DOZYMETRIA BIOLOGICZNA. Wstęp. 1. Co to jest dozymetria biologiczna?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DOZYMETRIA BIOLOGICZNA. Wstęp. 1. Co to jest dozymetria biologiczna?"

Transkrypt

1 DOZYMETRIA BIOLOGICZNA Wstęp Promieniowanie jonizujące jest stałym elementem środowiska a jego zastosowanie - częścią naszej cywilizacji. Praktycznie nie ma w nowoczesnym państwie człowieka, który nie korzystałby z tego zastosowania w swoim życiu codziennym. Wszelkiego rodzaju procedury medyczne, od zwykłego prześwietlenia płuc, aż po tomografię komputerową, czy procedury medycyny nuklearnej, energia pozyskiwana z elektrowni atomowych, czujniki dymu, defektoskopy wszystko to ma związek z promieniowaniem jonizującym. Jest ono postrzegane, i słusznie, jako szkodliwe dla zdrowia a nawet życia. Boimy się go, ponieważ czytamy o awariach elektrowni atomowych w Czarnobylu i Fukushimie. Boimy się go, ponieważ jest niewidzialne i niewyczuwalne, a więc tym groźniejsze. Potrafimy wykorzystywać promieniowanie i chronić się przed jego skutkami. Elektrownie atomowe są zabezpieczone dziesiątkami skomplikowanych systemów, które mogą zapobiegać nawet bardzo niespodziewanym zdarzeniom. Wszystkie osoby pracujące z promieniowaniem noszą dozymetry fizyczne i mają skrupulatnie sprawdzane dawki pochłonięte z częstotliwością co 3 miesiące. Potrafimy również odczytać dawkę promieniowania na podstawie zmian, jakie zostawia ona w organizmie. Taka procedura nazywa się dozymetrią biologiczną. 1. Co to jest dozymetria biologiczna? Dozymetria biologiczna pozwala określić dawkę promieniowania jonizującego na podstawie zmian spowodowanych przez nią w naszym organizmie. Najczęściej posługujemy się zmianami w materiale genetycznym limfocytów krwi obwodowej. Nie jest to jedyna możliwość, ale limfocyty maja niezaprzeczalne zalety: pobieranie ich do badania jest mało inwazyjne (tak jak zwykłe pobieranie krwi do badania), limfocyty we krwi obwodowej nie dzielą się i są zsynchronizowane w fazie G 0 cyklu komórkowego co ułatwia i zmniejsza niepewność badań dozymetrycznych, limfocyty krążą wraz z krwią po całym ciele, dzięki czemu możliwe jest odczytanie dawki, nawet kiedy promieniowanie objęło niewielki fragment ciała. Można by powiedzieć, że najlepszy dozymetr każdy zawsze nosi ze sobą. Złotym standardem dozymetrii biologicznej jest test chromosomów dicentrycznych. Wykonuje się go stymulując sztucznie do podziału limfocyty krwi obwodowej i oceniając częstość chromosomów dicentrycznych w metafazach pierwszych mitoz po napromienieniu. Dozymetrię biologiczną stosuje się na całym świecie i do tej pory oszacowano dawkę pochłoniętą w tysiącach przypadków. Bada się osoby podejrzane o narażenie na promieniowanie jonizujące związane z ich pracą w przemyśle przy obsłudze defektoskopów czy innych źródeł promieniowania gamma i rentgenowskiego, w medycynie przy obsłudze akceleratorów, cyklotronów lub generatorów izotopów promieniotwórczych, a także aparatów do radioterapii, do prześwietlania czy tomografów komputerowych, wreszcie w przemyśle jądrowym, przy obsłudze reaktorów, transporcie i obróbce paliwa. Drugą grupą osób, u których stosuje się dozymetrię biologiczną są osoby przypadkowo narażone na promieniowanie w czasie radioterapii, lub po kontakcie z otwartym źródłem promieniowania. W ostatnich latach rozważa się scenariusze ataku terrorystycznego przy użyciu tzw. brudnej bomby. Brudna bomba, czyli materiał radioaktywny np. 60 Co lub 137 Ce dołączony do

2 konwencjonalnego materiału wybuchowego mógłby zostać rozpylony na dużym, gęsto zaludnionym obszarze i w konsekwencji spowodować napromienienie wielu osób. Pewne i dokładne odczytanie dawki pochłoniętej przez osobę napromienioną może pomóc w doborze odpowiednich procedur medycznych w trakcie jej leczenia [1]. Dziesiątki lat pracy radiobiologów zaowocowały zrozumieniem mechanizmów działania promieniowania na ludzkie komórki, opisem i scharakteryzowaniem ostrej choroby popromiennej (ARS), a także stochastycznych (oddalonych) skutków promieniowania. Medycyna, bazując na faktach ustalonych przez biologów, wie jak postępować z osobami napromienionymi. Adekwatne do dawki i objawów fizjologicznych zastosowanie terapii cytokinami, czynnikami wzrostu, antybiotykami, a w skrajnym wypadku przeszczep szpiku kostnego pozwalają na wyleczenie pacjentów, którzy otrzymali dawki nawet w przedziale 4-6 siwertów (Sv) na całe ciało [2]. Ramka: Dawka pochłonięta jest to miara ilościowa energii promieniowania jonizującego pochłoniętego przez dany obiekt. Jest ona wyrażana w grejach (Gy): 1Gy = 1J / 1 kg. Można stosować również centygreje (cgy): 1cGy = 0,01Gy, miligreje (mgy): 1mGy = 0,001Gy, mikogreje (μgy): 1μGy = 0,000001Gy, rady: 1 rad = 1cGy = 0,01Gy. Dawka równoważna - efekty promieniowania są różne w zależności od jego rodzaju i dlatego wprowadzono ten termin. Dawka równoważna to dawka pochłonięta przemnożona przez współczynnik w R, charakterystyczny dla poszczególnych rodzajów promieniowania, np. w R dla promieniowania gamma równa się 1, a dla neutronów o energiach 0,1-2 MeV wynosi 20. Jest ona wyrażana w siwertach (Sv): 1 Sv = 1Gy * w R. Stosuje się również milisiwerty (msv): 1mSv = 0,001Sv, mikrosiwerty (μsv): 1μSv = 0,000001Sv, remy: 1 rem = 0,01 Sv. Dawka skuteczna (dawka efektywna, czy efektywny równoważnik dawki) zależy od promieniowrażliwości tkanek, bo niektóre z nich są bardziej odporne na promieniowanie, np. skóra (w T = 0,01), a inne mniej np. gruczoły płciowe (w T = 0,2). Dawka skuteczna to dawka równoważna pomnożona przez współczynnik w T, charakterystyczny dla każdej tkanki. Współczynnik w T dla całego ciała równa się 1. Jednostką dawki skutecznej również jest siwert (Sv). 2. Metody dozymetrii biologicznej Oprócz testu chromosomów dicentrycznych w dozymetrii biologicznej używanych jest wiele innych metod. W ostatnich latach przesunął się nieco akcent w definiowaniu celów dozymetrii biologicznej: istotniejsze jest, aby metody biodozymetryczne pozwalały na analizę wielu przypadków w krótkim czasie, nawet kosztem dokładności. Inną tendencją jest powstawanie fizycznych testów dozymetrycznych opartych, tak jak dozymetria biologiczna, na zmianach wywoływanych przez promieniowanie w naszym organizmie. W krótkim przeglądzie aktualnie używanych testów biodozymetrycznych oprócz wyjaśnienia, na czym one polegają zwrócę uwagę na zakres ich stosowania, możliwość użycia w dużej liczbie przypadków, a także na ich przydatność w szeroko pojętej energetyce jądrowej. TEST CHROMOSOMÓW DICENTRYCZNYCH

3 Tak jak pisałem wyżej, jest to klasyczny, cytogenetyczny test dozymetrii biologicznej. W stymulowanych do podziału limfocytach analizuje się częstość chromosomów policentrycznych (ryc. 1), która jest proporcjonalna do dawki. Na podstawie znalezionej w konkretnym przypadku częstości dicentryków określa się dawkę z krzywej dawka / efekt uzyskanej we wcześniejszych doświadczeniach in vitro (ryc. 2). Zalety tego testu są następujące: - jest on przeprowadzany na limfocytach krwi obwodowej; - pozwala na rozróżnienie czy dana osoba była napromieniona na całe ciało czy częściowo jest to ważne z przyczyn medycznych, gdy napromienienie ciała jest częściowe, rokowania są lepsze, ponieważ produkujący limfocyty szpik kostny nie został w całości dezaktywowany; - częstość chromosomów dicentrycznych utrzymuje się we krwi obwodowej na zbliżonym poziomie do kilku tygodni, a później wolno spada, dzięki czemu dozymetrię można przeprowadzić w rozsądnym czasie po zdarzeniu radiacyjnym; - test ten jest najczęściej używanym, najlepiej udokumentowanym i najlepiej sprawdzonym w praktyce (zwalidowanym) testem biodozymetrycznym [3]; - działa w zakresie dawek od 0,1 0,2 Sv do 5 12 Sv. Powstaje pytanie, co znaczy zakres 0,1 12 Sv? Czy jest on szeroki, czy wąski? Czy jest adekwatny do dawek otrzymywanych przez ludzi? Jeżeli popatrzymy na przykładowe wielkości dawek zamieszczone w tabeli 1, to dojdziemy do wniosku, że test dicentryków jest zbyt mało czuły do analizy dawek, które otrzymują pracownicy zawodowo narażeni na promieniowanie. Idealnie natomiast pokrywa zakres dawek wysokich, liczonych w siwertach (Sv), które powodują kłopoty zdrowotne, a nawet śmierć napromienionych osób. Spontaniczna częstość dicentryków jest bardzo niska i wynosi 1 chromosom dicentryczny na komórek. Górna granica zakresu działania metody jest sprawą dyskusyjną zależy ona od wysokości dawki, po jakiej limfocyty jeszcze się dzielą. W niektórych laboratoriach jest to 5 Sv, ale w Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej, gdzie mam przyjemność pracować, ta granica jest wyższa niż 10 Sv; - jest on bardzo specyficzny chromosomy dicentryczne są indukowane tylko przez promieniowanie, nieliczne substancje genotoksyczne i nieliczne zmiany genetyczne. Największą wadą testu dicentrycznego jest jego pracochłonność, co ogranicza liczbę możliwych do analizy próbek i to, że jego wykonanie wymaga doświadczonego personelu. Aktualnie pracuje się nad przystosowaniem testu dicentryków do użycia na masową skalę. Proponowane są 4 możliwe drogi do osiągnięcia tego celu: obniżenie liczby liczonych komórek, czyli zwiększenie szybkości analizy kosztem dokładności [4], grupowanie laboratoriów biodozymetrycznych w funkcjonalnie działające sieci, teledozymetria, czyli analiza częstości dicentryków na wysokiej jakości zdjęciach przesyłanych do ekspertów przez internet oraz automatyzacja metody i liczenia dicentryków. W Europie trwają próby wykorzystania automatycznych mikroskopów z systemem do analizy obrazu niemieckiej firmy Metasystems (ryc. 3), co pozwoli zautomatyzować proces liczenia. W Stanach Zjednoczonych w Bethesda, Maryland, działa już laboratorium biodozymetryczne, gdzie wszystkie etapy testu dicentryków, począwszy od założenia hodowli, poprzez wykonanie preparatów, aż do liczenia częstości dicentryków są zautomatyzowane, co pozwala analizować setki przypadków tygodniowo [5].

