BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY"

Transkrypt

1 BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY Dr Anicenta Bubak Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec Wszystkie dotychczas prowadzone badania nad narażeniem populacji ludzkich na występujące w powietrzu atmosferycznym substancje o działaniu mutagennym i rakotwórczym wskazują na konieczność uzupełnienia rutynowych badań jakości powietrza atmosferycznego o monitoring działania biologicznego. Biorąc pod uwagę fakt, że dorosły człowiek wdycha codziennie od 12 do 15 m 3 powietrza badania aktywności genotoksycznej prób pyłowych zanieczyszczeń powietrza mogą stanowić podstawę do szacowania ryzyka zachorowalności na choroby nowotworowe oraz do wprowadzenia działań profilaktycznych. Uniwersalność DNA jako materiału genetycznego różnych organizmów pozwala na badanie mutagenności powietrza dzięki zastosowaniu różnych systemów badawczych: bakterii, drożdży, owadów, zwierząt doświadczalnych i kultur komórek ssaków oraz ekstrapolowanie ich na organizm człowieka. Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu Salmonella Testem bakteryjnym o najszerszym zastosowaniu, odznaczającym się znaczną czułością, jest test Salmonella opracowany przez Amesa i współpracowników. Test Salmonella oparty jest na wykorzystaniu zdolności bakterii do rewersji mutacji, pod wpływem czynników wywołujących mutację powrotną. Histydyno-zależne auksotroficzne mutanty bakterii Salmonella typhimurium ulegają rewersji do form prototroficznych, które posiadają zdolność do wzrostu na podłożu minimalnym, pozbawionym aminokwasu L-histydyny. W teście można stosować różne szczepy testowe Salmonella typhimurium, które powstały po wprowadzeniu mutacji do operonu histydyny szczepu wyjściowego LT2. Szczepy S. typhimurium oprócz mutacji w genach D (hisd szczepów TA1538 i TA98) oraz G (hisg46 - i szczepów TA1535 i TA100) operonu histydynowego posiadają dodatkowe mutacje zwiększające ich wrażliwość. Mutacja rfa powoduje zwiększenie przepuszczalności ściany komórkowej bakterii i umożliwia penetrację związków chemicznych o dużych cząstkach (np. B(a)P). Delecja uvrb powoduje zmniejszenie zdolności naprawy uszkodzeń DNA poprzez wycinanie, z przyczyn technicznych oprócz genu B wycięto również dwa gen kodujący syntezę biotyny. Do szczepów TA 98 i TA 100 wprowadzono także plazmidy pkm101 (czynnik R), który warunkuje mutagenezę zależną od systemu błędnej naprawy DNA oraz oporność bakterii na ampicylinę. Na bazie tych szczepów skonstruowano wiele ich pochodnych wykorzystywanych do bardziej selektywnego wykrywania określonych typów związków mutagennych. 127

