Źródło: ESA/ A.Fujii. Świat Konstelacji

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Źródło: ESA/ A.Fujii. Świat Konstelacji"

Transkrypt

1 Źródło: ESA/ A.Fujii Świat Konstelacji 135

2 Wstęp W pogodną bezksiężycową noc na niebie możemy dostrzec jasną łunę skupionych gwiazd. To nasza Galaktyka - Droga Mleczna. W rzeczywistości znajdujemy się w Drodze Mlecznej, a widoczna łuna to efekt patrzenia na gwiazdy do niej należące z boku. Zwłaszcza w okresie jesiennym - od września do grudnia, na niebie możemy ujrzeć wiele wspaniałych zjawisk, bo właśnie wtedy nocna strona Ziemi zwrócona jest do centrum Drogi Mlecznej, gdzie znajduje się najwięcej jej gwiazd. Poza Drogi Mleczną, na nocnym niebie możemy rozpoznać Źródło: Cecilia Scorza poszczególne gwiazdozbiory, zwane też konstelacjami. Te grupy gwiazd nie mają nic wspólnego ze sobą z punktu widzenia astronomicznego, choć zostały one uznane za ważne, gdyż przedstawiają istotne dla historii ludzkości postacie i zjawiska. Ludzie na niebie dostrzegli na przykład lwa (Lew, lewa rycina) lub wagę (Waga, górna rycina). Źródło: Cecilia Scorza Oficjalnie astronomowie reprezentowani przez Międzynarodową Unię Astronomiczną uznają 88 konstelacji. Poza oficjalnymi gwiazdozbiorami, niemal każda kultura stworzyła własne konstelacje. W Europie jedną z najbardziej znanych grup gwiazd jest Płóg. Nie jest on oficjalnie gwiazdozbiorem, a raczej częścią należącą do Wielkiej Niedźwiedzicy (Wielkiego Wozu). Mała Niedźwiedzica Gwiazda Polarna 136 Obserwując gwiazdy w nocy zauważymy, że gwiazdozbiory poruszają się na niebie. Co więcej poruszają się jak Słońce - ze wschodu na zachód. W przypadku Słońca wiemy, że efekt ten jest spowodowany obrotem Ziemi wokół własnej osi. Dokładnie tak samo jest w przypadku gwiazd. Aby sprawdzić kierunki świata, możemy użyć gwiezdnej sztuczki: Gwiazda Polarna jest zawsze dokładnie na północy! Pług Źródło: UNAWE / C.Provot Wielka Niedźwiedzica

3 Wiemy, że oś Ziemi jest nachylona o około 23 stopni w stosunku do płaszczyzny orbity, a Gwiazda Polarna dokładnie wskazuje północ. Niestety Gwiazda Polarna nie jest najjaśniejszą z gwiazd. Ale zapoznamy Was ze sztuczką, pozwalającą ją znaleźć: najpierw musimy znaleźć konstelację Pług, która jest jednym z najbardziej znanych gwiazdozbiorów półkuli północnej (patrz rysunek na poprzedniej stronie). Pług (oznaczony żółtymi kropkami) jest częścią gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Jeśli koncepcyjnie połączymy dwie gwiazdy tyłu Wielkiej Niedźwiedzicy (zaznaczone na czerwono) i wydłużymy tę linię pięć razy w górę, docieramy do Gwiazdy Polarnej w gwiazdozbiorze Małego Wozu! Wszystkie gwiazdy Małej Niedźwiedzicy są słabsze niż Gwiazda Polarna, możemy więc łatwo ją znaleźć! Już w czasach starożytnych żeglarze skorzystali z Gwiazdy Polarnej i gwiazdozbiorów w celu zorientowania się na morzu i znalezienia drogi powrotnej do domu. Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem odpowiada szerokości geograficznej lokalizacji, z której ją obserwujemy. Co ciekawe, gwiazda ta jest jedyną gwiazdą o niezmiennej pozycji na niebie, ponieważ znajduje się na przedłużeniu osi Ziemi. Jest to bardzo szczęśliwy dla nas przypadek! Na półkuli południowej Gwiazda Północna jest niedostrzegalna. Źródło: F. Char/ESO Zdjęcie złożone z wielu ekspozycji wykonane z obserwatorium Cerro Armazones w Chile, położonego na 3060-m n.p.m. Miejsce to zostało wybrane przez Europejskie Obserwatorium Południowe (z ang. ESO) na lokalizację dla olbrzymiego teleskopu E-ELT (z ang. European Extremely Large Telescope). Ze względu na rotację Ziemi niebo nocne jawi się jako rotujące wokół południowego bieguna niebieskiego. 137

4 138

5 5.1 Widoczność gwiazdozbiorów Krótki Opis Wyznacz, które gwiazdozbiory są widoczne nocą o różnych porach roku przykładając banderolę z konstelacjami wokół Słońca i Ziemi. Słowa Kluczowe Gwiazdozbiory Słońce Potrzebne Materiały Banderola ze znakami zodiaku (w pudełku) Plastikowe planety (w pudełku) Plastikowe Słońce (w pudełku) Spinacz Cel Kształcenia Dowiedzieć się, jakie konstelacje poruszają się na niebie w ciągu roku. Kontekst Naukowy By odnaleźć gwiazdozbiory i inne ciekawe obiekty na nocnym niebie, wyobraźmy sobie tak jak astronomowie wyobrażali sobie przez setki lat sferę niebieską wokół naszego Układu Słonecznego, na której można odnaleźć wszystkie gwiazdy i obiekty Wszechświata, bez względu na to jak są daleko od nas. Należy pamiętać, że w rzeczywistości wszystkie te gwiazdy są w różnych odległościach. Gwiazdy w konstelacjach wydają się być razem ze sobą związane, ale większość z nich znajduje się w rzeczywistości setki lat świetlnych od siebie: mają dość podobną lokalizację na niebie, ale ich odległość od Ziemi może być zupełnie inna. Jednakże dla celów orientacyjnych przedstawiamy je na tej samej sferze niebieskiej. 139

6 Sfera Niebieska Gwiazda Polarna Oś Ziemi Pisces Aquarius Capricorn Libra Aries Taurus Gemini Leo Virgo Źródło: UNAWE / C.Provot Sfera niebieska ma dwie połowy: północna i południową. By rysunek pozostał zrozumiały przedstawiamy tylko Słońce, Ziemię i Marsa. Nie wszystkie gwiazdozbiory mogą być obserwowane w ciągu jednej nocy. Niektóre, jak Mały Wóz i Kasjopeja, znajdują się w pobliżu Gwiazdy Polarnej. W Europie można je dostrzec w ciągu całego roku i są nazywane konstelacjami okołobiegunowymi. Inne konstelacje są widoczne tylko w określonych porach roku. Na przykład Orion jest typowym gwiazdozbiorem zimowym w Europie, ale w Wenezueli jest to typowa konstelacja letnia, jednak tam bardziej przypomina motyla niż niebiańskiego myśliwego z powodu jego obróconej orientacji! To, jakie gwiazdozbiory są obecnie widoczne zależy w dużym stopniu od czasu i miejsca obserwacyjnego. Oczywiście gwiazdy znajdują się na niebie także w ciągu dnia. Po prostu nie możemy ich zobaczyć, ponieważ Słońce jest zbyt jasne. Tylko podczas zaćmienia Słońca, gdy Słońce jest zasłonięte przez Księżyc, można faktycznie zobaczyć gwiazdy w ciągu dnia. Pełny Opis Ułóż pasek z zodiakami wokół na niebieskim materiał i zepnij spinaczem. Wewnątrz ustaw Słońce i Ziemię Zapytaj dzieci, które gwiazdozbiory są widoczne z Ziemi. 140 By odpowiedzieć na to pytanie najpierw dzieci musza rozpoznać stronę dzienną i nocną Ziemi. Dlaczego wszystkiego gwiazdozbiory nie mogą być widocznej jednej nocy? Słońce zawsze przysłania jakąś konstelację, więc nie możemy jej obserwować. Po pół roku Ziemia przemierzy dystans połowy orbity wokół Słońca I inne gwiazdozbiory będą przez nie zakryte, a ich