4 Dawka 0,001 Sv/rok 1 msv/rok 0,0012 Sv/rok 1,12 msv/rok 0,003 Sv/rok 3,0 msv/rok 0,0035 Sv/rok 3,5 msv/rok 0,020 Sv/rok 20,0 msv/rok 1-2 Sv msv 3-5 Sv msv Opis Dopuszczalna dawka roczna dla osoby nie pracującej z promieniowaniem, otrzymana z innych źródeł niż medyczne i promieniowanie naturalne według polskiego prawa i zaleceń ICRP (Międzynarodowej Komisji Ochrony Radiologicznej); Średnia dawka roczna pracowników elektrowni atomowych w Korei Południowej w 1997 roku, otrzymana z innych źródeł niż medyczne i promieniowanie naturalne [6]; Średnia dawka roczna pracowników przemysłu jądrowego w USA, otrzymana z innych źródeł niż medyczne i promieniowanie naturalne [7]; Średnia dawka roczna mieszkańca Polski otrzymywana, ze źródeł medycznych i naturalnych; Średnia dawka roczna, w ciągu pięciu lat dla pracowników zawodowo narażonych na promieniowanie według ICRP (Międzynarodowej Komisji Ochrony Radiologicznej dawka nie może w ciągu pięciu lat przekroczyć 0,100 Sv, a w ciągu roku 0,050 Sv); Jeżeli dostarczona w krótkim czasie może powodować ostrą chorobę popromienną (ARS) i wymaga opieki medycznej; Półletalna dawka dla człowieka (LD50/30) umiera 50% osób w ciągu 30 dni; Tabela 1. Przykładowe wielkości dawek promieniowania. Ryc. 1. Limfocyt ludzki krwi obwodowej w trakcie mitozy. Widoczne liczne, indukowane promieniowaniem jonizującym, aberracje strzałkami zaznaczono fragmenty centryczne chromosomów, a w ramkach znajdują się chromosom dicentryczny i chromosom tricentryczny.

5 Liczba dicentryków / komórka Dawka, Gy Ryc. 2. Krzywa dawka efekt dla chromosomów dicentrycznych, uzyskana in vitro. Znając częstość dicentryków w danej próbce krwi, można odczytać dawkę promieniowania [3]. Ryc. 3. Automatyczny mikroskop Zeiss Image Z2 połączony systemem do analizy obrazu Metafer MSearch firmy Metasystems, Niemcy w Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej. TEST MIKROJĄDROWY Jest to drugi z klasycznych, cytogenetycznych testów biodozymetrii. W stymulowanych do podziału limfocytach blokuje się podział cytoplazmy komórek, pozwalając na podział jąder. W tak powstałych komórkach dwujądrzastych analizuje się

6 częstość mikrojąder, czyli kulistych tworów otoczonych błoną jądrową widocznych w cytoplazmie (ryc. 4). Mikrojądra powstają z części lub całych chromosomów w następstwie napromienienia komórek bądź działania różnych czynników chemicznych [8]. Częstość mikrojąder jest proporcjonalna do dawki w sposób liniowo kwadratowy. Dawkę promieniowania odczytuje się z częstości mikrojąder, porównując do krzywych dawka efekt uzyskanych w eksperymentach in vitro (podobnych do krzywych dla chromosomów dicentrycznych). Test mikrojądrowy ma następujące zalety: - jest przeprowadzany na limfocytach krwi obwodowej; - jest prosty; analiza częstości mikrojąder nie jest tak pracochłonna jak analiza dicentryków, nie wymaga również dużego doświadczenia; - idealnie nadaje się do automatyzacji. Do tej pory podjęto szereg prób automatyzacji testu mikrojadrowego [9]. Najbardziej zaawansowane jest oprogramowanie MnScore niemieckiej firmy Metasystems, walidowane w ramach projektu MULTIBIODOSE (wyjaśnienie w ramce) w kilku europejskich laboratoriach (ryc. 5). Automatyzacja testu mikrojądrowego daje możliwość analizy nawet setek próbek w ciągu tygodnia przez 1 laboratorium; - działa w zakresie od 0,2-0,5 Sv do 3,0 4,0 Sv. Tak jak test chromosomów dicentrycznych jest zbyt mało czuły do analizy dawek, które otrzymują pracownicy zawodowo narażeni na promieniowanie, ale pokrywa zakres dawek potencjalnie możliwych do otrzymania w razie zdarzenia radiacyjnego. Najmniejsza możliwa do oszacowania dawka jest stosunkowo wysoka, ponieważ bardzo zmienny jest spontaniczny poziom mikrojąder. Wiadomo również, że zależy on od wieku i płci. Czułość testu mikrojądrowego w zakresie niskich dawek można podnieść poprzez malowanie centromerów metodą hybrydyzacji in situ [10]. Mikrojądra powstałe spontanicznie zawierają centromery, natomiast mikrojądra indukowane przez czynniki genotoksyczne (takie jak promieniowanie) najczęściej nie zawierają centromerów. Tak więc, analiza chromosomów bez centromerów pozwala ominąć problem wysokiej i różnorodnej częstości kontrolnych mikrojąder. jądra mikrojądra Ryc. 4. Limfocyt z 2 jądrami, widoczną otaczającą je cytoplazmą i 2 indukowanymi promieniowaniem mikrojądrami.

7 Ryc. 5. Galeria dwujądrzastych limfocytów z mikrojądrami utworzona po przeszukaniu preparatu przez program MSearch (Metafer, Metasystems). Test mikrojądrowy nie jest idealnym biodozymetrem. Wysoka częstość spontanicznych mikrojąder, brak możliwości rozpoznania częściowego napromienienia ciała, stosunkowo wąski zakres dawek, przy których test ten dział, brak możliwości dozymetrii retrospektywnej, (ponieważ poziom mikrojąder w limfocytach krwi obwodowej szybko spada wraz z czasem), to że mikrojądra nie są specyficzne dla promieniowania, ale indukowane są również różnymi substancjami chemicznymi wszystko to powoduje znaczne ograniczenia w jego użyteczności. Ramka: MULTIBIODOSE Multidyscyplinarne narzędzie biodozymetryczne w przypadkach masowego narażenia na promieniowanie jonizujące (Multi-disciplinary biodosimetric tools to manage high scale radiological casualties) projekt współfinansowany przez Unię Europejską. Jego celem jest przeanalizowanie użyteczności szerokiego spektrum technik biodozymetrycznych i dostosowanie ich do masowego zdarzenia radiacyjnego. Projekt jest realizowany w 14 laboratoriach z 11 krajów, w tym w Polsce w Instytucie Chemii i Techniki Jądrowej w Warszawie. Link do strony projektu: TEST OGNISK HISTONU GAMMA-H2AX Jest to nowy, bardzo obiecujący test biodozymetryczny. Polega on na szacowaniu liczby ognisk ufosforylowanych cząsteczek histonu gamma-h2ax w jądrach napromienionych limfocytów. Powstanie indukowanych promieniowaniem dwuniciowych pęknięć DNA powoduje, że histon H2AX, wchodzący w skład rdzenia nukleosomu (cząstki białkowej, na którą nawinięty jest DNA) zostaje ufosforylowany przez kinazy ATM i DNA- PK i tworzy tzw. ogniska. Ogniska histonu gamma-h2ax można wyznakować immunofluorescyjnie i obserwować pod mikroskopem (ryc. 5). Ich liczba jest proporcjonalna

8 do dawki promieniowania w sposób liniowy. Dawkę promieniowania odczytuje się z liczby ognisk, porównując ją do krzywej dawka-efekt uzyskanej w doświadczeniach in vitro, tak jak w przypadku testu chromosomów dicentrycznych, czy testu mikrojądrowego. Zalety testu ognisk histonu gamma-h2ax są następujące: - może być przeprowadzony na limfocytach krwi obwodowej; - potencjalnie pozwoli rozpoznawać częściowe napromienienie ciała, ale na razie nie jest to wystarczająco udokumentowane; - jest prosty w wykonaniu, wynik można uzyskać już w kilka godzin po dostarczeniu próbki krwi, co jest niemożliwe zarówno w przypadku testu chromosomów dicentrycznych, jak i testu mikrojądrowego, gdzie trzeba czekać, aż limfocyty podzielą się, co najmniej 48 godzin; - doskonale nadaje się do automatyzacji i w efekcie możliwy do zastosowania jako test przesiewowy (triage), w krótkim czasie u dużej liczby osób; - można go stosować potencjalnie w zakresie od kilku minisv do kilku Sv. To jest ogromny zakres dawek, większy niż przy teście chromosomów dicentrycznych czy teście mikrojądrowym. Problemem jest, że zakres możliwych do odczytania dawek zmienia się wraz z upływem czasu od ekspozycji, ponieważ liczba ognisk histonu zmniejsza się wraz z upływem czasu (ryc. 6). Wielkość dawki rzędu milisv jest możliwa do odczytania tylko do około 2-3 godzin po napromienieniu. Za realny zakres dawek możliwych do odczytania przy analizie automatycznej przyjmuje się, w zależności od autora, od 0,1 do 2 Sv albo od 0,6 do 2 Sv [11]. Tak więc, powyższy test również nie nadaje się do oceny dawek związanych z pracą zawodową które zazwyczaj podawane są przy małej mocy dawki, w długim czasie. Ryc. 5. Ogniska histonu gamma-h2ax - widoczne jądro limfocytu w 1 godzinę po napromienieniu i zielone ogniska histonu gamma-h2ax wyznakowane immunofluorescencyjnie. Oprócz licznych wymienionych zalet, test ognisk histonu gamma-h2ax ma również swoje ograniczenia. Po pierwsze, jak już wspomniałem, liczba ognisk histonu spada w krótkim czasie od napromieniania, co powoduje, że próbka krwi musi być szybko dostarczona do laboratorium, a już po 48 godzinach poziom tego histonu wraca do wartości kontrolnych. Jako zupełnie nowy, test ten był użyty w dozymetrii tylko w kilku przypadkach; istnieje ogromna liczba protokołów proponujących, jak otrzymywać wybarwione ogniska histonu gamma-h2ax i jak oceniać ich liczbę. Nie wiadomo, czy zastosowanie różnych protokołów daje porównywalne wyniki i generalnie test czeka na standaryzację i walidację. Jednym z zadań wspomnianego wcześniej projektu MULTIBIODOSE jest stworzenie tzw. SOP (Standard Operation Procedure) oraz właśnie standaryzacja i walidacja tego testu. Być może, test ognisk histonu gamma-h2ax mógłby być użyty jako tzw. test predykcyjny, dla pracowników zawodowo narażonych na promieniowanie. Polegałby on na

9 tym, że próbki krwi zostają napromienione in vitro i analizuje się np. kinetykę zaniku histonu. Jeżeli u badanej osoby odbiegałaby ona od normy (średniej dla populacji) to- być może - ta osoba jest bardziej promieniowrażliwa i nie powinna pracować z promieniowaniem. Od bardzo dawna trwają poszukiwania takiej metody, pozwalającej w stosunkowo prosty sposób oszacować promieniowrażliwość osobniczą, do tej pory raczej bez sukcesu. Średnia częstość ognisk histonu gamma-h2ax na komórkę minuty Ryc. 6. Zależność liczby ognisk histonu gamma-h2ax od czasu w limfocytach ludzkich napromienionych 0,5 Gy promieniowania gamma [11]. Widać, że po 3 godzinach od napromienienia poziom histonu zbliża się do wartości kontrolnych. ANALIZA TRANSLOKACJI Translokacje są stabilnymi aberracjami chromosomowymi (ryc. 7). Indukowane są przez promieniowanie jonizujące z częstością równą dicentrykom i ich częstość jest proporcjonalna do dawki promieniowania. Jednak w odróżnieniu od dicentryków nie powodują one śmierci mitotycznej komórek i w konsekwencji ich częstość nie maleje z czasem, a więc lepiej nadają się do dozymetrii retrospektywnej (przeprowadzonej nawet wiele lat po zdarzeniu radiacyjnym). Inne zalety analizy translokacji w celach dozymetrycznych są analogiczne do zalet testu chromosomów dicentrycznych: - translokacje analizuje się w limfocytach krwi obwodowej; - test pozwala na rozróżnienie, czy dana osoba była napromieniona na całe ciało czy częściowo; - można go stosować w zakresie dawek od 0,1 0,2 Sv do 5 12 Sv. Spontaniczna częstość translokacji jest wyższa niż spontaniczna częstość dicentryków, ale na tyle niska, żeby nie mieć wpływu na dolny limit rozpoznawalnych dawek. Największą wadą analizy translokacji jest wysoka cena testu. Żeby zobaczyć translokację należy pomalować jedną, dwie, trzy bądź wszystkie pary chromosomów na różne kolory, bo chromosomy z translokacją strukturalnie nie różnią się od niezmienionych. Dopiero malowanie pozwala zidentyfikować przeniesiony fragment i rozpoznać translokację (ryc. 8). Procedura malowania chromosomów nazywa się FISH (Fluorescence In Situ Hybridization), jest dosyć skomplikowana i droga. Powoduje to, że analiza translokacji, jako test biodozymetryczny, nie jest tak często używana jak test chromosomów dicentrycznych i dzięki temu nie jest tak dobrze zwalidowana i standaryzowana.