2 Przemiany metaboliczne związków promutagennych do mutagenów zachodzą przy pomocy występujących u kręgowców enzymów z rodziny cytochromu P-450, które są związane z retikulum endoplazmatycznym. W związku z tym testy bakteryjne przeprowadza się w obecności enzymów oksydacyjnych, zawartych w homogenatach tkankowych. Najczęściej stosuje się homogenaty z wątroby szczurów określane jako frakcja mikrosomalna S9. Test Salmonella wykazuje znaczną zgodność wyników z innymi testami w badaniu mutagenności pyłowych zanieczyszczeń atmosfery. Stwierdzono również korelację pomiędzy stężeniami związków z grupy WWA w powietrzu atmosferycznym a efektem mutagennym badanym przy pomocy różnych szczepów testowych. Występuje również zależność między wynikami badania mutagenności powietrza testem Salmonella a zachorowalnością i śmiertelnością szczurów z powodu nowotworów płuc. Badanie mutagenności prób powietrza z wykorzystaniem szczepu Salmonella typhimurium TM 677 W teście stosuje się szczep Salmonella typhimurium TM 677 niezdolny do wzrostu w obecności 8-azaguaniny (8-AG). Pod wpływem mutagenów dochodzi do mutacji postępowej w genie transferazy fosforybozylo-ksantynoguaninowej, dzięki czemu szczep staje się odporny na działanie 8-AG i może rosnąć w obecności tego związku. Próbę uznaje się za mutagenną, jeśli liczba kolonii rosnących na podłożu z badaną próbą i 8-AG jest statystycznie istotnie wyższa od liczby kolonii mutantów spontanicznych. Pomimo, że wykazano, iż ten test może być przydatny do badania efektu mutagennego pyłów zanieczyszczających powietrze atmosferyczne nie jest powszechnie stosowany w tym celu. Badanie mutagenności prób powietrza przy użyciu SOS chromotestu Test opiera się na indukcji procesu naprawy DNA nazywanego systemem SOS uruchamianym w przypadku błędów w replikacji bakteryjnego DNA. Organizmami testowymi są komórki bakterii Escherichia coli K12 PQ37, w których połączono gen operatora systemu SOS (sfi A) z genem kodującym β-galaktozydazę. Dzięki temu do pomiaru genotoksyczności próby wykorzystuje się nie sam system naprawczy, a aktywność enzymatyczną genu, który równocześnie ulega ekspresji. Badając aktywność fosfatazy alkalicznej enzymu nie związanego z naprawą DNA, określa się toksyczność próby. Wadą tego testu jest to, że wykrywa tylko związki zaburzające proces replikacji. Badanie mutagenności prób powietrza z zastosowaniem testu umu Test umu jest odmianą SOS chromotestu, w którym najczęściej stosuje się szczep Salmonella typhimurium TA1535/pSK1002. Podobnie jak w poprzednim teście aktywność β- galaktozydazy - enzymu nie związanego z systemem SOS, decyduje o toksyczności badanej próby. Czynniki, które mogą uszkodzić DNA, czyli potencjalnie mogą być kancerogenami, włączają w tym teście operon Umu. 128

3 Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu drożdżowego Drożdże to najczęściej wykorzystywane komórki eukariotyczne w badaniach genotoksyczności substancji chemicznych. W teście drożdżowym stosuje się szczepy Saccharomyces cerevisiae i Schizosaccharomyces pombe, które w formie niezmutowanej do wzrostu potrzebują aminokwasów. Dużą popularnością cieszą się szczepy Saccharomyces cerevisiae XV185-14C oraz D7. Pierwszy z nich stosuje się do badania mutacji genowych u drożdży, a drugi umożliwia badanie mitotycznego crossing-over, konwersji genowej i mutacji punktowych. Badanie mutagenności prób powietrza z wykorzystaniem roślin Do oceny mutagennej aktywności zanieczyszczeń atmosfery in situ stosuje się badania polegające na indukcji mikrojąder w komórkach macierzystych pyłku (wykrywanie aberracji w chromosomach mejotycznych) i wykrywaniu mutacji genu odpowiedzialnego za barwę włosków pręcików trzykrotki Tradescantia paludosa BNL 4430 (wykrywanie somatycznych mutacji genowych) oraz powstawanie mutacji letalnych pyłków roślin rosnących na badanym obszarze. Dwa pierwsze testy mogą być wykonywane również w warunkach in vitro w komorach hodowlanych, dzięki czemu można ominąć ograniczenia, jakie niesie ze sobą test w warunkach naturalnych związanych z cyklem życiowym trzykrotki (roślina ciepłolubna). Wyniki badań porównawczych z zastosowaniem testów na trzykrotce i innych testów roślinnych wykazały, że jest ona idealną rośliną do monitorowania mutagenności zanieczyszczeń atmosfery. Testy roślinne mają jednak szereg ograniczeń i prawdopodobnie, dlatego nie znajdują szerszego zastosowania. Na podstawie ich wyników można z większą dokładnością wnioskować o wpływie zanieczyszczeń na lokalną florę niż zdrowie ludzkie. Testy te pozwalają jedynie na ocenę przestrzennego zróżnicowania mutagenności, np. w zależności od odległości od punktowych źródeł emisji np. wysypisk i spalarni śmieci, parkingów, garaży, tuneli samochodowych i dróg, elektrowni jądrowych. Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu SMART Test SMART pozwala na badanie mutacji somatycznej i rekombinacji na muszkach owocowych Drosophila melanogaster. Objawiają się one deformacjami włosków na skrzydłach. Test ten był wykorzystywany do badania mutagenności WWA i ich nitrowych pochodnych oraz ekstraktów prób pyłów zanieczyszczających powietrze atmosferyczne. Jego zaletą jest to, że przy kosztach porównywalnych do testów bakteryjnych, pozwala oceniać działanie mutagenne substancji przy użyciu organizmów eukariotycznych, wadą stosunkowo duża ilość badanej próby podawana larwom nienaturalną (w przypadku zanieczyszczeń atmosfery) drogą pokarmową. Analiza mikroskopowa zdeformowanych włosków jest bardzo praco- i czasochłonna. Z tych powodów test ten jest mało rozpowszechniony. 129

