda polegająca na pomiarze elektrofizjologicznej aktywności mózgu, której podstawy na przykładzie pojedynczego neuronu zostały opisane powyżej. Zapis EEG nigdy nie jest jednak zapisem aktywności pojedynczych komórek nerwowych, ale wypadkowego pola elektrycznego, generowanego przez ogromną liczbę neuronów. Ponadto, źródłem pola elektrycznego rejestrowanego za pomocą EEG nie są potencjały czynnościowe, ale postsynaptyczne potencjały pobudzające i hamujące, które praktycznie się nie przemieszczają i trwają dziesiątki, a nawet setki milisekund. Uważa się, że największy wkład w powstawanie sygnału EEG mają duże komórki piramidalne kory mózgowej. Większość tych komórek charakteryzuje się ułożeniem kolumnowym (czyli prostopadłym do powierzchni czaszki), dzięki czemu powstające pole elektryczne działa idealnie prostopadle w stosunku do elektrod umieszczonych na powierzchni czaszki. Zapis EEG odzwierciedla więc zsumowaną aktywność synchronicznie wyładowujących się populacji neuronów o podobnej orientacji (Luck, 2005). 2. Identyfikacja komponentów w zapisie EEG Zapis sygnału EEG umożliwia dokonanie jego obróbki i analizy na wiele sposobów. Dwa najważniejsze opierają się na analizie częstotliwościowej oraz na uśrednianiu sygnału dla wielu takich samych bądź podobnych prób. Metoda pierwsza polega na wyborze określonego zakresu częstotliwości fal mózgowych, który jest przedmiotem zainteresowania. Np. fale alfa to sygnał EEG o częstości pojawiania się od 8 do 12 cykli na sekundę, czyli o częstotliwości od 8 do 12 herców (Hz). Amplituda tych fal jest stosunkowo duża i waha się od 20 do 60 mikrowoltów (µv). Fale alfa są charakterystyczne dla stanu relaksacji, tzn. można je zaobserwować wówczas, gdy osoba badana jest odprężona i ma zamknięte oczy. W

3 stanie pobudzenia, podczas aktywnego odbioru i przekazywania informacji, pojawiają się fale beta, o większej częstotliwości (od 12 do 30 Hz), ale o mniejszej amplitudzie, od 2 do 20 µv (Herrmann i in., 2005). Druga metoda analizy sygnału EEG polega na wielokrotnym eksponowaniu osobie badanej określonych bodźców. Najczęściej bodźce te różnią się między sobą pewnymi właściwościami lub też osobie badanej przekazywania jest instrukcja dotycząca odmiennego reagowania na różne bodźca. Następnie uśrednia się zapis EEG oddzielnie dla poszczególnych kategorii bodźców. Metoda uśredniania opiera się na założeniu, że na sumaryczną aktywność ludzkiego mózgu (a więc na sumaryczny sygnał EEG zbierany przez elektrody) nakładają się specyficzne wzorce aktywności związane z przetwarzaniem określonych bodźców. Uśrednianie sygnału dla wielu prób spowoduje więc zacieranie się sumarycznego, niespecyficznego sygnału i wysuwanie się na pierwszy plan sygnału specyficznego, związanego z przetwarzaniem określonych bodźców. Jednym z najprostszych przykładów zastosowania tej metody w praktyce jest eksperyment, w którym osobie badanej na monitorze wyświetlane są dwa rodzaje bardzo prostych bodźców (kółka i krzyżyki), przy czym 80% wszystkich prób stanowią kółka, a 20% - krzyżyki. Zadaniem osoby badanej jest reagowanie na ekspozycję krzyżyków poprzez naciśnięcie klawisza oraz powstrzymywanie się od jakiejkolwiek reakcji podczas ekspozycji kółek. Uśrednienie sygnału EEG oddzielnie dla kółek i oddzielnie dla krzyżyków oraz nałożenie na siebie wykresów obydwu fal prowadzi do wniosku, że ok. 300 milisekund po ekspozycji bodźca reakcja ludzkiego mózgu cechuje się o wiele wyższą amplitudą w przypadku krzyżyków niż w przypadku kółek. Takie specyficzne wychylenie fali nazywa się załamkiem, komponentem lub potencjałem wywołanym. Jaśkowski (2009) proponuje nazwę potencjał skorelowany ze zdarzeniem, aby uwypuklić fakt, że przyczyną wychylenia fali jest zawsze określone zdarzenie (w powyższym przykładzie jest to reakcja ruchowa na krzyżyk). Poszczególne komponenty identyfikowane w różnych eksperymentach mają swoje nazwy, które są pochodną kierunku wychylenia fali (amplituda dodatnia lub ujemna) oraz czasu pojawienia się wychylenia. W powyższym przykładzie mamy do czynienia z komponentem P300, ponieważ jego amplituda jest dodatnia (pozytywna) i pojawia się on ok. 300 ms po ekspozycji bodźca (Luck, 2005). W wielu innych eksperymentach identyfikuje się potencjały wywołane, które odzwierciedlają bardziej złożone procesy poznawcze. Przykładem może być komponent N400 związany z przetwarzaniem materiału semantycznego. Jego odkrywcami byli Marta Kutas i Steven Hillyard, a wyniki ich badań w tym zakresie opublikował prestiżowy magazyn