10 Specjalna odmiana tego testu, analiza translokacji stabilnych powinna być testem z wyboru przy monitoringu wpływu permanentnych (dostarczanych nawet przez dziesięciolecia) niskich dawek promieniowania na genom. Jest to sytuacja osób pracujących z promieniowaniem, w tym szczególnie pracowników przemysłu jądrowego. Powinni oni co kilka lat być testowani na obecność translokacji w swoim genomie, najlepiej poprzez malowanie wszystkich chromosomów czyli tzw. procedurę mfish (ryc. 9). Dotychczas opublikowano szereg prac wykorzystujących technikę FISH i pokazujących różny wpływ niskich dawek na wieloletnich pracowników zawodowo narażonych na promieniowanie [12]. Ryc. 7. Limfocyt ludzki w trakcie mitozy, z widocznymi chromosomami. Na zielono pomalowane chromosomy 2. Widoczna translokacja wzajemna pomiędzy chromosomem 2 a chromosomem nie pomalowanym oraz jeden niezmieniony chromosom 2. Ryc. 8. Translokacja nie są widoczne jako strukturalne zmiany w chromosomach (lewa strona ryciny). Dopiero po pomalowaniu widać, że niewielka część czerwonego chromosomu jest przeniesiona na czarny chromosom, podobnie jak część czarnego chromosomu jest przyłączona do czerwonego chromosomu.

11 Ryc. 9. Mitoza ludzkiego limfocytu, każda para chromosomów pomalowana na inny kolor, przy pomocy techniki m-fish, dzięki czemu można analizować częstość translokacji w całym genomie. Widoczne również 3 interfazowe jądra limfocytów z pomalowanymi na różne kolory, wyodrębnionymi terytoriami chromosomowymi. PRZEDWCZESNA KONDENSACJA CHROMOSOMÓW (PCC PREMATURE CHROMOSOME CONDENSATION) Technika ta po raz pierwszy w celach dozymetrycznych została użyta po wypadku w Zakładach Przetwarzania Paliwa Jądrowego (JCO) w Tokai-mura w Japonii, gdzie 3 osoby otrzymały bardzo duże dawki promieniowania w 1999 roku [13]. Jest to technika z wyboru, kiedy przewidywane dawki pochłonięte są na tyle wysokie (> 5-10 Sv), że prawdopodobnie uniemożliwią stymulowanym limfocytom dojście do fazy mitozy. Jeżeli limfocyty zostaną zatrzymane wcześniej w cyklu komórkowym, to analiza częstości chromosomów dicentrycznych, mikrojąder czy translokacji jest niemożliwa. Dodając do hodowli pewnych substancji chemicznych inhibitorów fosfataz białkowych, takich jak kwas okadajowy czy kalikulina A, można jednak spowodować kondensację chromosomów niemal we wszystkich fazach cyklu podziału komórkowego, niezależnie od dawki promieniowania (ryc. 10). W przypadku biodozymetrii używa się limfocytów i kondensuje się chromosomy w fazie G2 i mitozie, a następnie analizuje się częstości szeroko rozumianych morfologicznych i numerycznych zmian w chromosomach, proporcjonalnych do dawki promieniowania, takich jak częstości pierścieni, liczbę dodatkowych fragmentów PCC czyli fragmentów acentrycznych nadmiarowych w stosunku do liczby chromosomów dla danego gatunku albo stosunek częstości super-długich fragmentów acentrycznych do ogólnej liczby fragmentów PCC. Zalety testu PCC są następujące: - wykonywany jest na limfocytach ludzkich; - działa w zakresie dawek od 0,1 0,2 Sv aż do nawet 40 Sv, jednak - ponieważ analiza jest żmudniejsza i trudniejsza niż w przypadku testu chromosomów dicentrycznych, stosuje się go tylko przy dużych dawkach promieniowania.

12 Należy podkreślić, że metoda PCC wykonywana w limfocytach ludzkich wymaga ich uprzedniego stymulowania do podziału i efektywnie jest stosowana dopiero, kiedy komórki znajdą się w późnej fazie G2, czyli po około godzinach hodowli. Tak więc, żeby rozpocząć przygotowywanie preparatów mikroskopowych muszą upłynąć 2 doby. Podobnie jest w przypadku testu chromosomów dicentrycznych czy analizy translokacji, a w przypadku testu mikrojąder preparaty wykonuje się nawet po 3 dobach hodowli. faza G2 faza S Ryc. 10. Limfocyty ludzkie ze skondensowanymi przez inhibitor fosfataz chromosomami w różnych fazach cyklu komórkowego: fazie S i fazie G2. W celach biodozymetrycznych używa się komórek w fazie G2 i mitozie. Istnieje możliwość zastosowania metody PCC w niestymulowanych limfocytach poddanych działaniu kinazo-zależnej cykliny B oraz kalikuliny A (metoda nazwana RICA Rapid Interphase Chromosome Assay). W tym przypadku ocenia się liczbę obszarów, na jakie podzielone są terytoria chromosomowe, widoczne dzięki hybrydyzacji in situ (FISH) w częściowo skondensowany jądrach interfazowych [14]. Zaletą tej metody jest skrócenie czasu hodowli komórek z 48 do kilku godzin, oraz łatwość jej wykonania. Zastosowanie metody pozwala istotnie skrócić czas uzyskania wyników biodozymetrii i używać jej jako testu przesiewowego (triage) u dużej liczby potencjalnie napromienionych osób. Metoda jest obiecująca, ale słabo udokumentowana (3 publikacje) i używana tylko w jednym laboratorium na świecie w AFRRI (Armed Forces Radiobiology Research Institute) w Stanach Zjednoczonych. MOLEKULARNE BIOWSKAŹNIKI NAPROMIENIENIA Nie są to jeszcze metody dozymetrii biologicznej, ale prowadzone są prace nad wykorzystaniem molekularnych biowskaźników promieniowania do tego celu. Wiadomo, że w napromienionych komórkach zmienia się poziom ekspresji pewnych grup białek, np. białek naprawy DNA, sygnalizacji tej naprawy, proto-onkogenów itp. Zmiana stężenia białek w komórce musi się wiązać ze zmianą aktywności kodujących je genów. Zwiększa się poziom transkrypcji i powstaje więcej kopii m-rna odpowiadającego tym białkom. Możliwe jest badanie zmian profilu ekspresji genów w komórce, poziomu m-rna dla poszczególnych

13 białek jak i poziomu samych białek (ryc. 12) i to są właśnie molekularne wskaźniki napromienienia. mikromacierze DNA DNA transkrypcja m-rna kodujące geny transkrybowane w komórce różne rodzaje i stężenia białek translacja badanie poziomu białek w komórkach czy surowicy krwi poziom m-rna dla poszczególnych białek przy pomocy RT-PCR Ryc. 12. Schemat komórki z drogą od informacji zapisanej w DNA do zsyntetyzowania białek. Po napromienieniu zmienia się poziom i wzór transkrypcji w jądrze komórkowym. Powstaje inny koktajl m-rna w cytoplazmie, a na końcu syntetyzowane są różne białka. Zarówno wzór ekspresji genów, poziom m-rna jak i poziom białek w komórce mogą służyć jako molekularne biowskaźniki napromienienia. Ryc. 13. Przykład mikromacierzy DNA. Wzór punktów odwzorowuje wzór ekspresji genów w danej tkance i jest zmieniany nawet przez niewielkie dawki promieniowania (źródło Wikipedia).

14 Zmiana profilu ekspresji genów badana jest przy pomocy tzw. mikromacierzy DNA (DNA microarrays). W ogromnym uproszczeniu na płytce (szkiełku) znajduje się naniesiona kolekcja fragmentów genów w postaci jednoniciowego DNA i jeżeli nakropimy na nią jednoniciowe fragmenty c-dna, przepisane z m-rna ekstrahowanego z badanych komórek, to otrzymamy mapę wszystkich genów, jakie są aktywne w badanych komórkach (ryc. 13). Można rozróżnić wolne miejsca na płytce od zapełnionych gdzie badane c-dna hybrydyzowało z DNA przyczepionym do płytki. W ten sposób można obserwować zmianę ekspresji dziesiątek tysięcy genów jednocześnie. Wiadomo, że mikromacierz po napromienieniu nawet zupełnie małymi dawkami promieniowania (rzędu milisiwertów) wygląda inaczej niż macierz przed napromienieniem. W przypadku rzeczywistej biodozymetrii nie mamy jednak dostępnej macierzy przed napromienieniem. Dodatkowo, ekspresja genów u danej osoby w danej tkance może się zmieniać w czasie pod wpływem całej gamy czynników fizjologicznych. Poza tym metoda jest słabo powtarzalna, droga i skomplikowana. Dzięki technice mikromacierzy DNA zidentyfikowano setki, jeżeli nie tysiące genów, które ulegają nadekspresji lub ich ekspresja jest zmniejszona po działaniu promieniowania. Potencjalnie każdy z tych genów mógłby być molekularnym biodozymetrem, bo zmianę jego ekspresji po napromienieniu można obserwować jako zmianę poziomu m-rna w danej tkance przy pomocy techniki RT-PCR (Real Time Polymerase Chain Reaction). Trwają prace nad wybraniem tkanki (limfocyty krwi obwodowej, surowica krwi) i odpowiednich genów, których ekspresja byłaby promieniozależna, stała dla wszystkich dawców i niezależna od mikrośrodowiska komórkowego oraz stanu fizjologicznego. Do tej pory wstępnie przebadano szereg genów np: CDKN1A, GADD45A, SENS1, BAX, DDB2 [15, 16] i uzyskano dobrze rokujące krzywe zależności dawka-efekt. Metoda jest obiecująca, bo - posiadając odpowiedni sprzęt - wynik pokazujący poziom ekspresji wybranego genu można by uzyskać po około 8 godzinach i u stosunkowo dużej liczby osób. Stężenie białka GADD45 w ekstrakcie komórek ludzkiej krwi (pg/ μl) Dawka, Gy Ryc. 14. Krzywa dawka-efekt dla stężenia białka GADD45 w napromienionych komórkach krwi, po 24 i 48 godzinach [17].