7 obserwacja z Ziemi niemożliwa. W sytuacji przedstawionej na powyższym obrazku gwiazdozbiory Skorpion, Strzelec i Waga są widoczne na nocnym niebie. Gwiazdozbiory położone w kierunku Słońca, takie jak Bliźnięta czy Byk, nie są obserwowalne. By można było je dostrzec na nocnym niebie, Ziemie musi poruszać się po swojej orbicie przez kolejne kilka miesięcy. Podpowiedź: Na niebie rozpoznać można znacznie więcej gwiazdozbiorów niż wspomniane znaki zodiaku. Istnieje kilka metod, by sprawdzić które konstelacje widocznej są w danym czasie z danego miejsca jedną z nich jest obrotowa mapa nieba, czy choćby Internet. Dostępny internetowo bezpłatny program Stellarium (www. stellarium.org) ukazuje niebo widoczne o danej godzinie z każdego miejsca na Ziemi. Jeśli Źródło: Credit: Natalie Fischer taki widok wyświetlimy za pomocą rzutnika na ścianie, możemy poczuć się jak po morzem gwiazd! Można śmiało użyć tego programu do zaplanowania nocy obserwacyjnej. Powiązane ćwiczenia:

8 142

9 5.2 Znaki zodiaku i ruchy planetarne Krótki Opis Poznawanie pozycji gwiazdozbiorów względem planet I Słońca poprzez ustawienie banderoli z konstelacjami wokół Układu Słonecznego. Słowa Kluczowe Gwiazdozbiory Ruchy planet Potrzebne Materiały Banderola ze znakami zodiaku (w pudełku) Plastikowe planety (w pudełku) Plastikowe Słońce (w pudełku) Niebieski materiał (w pudełku) Spinacz Cel Kształcenia Nauczenie jak planety poruszają się wokół znaków zodiaku w ciągu roku. Kontekst Naukowy Wszędzie na sferze niebieskiej, gwiazdy i konstelacje mogą być widoczne. Na płaszczyźnie orbit planet istnieje 12 specjalnych konstelacji na sferze niebieskiej, które nazywamy znakami zodiaku. Właściwie obszar ten składa się z 13 znaków: konstelację Wężownika znajduje się nieco powyżej gwiazdozbiorów Skorpiona i Strzelca. Ze względów historycznych, nie należy ona do zodiaku. Konstelacje te są pomocne w znalezieniu planet na niebie. Obserwowana z Ziemi planeta Mars na w tle konstelację Raka. Ale ponieważ Mars obraca się wokół Słońca, dwa miesiące później znajdziemy go przed konstelacją Lwa. Więc obserwowany z Ziemi Mars wędruje poprzez znaki zodiaku. Wszystkie planety poruszają się w ten sposób. Nigdy więc nie znajdziemy planety w gwiazdozbiorze Wielkiej 143

10 Niedźwiedzicy, bo to nie leży w płaszczyźnie orbity planet wokół Słońca. Dokładnie to samo zjawisko może być obserwowane dla Słońca: obserwowane z Ziemi Słońce położone jest w kierunku gwiazdozbioru Panny, jak wskazuje rysunek. Ale w związku z ruchem Ziemi wokół Słońca, znajduje się ono w kierunku gwiazdozbioru Wagi miesiąc później. Słońce także porusza się po sferze niebieskie wzdłuż znaków zodiaku. By wykonać pełną drogę potrzebuje dokładnie rok! Źródło: Natalie Fischer Ruchy planet wokół Słońca względem gwiazdozbiorów nazywane są astronomią pozycyjną. Pełny Opis Połóż banderolę ze znakami zodiaku na kształt koła na niebieskim materiał i zepnij spinaczem. Do środka wstaw Słońce i Ziemię. Zauważ, że planety poruszają się niezgodnie z ruchem wskazówek zegara wokół Słońca. Poproś dzieci o opisanie położenia planet względem konstelacji znajdujących się w tle. Gwiazdozbiory zablokowane przez Słońce związane są z dziećmi, które obchodziły swe urodziny kilka tygodni wcześniej. Poproś każde dziecko o umiejscowienie Słońca i Ziemi w pozycji odpowiadającej jego urodzinom. Powiązane ćwiczenia:

11 5.3 Planisfera: Obrotowa mapa nieba Krótki Opis Stwórz obrotowa mapę nieba, dzięki której dostrzeżesz zjawiska na niebie danej nocy I o określonym czasie. Słowa Kluczowe Gwiazdozbiory Niebo Mapa Gwiazdy Planisfera - Mapa Gwiazd Położenie Potrzebne Materiały Planisfera - Mapa Gwiazd północnej/południowej półkuli (w Dodatkach) Przezroczysty papier Pinezka Nożyczki Klej Kolorowe pisaki Cel Kształcenia Dowiedzieć się, jak zorientować się na nocnym niebie przy użyciu obrotowej mapy nieba. Kontekst Naukowy Planisfera to okrągła mapa nocnego nieba. Gwiezdna mapa zawiera najjaśniejsze gwiazdy i gwiazdozbiory widoczne z Ziemi. To, co widzimy na nocnym niebie, zależy od tego czy obserwator znajduje się na północnej czy południowej półkuli oraz od jego szerokości i długości geograficznej. Planisfera 145

12 jest skonstruowana w ten sposób, aby swobodnie ją obracać wokół wspólnego punktu obrotu w jej środku. Planisfery zwykle posiadają przezroczyste okna przeznaczone dla konkretnej szerokości i długości geograficznej, aby pokazać tylko tę część nieba, która jest widoczna z danej szerokości geograficznej. Gwiazdy znajdujące się poniżej horyzontu nie są zaznaczone. Dwanaście miesięcy roku kalendarzowego jest oznaczonych na krawędzi mapy nieba. Pełen dobowy 24-godzinny cykl oznaczony jest na obrzeżu nakładki. Okno jest oznaczone, aby wskazać kierunek wschodniego i zachodniego Nazwy miesięcy - koło zewnętrzne Godziny w ciagu dnia- koło wewnętrze W Centrum Zenit: najwyższe miejsce w niebie Kierunki świata Wszystko co umieszczono w kole, widać na niebie Krawędź horyzontu Źródło: Uncle s Al & EU UNAWE Pełny Opis Poproś dzieci o zrobienie obrotowej mapy nieba z wykorzystaniem mapy gwiazd z Dodatków. Plastikowy model mapy znajdziesz w Puedłku. Dzieci powinny wyciąć nakładkę i mapę gwiazd. Wewnątrz nakładki wycinamy owalne okienko. Zauważ, że wielkość okienka zależna jest od szerokości i długości geograficznej, z której wykonujemy obserwacje. Im dalej od równika, tym bardziej okrągły jego kształt. Model plastykowy mapy nieba odpowiada współrzędnym Europy (północ) I Australii (południe). Wytnijcie kółko, którego kształt odpowiada waszym współrzędnym! Teraz część tylnej części nakładki pokryj klejem, a nakładaną folię przyklej do niej. 146 Ostrożnie odetnij części folii, które wystają poza krawędź nakładki. Obie części mapy połóż na siebie napisem do dołu (mapa z gwiazdami na spodzie).