4 Science w 1980 r. Badacze zaprojektowali eksperyment, w którym na ekranie monitora wyświetlały się pojedyncze słowa, które układały się w jakieś sensowne zdanie (np. Pizza ; była ; zbyt ; gorąca ; żeby ). Kluczowym elementem była ekspozycja ostatniego słowa, które albo dopełniało sens zdania (np. jeść ), albo łamało ten sens i czyniło całą dotychczasową sekwencję słów niezrozumiałą (np. płakać ). Następnie uśredniano sygnał EEG z wielu równoważnych prób, ale tylko w odpowiedzi na ekspozycję ostatniego słowa w każdej sekwencji. Przedmiotem porównania były załamki fali EEG powstające w odpowiedzi na słowa dopełniające sensowny sens zdania oraz powstające w odpowiedzi na słowa łamiące ten sens. Okazało się, że ok. 400 ms po ekspozycji bodźca amplituda komponentu dla słów łamiących semantyczny sens sekwencji słów cechuje się o wiele większym wychyleniem w kierunku wartości ujemnych (stąd określenie tego komponentu jako N400). Autorzy interpretują uzyskane wyniki jako przejaw procesu umysłowego, który zostaje uruchomiony w sytuacji wysokiej niespójności występującej po stronie spostrzeganych bodźców (Kutas i Hillyard, 1980). Co więcej, w przeciwieństwie do poprzedniego eksperymentu, w którym przedmiotem zainteresowania była prosta reakcja ruchowa, tutaj pojawia się element rozumienia materiału semantycznego. Oznacza to, że metoda ERP może być wykorzystywana do rejestracji znacznie bardziej skomplikowanych procesów umysłowych. 3. Metoda potencjałów wywołanych w badaniach nad pamięcią człowieka Szczególną rolę metoda ERP odgrywa w eksperymentalnych badaniach nad pamięcią człowieka. W tym obszarze jest ona stosowana już od końca lat 70. XX wieku (Rugg i Curran, 2007). To wtedy pojawiły się pierwsze doniesienia, że uśrednione załamki EEG cechują się większa amplitudą w przypadku kodowania słów, które później są poprawnie rozpoznawane niż w przypadku słów, które w teście rozpoznawania są poprawnie odrzucane (czyli osoba podejmuje prawidłową decyzję stwierdzając, że dane słowo nie występowało w fazie uczenia się). Istnieje też szeroki nurt badań, w którym identyfikuje się różnice w amplitudzie komponentów podczas kodowania słów w zależności od tego, czy słowa te będą później poprawnie pamiętane, czy też zostaną zapomniane (Wagner, Koutstaal i Schacter, 1999). W innych badaniach przedmiotem zainteresowania są bardziej podstawowe charakterystyki zapamiętywanego materiału, np. konkretność/abstrakcyjność słów (Tolentiono i Tokowicz, 2009), ich długość lub częstość występowania w języku (Hauk i Pulvermüller, 2004).