15 Poziom białek można mierzyć zarówno w ekstraktach z komórek (np. limfocytów), jak i surowicy krwi. Dużo prac w tym kierunku przeprowadzali naukowcy ze wspomnianego już wcześniej amerykańskiego instytutu AFRRI. Stwierdzili oni wzrost poziomu białek Ras p21 i Raf w ludzkich limfocytach krwi obwodowej po działaniu 0,1 i 0,75 Gy promieniowania X. Badali ponadto poziom różnych białek w surowicy krwi napromienionych myszy [17]. Stosowali metod ELISA, a wzrost poziomu wytypowanych białek oznaczali jako % poziomu wszystkich białek. Test ELISA z powodu jego pracochłonności i stopnia skomplikowania w żaden sposób nie może jednak służyć jako podstawa testu biodozymetrycznego. Dużo bardziej zaawansowane prace dotyczyły białka GADD45 [17]. Oznaczano jego poziom w zależności od dawki w zakresie 0-6 Gy promieniowania X, zarówno w surowicy krwi obwodowej jak i ekstrakcie komórek krwi i uzyskano obiecujące krzywe dawka efekt (ryc. 14). Dodatkowo okazało się, że metoda pozwala rozpoznać częściowe napromienienie ciała. Ważne jest też, że poziom tego białka nie oznaczano standardowo testem ELISA, ale metodą immunofluorescencyjną opierającą się technice mikrosfer Luminex, która wykorzystuje cytometr przepływowy do odczytywania wielkości sygnału. Jest ona prosta, szybka i w pełni zautomatyzowana. Choć na dzień dzisiejszy żaden z omówionych molekularnych wskaźników napromienienia nie jest jeszcze wystarczająco opracowany by mógł służyć jako test biodozymetryczny (może poza automatyczną analizą białka GADD45 w limfocytach i surowicy krwi) to wydaje się, że potencjalnie spełniają one wszystkie ku temu warunki i w najbliższej przyszłości mogą stać się konkurencja dla testów cytogenetycznych. BIODOZYMETRIA MEDYCZNA NA PODSTAWIE OBJAWÓW Wysokie dawki promieniowania mogą powodować objawy chorobowe, takie jak spadek liczby limfocytów we krwi obwodowej (od 1 Sv), wymioty (od 1 Sv), biegunka (od 4 Sv), bóle głowy (od 2 Sv), wzrost temperatury (od 2 Sv) czy utrata przytomności (od 6 Sv) [18]. Chociaż nie są to objawy specyficzne, doświadczeni lekarze, szczególnie, kiedy wiedzą, że w grę mogło wchodzić promieniowanie, mogą na ich podstawie określić, czy dana osoba została napromieniona i oszacować w przybliżeniu dawkę. Jednak co najmniej 4 powody zmniejszają atrakcyjność takiego szacunku jako biodozymetru. Po pierwsze, dolna granica metody to dawki rzędu 1-3 Gy, a więc bardzo wysokie, praktycznie spotykane tylko przy poważnych wypadkach radiacyjnych. Metoda nie nadaje się więc do oceny niskich dawek u pracowników zawodowo narażonych na promieniowanie. Po drugie, wymienione wyżej objawy chorobowe (z wyjątkiem spadku poziomu limfocytów) u jednych osób występują już po 1 Sv, a u innych dopiero po 3 Sv i różne jest ich nasilenie. Po trzecie, są to objawy niespecyficzne i mogą być wywołane z tysiąca innych powodów. I wreszcie ostatni powód zauważono, że w czasie jakichkolwiek sytuacji zbiorowego narażenia część osób, które tak naprawdę nie zostały napromienione (czy np. skażone chemicznie, bo zjawisko jest szersze) będzie miało symptomy jak po otrzymaniu dużej dawki, bądź będzie się czuło poszkodowane i domagało opieki medycznej. Są to tzw. pacjenci worried well, a występujące u nich symptomy, całkiem poważne - wymioty, biegunka, bóle głowy czy gorączka - mają podłoże psychiczne. Biodozymetria medyczna jest wpisana w tzw. triage medyczny czyli w algorytmy podziału poszkodowanych na grupy na miejscu zdarzenia w sytuacji masowego narażenia wielu osób [2]. Bardzo ważne jest ustalenie w tego typu sytuacjach, czy zdarzenie jest związane z promieniowaniem (np. atak przy użyciu brudnej bomby ). Jeżeli tak, to w przygotowanym do tego celu szpitalu powinien odbyć się kolejny triage medyczny, już ukierunkowany na rozpoznanie osób napromienionych i pobranie materiału do biodozymetrii cytogenetycznej, która ustali dokładne wysokości dawek pochłoniętych. Ustalenie wysokości dawki ma znaczenie przy doborze stosowanych procedur medycznych. Wiele różnych schematów postępowania w tego typu sytuacjach zostało przeanalizowane i opisane w

16 podręczniku TMT Handbook, Triage, Monitoring and Treatment of people exposed to ionising radiation following malevolent act, 2009 (więcej informacji na stronie Najważniejszym z symptomów, na którym można oprzeć szacowanie dawki w szpitalu jest spadek liczby limfocytów krwi obwodowej. Wiadomo, że liczba limfocytów u zdrowej osoby waha się w granicach od 1400 do 3500 w mm 3 krwi [5]. Po napromienieniu liczba ta spada tak jak to pokazano na ryc. 15, aż do zera przy bardzo wysokich dawkach. Ryc. 15. Spadek liczby limfocytów we krwi obwodowej po 1 i 2 dniach od napromienienia całego ciała [19]. DOZYMETRIA PRZY POMOCY SPEKTROSKOPII ELEKTRONOWEGO REZONANSU PARAMAGNETYCZNEGO (EPR) Spektroskopia EPR jest techniką pozwalającą badać niesparowane elektrony (rodniki, centra paramagnetyczne) w sieci krystalicznej różnych związków chemicznych. Nawet najmniejsze dawki promieniowania wzbudzają związki chemiczne i powodują powstawanie nowych rodników, które mogą być wykrywane przy pomocy EPR. Koncentracja nowo powstałych rodników jest proporcjonalna do dawki. Ze względów technicznych dozymetrią przy pomocy EPR można przeprowadzać w hydroksyapatycie, pochodzącym ze szkliwa zębów lub kości oraz we włóknach kolagenowych z paznokci lub włosów. Do tej pory najwięcej prac dotyczyło szkliwa zębów. Zaletami dozymetrii przy użyciu spektroskopii EPR w szkliwach zębów są: - szeroki zakres wykrywanych dawek od mniej, niż 0,1 Gy do dawek nie mających znaczenia w biodozymetrii rzędu setek Gy; - wysoka powtarzalność i znikomy koszt analizy próbki (koszty zakupu sprzętu spektrometru są jednak bardzo wysokie); - sygnał EPR w hydroksyapatycie jest stały przez miliony lat, dzięki temu analizę można wykonywać w dowolnym momencie po napromienieniu (retrospektywnie); - w pewnych okolicznościach możliwe jest wykrycie częściowego napromienienia ciała. Można sobie wyobrazić sytuację, że przeprowadzamy analizę EPR w szkliwie zębów i w

17 paznokciach od nóg czy rąk u danej osoby i jeżeli znajdujemy sygnał tylko w jednej z próbek, świadczy to o częściowym napromienieniu; - postuluje się, że EPR może służyć do badania niskich i dostarczanych w długim czasie dawek np. u osób zawodowo narażonych na promieniowanie, czy mieszkających na obszarze o podwyższonej promieniotwórczości naturalnej. Najmniejsza wykrywalna dawka to około 0,05 Sv. Natomiast poważną zaletą tej metody jest to, że wykrywany sygnał, w odróżnieniu od zmian cytogenetycznych (częstość dicentryków czy raczej translokacji) nie jest w żaden sposób zależny od czasu czy stanu fizjologicznego badanej osoby; - technika ta jest już dosyć dobrze udokumentowana i kilka razy zastosowana w praktyce; - jej klasyczna odmiana bazuje na analizie fragmentu zęba pobranego z organizmu i to jest jej zasadnicza wada, bo czyni ją techniką inwazyjną. Osoba postawiona przez wyborem czy woli przeprowadzić dozymetrię na próbce krwi, czy kawałku zęba z całą pewnością wybierze próbkę krwi. Jednak ostatnio konstruuje się małe, przenośne spektroskopy EPR, pozwalające przeprowadzać pomiar w warunkach polowych, bez pobierania fragmentu zęba tylko bezpośrednio w jamie ustnej setek osób w krótkim czasie i traktować go jako bardzo efektywny test przesiewowy [20]. Spektroskopia EPR przeprowadzana na skrawkach paznokci nie jest tak dobrze udokumentowana. Jej oczywistą zaletą jest nieinwazyjność, a wadą, że sygnał EPR w paznokciach jest słabszy i nie tak stabilny jak w hydroksyapatycie z zębów. DOZYMETRIA PRZY POMOCY SPEKTROSKOPII ELEKTRONOWEGO REZONANSU PARAMAGNETYCZNEGO (EPR) ORAZ TECHNIK LUMINESCENCYJNYCH (OSL OPTICALLY STIMULATED LUMINESCENCE) W WYŚWIETLACZACH I KOMPONENTACH ELEKTRONICZNYCH PRZENOŚNYCH URZĄDZEŃ ELEKTRONICZNYCH W oczywisty sposób nie jest to dozymetria biologiczna tylko fizyczna, ale ma z dozymetrią biologiczną jedną wspólną cechę. Otóż, jeżeli chodzi o czułość metody dozymetria biologiczna nie może konkurować z dozymetrią fizyczną, jednak dozymetry fizyczne w postaci różnego rodzaju plakietek - noszą i co jakiś czas mają kontrolowane tylko osoby pracujące z promieniowaniem. Tymczasem dozymetr biologiczny każdy nosi ze sobą, wszystko jedno czy są nim limfocyty krwi obwodowej, czy szkliwo zębów. Często jednak mamy przy sobie przenośne urządzenia elektroniczne: telefony komórkowe, odtwarzacze MP3 i MP4, przenośne pamięci, itd. Zatem, gdyby można było przeprowadzić dozymetrię fizyczną w tych urządzeniach to uzyskalibyśmy zarówno łatwość, szybkość i dokładność odczytu, jak i powszechność indywidualnego dozymetru. Stąd pomysł mierzenia sygnałów EPR i OSL w urządzeniach elektronicznych. Pomysł ten jest podstawą jednego z tematów w projekcie MULTIOBIODOSE. Do tej pory przeanalizowano możliwość czytania sygnału EPR w wyświetlaczach 61 modeli telefonów oraz sygnału OSL w komponentach elektronicznych tych samych telefonów. TEST PRZEBARWIEŃ W SKÓRZE (SKIN SPECLE ASSAY) I BADANIE POZIOMU BIAŁEK W OSOCZU KRWI (SERUM PROTEIN ASSAY) Żaden z testów cytogenetycznych ani biochemicznych używanych w dozymetrii biologicznej nie odtworzy dawki dostarczonej na niewielka powierzchnię ciała. Żeby taka dawka była groźna dla zdrowia czy życia, musi być wysoka. Dawki rzędu kilku grejów, które byłyby zabójcze w przypadku pochłonięcia przez całe ciało, dostarczone np. na fragment 10 cm 2 uda będą tylko drobną niedogodnością, kończącą się jakąś formą miejscowego zapalenia. Gdyby jednak pochłonięta dawka okazała się bardzo wysoka, np. rzędu 100 Gy, to wtedy pojawi się problem. Po pierwsze, taka dawka zabije wszystkie komórki w tym miejscu (skóry, naskórka, tkanek pod skórą) i spowoduje trudną do wyleczenia martwicę tkanek. Po drugie,