13 Zrób dziurkę w środku obu części mapy i złącz je pinezką. Teraz nasza mapa nieba jest gotowa do użycia. Na dolnej części mapy, wokół gwiazd zaznaczone są miesiące i dni, na górnej części mapy z kolei widać godziny. Kierunki świata zaznaczone są wokół wyciętego okienka. Przez wycięte okienko widzimy część nieba, która jest widoczna z danego miejsca o danym czasie. Każdy gwiazdozbiór oznaczony jest jego nazwą, a jego najjaśniejsza gwiazda jest także oznaczona. Gdzie znajduje się Zodiak? Dzieci mogą go pokolorować. Jeśli odwrócimy nakładkę, inne obszary nocnego nieba będą widoczne. Czy istnieją gwiazdozbiory widoczne przez cały czas? Tak, np. Wielki Wóz, Kasjopeja, itp. Jak mam poprawnie przygotować mapę do użycia? To proste: musimy nastawić datę na dzień obserwacji (zewnętrzna część) oraz odpowiedni czas (wewnętrzna część). Uzyskamy wtedy widok na ten wycinek nieba, który jest widoczny. W jaki sposób trzymamy mapę? Na półkuli północnej odnajdujemy Gwiazdę Polarną. Mapę ustawiamy w taki sposób, by była widoczna. Następnie obracamy mapę (bez przesuwania jej części względem siebie), by napis Północ znajdował się przed nami. Mapę nieba wystawiamy w stronę Gwiazdy Polarnej. Wyobraź sobie, że mapa nieba to ogromy parasol rozciągający się nad twoją głową. Pineska odpowiada położeniu Gwiazdy Polarnej. Wszystkie gwiazdy, które znajdują się poniżej Gwiazdy Polarnej na mapie, znajdują się także poniżej jej na nocnym niebie. Możesz obrócić mapę w dowolnym kierunku świata. Wystarczy tylko przesunąć mapę z gwiazdami w ten sposób, by wskazany kierunek świata odpowiadał temu, który jest napisany na mapie. Czy musimy zmieniać obrót mapy w ciągu nocy? Ze względu na obrót Ziemie wokół własnej osi, niebo także wydaje się obracać, a nowe gwiazdozbiory ukazują się od strony wschodniej, by stare zaszły po stronie zachodniej. Ale zakres widoczności w okienku ukazującym niebo nie zmienia się znacząco w ciągu godziny. Pewnie spostrzegłeś: Obszar nieba wskazany na mapie dla danego dnia będzie również widoczny w przyszłym roku. Mapa nieba działa niezależnie od roku! Ten sam obszar nieba możesz zaobserwować w różne dni, ale o różnych godzinach (obszar widoczny 5 kwietnia o godz. 22 jest identyczny z tym, który zaobserwujesz 4 lutego o 2 w nocy lub 10 grudnia o 5:45 nad ranem). Podpowiedź: Dostępnych jest wiele świetnych aplikacja na telefony Apple, Android i Windows ukazujące nocne niebo w danym miejscu o danym czasie. 147

14 148 Wysuń telefon w kierunku nieba, a na ekranie pokażą się gwiazdy, planety i inne ciekawe obiekty widoczne w tym czasie nad twoją głową.

15 5.4 Kształty Gwiazdozbiorów Krótki Opis Zrób model gwiazdozbioru i spójrz na niego z różnych stron. Słowa Kluczowe Gwiazdozbiory Gwiazdy Perspektywa Potrzebne Materiały 5 gwiazd (w pudełku) 5 drewnianych listewek różnej długości Plastelina Cel Kształcenia Naucz się, jak naprawdę zbudowane są gwiazdozbiory i dostrzeż, że ich kształty różnią się w zależności od perspektywy z jakiej na nie spoglądamy. Kontekst Naukowy Konstelacje położone daleko od zodiaku - w północnej i południowej części sfery niebieskiej można zaobserwować o każdej porze roku. Na przykład, na półkuli północnej zawsze można ujrzeć Małą i Wielką Niedźwiedzicę (w tym Gwiazdę Polarną). Są to tak zwane gwiazdozbiory okołobiegunowe. Inne konstelacje znajdujące się bliżej zodiaku, są widoczne tylko w określonych porach roku, tak samo jak gwiazdozbiory z zodiaku. Na przykład Orion jest konstelacją zimową na półkuli północnej. 149

16 Light Years Źródło: UNAWE C.Provot Na powyższym rysunku Orion jest dostrzegalny po prawej stronie. Gwiazdy w tym gwiazdozbiorze wydają się być związane w jakiś sposób, ale czy tak jest naprawdę? Odpowiedź na to pytanie można znaleźć w lewej części rysunku: nie, gwiazdy te nie są ze sobą fizycznie związane. Po prostu znajdują się w tej samej części nieba, ale jeśli wziąć pod uwagę odległość od Ziemi, a także myśląc trójwymiarowo można zauważyć, że w rzeczywistości znajdują się daleko od siebie. Dziewczynka w dolnej części obraza stoi na ziemi i wpatruje się w niebo. Widzi konstelację, ponieważ z jej perspektywy wszystkie gwiazdy są rzutowane na sferze niebieskiej jako jeden obraz. Nie widzi, że gwiazdy są w różnych odległościach od niej. Nie wszystkie gwiazdy należące do jednej konstelacji mają taką samą jasność. Najjaśniejszą gwiazdę konstelacji zwykle nazywa się gwiazdą alfa i zawsze nadana jej jest specjalna nazwa. Na przykład w gwiazdozbiorze Lwa gwiazda alfa nazywa się Regulus, co oznacza mały król. To, co ludzie rozpoznają w grupie gwiazd na nocnym niebie zależy od kultury. Dlatego nazwy gwiazd i konstelacji odzwierciedlają historię przeszłych i obecnych kultur. Poniższa tabelka zawiera listę najjaśniejszych gwiazd z najbardziej znanych gwiazdozbiorach: 150

17 Gwiazdozbiór Skrót Gwiazda Alfa Bootes Greater Bear Little Bear Virgo Leo Aquila Lyra Cygnus Boo UMa UMi Vir Leo Aql Lyr Cyg Arcturus Dubhe Polaris Spica Regulus Altair Vega Deneb Pełny Opis Przyklej 5 gwiazdek do drewnianych patyczków różnej długości i przyczep je do stołu z użyciem plasteliny, w różnych odległościach od siebie, tak by spoglądając na nie z jednej strony tworzyły gwiazdozbiór Kasjopeji Pozwól dzieciom spojrzeć na gwiazdozbiór z różnych perspektyw, z przodu i z boku w zaciemnionym pomieszczeniu. Co widzą? Z przed gwiazdy wyglądają jak znany im gwiazdozbiór, ale oglądane z boku grupa gwiazd przybiera zupełnie innego kształtu. W zasadzie konstelacje przyjmują znany nam kształt tylko z perspektywy obserwatora znajdującego się na Ziemi. Jeśli zdołalibyśmy polecieć w kosmos i spojrzeć na grupy gwiazd z innej strony, zauważylibyśmy, że gwiazdy należące do tej samej konstelacji znajdują się w rzeczywistości w różnych odległościach od Ziemi. Podpowiedź: Wykonaj to samo ćwiczenie z innymi gwiazdozbiorami. Źródło: UNAWE / C.Provot Źródło: ESA / A.Fujii 151

18 152

19 5.5 Gwiazdozbiory z opowieści Pełny Opis Przeczytaj opowieści o gwiazdozbiorach i powiąż je z porami roku poprzez podejrzenie konstelacji za pomocą podglądacza. Słowa Kluczowe Gwiazdozbiory Karty Podglądacz gwiazdozbiorów Pory roku Opowieści Potrzebne Materiały Opowieści o konstelacjach (w Dodatkach) Podglądacz gwiazdozbiorów (w pudełku) Karty konstelacji (w pudełku) Cel Kształcenia Dowiedzieć się, jakie opowieści kryją się za gwiazdozbiorami i związanymi z nimi porami roku. Kontekst Naukowy Obrazy, które widzimy w zbiorach gwiazd powstawały w ludzkiej wyobraźni przez tysiące lat. To samo dotyczy nazw, które są przypisane do poszczególnych gwiazd. Odzwierciedlają one historię dawnych kultur. 153