4 Badanie mutagenności prób powietrza przy użyciu testu mikrojądrowego z wykorzystaniem zwierząt doświadczalnych in vivo Test mikrojądrowy służy do wykrywania związków klastogennych, czyli takich, które wywołują zmiany strukturalne w chromosomach. Mikrojądra powstają w wyniku uszkodzenia wrzeciona podziałowego, co prowadzi do wyodrębnienia jednego lub kilku mniejszych jąder zawierających głównie acentryczne fragmenty chromosomów, a czasem nawet całe chromosomy. Najłatwiej mikrojądra wykrywane są w erytrocytach - komórkach nie posiadających jądra głównego. Ekstrakty powietrza atmosferycznego powodowały wzrost częstości mikrojąder w szpiku kostnym myszy BALB/c in vivo. Metoda ta nie ma jednak szerszego zastosowania w rutynowym biomonitoringu. Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu mikrojądrowego w limfocytach krwi obwodowej in vitro Test mikrojądrowy w hodowanych limfocytach krwi obwodowej człowieka przeprowadzono do tej pory tylko dla ekstraktów spalin z silników wysokoprężnych. Wyniki badań pozwoliły na stwierdzenie, iż ekstrakty z silników wysokoprężnych o małej mocy częściej wywoływały aneupoloidalność, czyli utratę całego chromosomu, niż ich złamania. Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu na aneuploidalność Do wykonania testu wykorzystywano komórki V79 - fibroblasty płuc chomika chińskiego. Statystycznie istotny wzrost komórek aneuploidalnych zawierających chromosomy zaobserwowano dla frakcji zawierającej monofenole, natomiast ekstrakt całkowity indukował wzrost liczby komórek poliploidalnych posiadających powyżej 33 chromosomów. Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu SCE W teście wymiany chromatyd siostrzanych (sister chromatid exchange (SCE)) obserwuje się wzajemne, symetryczne wymiany fragmentów pomiędzy identycznymi sekwencjami DNA obu chromatyd w chromosomie. Zastosowanie do hodowli bromodezoksyurydyny (BrdU) wbudowującej się zamiast tymidyny do nowosyntetyzowanej nici DNA oraz przeprowadzenie odpowiedniego barwienia umożliwia obserwowanie SCE pod mikroskopem. Do wykonania testu wykorzystuje się linie komórkowe pochodzące najczęściej z różnych części układu oddechowego ssaków i człowieka oraz świeże limfocyty krwi obwodowej, a jeszcze rzadziej spotyka się prace z zastosowaniem roślin (bobu Vicia faba) i komórek jajowych chomika chińskiego (CHO). Komórki nabłonka tchawicy lub oskrzeli uznane zostały za najlepszą tkankę do stosowania w teście SCE jako miejsce docelowe powstawania raka przy inhalacyjnym wchłanianiu zanieczyszczeń gazowych i pyłowych. Za najlepsze do testowania zanieczyszczeń powietrza uznano kultury ludzkich linii komórkowych z nabłonka oskrzelowego (BEAS-2B). 130