18 przez jakiś czas po napromienieniu (np. kilka tygodni, czy nawet miesięcy) może nie być żadnych niepokojących objawów, ale jeżeli dawka była odpowiednio wysoka, to martwica jest nieuchronna i powinno się wyciąć takie tkanki wcześniej i wypełnić ranę, żeby zminimalizować cierpienie i nie dopuścić do zakażenia. Odtworzeniu dawki w takich sytuacjach służy opracowany we Francji test przebarwień na skórze (SSA) [21]. Polega on na naświetlaniu skóry światłem z lasera i badaniu światła odbitego od skóry, a więc metoda jest nieinwazyjna. Promieniowanie zmienia sposób odbicia takiego światła w sposób proporcjonalny do dawki. Do tej pory na modelach zwierzęcych testowano dawki od 20 do 80 Gy. Uzupełnieniem tej metody ma być badanie ekspresji wybranych białek w surowicy krwi przy pomocy elektroforezy dwukierunkowej. Dotychczas przetestowano 34 białka wybrane za pomocą spektroskopii masowej i otrzymano obiecujące wyniki [22]. Wydaje się, że zmiany ekspresji pewnych białek w osoczu krwi są widoczne nawet po napromienieniu niewielkiego obszaru powierzchni skóry, w okresie, kiedy brak jeszcze klinicznych symptomów napromienienia. 3. Dozymetria biologiczna w Polsce Dozymetria biologiczna z powodu swojej przydatności powinna być wpisana w system reagowania w sytuacjach kryzysowych. Tak się dzieje w wielu krajach, które utrzymują specjalne jednostki zajmujące się głównie dozymetrią, w tym biologiczną np. w Niemczech Bundesamt fuer Strahlenschutz czy w Finlandii Radiation and Nuclear Safety Authority. W Polsce organem dozoru jądrowego jest między innymi Państwowa Agencja Atomistyki (PAA). Składa się ona z wielu departamentów (między innymi Centrum ds. Zdarzeń Radiacyjnych CEZAR), które odpowiadają za monitoring sytuacji radiacyjnej kraju, dozymetrię fizyczną na miejscach zdarzenia itp. Oficjalną jednostką, która przeprowadza dozymetrię biologiczną dla PAA jest Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w Warszawie, gdzie tą tematyka zajmuje się jedna osoba. W przypadku masowego zdarzenia radiacyjnego CLOR nie jest w stanie zapewnić dozymetrii biologicznej dla wszystkich potrzebujących. Polska jest jednym z 15 państw w Europie, gdzie funkcjonują laboratoria posługujące się metodami dozymetrii biologicznej [23]. Według mojej wiedzy, 4 instytuty w Polsce są realnie zdolne do wykonania rekonstrukcji dawki u napromienionej osoby: CLOR, Zakład Biologii Radiacyjnej i Środowiskowej Instytutu Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, Zakład Radiobiologii i Immunologii Instytutu Biologii Uniwersytetu im. Jana Kochanowskiego w Kielcach oraz Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej (ICHTJ) w Warszawie. Tylko dwa ostatnie z wymienionych zakładów dysponują nowoczesnymi, automatycznymi mikroskopami i systemami do analizy obrazu wykorzystywanymi w szybkiej dozymetrii biologicznej. Ponieważ jedno laboratorium dozymetryczne nie jest w stanie zapewnić dozymetrii przy masowym zdarzeniu radiacyjnym, istnieje potrzeba grupowania laboratoriów w funkcjonalne sieci. Na terenie Europy dzięki projektom MULTIBIODOSE oraz RENEB (Realizing the European Network in Biodosimetry) powstają właśnie funkcjonalne sieci dozymetrii biologicznej. Do tej pory w prace obu konsorcjów włączone jest tylko Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej ICHTJ w Warszawie. Jeżeli chodzi o Polskę, to pod koniec 2010 roku zainicjowano program Porównanie Międzylaboratoryjne" mający na celu porównanie oceny dawek pochłoniętych na podstawie częstości chromosomów dicentrycznych pomiędzy CLOR a ICHTJ i standaryzację procedury. Planowane są dalsze ćwiczenia i włączenie w nie pozostałych 2 laboratoriów: z Kielc i Krakowa. Być może, będzie to podstawa sieci biodozymetrycznej w naszym kraju.

19 Powstanie polskiej sieci biodozymetrycznej i pokazanie, że Polska jest w stanie zapewnić ochronę radiologiczną całego kraju również używając metod dozymetrii biologicznej mogłoby mieć pozytywny wpływ na społeczny odbiór rozwoju energetyki jądrowej. W przypadku jakiegokolwiek zdarzenia radiacyjnego ludzie są bardzo zainteresowani tym, jakie dawki promieniowania dostali i co to oznacza dla ich zdrowia, to zaś może zagwarantować tylko dozymetria biologiczna i utrzymywanie grupy ekspertów z tej dziedziny. Literatura: 1. Waselenko J.K., MacVittie T.J., Blakely W.F., Pesik N., Wiley A.L., Dickerson W.E., Tsu H., Confer D.L., Coleman C.D., Seed T., Lowry P., Armitage J.O., Dainiak N.: Medical Management of the Acute Radiation Syndrome: Recommendations of the Strategic National Stockpile Radiation Working Group. Annals of Internal Medicine (2004), 140, Nov 12, ; 2. Rojas-Palma C., Liland A., Jerstad A.N., Etherington G., Perez M., Rahola T., Smith K.: TMT Handbook Triage, Monitoring and Treatment of people exposed to ionising radiation following a malevolent act. (2009); 3. Cytogenetic analysis for radiation dose assessment. Technical Report Series No 405, IAEA Vienna (2001); 4. Lloyd D.C., Edwards A.A., Moquet J.E., Guerrero-Carbajal Y.C.: The role of cytogenetics in early triage of radiation casualties. Applied Radiation and Isotopes. (2000), 52, ; 5. Blakely W.F., Satter C.A., Prassana P.G.: Early-response biological dosimetry recommended countermeasure enhancement for mass-casualty radiological incidents and terrorism. Health Physics (2005), Nov, 89(5), ; 6. Lee B.I., Kim S.I., Suh D.H., Kim J.I., Lim Y.K.: Radiation dose distribution for workers in South Korean nuclear power plants. Academy of Science, Engineering and Technology (2011), 76, ; 7. Word Nuclear Association informacje ze strony internetowej (2011); 8. Fenech M.: The advantages and disadvantages of the cytokinesis-block micronucleus method. Mutation Research, (1997), 392, 11-18; 9. Rossnerova A., Spatova M., Schunck C., Sram R.J.: Automated scoring of lymphocyte micronuclei by the MetaSystems Metafer image cytometry system and its application in studies of human mutagen sensitivity and biodosimetry of genotoxin exposure. Mutagenesis, (2011), 26, ; 10. Wójcik A., Kowalska M., E. Bouzyk E., Buraczewska I., Kobialko G., Jarocewicz N., Szumiel I.: Validation of the micronucleus-centromere assay for biological dosimetry. Genetics and Molecular Biology, (2000), 23, 4, ;

20 11. Roch-Lefevre S., Mandina T., Voisin P., Gruel Gaetan G., Mesa J.E.G., Valente M., Bonnesoeur P., Garcia O., Voisina P., Roy L.: Quantification of c-h2ax Foci in Human Lymphocytes: A Method for Biological Dosimetry after Ionizing Radiation Exposure. Radiation Research, (2010), 174, ; 12. Tawn E.J., Whitehouse C.A., Tarone R.E.: FISH chromosome aberration analysis on retired radiation workers from the Sellafield nuclear facility. Radiat Res., (2004) Sep;162(3), ; 13. Hayata I., Kanda R., Minamihisamatsu M., Furokawa S., Sasaki M.: Cytogenetical dose estimation for 3 severely exposed patients in the JCO criticality accident in Tokai-mura. J Radiat Res Suppl, (2001), 42, ; 14. Prasanna P.G.S., Escalada N.D., BlakelyW.F.: Induction of premature chromosome condensation by a phosphatase inhibitor and a protein kinase in unstimulated human peripheral blood lymphocytes: a simple and rapid technique to study chromosome aberrations using specific whole-chromosome DNA hybridization probes for biological dosimetry. Mutation Research, (2000), 466, ; 15. Kabacik S., Mackay A., Tamber N., Manning G., Finnon P., Paillier F., Ashworth A., Bouffler S., Badie C.: Gene expression following ionising radiation: Identification of biomarkers for dose estimation and prediction of individual response Int. J. Radiat. Biol., (2011), 87, No. 2, ; 16. Prasanna P.G.S., Muderhwa J.M., Miller A.C., Grace M.B., Salter C.A., Blakely W.F.: Diagnostic Biodosimetry Response for Radiation Disasters: Current Research and Service Activities at AFRRI. RTO-MP-HFM (2004); 17. Blakely W.F., Miller A.C., Muderhwa J.M., Manglapus G.L., Leidel J.M., Martinez M., Landauer M.R., Grace M.B., Prasanna P.G.S.: Development and Validation of Radiation- Responsive Protein Bioassays for Biodosimetry Applications. NATO RTG-099 (2005); 18. Diagnosis and Treatment of Radiation Injuries. Safety Report Series, No 2, IAEA, Vienna (2008); 19. European Group of Blood and Marrow Transplantation web page. (2007); 20. Swartz H., Flood A.B., Williams B., Dong R., Gui R., He X., Lesniewski P., Kmiec M., LaRciviere J., Mathews T., Raynolds T., Grinberg O., Salikhov I., Demidenko E., Nicolalde J., Wilcox D.: Electron Paramagnetic Resonance (EPR) Dosimetry for response to a largescale radiation incident. 19 th Nuclear Medical Defense Conference (2011); 21. Carvalho O., Clairac B., Benderitter M., Roy L.: Statistical speckle study to characterize scattering media: use of two complementary approaches. Optics express (2007), 15, ; 22. Guipaud O., Holler V., Buard V., Tarlet G., Royer N., Vinh J., Benderitter M.: Timecourse analysis of mouse serum proteome changes following exposure of the skin to ionising radiation. Proteomics (2007), 7, ;

21 23. Wojcik A., Lloyd D., Romm H., Roy L.: Biological dosimetry for triage of casualties in a large-scale radiological emergency:capacity of the EU member states. Radiat Prot Dosimetry. (2010), Mar;138(4), ;

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

Dozymetria biologiczna

Dozymetria biologiczna OCHRONA RADIOLOGICZNA 2 Dozymetria biologiczna Jakub Ośko Dozymetria biologiczna Pozwala na ocenę dawki pochłoniętej na podstawie zmian zachodzących w organizmie człowieka. Stosowana w sytuacjach awaryjnych

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej

Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej Załącznik nr 1 Szczegółowy zakres szkolenia wymagany dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony radiologicznej Lp. Zakres tematyczny (forma zajęć: wykład W / ćwiczenia obliczeniowe

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie w naszych domach. I. Skwira-Chalot

Promieniowanie w naszych domach. I. Skwira-Chalot Promieniowanie w naszych domach I. Skwira-Chalot Co to jest promieniowanie jonizujące? + jądro elektron Rodzaje promieniowania jonizującego Przenikalność promieniowania L. Dobrzyński, E. Droste, W. Trojanowski,

Bardziej szczegółowo

MALOWANIE CHROMOSOMÓW I PRZEDWCZESNA KONDENSACJA CHROMATYNY - NOWE METODY DOZYMETRII BIOLOGICZNEJ

MALOWANIE CHROMOSOMÓW I PRZEDWCZESNA KONDENSACJA CHROMATYNY - NOWE METODY DOZYMETRII BIOLOGICZNEJ MALOWANIE CHROMOSOMÓW I PRZEDWCZESNA KONDENSACJA CHROMATYNY - NOWE METODY DOZYMETRII BIOLOGICZNEJ Sylwester Sommer, Maria Wojewódzka, Iwona Buraczewska, Grażyna Kobiałko, Joanna Pontek, Irena Szumiel,

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień Inspektora Ochrony Radiologicznej

Program szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień Inspektora Ochrony Radiologicznej Program szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień Inspektora Ochrony Radiologicznej - RMZ z dnia 21 grudnia 2012 r. (DZ. U. z 2012 r. poz. 1534) Lp. Zakres tematyczny 1. Podstawowe pojęcia

Bardziej szczegółowo

KONTROLA DAWEK INDYWIDUALNYCH I ŚRODOWISKA PRACY. Magdalena Łukowiak

KONTROLA DAWEK INDYWIDUALNYCH I ŚRODOWISKA PRACY. Magdalena Łukowiak KONTROLA DAWEK INDYWIDUALNYCH I ŚRODOWISKA PRACY Magdalena Łukowiak Narażenie zawodowe Narażenie proces, w którym organizm ludzki podlega działaniu promieniowania jonizującego. Wykonywanie obowiązków zawodowych,

Bardziej szczegółowo

Ochrona przed promieniowaniem jonizującym. Źródła promieniowania jonizującego. Naturalne promieniowanie tła. dr n. med.