5 Aby zaobserwować znaczenie metody ERP w eksperymentach nad pamięcią, warto bliżej przyjrzeć się badaniom poświęconym procesom znajomości i pamiętania. Są to dwa różne procesy, choć obydwa prowadzą do tego samego efektu, czyli przypominania sobie jakiejś informacji na etapie rozpoznawania. Proces znajomości (familiarity) opiera się na ogólnym odczuciu, że dana informacja (np. pojedyncze słowo) występujące w teście rozpoznawania było nam prezentowane wcześniej, na etapie uczenia się. Temu poczuciu znajomości nie towarzyszą jednak żadne bardziej szczegółowe wspomnienia. Osoba badana nie jest w stanie przypomnieć sobie detali lub kontekstu, w którym zapamiętywała daną informację. W swoich decyzjach pamięciowych opiera się wyłącznie na zgeneralizowanym poczuciu znajomości. Z kolei proces pamiętania (recollection) bazuje na wyrazistych wspomnieniach, bogatych w szczegółowe charakterystyki zapamiętanych informacji. Osoba badana potrafi przytoczyć pewne detale dotyczące materiału, który był przedmiotem uczenia się, jest również w stanie przypomnieć sobie kontekst zapamiętywania. W wielu psychologicznych badaniach nad procesami znajomości i pamiętania, w których nie wykorzystywano metody ERP, bazowano tylko na wskaźnikach behawioralnych, takich jak czas reakcji czy poprawność odpowiedzi. W eksperymentach takich osoby badane były najpierw uczone, co to znaczy, że ich decyzja pamięciowa może być zaklasyfikowana jako przejaw procesu znajomości lub pamiętania. Następnie badani sami dokonywali oceny swoich wspomnień i zaliczali je albo do kategorii wiem (know; odpowiednik procesu znajomości), albo do kategorii pamiętam (remember; odpowiednik procesu pamiętania). Twórcą takiej metody klasyfikowania stanów pamięciowych (remember/know judgments) jest wybitny psycholog Endel Tulving (Tulving, 2002). Zastosowanie metody ERP w badaniach nad procesami znajomości i pamiętania pozwala oderwać się od subiektywizmu ocen dokonywanych przez osoby badane i wnioskować o przebiegu różnych procesów pamięciowych na podstawie obiektywnych wskaźników neurofizjologicznych. Przyjrzyjmy się badaniom własnym, które stanowią rozszerzoną replikację klasycznych już badań Tima Currana (Curran, 2000). W eksperymencie pierwszym (Stróżak, 2010) 26 osób oceniło 744 polskie rzeczowniki pod kątem tego, czy są to rzeczowniki konkretne, czy abstrakcyjne. Na podstawie odpowiedzi badanych wybrano 288 rzeczowników, z których połowa osiągnęła najwyższą zgodność ocen co do ich konkretności, a druga połowa najwyższą zgodność ocen co do ich abstrakcyjności. W eksperymencie drugim 17 osób zapamiętywało te 288 słów, a następnie wykonywało test rozpoznawania (eksperyment drugi składał się z 6 części rozdzielonych przerwami, każda część składała się z 48 słów do zapamiętania i 72 słów do rozpoznania). Połowa zapamiętywanych słów była

6 rzeczownikami w liczbie pojedynczej, a połowa rzeczownikami w licznie mnogiej. Niektóre słowa z etapu zapamiętywania pojawiała się ponownie na etapie rozpoznawania, ale w innej liczbie (np. na etapie zapamiętywania pojawiło się słowo kwiat, a na etapie rozpoznawania słowo kwiaty ). Osobom badanym przekazano instrukcję, że w takiej sytuacji mają uznać dane słowo za nie występujące na etapie zapamiętywania. W teście rozpoznawania pojawiały się również słowa zupełnie inne od tych prezentowanych wcześniej, które były najczęściej poprawnie odrzucane, czyli osoby badane poprawnie stwierdzały, że słowa te nie pojawiły się na etapie zapamiętywania. Osoby badane, które wzięły udział w eksperymencie drugim, zadanie eksperymentalne wykonywały z jednoczesnym zastosowaniem 128-kanałowego zestawu EEG do rejestracji i analizy potencjałów wywołanych (wszystkie badania przeprowadzono w Laboratorium Psychoneurofizjologicznym, działającym przy Katedrze Psychologii Eksperymentalnej w KUL). Okazało się, że na etapie rozpoznawania, w przypadku części słów, których liczba została zmieniona, badani popełniali błędy fałszywych wspomnień; np. błędnie uznawali, że słowo kwiaty występowało na etapie zapamiętywania (podczas gdy tak naprawdę było to słowo kwiat ). Interesujące obserwacje przyniosło porównanie potencjałów wywołanych, otrzymanych poprzez uśrednianie zapisu EEG oddzielnie dla prawdziwych wspomnień, fałszywych wspomnień oraz poprawnych odrzuceń. Okazało się, że od 400 do 800 ms po ekspozycji słowa w teście rozpoznawania amplituda potencjałów wywołanych jest bardzo podobna zarówno dla prawdziwych, jak i fałszywych wspomnień. Amplituda ta różni się jednak znacznie od amplitudy potencjału towarzyszącego poprawnym odrzuceniom (patrz: Rys. 1). Oznacza to, że na wczesnym etapie podejmowania decyzji pamięciowych nie ma różnicy między procesami umysłowymi, które kryją się za powstawaniem prawdziwych i fałszywych wspomnień. Efekt ten jest neurofizjologicznym wskaźnikiem przebiegu procesu znajomości (familiarity). Jeżeli siła procesu umysłowego jest identyczna dla prawdziwych i fałszywych wspomnień możemy wnioskować, że proces ten odpowiada za ogólne poczucie znajomości. Fałszywym wspomnieniom nie może towarzyszyć przypominanie sobie szczegółowych informacji, są to bowiem błędy pamięciowe powstające w oparciu o złudne odczucie podobieństwa między tym, co sobie przypominamy, a tym, co w rzeczywistości zapamiętaliśmy. Różnice w przebiegu procesów pamięciowych można jednak zaobserwować na nieco późniejszym etapie przetwarzania informacji, od 500 do 1200 ms po ekspozycji bodźca. Wtedy amplituda potencjału wywołanego dla prawdziwych wspomnień jest wyraźnie odmienna od amplitudy dla fałszywych wspomnień, przy czym ta ostatnia nie różni się od