20 Na zdjęciu po lewej widzimy grupę gwiazd widocznych latem. Niektóre dzieci widzą w nich wóz, ćwierć nuty lub sztylet. Z pomocą linii na rysunku po prawej łatwiej będzie nam się odgadnąć jaki gwiazdozbiór to jest. Niektóre dzieci wyobrażają sobie go jako węża ogrodowego, inne jako zjeżdżalnie, a jeszcze widzą wodospad. Co widzisz? To co widzimy zależy od tego, co jest nam znane. Panie nauczycielki mogą zobaczyć wysoki obcas, a umuzykalnione dzieci mogą - muzyczne nuty. Źródło: Cecilia Scorza Bardzo interesujące jest porównanie nazw konstelacji różnych kultur. Co zobaczyliby Indianie z obszaru Amazonki? Na pewno nie nutę! Pewnie węża wodnego Mieszkańcy Wenezueli widzieli na niebie kosz dla niemowląt. A co Grecy zobaczyli na niebie 3500 roku temu? Widzieli skorpiona! Źródło: Cecilia Scorza Pełny Opis Nawet w ciągu dnia można ćwiczyć rozpoznawania gwiazdozbiorów. Podglądacz konstelacji jest bardzo przydatny do tego celu. Umieść w nim zestaw kart konstelacji. Karty te mają otwory w pozycji gwiazd (dolny lewy obraz), o średnicy otworów odpowiadających jasności poszczególnych gwiazd. 154

21 Po pierwsze, pozwól dzieciom zapoznać się z opowieści o konstelacjach (w Dodatkach). Mogą je czytać na głos lub przysłuchiwać się tobie. Poproś dzieci, by przypisały karty konstelacji do odpowiednich opowieści: saga o Andromedzie, opowieść o Wielkiej Niedźwiedzicy, myśliwym Orionie itp. Każda opowieść zawiera konstelacje typowe dla danej pory roku: przez podział karty do opowieści, dzieci także dowiadują się z związaniu gwiazdozbiorów z odpowiednimi porami roku! Podpowiedź: Jedno dziecko wkłada kartę do podglądacza konstelacji. Inne dziecko nie widząc motywu karty zgaduje jaki to gwiazdozbiór. Tak więc dzieci wspólnie ćwiczą rozpoznawanie gwiazdozbiorów w ciemności. Źródło:: Natalie Fischer 155

22 156

Jaki jest Wszechświat?

Jaki jest Wszechświat? 1 Jaki jest Wszechświat? Od najmłodszych lat posługujemy się terminem KOSMOS. Lubimy gry komputerowe czy filmy, których akcja rozgrywa się w Kosmosie, na przykład Gwiezdne Wojny. Znamy takie słowa, jak

Bardziej szczegółowo

Aplikacje informatyczne w Astronomii. Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych

Aplikacje informatyczne w Astronomii. Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych Aplikacje informatyczne w Astronomii Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych Skrót kursu: Tydzień I wstęp i planowanie pokazów popularnonaukowych a) współrzędne niebieskie układy

Bardziej szczegółowo

Kroki: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 października - 12 listopada 2010

Kroki: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 października - 12 listopada 2010 Kroki: CZEGO potrzebuję? Długopis lub ołówek Latarka z czerwonym światłem lub do trybu nocnego GPS, dostęp do Internetu lub mapa topograficzna Wydrukowany Przewodnik obserwatora z formularzem raportu JAK

Bardziej szczegółowo

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ]

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ] Tellurium szkolne [ ] Prezentacja produktu Przeznaczenie dydaktyczne. Kosmograf CONATEX ma stanowić pomoc dydaktyczną w wyjaśnianiu i demonstracji układu «ZIEMIA - KSIĘŻYC - SŁOŃCE», zjawiska nocy i dni,

Bardziej szczegółowo

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI 1. Wpisz w odpowiednich miejscach następujące nazwy: Równik, Zwrotnika Raka, Zwrotnik Koziorożca iegun Południowy, iegun Północny Koło Podbiegunowe Południowe Koło Podbiegunowe Południowe RUCH OROTOWY

Bardziej szczegółowo

Odległość kątowa. Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1

Odległość kątowa. Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1 Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1 Rok 2015 1. Wstęp teoretyczny Patrząc na niebo po zachodzie Słońca mamy wrażenie, że znajdujemy się pod rozgwieżdżoną kopułą. Kopuła ta stanowi połowę tzw.

Bardziej szczegółowo

Galaktyki i Gwiazdozbiory

Galaktyki i Gwiazdozbiory Galaktyki i Gwiazdozbiory Co to jest Galaktyka? Galaktyka (z gr. γαλα mleko) duży, grawitacyjnie związany układ gwiazd, pyłu i gazu międzygwiazdowego oraz niewidocznej ciemnej materii. Typowa galaktyka

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA

REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA ORGANIZOWANEGO W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 DLA UCZNIÓW SZKÓŁ GIMNZJALNYCH I PONADGIMNAZJALYCH 1 Konkurs z astronomii

Bardziej szczegółowo

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi. - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi.

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi.  - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi Ruch obiegowy W starożytności uważano, że wszystkie ciała niebieskie wraz ze Słońcem poruszają się wokół Ziemi. Jest to tzw. teoria geocentryczna.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1 Wyznaczanie prawidłowej orientacji zdjęcia słonecznej fotosfery, wykonanego teleskopem TAD Gloria.

Ćwiczenie 1 Wyznaczanie prawidłowej orientacji zdjęcia słonecznej fotosfery, wykonanego teleskopem TAD Gloria. Ćwiczenie 1 Wyznaczanie prawidłowej orientacji zdjęcia słonecznej fotosfery, wykonanego teleskopem TAD Gloria. Autorzy: Krzysztof Ropek, uczeń I Liceum Ogólnokształcącego w Bochni Grzegorz Sęk, astronom

Bardziej szczegółowo

Zasady rzutowania prostokątnego. metodą europejską. Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu. Zasady rzutowania prostokątnego

Zasady rzutowania prostokątnego. metodą europejską. Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu. Zasady rzutowania prostokątnego Zasady rzutowania prostokątnego metodą europejską Opracował: Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu Wiadomości ogólne Rzutem nazywamy rysunkowe odwzorowanie przedmiotu lub bryły geometrycznej

Bardziej szczegółowo

Elementy astronomii w geografii

Elementy astronomii w geografii Elementy astronomii w geografii Prowadzący: Marcin Kiraga kiraga@astrouw.edu.pl Podstawowe podręczniki: Jan Mietelski, Astronomia w geografii Eugeniusz Rybka, Astronomia ogólna Podręczniki uzupełniające:

Bardziej szczegółowo

Autor: Monika Babisz Spis treści

Autor: Monika Babisz Spis treści Autor: Monika Babisz Spis treści Spis treści 1 Czym jest gwiazda?... 3 2 Czym jest gwiazdozbiór?... 3 3 Gwiazdozbiór Ryby... 4 4 Co to jest znak zodiaku?... 5 4.1 Zapach dla ryb... 7 4.2 Cytaty dla ryb...

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki

Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki Ćwiczenie laboratoryjne 2 Temat: Modelowanie powierzchni swobodnych 3D przy użyciu programu Autodesk Inventor Spis treści 1.

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Zadanie 1 Do poniższych poleceń dobierz najlepsze źródło informacji. Uwaga: do każdego polecenia dobierz tylko jedno źródło informacji. Polecenie Źródło

Bardziej szczegółowo

Tworzenie nowego rysunku Bezpośrednio po uruchomieniu programu zostanie otwarte okno kreatora Nowego Rysunku.

Tworzenie nowego rysunku Bezpośrednio po uruchomieniu programu zostanie otwarte okno kreatora Nowego Rysunku. 1 Spis treści Ćwiczenie 1...3 Tworzenie nowego rysunku...3 Ustawienia Siatki i Skoku...4 Tworzenie rysunku płaskiego...5 Tworzenie modeli 3D...6 Zmiana Układu Współrzędnych...7 Tworzenie rysunku płaskiego...8

Bardziej szczegółowo

Planetarium Uncle Milton Instrukcja obsługi Nr produktu: 190710

Planetarium Uncle Milton Instrukcja obsługi Nr produktu: 190710 Planetarium Uncle Milton Instrukcja obsługi Nr produktu: 190710 Pobierz ekscytującą wycieczkę audio po nocnym niebie ze strony UncleMilton.com! Kod strony STAT1143 Odkrywaj Wszechświat! Witaj w niesamowitym

Bardziej szczegółowo

Określanie współrzędnych geograficznych pomoc dla uczniów klas pierwszych gimnazjum.