Ochrona przed promieniowaniem jonizującym. Źródła promieniowania jonizującego. Naturalne promieniowanie tła. dr n. med. Ochrona przed promieniowaniem jonizującym dr n. med. Jolanta Meller Źródła promieniowania jonizującego Promieniowanie stosowane w celach medycznych Zastosowania w przemyśle Promieniowanie związane z badaniami

Bardziej szczegółowo

Wymagany zakres szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień

Wymagany zakres szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień Dziennik Ustaw 5 Poz. 1534 Załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2012 r. (poz. 1534) Wymagany zakres szkolenia dla osób ubiegających się o nadanie uprawnień inspektora ochrony

Bardziej szczegółowo

CENTRALNE LABORATORIUM OCHRONY RADIOLOGICZNEJ ZAKŁAD KONTROLI DAWEK I WZORCOWANIA

CENTRALNE LABORATORIUM OCHRONY RADIOLOGICZNEJ ZAKŁAD KONTROLI DAWEK I WZORCOWANIA Badanie zróżnicowania osobniczej podatności na indukcję radiacyjnych złamań chromatydowych w chromosomach limfocytów krwi obwodowej osób zawodowo narażonych na promieniowanie jonizujące dr Maria Kowalska

Bardziej szczegółowo

DAWKA SKUTECZNA I EKWIWALENTNA A RYZYKO RADIACYJNE. EFEKTY STOCHASTYCZNE I DETERMINISTYCZNE. Magdalena Łukowiak

DAWKA SKUTECZNA I EKWIWALENTNA A RYZYKO RADIACYJNE. EFEKTY STOCHASTYCZNE I DETERMINISTYCZNE. Magdalena Łukowiak DAWKA SKUTECZNA I EKWIWALENTNA A RYZYKO RADIACYJNE. EFEKTY STOCHASTYCZNE I DETERMINISTYCZNE. Magdalena Łukowiak Równoważnik dawki. Równoważnik dawki pochłoniętej, biologiczny równoważnik dawki, dawka równoważna

Bardziej szczegółowo

Wpływ promieniowania jonizującego na organizmy

Wpływ promieniowania jonizującego na organizmy Wpływ promieniowania jonizującego na organizmy Napromienienie Oznacza pochłonięcie energii promieniowania i co za tym idzieotrzymanie dawki promieniowania Natomiast przy pracy ze źródłami promieniotwórczymi

Bardziej szczegółowo

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie Radiobiologia Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Podczas przechodzenia promieniowania jonizującego przez warstwy ośrodka pochłaniającego jego energia zostaje zaabsorbowana Jonizacja W

Bardziej szczegółowo

2. Porównać obliczoną i zmierzoną wartość mocy dawki pochłoniętej w odległości 1m, np. wyznaczyć względną róŝnice między tymi wielkościami (w proc.

2. Porównać obliczoną i zmierzoną wartość mocy dawki pochłoniętej w odległości 1m, np. wyznaczyć względną róŝnice między tymi wielkościami (w proc. Ćwiczenie 7 Dozymetria promieniowania jonizującego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z: - wielkościami i jednostkami stosowanymi w dozymetrii i ochronie radiologicznej, - wzorcowaniem przyrządów

Bardziej szczegółowo

Niskie dawki poza obszarem napromieniania: symulacje Monte Carlo, pomiar i odpowiedź radiobiologiczna in vitro komórek

Niskie dawki poza obszarem napromieniania: symulacje Monte Carlo, pomiar i odpowiedź radiobiologiczna in vitro komórek Niskie dawki poza obszarem napromieniania: symulacje Monte Carlo, pomiar i odpowiedź radiobiologiczna in vitro komórek M. Kruszyna-Mochalska 1,2, A. Skrobala 1,2, W. Suchorska 1,3, K. Zaleska 3, A. Konefal

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej

PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej STRESZCZENIE W oparciu o akty prawne dotyczące bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej (zast. Prawo Atomowe oraz Nuclear Safety Standards)

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE. Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1

MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE. Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1 MATERIAŁ SZKOLENIOWY SZKOLENIE WSTĘPNE PRACOWNIKA ZATRUDNIONEGO W NARAŻENIU NA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE Ochrona Radiologiczna - szkolenie wstępne 1 Cel szkolenia wstępnego: Zgodnie z Ustawą Prawo Atomowe

Bardziej szczegółowo

Badania osobniczej promieniowrażliwości pacjentów poddawanych radioterapii. Andrzej Wójcik

Badania osobniczej promieniowrażliwości pacjentów poddawanych radioterapii. Andrzej Wójcik Badania osobniczej promieniowrażliwości pacjentów poddawanych radioterapii Andrzej Wójcik Zakład Radiobiologii i Immunologii Instytut Biologii Akademia Świętokrzyska Świętokrzyskie Centrum Onkologii Fig.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady ochrony radiologicznej

Podstawowe zasady ochrony radiologicznej OCHRONA RADIOLOGICZNA 1 Podstawowe zasady ochrony radiologicznej Jakub Ośko OCHRONA RADIOLOGICZNA zapobieganie narażeniu ludzi i skażeniu środowiska, a w przypadku braku możliwości zapobieżenia takim sytuacjom

Bardziej szczegółowo

Recenzja. rozprawy doktorskiej mgr inż. Anny Mrozik

Recenzja. rozprawy doktorskiej mgr inż. Anny Mrozik Dr hab. Marta Wasilewska-Radwańska, Prof. AGH (emerytowany) Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademia Górniczo-Hutnicza Ul. Reymonta 19 30-059 Kraków Kraków, dnia 18 listopada 2016 Recenzja rozprawy

Bardziej szczegółowo

Radiobiologia. Działanie promieniowania jonizującego na DNA komórkowe. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja.

Radiobiologia. Działanie promieniowania jonizującego na DNA komórkowe. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Radiobiologia Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Podczas przechodzenia promieniowania jonizującego przez warstwy ośrodka pochłaniającego jego energia zostaje zaabsorbowana Jonizacja W

Bardziej szczegółowo

Wykład 4 - Dozymetria promieniowania jądrowego

Wykład 4 - Dozymetria promieniowania jądrowego Podstawy prawne Wykład 4 - Dozymetria promieniowania jądrowego http://www.paa.gov.pl/ - -> akty prawne - -> Prawo Atomowe Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej -- www.clor.waw.pl 1 http://www.sejm.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE OCHRONA RADIOLOGICZNA

PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE OCHRONA RADIOLOGICZNA PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE OCHRONA RADIOLOGICZNA Wstęp Kwestie związane ze stosowaniem źródeł promieniowania jonizującego, substancji radioaktywnych, a także przemysłem jądrowym, wciąż łączą się z tematem

Bardziej szczegółowo

Ochrona radiologiczna kobiet w ciąży

Ochrona radiologiczna kobiet w ciąży Ochrona radiologiczna kobiet w ciąży Mirosław Lewocki Zachodniopomorskie Centrum Onkologii Instytut Fizyki Uniwersytetu Szczecińskiego ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Przewidywane skutki awarii elektrowni w Fukushimie. Paweł Olko Instytut Fizyki Jądrowej PAN

Przewidywane skutki awarii elektrowni w Fukushimie. Paweł Olko Instytut Fizyki Jądrowej PAN Przewidywane skutki awarii elektrowni w Fukushimie Paweł Olko Instytut Fizyki Jądrowej PAN Plan prezentacji 1. Ryzyko i dawki w ochronie przed promieniowaniem 2. Skutki ekonomiczne i zdrowotne po awarii

Bardziej szczegółowo

DOZYMETRIA BIOLOGICZNA DO REKONSTRUKCJI DAWEK POCHŁONIĘTYCH W WYPADKACH RADIACYJNYCH W RADIOTERAPII

DOZYMETRIA BIOLOGICZNA DO REKONSTRUKCJI DAWEK POCHŁONIĘTYCH W WYPADKACH RADIACYJNYCH W RADIOTERAPII DOZYMETRIA BIOLOGICZNA DO REKONSTRUKCJI DAWEK POCHŁONIĘTYCH W WYPADKACH RADIACYJNYCH W RADIOTERAPII Andrzej Wójcik, Guenther Stephan, Sylwester Sommer Witold Urbanik 47, Paweł Kukolowicz v, Tomasz Kuszewski

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest promieniowanie jonizujące 2. Źródła promieniowania jonizującego 3. Najczęściej spotykane rodzaje promieniowania jonizującego 4.

1. Co to jest promieniowanie jonizujące 2. Źródła promieniowania jonizującego 3. Najczęściej spotykane rodzaje promieniowania jonizującego 4. 1. Co to jest promieniowanie jonizujące 2. Źródła promieniowania jonizującego 3. Najczęściej spotykane rodzaje promieniowania jonizującego 4. Przenikanie promieniowania α, β, γ, X i neutrony 5. Krótka

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie jonizujące

Promieniowanie jonizujące Ergonomia przemysłowa Promieniowanie jonizujące Wykonali: Katarzyna Bogdańska Rafał Pećka Maciej Nowak Krzysztof Sankiewicz Promieniowanie jonizujące Promieniowanie jonizujące to promieniowanie korpuskularne

Bardziej szczegółowo

Nazwisko i imię: Zespół: Data: Ćwiczenie nr 96: Dozymetria promieniowania gamma

Nazwisko i imię: Zespół: Data: Ćwiczenie nr 96: Dozymetria promieniowania gamma Nazwisko i imię: Zespół: Data: Ćwiczenie nr 96: Dozymetria promieniowania gamma Cel ćwiczenia: Zapoznanie się z podstawami dozymetrii promieniowania jonizującego. Porównanie własności absorpcyjnych promieniowania

Bardziej szczegółowo

Dozymetria promieniowania jonizującego

Dozymetria promieniowania jonizującego Dozymetria dział fizyki technicznej obejmujący metody pomiaru i obliczania dawek (dóz) promieniowania jonizującego, a także metody pomiaru aktywności promieniotwórczej preparatów. Obecnie termin dawka

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT FIZYKI JĄDROWEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK

INSTYTUT FIZYKI JĄDROWEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK GIS 5 XII 27 Poziomy dawek otrzymywanych przez pracowników narażonych na promieniowanie gamma i X w placówkach medycznych na przykładzie danych laboratorium dozymetrii IFJ PAN Maciej Budzanowski INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Systemy Inteligencji Obliczeniowej Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Kornel Chromiński Instytut Informatyki Uniwersytet Śląski Plan prezentacji Dane mikromacierzowe Cel badań Prezentacja

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ METOD ZAPEWNIENIA BEZPIECZEŃSTWA JĄDROWEGO I OCHRONY RADIOLOGICZNEJ DLA BIEŻĄCYCH I PRZYSZŁYCH POTRZEB ENERGETYKI JĄDROWEJ.