5 Badanie mutagenności prób powietrza przy pomocy testu na aberracje chromosomowe Aberracje chromosomowe są wynikiem uszkodzeń DNA, które prowadzą do przerw w podwójnych niciach DNA i obejmują co najmniej jedno złamanie podwójnej nici. Czynniki genotoksyczne indukują aberracje tylko wtedy gdy w komórce następuje replikacja DNA. Do wykonania testu stosuje się najczęściej komórki jajowe chomika chińskiego (CHO), limfocyty krwi obwodowej człowieka oraz fibroblasty płuc chomika (komórki V79). Po wybarwieniu preparatów obserwuje się chromosomy w pierwszym podziale metafazowym. Aberracje są klasyfikowane na ogół jako chromatydowe obejmujące jedną chromatydę i chromosomowe obejmujące obydwie chromatydy. W innym systemie translokacje chromosomowe są dzielone na trwałe (np. translokacje) i nietrwałe (np. dicentryki), w zależności od tego czy mogą utrzymywać się przez kolejny cykl komórkowy. Test na aberracje nie jest często stosowany w badaniach mutagenności powietrza. Badanie mutagenności prób powietrza z wykorzystaniem testu na HPRT i TK Metoda polega na hodowaniu komórek w podłożach selekcjonujących, zawierających czynnik działający toksycznie na wszystkie komórki nie będące mutantami. W tych warunkach tylko zmutowane komórki przeżywają i tworzą kolonie. Zasada metody polega na tym, że efekt genetyczny jest następstwem mutacji w specyficznym locus genu. Dwa najczęściej wykorzystywane geny to gen kodujący enzym fosforybozylo-transferazę hipoksantyny (hypoksantine quanine phosphoribosyl-transpherase HPRT) oraz kodujący kinazę tymidynową (TK). HPRT jest jednym z enzymów ratujących, którego funkcją jest ochrona produktów syntezy kwasów nukleinowych przed degradacją. Podstawę selekcji mutantów stanowi dodanie do podłoża analogów puryn (6-tioguaniny, 8-azoguaniny), które nie są wbudowywane do DNA mutantów. TK umożliwia wbudowywanie tymidyny i jej toksycznych analogów ze źródeł egzogennych do komórki. Selekcję mutantów homo- i heterozygotycznych umożliwia dodanie 5-bromodezoksyurydyny lub trójfluorotymidyny. Do badań substancji chemicznych in vitro najczęściej stosuje się trzy linie komórek ssaków: V79, CHO i chłoniaka myszy L lub L 55178Y TK + /TK -. Produkty reakcji atmosferycznych naftalenu i fenantrenu należących do niegenotoksycznych WWA poddano ocenie z wykorzystaniem ludzkich komórek linii B-limfoblastoidalnych MCL-5, o podwyższonej ekspresji genów P450 i hydrolazy epoksydowej. Nitrowe pochodne tych związków miały większy potencjał mutagenny od związków macierzystych, indukując większą częstość mutacji TK, natomiast wzrost HPRT nie był statystycznie istotny. Badanie mutagenności prób powietrza z zastosowaniem testu na indukowanie adduktów DNA in vitro W teście hoduje się DNA z grasicy cielęcej z ekstraktem frakcji zanieczyszczeń powietrza w warunkach tlenowych po dodaniu i bez mieszaniny S9 oraz w warunkach beztlenowych (w atmosferze azotu), w obecności systemu redukcyjnego zależnego od oksydazy ksantynowej (XO). Do oznaczenia adduktów DNA i ich ilości wykorzystuje się techniki chromatograficzne: chromatografię cienkowarstwową (TLC), autoradiografię, radiografię oraz analizę adduktów metodą 32 P-postlabellingową przy pomocy HPLC lub GC-MS. Zaobserwowano addukty następujących związków: 9-hydroksybenzo(a)pirenu, benzo(a)piren-r- 7, t-8dihydrodiol-t-9,10epoksydu(±), benzo(b,j,k)fluorantenów, chryzenu, benz(a) antrace- 131