Określanie współrzędnych geograficznych pomoc dla uczniów klas pierwszych gimnazjum. Określanie współrzędnych geograficznych pomoc dla uczniów klas pierwszych gimnazjum. Szerokość geograficzna jest to kąt pomiędzy płaszczyzną równika, a półprostą wychodzącą ze środka Ziemi i przechodzącą

Bardziej szczegółowo

Kartkówka powtórzeniowa nr 2

Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Terminarz: 3g 7 lutego 3b, 3e 8 lutego 3a, 3c, 3f 9 lutego Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Zagadnienia: 1. czas słoneczny 2. ruch obrotowy i obiegowy Słońca 3. dni charakterystyczne, oświetlenie Ziemi Ad.

Bardziej szczegółowo

Astronomiczny elementarz

Astronomiczny elementarz Astronomiczny elementarz Pokaz dla uczniów klasy 5B Szkoły nr 175 Agnieszka Janiuk 25.06.2013 r. Astronomia najstarsza nauka przyrodnicza Stonehenge w Anglii budowla z okresu 3000 lat p.n.e. Starożytni

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU CEL OGÓLNY- UŚWIADOMIENIE UCZNIOM, ŻE MIMO IŻ SŁOŃCE WYSYŁA ZAWSZE TAKĄ SAMĄ

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy

Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy Edytor tekstu MS Word 2003 - podstawy Cz. 4. Rysunki i tabele w dokumencie Obiekt WordArt Jeżeli chcemy zamieścić w naszym dokumencie jakiś efektowny napis, na przykład hasło reklamowe, możemy wykorzystać

Bardziej szczegółowo

Astrofotografia z lustrzanką cyfrową

Astrofotografia z lustrzanką cyfrową Astrofotografia z lustrzanką cyfrową czyli jak połączyć lustrzankę z teleskopem Kupując teleskop, zapewne będziesz zainteresowany wykonywaniem zdjęć przez nowo kupiony sprzęt. Jeżeli posiadasz lustrzankę

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym?

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym? WYDZIAŁ ARCHITEKTURY POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ T E S T K W A L I F I K A C Y J N Y Z P R E D Y S P O Z Y C J I D O Z A W O D U A R C H I T E K T A GDAŃSK, 6 CZERWCA 2009, CZAS TRWANIA TESTU (CZĘŚĆ A + B +

Bardziej szczegółowo

KONKURS ASTRONOMICZNY

KONKURS ASTRONOMICZNY SZKOLNY KLUB PRZYRODNICZY ALTAIR KONKURS ASTRONOMICZNY ETAP PIERWSZY 1. Jakie znasz ciała niebieskie? Gwiazdy, planety, planety karłowate, księŝyce, planetoidy, komety, kwazary, czarne dziury, ciemna materia....

Bardziej szczegółowo

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne.

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia (semestr 3 / gimnazjum) Lekcja numer 1 Temat: Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia jest nauką opisującą świat, w którym żyjemy. Wyraz geographia (z języka greckiego) oznacza

Bardziej szczegółowo

Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. 1h = 15 0

Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. 1h = 15 0 Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. Kilka słów wstępnych Ziemia obraca się z zachodu na wschód. W ciągu 24 godzin obróci się o 360 0. Jeżeli podzielimy 360 0 na 24 godziny otrzymamy

Bardziej szczegółowo

Anna Malinowska Fotografowanie pozornego ruchu sfery niebieskiej

Anna Malinowska Fotografowanie pozornego ruchu sfery niebieskiej Anna Malinowska Fotografowanie pozornego ruchu sfery niebieskiej Konieczność zrobienia zdjęć bardzo mnie zdenerwowała (jak chyba zresztą wszystkich uczestników studiów podyplomowych Nauczyciel fizyki w

Bardziej szczegółowo

D FAŁSZ D PRAWDA ",==,./. ',<:"'''4''0''7'''' '-' '-_._-._._._._.-.-_.-...,

D FAŁSZ D PRAWDA ,==,./. ',<:'''4''0''7'''' '-' '-_._-._._._._.-.-_.-..., Obraz Ziemi. Ziemia we Wszechświecie 12. Informacje geograficzne przedstawia się na mapach za pomocą różnych metod. Zaznacz poprawne przyporządkowanie m~tody do danej mapy. A. Metoda Izolinii - mapa izobar.

Bardziej szczegółowo

Główne elementy zestawu komputerowego

Główne elementy zestawu komputerowego Główne elementy zestawu komputerowego Monitor umożliwia oglądanie efektów pracy w programach komputerowych Mysz komputerowa umożliwia wykonywanie różnych operacji w programach komputerowych Klawiatura

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Szkoła Podstawowa nr 7 w Brodnicy. Problemy, które chcemy rozwiązać:

KARTA PROJEKTU. Szkoła Podstawowa nr 7 w Brodnicy. Problemy, które chcemy rozwiązać: KARTA PROJEKTU Szkoła: Temat projektu/ zakres tematyczny: Szkoła Podstawowa nr 7 w Brodnicy Tajemnice Kosmosu projekt astronomiczny Zespół projektowy: Nauczyciel opiekun: Problemy, które chcemy rozwiązać:

Bardziej szczegółowo

Zestaw 1. Rozmiary kątowe str. 1 / 5

Zestaw 1. Rozmiary kątowe str. 1 / 5 Materiały edukacyjne Tranzyt Wenus 2012 Zestaw 1. Rozmiary kątowe Czy zauważyliście, że drzewo, które znajduje się daleko wydaje się być dużo mniejsze od tego co jest blisko? To zjawisko nazywane jest

Bardziej szczegółowo

Cenne informacje dla rodziców

Cenne informacje dla rodziców Cenne informacje dla rodziców Rok szkolny 2014/2015 Co trzylatek umieć powinien -Posługuje się określeniami odnoszącymi się do kierunków w przestrzeni (na, pod, za, przed). -Klasyfikuje przedmioty ze względu

Bardziej szczegółowo

Prosta astrofotografia planetarna i księżycowa. Piotr Biniarz

Prosta astrofotografia planetarna i księżycowa. Piotr Biniarz Prosta astrofotografia planetarna i księżycowa. Piotr Biniarz Wielu astronomów-amatorów swoją przygodę z astrofotografią zaczyna od kamer internetowych. Po zakupie teleskopu także zdecydowałem się na podobny

Bardziej szczegółowo

Cykl lekcji informatyki w klasie IV szkoły podstawowej. Wstęp

Cykl lekcji informatyki w klasie IV szkoły podstawowej. Wstęp Cykl lekcji informatyki w klasie IV szkoły podstawowej Wstęp Poniżej przedstawiam cykl początkowych lekcji informatyki poświęconym programowi Paint. Nie są to scenariusze lekcji, lecz coś w rodzaju kart

Bardziej szczegółowo

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

Użycie przestrzeni papieru i odnośników - ćwiczenie

Użycie przestrzeni papieru i odnośników - ćwiczenie Użycie przestrzeni papieru i odnośników - ćwiczenie Informacje ogólne Korzystanie z ćwiczeń Podczas rysowania w AutoCADzie, praca ta zwykle odbywa się w przestrzeni modelu. Przed wydrukowaniem rysunku,

Bardziej szczegółowo

Kopiowanie zdjęć z aparatu cyfrowego do komputera. Na samych początku przygotujmy miejsce na dysku komputera.