7 amplitudy potencjału towarzyszącego poprawnym odrzuceniom (patrz: Rys. 2). Ten efekt jest z kolei odzwierciedleniem procesu pamiętania (recollection). Siła procesu umysłowego jest wyraźnie wyższa tylko w przypadku prawdziwych wspomnień, ponieważ tylko takim decyzjom może towarzyszyć wydobywanie z pamięci szczegółowych informacji. Rys. 1. Efekt znajomości (familiarity) widoczny na uśrednionym zapisie fal ERP. Od 400 do 800 ms po ekspozycji bodźca aktywność mózgu jest podobna dla prawdziwych i fałszywych wspomnień, a inna dla poprawnych odrzuceń. Zapis pochodzi z elektrody F3 w okolicy czołowej czaszki (źródło: badania własne).

8 Rys. 2. Efekt pamiętania (recollection) widoczny na uśrednionym zapisie fal ERP. Od 500 do 1200 ms po ekspozycji bodźca aktywność mózgu jest podobna dla fałszywych wspomnień i poprawnych odrzuceń, a inna dla prawdziwych wspomnień. Zapis pochodzi z elektrody P3 w okolicy ciemieniowej czaszki (źródło: badania własne). 4. Podsumowanie Opisane powyżej zależności świadczą o tym, że za pomocą metody ERP możemy dotrzeć do obiektywnych wskaźników neurofizjologicznych, które umożliwiają precyzyjne rozróżnienie między procesami umysłowymi prowadzącymi do powstawania prawdziwych i fałszywych wspomnień. Oznacza to, że metoda mózgowych potencjałów wywołanych niesie możliwość wykorzystania jej w praktyce, wszędzie tam, gdzie wnioskowanie o sile i przebiegu różnych procesów pamięciowych ma znaczenie aplikacyjne. W wielu badaniach wykorzystujących metodę ERP zmierza się do zidentyfikowania specyficznych wzorców neuronalnej aktywności, które są charakterystyczne dla osób cierpiących na zaburzenia pamięci. Celem tych badań jest min. stworzenie metod do diagnozy łagodnych zaburzeń poznawczych i wczesnych stadiów choroby Alzheimera. Wyniki pierwszych badań w tym obszarze są obiecujące. Frodl i in. (2002) dowodzą, że amplituda komponentu P300 jest wyraźnie obniżona u osób cierpiących na chorobą Alzheimera w porównaniu do osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi oraz osób zdrowych. Szeroki przegląd innych badań podejmujących tę tematyką proponują Jackson i Snyder (2008).

9 Podsumowując, należy stwierdzić, że metoda mózgowych potencjałów wywołanych jest doskonałym narzędziem umożliwiającym pomiar aktywności ludzkiego mózgu, znajdującym szerokie zastosowanie we współczesnej neuronauce poznawczej. Nie należy zapominać oczywiście o pewnych ograniczeniach tej metody. Do najważniejszych z nich zalicza się niska rozdzielczość przestrzenna uzyskiwanych danych. Oznacza to, że na podstawie sygnału EEG zbieranego z elektrod umieszczonych na czaszce trudno jest wnioskować o źródle tego sygnału, czyli o tym, jaka dokładnie struktura mózgu odpowiada za interesujący nas proces umysłowy. Wnioskowanie tego typu umożliwiają bardziej zaawansowane metody, zwłaszcza funkcjonalny rezonans magnetyczny (fmri). Dynamiczny rozwój metody ERP, jak również oprogramowania służącego do obróbki i analizy uzyskiwanego sygnału, pozwalają jednak na przełamywanie tego typu ograniczeń. Ponadto, technika potencjałów wywołanych pozostaje metodą nieinwazyjną dla osób badanych i relatywnie tanią (w porównaniu np. do fmri), co stwarza możliwości szerokiego jej wykorzystania w praktyce, zwłaszcza w diagnostyce zaburzeń pamięci.