ROZWÓJ METOD ZAPEWNIENIA BEZPIECZEŃSTWA JĄDROWEGO I OCHRONY RADIOLOGICZNEJ DLA BIEŻĄCYCH I PRZYSZŁYCH POTRZEB ENERGETYKI JĄDROWEJ. ROZWÓJ METOD ZAPEWNIENIA BEZPIECZEŃSTWA JĄDROWEGO I DLA BIEŻĄCYCH I PRZYSZŁYCH POTRZEB ENERGETYKI JĄDROWEJ Strategiczny projekt badawczy NCBiR Technologie wspomagające rozwój bezpiecznej energetyki jądrowej

Bardziej szczegółowo

DOZYMETRIA BIOLOGICZNA PACYNIAK IWONA FIZYKA MEDYCZNA METODY I TECHNIKI JĄDROWE W ŚRODOWISKU, PRZEMYŚLE I MEDYCYNIE POLITECHNIKA WARSZAWSKA

DOZYMETRIA BIOLOGICZNA PACYNIAK IWONA FIZYKA MEDYCZNA METODY I TECHNIKI JĄDROWE W ŚRODOWISKU, PRZEMYŚLE I MEDYCYNIE POLITECHNIKA WARSZAWSKA POLITECHNIKA WARSZAWSKA WYDZIAŁ FIZYKI DOZYMETRIA BIOLOGICZNA CYTOGENETYCZNA REKONSTRUKCJA OTRZYMANEJ DAWKI PROMIENIOWANIA JONIZUJĄCEGO METODĄ MARKERÓW BIOLOGICZNYCH PACYNIAK IWONA FIZYKA MEDYCZNA OPRACOWANIE

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Wielkości i jednostki radiologiczne stosowane w danej dziedzinie

Wielkości i jednostki radiologiczne stosowane w danej dziedzinie Wielkości i jednostki radiologiczne stosowane w danej dziedzinie Promieniowanie jonizujące EM to dodatkowa energia, która oddziaływuje na układ (organizm). Skutki tego oddziaływania zależą od ilości energii,

Bardziej szczegółowo

II. Promieniowanie jonizujące

II. Promieniowanie jonizujące I. Wstęp Zgodnie z obowiązującym prawem osoba przystępująca do pracy w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące powinna być do tego odpowiednio przygotowana, czyli posiadać, miedzy innymi, niezbędną

Bardziej szczegółowo

Ochrona radiologiczna 2

Ochrona radiologiczna 2 WYDZIAŁ FIZYKI UwB KOD USOS: 0900-FM1-2ORA Karta przedmiotu Przedmiot grupa ECTS kierunek studiów: FIZYKA specjalność: FIZYKA MEDYCZNA Ochrona radiologiczna 2 Formy zajęć wykład konwersatorium seminarium

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej dla bieżących i przyszłych potrzeb energetyki jądrowej

Rozwój metod zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej dla bieżących i przyszłych potrzeb energetyki jądrowej Rozwój metod zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej dla bieżących i przyszłych potrzeb energetyki jądrowej Cel 3 Nowe metody radiometryczne do zastosowań w ochronie radiologicznej

Bardziej szczegółowo

Analiza genetyczna w niepowodzeniach ciąży i badaniach prenatalnych

Analiza genetyczna w niepowodzeniach ciąży i badaniach prenatalnych Analiza genetyczna w niepowodzeniach ciąży i badaniach prenatalnych Dr n. med. Joanna Walczak- Sztulpa Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Diagnostyka

Bardziej szczegółowo

Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej AKTYWACJA NEUTRONOWA MGR INŻ. IWONA PACYNIAK r.

Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej AKTYWACJA NEUTRONOWA MGR INŻ. IWONA PACYNIAK r. Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej AKTYWACJA NEUTRONOWA MGR INŻ. IWONA PACYNIAK slonecka@clor.waw.pl 12.01.2017 r. 1 AKTYWACJA NEUTRONOWA PODSTAWY METODY PROCES RADIACYJNEGO WYCHWYTU NEUTRONÓW

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku. ul. Lipowa 41, Białystok. tel. (+48 85) fax ( ) EFEKTY KSZTAŁCENIA

Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku. ul. Lipowa 41, Białystok. tel. (+48 85) fax ( ) EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział Fizyki Uniwersytet w Białymstoku ul. Lipowa 41, 15-424 Białystok tel. (+48 85) 745 72 22 fax (+ 48 85) 745 72 23 EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku poziom kształcenia profil Fizyka studia 2 stopnia

Bardziej szczegółowo

Sylwester Sommer INFORMACJE O 14 MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE BADAŃ RADIACYJNYCH (ICRR 2011), WARSZAWA, 28.08.2011 1.09.2011

Sylwester Sommer INFORMACJE O 14 MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE BADAŃ RADIACYJNYCH (ICRR 2011), WARSZAWA, 28.08.2011 1.09.2011 INFORMACJE O 14 MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE BADAŃ RADIACYJNYCH (ICRR 2011), WARSZAWA, 28.08.2011 1.09.2011 W dniach od 28 sierpnia do 1 września 2011 roku odbył się w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie 14

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 246 ds. Ochrony Radiologicznej STRESZCZENIE KT 246 zajmuje się problematyką prac normalizacyjnych dotyczących ochrony przed promieniowaniem jonizującym (ochroną radiologiczną).

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Przyczyny i czynniki powodujące wypadki w radioterapii.

Przyczyny i czynniki powodujące wypadki w radioterapii. Przyczyny i czynniki powodujące wypadki w radioterapii. Na podstawie raportów opracowanych przez US Nuclear Regulary Commision i MAEA. (Poniższe tabele przedstawiają klasy i częstotliwość wypadków w radioterapii

Bardziej szczegółowo

PODSTWY OCHRONY RADIOLOGICZNEJ

PODSTWY OCHRONY RADIOLOGICZNEJ PODSTWY OCHRONY RADIOLOGICZNEJ Materiał dydaktyczny dla Wydziału Fizyki Politechniki Warszawskiej w ramach bloku wykładów pt.: Podstawy Bezpieczeństwa Jądrowego i Ochrony Radiologicznej Zadanie nr 33 Modyfikacja

Bardziej szczegółowo

Projektowanie reakcji multiplex- PCR

Projektowanie reakcji multiplex- PCR Projektowanie reakcji multiplex- PCR Dzięki nowoczesnym, wydajnym zestawom do PCR, amplifikacja DNA nie jest już takim wyzwaniem, jak w latach 80-tych i 90-tych. Wraz z poprawą metodyki, pojawiły się ciekawe

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Trwałość jądra atomowego. Okres połowicznego rozpadu

Spis treści. Trwałość jądra atomowego. Okres połowicznego rozpadu Spis treści 1 Trwałość jądra atomowego 2 Okres połowicznego rozpadu 3 Typy przemian jądrowych 4 Reguła przesunięć Fajansa-Soddy ego 5 Szeregi promieniotwórcze 6 Typy reakcji jądrowych 7 Przykłady prostych

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej. Ireneusz Popławski

Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej. Ireneusz Popławski Zastosowanie nowych technologii w diagnostyce mikrobiologicznej Ireneusz Popławski 22 biomerieux Polska partner w mikrobiologii z wieloletnim doświadczeniem 33 biomerieux Polska Sp. z o.o. biomerieux Polska

Bardziej szczegółowo

Paulina Majczak-Ziarno, Paulina Janowska, Maciej Budzanowski, Renata Kopeć, Izabela Milcewicz- Mika, Tomasz Nowak

Paulina Majczak-Ziarno, Paulina Janowska, Maciej Budzanowski, Renata Kopeć, Izabela Milcewicz- Mika, Tomasz Nowak Pomiar rozkładu dawki od rozproszonego promieniowania wokół stanowiska gantry, w gabinecie stomatologicznym i stanowiska pomiarowego do defektoskopii przy użyciu detektorów MTS-N i MCP-N Paulina Majczak-Ziarno,

Bardziej szczegółowo

FIZYCZNE PODSTAWY RADIOTERAPII ZASADY RADIOTERAPII ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA TERAPEUTYCZNEGO ENERGIA PROMIENIOWANIA RODZAJE PROMIENIOWANIA

FIZYCZNE PODSTAWY RADIOTERAPII ZASADY RADIOTERAPII ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA TERAPEUTYCZNEGO ENERGIA PROMIENIOWANIA RODZAJE PROMIENIOWANIA FIZYCZNE PODSTAWY RADIOTERAPII ZASADY RADIOTERAPII WILHELM CONRAD ROENTGEN PROMIENIE X 1895 ROK PROMIENIOWANIE JEST ENERGIĄ OBEJMUJE WYSYŁANIE, PRZENOSZENIE I ABSORPCJĘ ENERGII POPRZEZ ŚRODOWISKO MATERIALNE

Bardziej szczegółowo

MIKROMACIERZE. dr inż. Aleksandra Świercz dr Agnieszka Żmieńko

MIKROMACIERZE. dr inż. Aleksandra Świercz dr Agnieszka Żmieńko MIKROMACIERZE dr inż. Aleksandra Świercz dr Agnieszka Żmieńko Informacje ogólne Wykłady będą częściowo dostępne w formie elektronicznej http://cs.put.poznan.pl/aswiercz aswiercz@cs.put.poznan.pl Godziny

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne systemy ekspresji genów

Nowoczesne systemy ekspresji genów Nowoczesne systemy ekspresji genów Ekspresja genów w organizmach żywych GEN - pojęcia podstawowe promotor sekwencja kodująca RNA terminator gen Gen - odcinek DNA zawierający zakodowaną informację wystarczającą

Bardziej szczegółowo

Podstawy ochrony radiologicznej pacjenta

Podstawy ochrony radiologicznej pacjenta Podstawy ochrony radiologicznej pacjenta Promieniowanie jonizujące - jedno z podstawowych narzędzi współczesnej medycyny, zarówno w diagnostyce, jak i terapii. Rodzaje promieniowania jonizującego stosowane

Bardziej szczegółowo

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice 1 Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej Centrum Cyklotronowe Bronowice Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk ul. Radzikowskiego 152, 31-342 Kraków www.ifj.edu.pl

Bardziej szczegółowo

WZÓR INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANINACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM

WZÓR INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANINACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM WZÓR INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANINACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM I CZĘŚĆ OGÓLNA A. DANE IDENTYFIKACYJNE 1. Nazwa pracodawcy:.........

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 31 grudnia 2012 r. Poz. 1534. Rozporządzenie. z dnia 21 grudnia 2012 r.

Warszawa, dnia 31 grudnia 2012 r. Poz. 1534. Rozporządzenie. z dnia 21 grudnia 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 31 grudnia 2012 r. Poz. 1534 Rozporządzenie Ministra Zdrowia 1) z dnia 21 grudnia 2012 r. w sprawie nadawania uprawnień inspektora ochrony radiologicznej

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki wykład 5

Podstawy fizyki wykład 5 Podstawy fizyki wykład 5 Dr Piotr Sitarek Katedra Fizyki Doświadczalnej, Wydział Podstawowych Problemów Techniki, Politechnika Wrocławska D. Halliday, R. Resnick, J.Walker: Podstawy Fizyki, tom 5, PWN,

Bardziej szczegółowo

Rozwój bazy badawczej specjalistycznych laboratoriów uczelni publicznych regionu świętokrzyskiego

Rozwój bazy badawczej specjalistycznych laboratoriów uczelni publicznych regionu świętokrzyskiego Rozwój bazy badawczej specjalistycznych laboratoriów uczelni publicznych regionu świętokrzyskiego Realizowany w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Priorytet 2. Infrastruktura sfery B+R,

Bardziej szczegółowo

PCR bez izolacji testujemy Direct PCR Kits od ThermoFisher Scientific

PCR bez izolacji testujemy Direct PCR Kits od ThermoFisher Scientific PCR bez izolacji testujemy Direct PCR Kits od ThermoFisher Scientific Specjalnie dla Was przetestowaliśmy w naszym laboratorium odczynniki firmy Thermo Scientific umożliwiające przeprowadzanie reakcji

Bardziej szczegółowo

Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna

Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich (lub prawie wszystkich) białek komórkowych Zalety analizy proteomu w porównaniu z analizą trankryptomu:

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z rozporządzeniem wczesne wykrywanie skażeń promieniotwórczych należy do stacji wczesnego ostrzegania, a pomiary są prowadzone w placówkach.