Kopiowanie zdjęć z aparatu cyfrowego do komputera. Na samych początku przygotujmy miejsce na dysku komputera. Kopiowanie zdjęć z aparatu cyfrowego do komputera. Na samych początku przygotujmy miejsce na dysku komputera. W tym celu kliknijmy Start (aby rozpocząć pracę) [to ta ikonka z logiem okienka, zupełnie takim

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNE OBSERWACJE SŁOŃCA

BEZPIECZNE OBSERWACJE SŁOŃCA BEZPIECZNE OBSERWACJE SŁOŃCA Słońce to jeden z najciekawszych obiektów do amatorskich badań astronomicznych. W porównaniu do innych jest to obiekt wyjątkowo łatwy do znalezienia każdy potrafi wskazać położenie

Bardziej szczegółowo

w programie Baltie 1. Uruchamiamy program komputerowy Praca z komputerem to praca z programami komputerowymi. Każdy program trzeba uruchomić.

w programie Baltie 1. Uruchamiamy program komputerowy Praca z komputerem to praca z programami komputerowymi. Każdy program trzeba uruchomić. Temat 1 Budujemy sceny w programie Baltie 1. Uruchamiamy program komputerowy Praca z komputerem to praca z programami komputerowymi. Każdy program trzeba uruchomić. Przykład 1 Aby uruchomić program komputerowy,

Bardziej szczegółowo

c. Przesuwamy sześcian wzdłuż osi Z o wartość 5

c. Przesuwamy sześcian wzdłuż osi Z o wartość 5 Celem ćwiczenia będzie stworzenie i zaanimowanie kół zębatych. W przykładzie, posłużymy się metodami odejmowania określonych części obiektu, wykorzystamy funkcję Boolean, która działa na zasadzie algebry

Bardziej szczegółowo

Wstęp do GIMP wycinanie obiektu z obrazka, projekt napisu. Rozpoczynamy prace w GIMP-e

Wstęp do GIMP wycinanie obiektu z obrazka, projekt napisu. Rozpoczynamy prace w GIMP-e Rozpoczynamy prace w GIMP-e 1. Odpalamy program GIMP szukamy go albo na pulpicie albo w programach (ikonka programu widoczna w prawym górnym rogu). 2. Program uruchamia się na początku widzimy tzw. Pulpit

Bardziej szczegółowo

ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY

ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY Zadanie: 026 Na rysunku przedstawiono osiem planet Układu Słonecznego. Jedną z planet oznaczono literą A. Oceń prawdziwość poniższych informacji. Wpisz znak X w

Bardziej szczegółowo

( W.Ogłoza, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Pracownia Astronomiczna)

( W.Ogłoza, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Pracownia Astronomiczna) TEMAT: Analiza zdjęć ciał niebieskich POJĘCIA: budowa i rozmiary składników Układu Słonecznego POMOCE: fotografie róŝnych ciał niebieskich, przybory kreślarskie, kalkulator ZADANIE: Wykorzystując załączone

Bardziej szczegółowo

Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA

Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA Temat 6 : JAK ZMIERZONO ODLEGŁOŚCI DO KSIĘŻYCA, PLANET I GWIAZD? 1) Co to jest paralaksa? Eksperyment Wyciągnij rękę jak najdalej od siebie z palcem

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI 6 PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI Zabawki jako pomoce dydaktyczne Proponowane ćwiczenia Budowanie MATEMATYKA: podstawowe pojęcia matematyczne odkrywanie podstawowych cech przedmiotów kolor rozpoznawanie liczby

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA

PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA 2015 rok Janusz Bańkowski, Bełchatów Patronat programu SOS PTMA PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA Wstęp Arkusz kalkulacyjny MS Excel to doskonałe narzędzie obliczeniowe wszechstronnego użytku. Za pomocą

Bardziej szczegółowo

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca ZAĆMIENIA Zaćmienia Słońca 1. Całkowite zaćmienie Słońca 20 marca 2015. Pas fazy całkowitej zaćmienia rozpocznie się 20 marca 2015 o godzinie 9 h 10 m na północnym Atlantyku, prawie 500 km na południe

Bardziej szczegółowo

Skalowanie i ustawianie arkuszy/układów wydruku w AutoCAD autor: M. Motylewicz, 2012

Skalowanie i ustawianie arkuszy/układów wydruku w AutoCAD autor: M. Motylewicz, 2012 1 z 72 Rysunek rysujemy w skali rzeczywistej tzn. jeżeli pas ruchu ma szerokość 3,5m to wpisujemy w AutoCAD: 3,5 jednostki (mapa oczywiście również musi być wstawiona w skali 1:1). Opisany w dalszym ciągu

Bardziej szczegółowo

Katedra Zarządzania i Inżynierii Produkcji 2013r. Materiały pomocnicze do zajęć laboratoryjnych

Katedra Zarządzania i Inżynierii Produkcji 2013r. Materiały pomocnicze do zajęć laboratoryjnych Materiały pomocnicze do zajęć laboratoryjnych 1 Używane w trakcie ćwiczeń moduły programu Autodesk Inventor 2008 Tworzenie złożenia Tworzenie dokumentacji płaskiej Tworzenie części Obserwacja modelu/manipulacja

Bardziej szczegółowo

Tytuł projektu: Niebo bez tajemnic CZĘŚĆ I INFORMACJE O WNIOSKODAWCY

Tytuł projektu: Niebo bez tajemnic CZĘŚĆ I INFORMACJE O WNIOSKODAWCY Tytuł projektu: Niebo bez tajemnic CZĘŚĆ I INFORMACJE O WNIOSKODAWCY 1. Dokładny adres wnioskodawcy wraz z numerem telefonu, faxem, e-mailem oraz adresem strony www: ulica:kochanowskiego1 telefon: 52 384

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po soczewkach

Przewodnik po soczewkach Przewodnik po soczewkach 1. Wchodzimy w program Corel Draw 11 następnie klikamy Plik /Nowy => Nowy Rysunek. Następnie wchodzi w Okno/Okno dokowane /Teczka podręczna/ Przeglądaj/i wybieramy plik w którym

Bardziej szczegółowo

Zbudowanie latawca jest bardzo proste, wystarczy, że krok po kroku będziesz postępował według tego co napisaliśmy poniżej.

Zbudowanie latawca jest bardzo proste, wystarczy, że krok po kroku będziesz postępował według tego co napisaliśmy poniżej. Jak zbudować latawiec? Zbudowanie latawca jest bardzo proste, wystarczy, że krok po kroku będziesz postępował według tego co napisaliśmy poniżej. Rzeczy które będą ci potrzebne: 1.Dwie proste listewki.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 8 Temat: Obserwacja i analiza linii sił pola magnetycznego.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 8 Temat: Obserwacja i analiza linii sił pola magnetycznego. LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 8 Temat: Obserwacja i analiza linii sił pola magnetycznego. Zestaw ćwiczeniowy zawiera cztery magnesy (dwa małe i dwa duże)

Bardziej szczegółowo

Mały przewodnik po Mikroobserwatorium. http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/

Mały przewodnik po Mikroobserwatorium. http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/ Mały przewodnik po Mikroobserwatorium. http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/ Rozpoczynamy od wizyty na stronie głównej. Tu znajduje się zaproszenie do darmowego skorzystania z sieci teleskopów

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Sendor Słowa kluczowe Meble kuchenne w Intericad. Otwieramy moduł kuchenny korzystając z menu: Moduł kuchenny/pokaż Bibliotekę

Krzysztof Sendor Słowa kluczowe Meble kuchenne w Intericad. Otwieramy moduł kuchenny korzystając z menu: Moduł kuchenny/pokaż Bibliotekę Program Intericad T5 Wersja polska Przygotował: Krzysztof Sendor Słowa kluczowe Meble kuchenne w Intericad Tworzenie zabudowy kuchennej w Intericad T5 Otwieramy moduł kuchenny korzystając z menu: Moduł

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy Cz. 3. Rysunki w dokumencie Obiekt Fontwork Jeżeli chcemy zamieścić w naszym dokumencie jakiś efektowny napis, na przykład tytuł czy hasło promocyjne, możemy w

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ Temat ośrodka tygodniowego: Ziemia jest okrągła? Temat ośrodka dziennego: Czy Ziemia jest okrągła? Kształtowane umiejętności ucznia w zakresie poszczególnych