10 Bibliografia Curran, T. (2000). Brain potentials of recollection and familiarity. Memory, 28, Frodl, T., Hampel, H., Juckel, G., Bürger, K., Padberg, F., Engel. R. R., Möller, H. J., Hegerl, U. (2002). Value of event-related P300 subcomponents in the clinical diagnosis of mild cognitive impairment and Alzheimer's Disease. Psychophysiology, 39, Hauk, O., Pulvermüller, F. (2004). Effects of word length and frequency on the human event-related potential. Clinical Neuropsychology, 115, Herrmann, C. S., Grigutsch, M., Busch, N. A. (2005). EEG oscillations and wavelet analysis. W: T. C. Handy, (red.), Event-Related Potentials. A Methods Handbook. (s ). Cambridge, Massachusetts: MIT Press. Jackson, C. E., Snyder, P. J. (2008). Electroencephalography and event-related potentials as biomarkers of mild cognitive impairment and mild Alzheimer s disease. Alzheimer s and Dementia, 4, Jaśkowski, P. (2009). Neuronauka poznawcza. Jak mózg tworzy umysł. Warszawa: Vizja Press&IT. Kutas, M., Hillyard, S. A. (1980). Reading senseless sentences: Brain potentials reflect semantic incongruity. Science, 207, Longstaff, A. (2002). Neurobiologia. Krótkie wykłady. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Luck, S. J. (2005). An Introduction to Event-Related Potential Technique. Cambridge, Massachussets: MIT Press. Rugg, M. D., Curran, T. (2007). Event-related potentials and recognition memory. Trends in Cognitive Sciences, 11, Stróżak, P. (2010). The encoding and false recognition of common and abstract nouns. An event-related potentials (ERP) study. Poster zaprezentowany podczas International Neuropsychological Society Mid-Year Meeting w Krakowie. Tolentino, L. C., Tokowicz, N. (2009). Are pumpkins better than heaven? An ERP investigation of order effects in the concrete-word advantage. Brain & Language, 110, Tulving, E. (2002). Episodic memory: from mind to brain. Annual Review of Psychology, 53, Wagner, A.D., Koutstaal, W., Schacter, D.L. (1999). When encoding yields remembering: Insights from eventrelated neuroimaging. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 354,

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY UMYSŁ SZACHISTY Projekt MAT - Rozwijanie umiejętności talentów szachowych poprzez trening sprawności poznawczej, kreatywności i innowacyjności myślenia młodych szachistów Robert Porzak, Jan Przewoźnik

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego Piotr Walerjan Elektrofizjologia w padaczce Dlaczego stosujemy metody elektrofizjologiczne w diagnostyce padaczki? Ognisko padaczkowe Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

Analiza danych medycznych

Analiza danych medycznych Analiza danych medycznych Wykład 2 Rejestracja sygnału EEG Plan wykładu 1. Zasady aplikacji elektrod 2. Wzmacniacz EEG 3. Cechy sygnału EEG 4. Podstawowe rytmy mózgowe 5. Przetworzenie zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę*

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ PPT Zał. nr 4 do ZW 33/0 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Przetwarzanie informacji wzrokowej - procesy wzrokowe Nazwa w języku angielskim Processing of visual information vision process

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza Wstęp do kognitywistyki Wykład 6: Psychologia poznawcza Sześciokąt nauk kognitywnych I. Psychologia poznawcza Poznanie to zdolność człowieka do odbierania informacji z otoczenia i przetwarzania ich w celu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu.

Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne. 1. Elektroencefalografia, czyli pomiar aktywności bioeletrycznej mózgu. Mgr Dariusz Zapała Katedra Psychologii Eksperymentalnej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II d.zapala@gmail.com Ilościowa analiza sygnału EEG. Zastosowanie badawcze i diagnostyczne 1. Elektroencefalografia,

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Aneta Brzezicka Interdyscyplinarne Centrum Stosowanych Badań Poznawczych, SWPS Zdumiewająca hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol CO TO JEST ŚWIADOMOŚĆ? Medyczna koncepcja świadomości: pacjent przytomny to pacjent świadomy pacjent w stanie wegetatywnym to pacjent nieświadomy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci W 9 Definicja: amnezja pourazowa tzn. występująca po urazie mózgu. dr Łukasz Michalczyk Pamięć utajona urazy głowy urazy głowy zapalenie mózgu wirus opryszczki prostej

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Neurophysiology

KARTA KURSU. Neurophysiology KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Neurofizjologia Neurophysiology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi Dr

Bardziej szczegółowo

Multimedialne Systemy Medyczne

Multimedialne Systemy Medyczne Multimedialne Systemy Medyczne Brain-Computer Interfaces (BCI) mgr inż. Katarzyna Kaszuba Interfejsy BCI Interfejsy BCI Interfejsy mózgkomputer. Zwykle wykorzystują sygnał elektroencefalografu (EEG) do

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG NEWSLETTER BIOMED NEWS Nr. 09/2015 Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG Chcąc zrozumieć zasadę działania mózgu, można powiedzieć nieco upraszczając, że to niezbędny do życia procesor, który jest w stanie równolegle

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE BUDOWA MÓZGU -półkule lewa półkula język, logika, zdolności matematyczne, porządkowanie elementów, przyswajanie wiedzy akademickiej, prawa półkula rytm, rymy, muzyka,

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod 1100-Ps11PP-SJ Poziom kształcenia: jednolite studia magisterskie Profil: Forma studiów Stacjonarne Rok/semestr I 1 nazwisko koordynatora dydaktycznych i formy zajęć Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE FIRMA: SOMAR S.A. ul. Karoliny 4 40-186 Katowice tel. 32 359 71 00 fax. 32 359 71 11 e-mail: biuro@somar.com.pl

Bardziej szczegółowo

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego.

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego. Komputer (z ang. computer od łac. computare obliczać, dawne nazwy używane w Polsce: mózg elektronowy, elektroniczna maszyna cyfrowa, maszyna matematyczna) urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne.

RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. RHEOTEST Medingen Reometr RHEOTEST RN - Artykuły farmaceutyczne i kosmetyczne. Zadania pomiarowe w pracach badawczo-rozwojowych Głównym przedmiotem zainteresowań farmacji i kosmetyki w tym zakresie są

Bardziej szczegółowo

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H W O J S K O W A A K A D E M I A T E C H N I C Z N A W Y D Z I A Ł E L E K T R O N I K I Drukować dwustronnie P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H Grupa... Data wykonania

Bardziej szczegółowo

Komputery sterowane myślami

Komputery sterowane myślami Komputery sterowane myślami Andrzej Materka Marcin Byczuk materka@p.lodz.pl www.materka.p.lodz.pl Plan wykładu Komputery i ich sterowanie Elektryczne sygnały mózgowe Sterowanie komputerem za pomocą myśli

Bardziej szczegółowo

Programowanie obiektowe

Programowanie obiektowe Laboratorium z przedmiotu Programowanie obiektowe - zestaw 02 Cel zajęć. Celem zajęć jest zapoznanie z praktycznymi aspektami projektowania oraz implementacji klas i obiektów z wykorzystaniem dziedziczenia.

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

www.pwt.et.put.poznan.pl

www.pwt.et.put.poznan.pl Piotr Wołowik Studium Doktoranckie na Wydziale Elektrycznym Politechniki Poznańskiej ul. Piotrowo 3A, 60-965 Poznań e-mail: piotrw@et.put.poznan.pl 2005 Poznańskie Warsztaty Telekomunikacyjne Poznań 8-9

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Techniki mikroskopowe modułu: 1BL_49 1. Informacje ogólne koordynator modułu Prof. dr hab. Ewa

Bardziej szczegółowo

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Na podstawie: Albert Lozano-Nieto: RFID Design Fundamentals and Applications, CRC Press, Taylor & Francis Group, London New York, 2011 RFID RadioFrequency

Bardziej szczegółowo

Aktywność elektryczna serca. Elektrokardiografia.

Aktywność elektryczna serca. Elektrokardiografia. Ćw. M3 Zagadnienia: Aktywność elektryczna serca. Elektrokardiografia. Podstawy elektrodynamiki. (Pole elektryczne, pole magnetyczne, oddziaływanie ww pól z ładunkami, dipole) Podstawowe prawa przepływu

Bardziej szczegółowo

Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej.

Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej. Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej. Dr Dorota Bednarek Katedra Neurorehabilitacji SWPS, Warszawa Kodeks Etyczno -Zawodowy

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki

Wstęp do kognitywistyki Wstęp do kognitywistyki Wykład I: Kognitywistyka z lotu ptaka Piotr Konderak konsultacje: poniedziałki, 11:10-12:40, p. 205 Strona przedmiotu: http://konderak.eu/wkg10.html W historii intelektualnej wszystko

Bardziej szczegółowo

Umysł-język-świat 2012

Umysł-język-świat 2012 Umysł-język-świat 2012 Wykład X: Między psycholingwistyką a neurolingwistyką Teorie neurolingwistyczne John Hughlings Jackson (1835-1911) badał jak bodźce wywołują reakcje i złożoność reakcji Dwa poziomy

Bardziej szczegółowo

Badanie roli pudła rezonansowego za pomocą konsoli pomiarowej CoachLab II

Badanie roli pudła rezonansowego za pomocą konsoli pomiarowej CoachLab II 52 FOTON 99, Zima 27 Badanie roli pudła rezonansowego za pomocą konsoli pomiarowej CoachLab II Bogdan Bogacz Pracownia Technicznych Środków Nauczania Zakład Metodyki Nauczania i Metodologii Fizyki Instytut

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Wstęp do kognitywistyki Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Reprezentacje poznawcze Reprezentacja poznawcza umysłowy odpowiednik obiektów (realnie istniejących, fikcyjnych,

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie

Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie KARTA PRZEDMIOTU 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Psychologia poznawcza Rocznik studiów 2015/2016 Wydział

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie cen psychologicznych

Kształtowanie cen psychologicznych Kształtowanie cen psychologicznych Buła Paulina Radzka Monika Woźniak Arkadiusz Zarządzanie rok 3, semestr 6 Cena wartość przedmiotu (produktu lub usługi) transakcji rynkowej zgodna z oczekiwaniami kupującego

Bardziej szczegółowo

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT

Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina Neutralnych Kulturowo Testów Inteligencji CFT Rodzina testów CFT Rodzina testów CFT (Culture Fair Intelligence Test) obejmuje grupę narzędzi służących do badania inteligencji ogólnej. Poszczególne

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka WYKŁAD 4 Nowe metody badawcze Rejestracja aktywności neuronów i struktur. Potencjały wywołane.