Zgodnie z rozporządzeniem wczesne wykrywanie skażeń promieniotwórczych należy do stacji wczesnego ostrzegania, a pomiary są prowadzone w placówkach. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych Joanna Walas Łódź, 2014

Bardziej szczegółowo

Biologiczne skutki promieniowania jonizującego

Biologiczne skutki promieniowania jonizującego Biologiczne skutki promieniowania jonizującego Mirosław Lewocki Zachodniopomorskie Centrum Onkologii w Szczecinie Instytut Fizyki Uniwersytetu Szczecińskiego Środowisko człowieka zawiera wiele źródeł promieniowania

Bardziej szczegółowo

1. WPROWADZENIE PL0202049

1. WPROWADZENIE PL0202049 OCENA DAWKI POCHŁONIĘTEJ W DIAGNOSTYCE MEDYCZNEJ RADIOIZOTOPOWEJ I RENTGENOWSKIEJ Marta Wasilewska-Radwańska 17, Artur Stępień 2 ' Wydział Fizyki i Techniki Jądrowej, Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Prawo rozpadu promieniotwórczego. Metoda datowania izotopowego.

Prawo rozpadu promieniotwórczego. Metoda datowania izotopowego. Prawo rozpadu promieniotwórczego. Metoda datowania izotopowego. Prawo rozpadu promieniotwórczego. Rodzaje promieniowania PROMIENIOWANIE ŁADUNEK ELEKTRYCZNY MASA CECHY CHARAKTERYSTYCZNE alfa +2e 4u beta

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Dawki promieniowania jądrowego

Dawki promieniowania jądrowego FOTON 112, Wiosna 2011 9 Dawki promieniowania jądrowego Paweł Moskal Instytut Fizyki UJ I. Przykłady promieniowania jądrowego Promieniowanie jądrowe są to cząstki wylatujące z jąder atomowych na skutek

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANIANACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM

INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANIANACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM INFORMACJA O SUBSTANCJACH CHEMICZNYCH, ICH MIESZANIANACH, CZYNNIKACH LUB PROCESACH TECHNOLOGICZNYCH O DZIAŁANIU RAKOTWÓRCZYM LUB MUTAGENNYM I. CZĘŚĆ OGÓLNA A. DANE IDENTYFIKACYJNE 1. Nazwa pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

Co to jest transkryptom? A. Świercz ANALIZA DANYCH WYSOKOPRZEPUSTOWYCH 2

Co to jest transkryptom? A. Świercz ANALIZA DANYCH WYSOKOPRZEPUSTOWYCH 2 ALEKSANDRA ŚWIERCZ Co to jest transkryptom? A. Świercz ANALIZA DANYCH WYSOKOPRZEPUSTOWYCH 2 Ekspresja genów http://genome.wellcome.ac.uk/doc_wtd020757.html A. Świercz ANALIZA DANYCH WYSOKOPRZEPUSTOWYCH

Bardziej szczegółowo

Technika radioimmunologicznego oznaczania poziomu hormonów (RIA) dr Katarzyna Knapczyk-Stwora

Technika radioimmunologicznego oznaczania poziomu hormonów (RIA) dr Katarzyna Knapczyk-Stwora Technika radioimmunologicznego oznaczania poziomu hormonów (RIA) dr Katarzyna Knapczyk-Stwora Warunki wstępne: Proszę zapoznać się z tematem Radioimmunologiczne metody oznaczania hormonów steroidowych

Bardziej szczegółowo

Lekarz : lek. Grażyna Kucharska, specjalista radiolog. Telefon:

Lekarz : lek. Grażyna Kucharska, specjalista radiolog. Telefon: Lekarz : Telefon: 032 331 99 61 lek. Grażyna Kucharska, specjalista radiolog W Pracowni RTG wykonywane są badania dla pacjentów hospitalizowanych w Szpitalu, pacjentów Poradni Przyszpitalnej, pacjentów

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry.

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry. NOWOTWORY SKÓRY Nowotwory skóry są zmianami zlokalizowanymi na całej powierzchni ciała najczęściej w miejscach, w których nastąpiło uszkodzenie skóry. Najważniejszym czynnikiem etiologicznym jest promieniowanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU Czy priony zawsze są szkodliwe? SPIS TREŚCI: Wprowadzenie. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. Karty pracy. 1.

Bardziej szczegółowo

Wyższy Urząd Górniczy. Zagrożenie radiacyjne w podziemnych wyrobiskach górniczych

Wyższy Urząd Górniczy. Zagrożenie radiacyjne w podziemnych wyrobiskach górniczych Wyższy Urząd Górniczy Zagrożenie radiacyjne w podziemnych wyrobiskach górniczych Zagrożenie radiacyjne w podziemnych wyrobiskach górniczych Katowice 2011 Copyright by Wyższy Urząd Górniczy, Katowice 2011

Bardziej szczegółowo

P A Ń S T W O W A A G E N C J A A T O M I S T Y K I

P A Ń S T W O W A A G E N C J A A T O M I S T Y K I P A Ń S T W O W A A G E N C J A A T O M I S T Y K I D E P A R T A M E N T O C H R O N Y R A D I O L O G I C Z N E J 00-522 Warszawa, ul. Krucza 36, tel. 22 695 97 43, fax. 22 695 98 71. www.paa.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Pacjent SOR w aspekcie ochrony radiologicznej - kobiety w ciąży. dr Piotr Pankowski

Pacjent SOR w aspekcie ochrony radiologicznej - kobiety w ciąży. dr Piotr Pankowski Pacjent SOR w aspekcie ochrony radiologicznej - kobiety w ciąży dr Piotr Pankowski Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo atomowe (Dz. U. 2012.264) Art. 33c 6. Dzieci, kobiety w wieku rozrodczym, kobiety

Bardziej szczegółowo

Dawki otrzymywane od promieniowania jonizującego w placówkach medycznych objętych kontrolą dozymetryczną w LADIS IFJ PAN

Dawki otrzymywane od promieniowania jonizującego w placówkach medycznych objętych kontrolą dozymetryczną w LADIS IFJ PAN Dawki otrzymywane od promieniowania jonizującego w placówkach medycznych objętych kontrolą dozymetryczną w LADIS IFJ PAN DI-02 prawdopodobnie najlepszy dawkomierz w Polsce M. Budzanowski, R. Kopeć,, A.

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie jonizujące Wyznaczanie liniowego i masowego współczynnika pochłaniania promieniowania dla różnych materiałów.

Promieniowanie jonizujące Wyznaczanie liniowego i masowego współczynnika pochłaniania promieniowania dla różnych materiałów. Ćw. M2 Promieniowanie jonizujące Wyznaczanie liniowego i masowego współczynnika pochłaniania promieniowania dla różnych materiałów. Zagadnienia: Budowa jądra atomowego. Defekt masy, energie wiązania jądra.

Bardziej szczegółowo

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B?

WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? SZCZEPIONKA WZW TYPU B CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ? CZY WYKORZYSTAŁEŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI ABY USTRZEC SIĘ PRZED WIRUSOWYM ZAPALENIEM WĄTROBY TYPU B? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ!

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia naturalnymi źródłami promieniowania jonizującego w przemyśle wydobywczym. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Skowronka

Zagrożenia naturalnymi źródłami promieniowania jonizującego w przemyśle wydobywczym. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Skowronka Zagrożenia naturalnymi źródłami promieniowania jonizującego w przemyśle wydobywczym Praca zbiorowa pod redakcją Jana Skowronka GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2007 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE (J. SKOWRONEK)...

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Medycyna Molekularna w Praktyce Klinicznej Typ studiów:

Bardziej szczegółowo

Techniki immunoenzymatycznego oznaczania poziomu hormonów (EIA)

Techniki immunoenzymatycznego oznaczania poziomu hormonów (EIA) Techniki immunoenzymatycznego oznaczania poziomu hormonów (EIA) Wstęp: Test ELISA (ang. Enzyme-Linked Immunosorbent Assay), czyli test immunoenzymatyczny (ang. Enzyme Immunoassay - EIA) jest obecnie szeroko

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Fizyki

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Fizyki POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Fizyki Pomiar skażeń wewnętrznych izotopami promieniotwórczymi metodami in vivo oraz szacowanie pochodzącej od nich dawki obciążającej Instrukcja wykonania ćwiczenia Opracował:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU STERYLIZACJA RADIACYJNA SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE... 2 II. Części lekcji... 3 1. Część wstępna... 3 2. Część realizacji... 3 3. Część podsumowania...

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU OSWOIĆ PROMIENIOTWÓRCZOŚĆ.

SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU OSWOIĆ PROMIENIOTWÓRCZOŚĆ. SCENARIUSZ LEKCJI FIZYKI Z WYKORZYSTANIEM FILMU OSWOIĆ PROMIENIOTWÓRCZOŚĆ. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy.

Bardziej szczegółowo

Cito. Bezinwazyjny dla noworodka, praktyczny dla Ciebie MIERNIK BILIRUBINY MBJ20. Cito sprzęt medyczny - Profesjonalne urządzenia medyczne

Cito. Bezinwazyjny dla noworodka, praktyczny dla Ciebie MIERNIK BILIRUBINY MBJ20. Cito sprzęt medyczny - Profesjonalne urządzenia medyczne Cito Bezinwazyjny dla noworodka, praktyczny dla Ciebie MIERNIK BILIRUBINY MBJ20 Bezbolesne badanie wystąpienia żółtaczki Bezinwazyjny miernik bilirubiny Żółtaczka noworodkowa pojawia się u większości noworodków

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej

Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej Zarządzanie bezpieczeństwem Laboratorium 2. Analiza ryzyka zawodowego z wykorzystaniem metody trzypunktowej Szczecin 2013 1 Wprowadzenie Ryzyko zawodowe: prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz Klinika Onkologii i Radioterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Efektywna kontrola ścisła obserwacja po leczeniu

Bardziej szczegółowo

DNA musi współdziałać z białkami!

DNA musi współdziałać z białkami! DNA musi współdziałać z białkami! Specyficzność oddziaływań między DNA a białkami wiążącymi DNA zależy od: zmian konformacyjnych wzdłuż cząsteczki DNA zróżnicowania struktury DNA wynikającego z sekwencji

Bardziej szczegółowo

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ marketinginformacja Data 24.10.2014 Numer Autor MI_FS_13_2014_Testy weterynaryjne Philipp Peters Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ Dzięki szybkim testom

Bardziej szczegółowo

OCCUPATIONAL EXPOSURE TO X AND GAMMA RAYS IN POLAND BASED ON THE PRESENT AND PAST RESULTS (NOFER INSTITUTE OF OCCUPATIONAL MEDICINE DATA)

OCCUPATIONAL EXPOSURE TO X AND GAMMA RAYS IN POLAND BASED ON THE PRESENT AND PAST RESULTS (NOFER INSTITUTE OF OCCUPATIONAL MEDICINE DATA) Medycyna Pracy 2012;63(5):585 589 Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi http://medpr.imp.lodz.pl Sylwia Papierz Zbigniew Kamiński Janusz Kacprzyk Małgorzata Adamowicz Paweł Jeżak Marek Zmyślony

Bardziej szczegółowo