Bardziej szczegółowo

Równania miłości. autor: Tomasz Grębski

Równania miłości. autor: Tomasz Grębski Równania miłości autor: Tomasz Grębski Tytuł pewnie trochę dziwnie brzmi, bo czy miłość da się opisać równaniem? Symbolem miłości jest niewątpliwie Serce, a zatem spróbujmy opisać kształt serca równaniem

Bardziej szczegółowo

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Elementy astronomii w nauczaniu przyrody dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Szkic referatu Krótki przegląd wątków tematycznych przedmiotu Przyroda w podstawie MEN Astronomiczne zasoby

Bardziej szczegółowo

Grafika 3D program POV-Ray - 94 -

Grafika 3D program POV-Ray - 94 - Temat 12: Polecenie blob parametry i zastosowanie do tworzenia obiektów. Użycie polecenia blob (kropla) jest wygodnym sposobem tworzenia gładkiego przejścia pomiędzy bryłami (kulami lub walcami). Możemy

Bardziej szczegółowo

Mamy co prawda trawiastą powierzchnię ziemi i niebo, ale scena wygląda mało realistycznie. Zmieńmy nieco właściwości tekstury płaszczyzny gruntu:

Mamy co prawda trawiastą powierzchnię ziemi i niebo, ale scena wygląda mało realistycznie. Zmieńmy nieco właściwości tekstury płaszczyzny gruntu: Temat 15: Grunt, niebo, mgła i tęcza w POV-Ray. Dotychczas modelowaliśmy pojedyncze przedmioty oraz wnętrza i ich wyposażenie. Pora zająć się krajobrazem. Nieodłącznymi elementami każdego krajobrazu są

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt graficzny z metamorfozą (ćwiczenie dla grup I i II modułowych) Otwórz nowy rysunek. Ustal rozmiar arkusza na A4. Z przybornika wybierz rysowanie elipsy (1). Narysuj okrąg i nadaj mu średnicę 100

Bardziej szczegółowo

teleskop Cassegraina - posiada paraboliczne zwierciadło główne oraz mniejsze wtórne, eliptyczne

teleskop Cassegraina - posiada paraboliczne zwierciadło główne oraz mniejsze wtórne, eliptyczne TELESKOP ZWIERCIADLANY (reflektor) - jego podstawowymi częściami są: zwierciadło, okular i tubus. Mają niższą sprawność optyczną od refraktorów i zwykle dają niższy kontrast na skutek centralnego przesłonięcia

Bardziej szczegółowo

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją CZĘŚĆ A CZŁOWIEK Pytania badawcze: Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją Czy obraz świata jaki rejestrujemy naszym okiem jest zgodny z rzeczywistością? Jaki obraz otoczenia

Bardziej szczegółowo

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Zadanie: Utwórz szablon rysunkowy składający się z: - warstw - tabelki rysunkowej w postaci bloku (według wzoru poniżej)

Bardziej szczegółowo

przeprowadzonych dnia 27. II. 2015 r

przeprowadzonych dnia 27. II. 2015 r Prowadząca: Agata Wiącek SCENARIUSZ ZAJĘĆ Z DZIEĆMI 6 LETNIMI przeprowadzonych dnia 27. II. 2015 r TEMAT: Zgaduj-zgadula nt. Wszystko o kosmosie - rozwiązywanie zagadek i zadań na temat dotyczący kosmosu

Bardziej szczegółowo

Optyka 2012/13 powtórzenie

Optyka 2012/13 powtórzenie strona 1 Imię i nazwisko ucznia Data...... Klasa... Zadanie 1. Słońce w ciągu dnia przemieszcza się na niebie ze wschodu na zachód. W którym kierunku obraca się Ziemia? Zadanie 2. Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

MODEL FUNKCJONOWANIA UKŁADU KRĄŻENIA [ BAP_2014969.doc ]

MODEL FUNKCJONOWANIA UKŁADU KRĄŻENIA [ BAP_2014969.doc ] MODEL FUNKCJONOWANIA UKŁADU KRĄŻENIA [ ] Użytkowanie Jak napełnić model układu krążenia? 1. Model ułożyć poziomo, płasko na stole. 2. Odłączyć niebieskie rurki od układu krążenia, łączenie znajduje się

Bardziej szczegółowo

Jak rozwiązywać zadania.

Jak rozwiązywać zadania. Wykład udostępniam na licencji Creative Commons: Jak rozwiązywać zadania. Piotr A. Dybczyński zenit północny biegun świata BN miejscowy południk astronomiczny Z punkt wschodu szerokość geograficzna deklinacja

Bardziej szczegółowo

Wenus na tle Słońca. Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek. Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego

Wenus na tle Słońca. Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek. Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego Wenus na tle Słońca Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego Instytut Astronomiczny UWr Czym się zajmujemy? uczymy studentów, prowadzimy badania naukowe (astrofizyka

Bardziej szczegółowo

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi.

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi. ETAP II Konkurencja I Ach te definicje! (każda poprawnie ułożona definicja warta jest aż dwa punkty) Astronomia to nauka o ciałach niebieskich zajmująca się badaniem ich położenia, ruchów, odległości i

Bardziej szczegółowo

RYSUNEK TECHNICZNY I GEOMETRIA WYKREŚLNA INSTRUKCJA DOM Z DRABINĄ I KOMINEM W 2D

RYSUNEK TECHNICZNY I GEOMETRIA WYKREŚLNA INSTRUKCJA DOM Z DRABINĄ I KOMINEM W 2D Politechnika Białostocka Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska Zakład Informacji Przestrzennej Inżynieria Środowiska INSTRUKCJA KOMPUTEROWA z Rysunku technicznego i geometrii wykreślnej RYSUNEK TECHNICZNY

Bardziej szczegółowo

Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawowymi funkcjami i pojęciami związanymi ze środowiskiem AutoCAD 2012 w polskiej wersji językowej.

Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z podstawowymi funkcjami i pojęciami związanymi ze środowiskiem AutoCAD 2012 w polskiej wersji językowej. W przygotowaniu ćwiczeń wykorzystano m.in. następujące materiały: 1. Program AutoCAD 2012. 2. Graf J.: AutoCAD 14PL Ćwiczenia. Mikom 1998. 3. Kłosowski P., Grabowska A.: Obsługa programu AutoCAD 14 i 2000.

Bardziej szczegółowo

Definicja obrotu: Definicja elementów obrotu:

Definicja obrotu: Definicja elementów obrotu: 5. Obroty i kłady Definicja obrotu: Obrotem punktu A dookoła prostej l nazywamy ruch punktu A po okręgu k zawartym w płaszczyźnie prostopadłej do prostej l w kierunku zgodnym lub przeciwnym do ruchu wskazówek

Bardziej szczegółowo

Pakiet nauczyciela: przewodnik obserwacji

Pakiet nauczyciela: przewodnik obserwacji Pakiet nauczyciela: przewodnik obserwacji Zachęć swoich uczniów do wzięcia udziału w ogólnoświatowej kampanii naukowej, polegającej na obserwacji gwiazd widocznych na niebie, jako wskaźnika zanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

Wycieczka po Załęczańskim Niebie

Wycieczka po Załęczańskim Niebie Wycieczka po Załęczańskim Niebie Strona 1 z 25 Prezentowana kolekcja zdjęć została wykonana przez uczestników tegorocznych letnich obozów astronomicznych (w dniach 28.07 25.08.2002) zorganizowanych przez

Bardziej szczegółowo

CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY. CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA?

CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY. CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA? MOTYW ZAĆMIENIA SŁOŃCA S W POWIEŚCI I FILMIE FARAON M CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY TEś CHOĆBY SZANSA MOśLIWO LIWOŚCI? CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA?