Neurokognitywistyka WYKŁAD 4 Nowe metody badawcze Rejestracja aktywności neuronów i struktur. Potencjały wywołane. Neurokognitywistyka WYKŁAD 4 Nowe metody badawcze Rejestracja aktywności neuronów i struktur. Potencjały wywołane. Prof. dr hab. Krzysztof Turlejski UKSW Definicja Przedmiotem neurokognitywistyki jest

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa Warszawa 2015 Recenzje: prof. dr hab. Anna Matczak prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Opracowanie naukowo-techniczne: Martyna Mikulska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta:

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA. Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami

EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA. Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA Zajęcia 7 Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami Katarzyna Metelska-Szaniawska 12/11/2007 PLAN WYKŁADU I II III IV V Ekonomia a psychologia Ekonomia behawioralna

Bardziej szczegółowo

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Wykład III: Psychologiczne modele umysłu Gwoli przypomnienia: Kroki w modelowaniu kognitywnym: teoretyczne ramy pojęciowe (modele pojęciowe)

Bardziej szczegółowo

INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH. INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI

INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH. INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI INTELIGENCJA I RÓśNICE INDYWIDUALNE W BADANIACH PSYCHOFIZJOLOGICZNYCH INTELIGENCJA I JEJ PODŁOśE MÓZGOWE PRZEGLĄD KONCEPCJI WYJAŚNIENIA RÓśNIC INDYWIDUALNYCH W ZAKRESIE INTELIGENCJI ODWOŁUJĄCE SIĘ WŁAŚCIWOŚCI

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT. Wykorzystanie programu MS Excel do opracowań statystycznych CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY

SIGMA KWADRAT. Wykorzystanie programu MS Excel do opracowań statystycznych CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Wykorzystanie programu MS Excel do opracowań statystycznych PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY

Bardziej szczegółowo

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych.

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych. Informatyka Coraz częściej informatykę utoŝsamia się z pojęciem technologii informacyjnych. Za naukową podstawę informatyki uwaŝa się teorię informacji i jej związki z naukami technicznymi, np. elektroniką,

Bardziej szczegółowo

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją CZĘŚĆ A CZŁOWIEK Pytania badawcze: Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją Czy obraz świata jaki rejestrujemy naszym okiem jest zgodny z rzeczywistością? Jaki obraz otoczenia

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG

Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy potencjałów ruchowych w zapisie EMG Alicja Kędzia Katedra i Zakład Anatomii Prawidłowej Akademii Medycznej we Wrocławiu Wojciech Derkowski Poradnia Neurologiczna i Pracownia EEG w Kluczborku Zastosowanie różnych metod komputerowej analizy

Bardziej szczegółowo

Świadomość. Paweł Borycki. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski. 21 stycznia 2015

Świadomość. Paweł Borycki. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski. 21 stycznia 2015 Świadomość Paweł Borycki Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski 21 stycznia 2015 Na podstawie: Paul Thagard, Consciousness, [in:] Mind. Introduction to Cognitive Science. Second

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Pamięć. Funkcja i jej zaburzenia. Maciej Kopera

Pamięć. Funkcja i jej zaburzenia. Maciej Kopera Pamięć Funkcja i jej zaburzenia Maciej Kopera Definicja Czynność poznawcza umożliwiająca chwilowe lub trwałe zachowanie (zapamiętywanie), przechowywanie (magazynowanie), odtwarzanie (przypominanie) informacji.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja programowania IRSC OPEN

Instrukcja programowania IRSC OPEN Instrukcja programowania IRSC OPEN Zennio IRSC OPEN (ZN1CL-IRSC) I. UWAGI WSTĘPNE Urządzenie IRSC OPEN umoŝliwia wykorzystanie w systemie KNX komend róŝnych pilotów zdalnego sterowania do obsługi urządzeń

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologia neuronu

Elektrofizjologia neuronu Spis treści Co to jest neuron? 2008-11-13 Spis treści Co to jest neuron? Wstęp Rola jonów w działaniu neronu Potencjał membranowy Stan równowagi Bramki jonowe Dynamika bramek jonowych Model Hodgkina-Huxley

Bardziej szczegółowo

Wstęp. osobniczo, takich jak odciski linii papilarnych, wygląd tęczówki oka, czy charakterystyczne cechy twarzy.

Wstęp. osobniczo, takich jak odciski linii papilarnych, wygląd tęczówki oka, czy charakterystyczne cechy twarzy. 1. Wstęp. Dynamiczny rozwój Internetu, urządzeń mobilnych, oraz komputerów sprawił, iż wiele dziedzin działalności człowieka z powodzeniem jest wspieranych przez dedykowane systemy informatyczne. W niektórych

Bardziej szczegółowo

Z powyższej zależności wynikają prędkości synchroniczne n 0 podane niżej dla kilku wybranych wartości liczby par biegunów:

Z powyższej zależności wynikają prędkości synchroniczne n 0 podane niżej dla kilku wybranych wartości liczby par biegunów: Bugaj Piotr, Chwałek Kamil Temat pracy: ANALIZA GENERATORA SYNCHRONICZNEGO Z MAGNESAMI TRWAŁYMI Z POMOCĄ PROGRAMU FLUX 2D. Opiekun naukowy: dr hab. inż. Wiesław Jażdżyński, prof. AGH Maszyna synchrocznina

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Prof AE dr hab. Wojciech Czakon Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem Akademia Ekonomiczna w Katowicach Program wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Komunikacja Człowiek Komputer

Komunikacja Człowiek Komputer Komunikacja Człowiek Komputer Praca zbiorowa pod redakcją Dariusza Sawickiego Warszawa 2011 Autorzy: Marcin Godziemba-Maliszewski rozdziały 11, 12, 14, 15, 16, Marcin Kołodziej rozdziały 18, D1, Andrzej

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 7-8: Radykalny enaktywizm Ciało w mózgu Slinky (Andy Clark) Sprężynka Slinky przejawia zachowanie, wyglądające na inteligentne, pomimo tego, że nie posiada

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze: myślenie, pamięć, uczenie 1100-Ps12MPU-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze: myślenie, pamięć, uczenie 1100-Ps12MPU-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Procesy poznawcze: myślenie, pamięć, uczenie 1100-Ps12MPU-SJ Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii Kierunek psychologia

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

NZ. 2.1 PODSTAWY PSYCHOLOGII OGÓLNEJ. Basics of General Psychology KARTA PRZEDMIOTU PROGRAMOWEGO. stacjonarne/ niestacjonarne

NZ. 2.1 PODSTAWY PSYCHOLOGII OGÓLNEJ. Basics of General Psychology KARTA PRZEDMIOTU PROGRAMOWEGO. stacjonarne/ niestacjonarne Tabela 1. Metryka przedmiotu programowego- cele i efekty kształcenia POZIOM KSZTAŁCENIA POZIOM VI/ STUDIA I STOPNIA NR PRZEDMIOTU W PROGRAMIE NZ..1 PROFIL KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNY TYP PRZEDMIOTU obligatoryjny

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Czerwiec. Tunbridge Wells, 2015

Dr Marta Czerwiec. Tunbridge Wells, 2015 Dr Marta Czerwiec Tunbridge Wells, 2015 PRISM Brain Mapping Nowoczesne narzędzie oparte o najnowsze osiągnięcia neurologii Zweryfikowane przy pomocy badań empirycznych oraz testów Nie jest oparte na żadnym

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE SYGNAŁU EEG W INTERFEJSACH BCI ŁĄCZĄCYCH CZŁOWIEKA Z KOMPUTEREM

ZASTOSOWANIE SYGNAŁU EEG W INTERFEJSACH BCI ŁĄCZĄCYCH CZŁOWIEKA Z KOMPUTEREM Piotr Wołowik Politechnika Poznańska Instytut Elektroniki i Telekomunikacji ul. Piotrowo 3A, 60-965 Poznań e-mail: piotrw@et.put.poznan.pl 2004 Poznańskie Warsztaty Telekomunikacyjne Poznań 9-10 grudnia

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

Z-ETI-1010-T1I2 Psychologia ogólna. stacjonarne (stacjonarne / niestacjonarne) dr Małgorzata Kaleta-Witusiak

Z-ETI-1010-T1I2 Psychologia ogólna. stacjonarne (stacjonarne / niestacjonarne) dr Małgorzata Kaleta-Witusiak Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego Z-ETI-1010-T1I2

Bardziej szczegółowo

Planowanie ścieżki rozwojowej i edukacyjnej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym z wykorzystaniem neurotechnologii

Planowanie ścieżki rozwojowej i edukacyjnej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym z wykorzystaniem neurotechnologii Planowanie ścieżki rozwojowej i edukacyjnej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym z wykorzystaniem neurotechnologii Dr hab. inż. Jolanta Zielińska Instytut Pedagogiki Specjalnej Katedra Zastosowań Techniki

Bardziej szczegółowo

SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA

SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA 16 października 2008 SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA Umysł ludzki jako produkt ewolucji godz. 10.00-10.30 prof. dr hab. Krzysztof Łastowski, Umysł ludzki

Bardziej szczegółowo

HAŁASU Z UWZGLĘDNIENIEM ZJAWISK O CHARAKTERZE NIELINIOWYM

HAŁASU Z UWZGLĘDNIENIEM ZJAWISK O CHARAKTERZE NIELINIOWYM ZASTOSOWANIE SIECI NEURONOWYCH W SYSTEMACH AKTYWNEJ REDUKCJI HAŁASU Z UWZGLĘDNIENIEM ZJAWISK O CHARAKTERZE NIELINIOWYM WPROWADZENIE Zwalczanie hałasu przy pomocy metod aktywnych redukcji hałasu polega

Bardziej szczegółowo