Bardziej szczegółowo

Etui na telefon komórkowy

Etui na telefon komórkowy Instrukcja obsługi Potrzebne materiały: Maszyna do szycia Totally Me! 2 kawałki tkaniny o wymiarach 11,4 cm x 33 cm 1 kawałek ociepliny z klejem 6,4 cm wąskiej gumki 1 kolorowy guzik Nożyczki Szpilki krawieckie

Bardziej szczegółowo

Notacja Denavita-Hartenberga

Notacja Denavita-Hartenberga Notacja DenavitaHartenberga Materiały do ćwiczeń z Podstaw Robotyki Artur Gmerek Umiejętność rozwiązywania prostego zagadnienia kinematycznego jest najbardziej bazową umiejętność zakresu Robotyki. Wyznaczyć

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób dzięki ical nigdy nie zapomnieć o spotkaniu (i urodzinach) 27 ical kalendarz dostarczany wraz z Leopardem pozwala w prosty sposób zapanować na planem dnia. A w połączeniu z Książką adresową

Bardziej szczegółowo

4.6 OpenOffice Draw tworzenie ilustracji

4.6 OpenOffice Draw tworzenie ilustracji 4-82 4.6 OpenOffice Draw tworzenie ilustracji 4.6.1 Podstawowe informacje o grafice komputerowej Istnieją dwa rodzaje grafiki komputerowej: mapy bitowe (grafika rastrowa), grafiki wektorowe. Mapy bitowe

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 '

INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 ' INSTRUKCJA OBSŁUGI DIODOWEGO WYŚWIETLACZA TEKSTÓW PIEŚNI STEROWANEGO Z TABLETU 10,1 ' -1- Spis treści - 1. O programie... 3 2. Uruchomienie programu... 3 3. Przygotowanie urządzenia do pracy... 4 4. Wyświetlanie

Bardziej szczegółowo

Kurs Adobe Photoshop Elements 11

Kurs Adobe Photoshop Elements 11 Kurs Adobe Photoshop Elements 11 Gladiatorx1 Gradient 2014-12- 27 Spis treści Gradient... 2 Opcje narzędzia... 2 Edytor gradientów... 8 Wypełnianie dokumentów i zaznaczeń gradientem... 12 Wykonał gladiatorx1

Bardziej szczegółowo

S C E N A R I U S Z L E K C J I. przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym

S C E N A R I U S Z L E K C J I. przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym S C E N A R I U S Z L E K C J I F I Z Y K I przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym autor: Małgorzata Kaźmierczak Temat: Zrozumienie rotacji Drogi

Bardziej szczegółowo

Broszura informacyjna dla przedszkola i domu. Art nr 11012 puzzle edukacyjne Mój dzień

Broszura informacyjna dla przedszkola i domu. Art nr 11012 puzzle edukacyjne Mój dzień Broszura informacyjna dla przedszkola i domu Art nr 11012 puzzle edukacyjne Mój dzień Nowe puzzle edukacyjne "Mój dzień" przedstawia dzieciom w obrazowy sposób przebieg całej doby na zegarze. Dzięki puzzle

Bardziej szczegółowo

Namierz Dziecko. Instrukcja do Strony. Wersja 1.6. Cyliński Piotr 2012-04-18

Namierz Dziecko. Instrukcja do Strony. Wersja 1.6. Cyliński Piotr 2012-04-18 Namierz Dziecko Instrukcja do Strony Wersja.6 Cyliński Piotr 202-04-8 Spis treści. Logowanie... 2 2. Rejestracja... 4 3. Strona... 5 3.. Pobranie Aplikacji... 5 3.2. Pola wyboru... 7 3.3. Ostatnia pozycja...

Bardziej szczegółowo

W tym ćwiczeniu zostanie wykonany prosty profil cienkościenny, jak na powyŝszym rysunku.

W tym ćwiczeniu zostanie wykonany prosty profil cienkościenny, jak na powyŝszym rysunku. ĆWICZENIE 1 - Podstawy modelowania 3D Rozdział zawiera podstawowe informacje i przykłady dotyczące tworzenia trójwymiarowych modeli w programie SolidWorks. Ćwiczenia zawarte w tym rozdziale są podstawą

Bardziej szczegółowo

Aplikacja Fidbox. wersja 3.1. dla systemów ios i Android. Wymagania dla systemu Android: Bluetooth 4 i system Android w wersji 4.

Aplikacja Fidbox. wersja 3.1. dla systemów ios i Android. Wymagania dla systemu Android: Bluetooth 4 i system Android w wersji 4. Aplikacja Fidbox wersja 3.1 dla systemów ios i Android Wymagania dla systemu Android: Bluetooth 4 i system Android w wersji 4.1 lub nowszej Wymagania dla systemu Apple ios: Bluetooth 4 i system ios w wersji

Bardziej szczegółowo

Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie

Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie Padlet wirtualna tablica lub papier w Internecie Umiejętność gromadzenia, a potem przetwarzania, wykorzystania i zastosowania informacji w celu rozwiązania jakiegoś problemu, jest uważana za jedną z kluczowych,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI PROGRAMU SENTO DESIGNER

INSTRUKCJA OBSŁUGI PROGRAMU SENTO DESIGNER INSTRUKCJA OBSŁUGI PROGRAMU SENTO DESIGNER Jesteśmy pewni, że nasz program szybko przypadnie państwu do gustu, a instrukcja sprawnie i łatwo wyjaśni możliwości kreacji z Sento Designera:) Zatem do dzieła!

Bardziej szczegółowo

I Ty możesz zostać odkrywcą komety. Prezentacja projektu Sungrazing Comets podczas Festiwalu Nauki w Krakowie.

I Ty możesz zostać odkrywcą komety. Prezentacja projektu Sungrazing Comets podczas Festiwalu Nauki w Krakowie. I Ty możesz zostać odkrywcą komety. Prezentacja projektu Sungrazing Comets podczas Festiwalu Nauki w Krakowie. -Michał Kusiak- Obserwatorium Astronomiczne UJ Czy zdarza Ci się, choć czasem zarwać noc,

Bardziej szczegółowo

Grafika Komputerowa Materiały Laboratoryjne

Grafika Komputerowa Materiały Laboratoryjne Grafika Komputerowa Materiały Laboratoryjne Laboratorium 10 Blender, podstawy Wstęp Blender jest rozbudowanym narzędziem do tworzenia i edycji obiektów, scen i animacji 3D. Poznanie go na przyzwoitym poziomie

Bardziej szczegółowo

2 Przygotował: mgr inż. Maciej Lasota

2 Przygotował: mgr inż. Maciej Lasota Laboratorium nr 2 1/6 Grafika Komputerowa 3D Instrukcja laboratoryjna Temat: Manipulowanie przestrzenią 2 Przygotował: mgr inż. Maciej Lasota 1) Manipulowanie przestrzenią Istnieją dwa typy układów współrzędnych:

Bardziej szczegółowo

AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ

AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ Czasami konieczne jest rozmieszczenie na obiekcie punktów lub bloków, w równych odstępach. Na przykład, moŝe zachodzić konieczność zlokalizowania na obiekcie punktów oddalonych

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: notowanie postępów i osiągnięć ucznia, wspomaganie procesu

Bardziej szczegółowo

Dokument zawiera podstawowe informacje o użytkowaniu komputera oraz korzystaniu z Internetu.

Dokument zawiera podstawowe informacje o użytkowaniu komputera oraz korzystaniu z Internetu. Klub Seniora - Podstawy obsługi komputera oraz korzystania z Internetu Str. 1 Dokument zawiera podstawowe informacje o użytkowaniu komputera oraz korzystaniu z Internetu. Część 3 Opis programu MS Office

Bardziej szczegółowo

ASTRONOMIA. Autor wyraził zgodę na zamieszczenie niniejszej wersji elektronicznej podręcznika do użytku publicznego

ASTRONOMIA. Autor wyraził zgodę na zamieszczenie niniejszej wersji elektronicznej podręcznika do użytku publicznego ASTRONOMIA KONRAD RUDNICKI Wersja elektroniczna opracowana przez częstochowskich miłośników astronomii dla potrzeb samokształceniowych w oparciu o dawniejszy licealny podręcznik astronomii autorstwa Konrada

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości:

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: PREZENTACJA Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013 Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: Turystyka zjawisko przestrzennej ruchliwości ludzi, które związane

Bardziej szczegółowo