6 nu i indeno(cd)pirenu. 1-nitropiren, 9-nitroantracen i 3-nitrofluorantenu wykrywano przy użyciu GC-MS w słabo polarnej frakcji. Testy wykorzystywane do badania mutagenności prób wody Do wstępnej oceny zanieczyszczenia wody związkami mutagennymi i rakotwórczymi najczęściej stosowane w praktyce są szybkie testy bakteryjne. Wynika to z faktu, iż w wyniku obserwacji zmian w genomie komórek prokariotycznych można wykazać większość indukowanych związkami chemicznymi uszkodzeń DNA. Te proste i w miarę tanie systemy wykazują znaczną korelację z badaniami na zwierzętach. Najczęściej stosowanym w badaniach wody jest test Salmonella. Został on wprowadzony bardzo szeroko w połowie lat siedemdziesiątych, stąd testem tym przebadano największą pulę związków chemicznych. Test ten proponowany jest w Standard Methods for Examination of Water and Wastwater US EPA do oceny jakości zdrowotnej wody do picia. Innym testem bakteryjnym stosowanymi do oceny właściwości mutagennych wody jest SOS chromotest. Ponadto wykorzystuje się testy z użyciem komórek eukariotycznych: testu drożdżowego, wymiany chromatyd siostrzanych (SCE), aberracji chromosomów(ca), oraz test mikrojądrowy. Testy te wykonywane są bezpośrednio na zwierzętach (ssakach) lub na różnych typach izolowanych i hodowanych komórek takich jak szpik kostny, komórki nabłonkowe, komórki płciowe, limfocyty krwi obwodowej, fibroblasty i linie komórkowe CHO, V79, L5178Y itd. Przeprowadzone przez Pracownię Mutagenezy Środowiskowej Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu w bardzo szerokim zakresie, na terenie województwa katowickiego, badania mutagenności prób powietrza z użyciem szczepów podstawowych TA98 i 100 oraz pochodnych YG... największe badania tego typu na świecie, umożliwiły opracowanie systemu monitorowania jakości powietrza atmosferycznego w odniesieniu do substancji rakotwórczych i teratogennych. W przypadku pozytywnej odpowiedzi w teście bakteryjnym, proponuje się badanie aktywności genotoksycznej prób przy pomocy testu SCE. Spośród różnych komórek używanych w teście SCE polecamy stosowanie komórek płuc chomika V79 lub ludzkich linii komórkowych z nabłonka oskrzelowego (BEAS-2B), jako tkanki docelowej przy narażeniu na pyłowe zanieczyszczenia powietrza. Poniżej przestawiono propozycję systemu monitorowania zanieczyszczeń pyłowych powietrza atmosferycznego. 132

7 Algorytm skriningu efektu mutagennego pyłowych zanieczyszczeń powietrza w sezonie zimowym Test Amesa badanie I TA 98 TA 100 bez S9 z S9 bez S9 z S9 aktywność mutagenna <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 ocena próby badanie przy pomocy szczepów YG1026, YG1029 i YG1042 badanie II YG 1021 YG 1024 YG 1041 bez S9 z S9 bez S9 z S9 bez S9 z S9 aktywność mutagenna <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 <4 4 <4 4 ocena próby Co najmniej jeden wynik dodatni dla szczepów YG upoważnia do przeprowadzenia Testu SCE komórki V79 bez S9 z S9 aktywność genotoksyczna <2 2 <2 2 ocena próby

8 Algorytm skriningu efektu mutagennego pyłowych zanieczyszczeń powietrza w sezonie letnim Test Amesa TA 98 YG 1021 YG 1024 YG 1041 bez S9 z S9 S9 z S9 bez S9 z S9 bez S9 z S9 aktywność mutagenna <1 1 <1 1 <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 ocena próby Co najmniej jeden wynik dodatni upoważnia do przeprowadzenia Testu SCE komórki V79 bez S9 z S9 aktywność genotoksyczna <2 2 <2 2 ocena próby

9 Legenda: Test Amesa test bakteryjny wykorzystujący zdolność histydyno-zależnych mutantów Salmonella typhimurium do rewersji mutacji pod wpływem czynników wywołujących mutację powrotną, która przejawia się wzrostem na podłożu minimalnym, pozbawionym aminokwasu L-histydyny. Szczepy testowe TA98 YG1021 YG1024 YG1041 TA100 YG1026 YG1029 YG1042 Opis szczepów i plazmidów niosących zwielokrotnione kopie enzymów biorących udział w metabolizmie nitroarenów i amin aromatycznych (w nawiasach) wykrywa mutageny zmiany fazy odczytu TA98 (pyg216): nadprodukcja nitroreduktazy TA98 (pyg219): nadprodukcja O-acetylotransferazy TA98 (pyg233): nadprodukcja nitroreduktazy i O-acetylotransferazy wykrywa mutageny podstawienia pary zasad TA100 (pyg216): nadprodukcja nitroreduktazy TA100 (pyg219): nadprodukcja O-acetylotransferazy TA100 (pyg233): nadprodukcja nitroreduktazy i O-acetylotransferazy S9 mieszanina enzymatyczna zawierająca homogenat z wątroby szczura określany jako frakcja mikrosomalna S9, Test SCE test wykonywany przy użyciu komórek ssaków: limfocytów lub fibroblastów, w którym można stwierdzić czy dochodzi do uszkodzeń DNA polegających na złamaniach i ponownych łączeniach fragmentów chromatyd w chromosomie dzięki zastosowaniu bromodezoksyurydyny (analog tymidyny). V79 - fibroblasty płuc chomika. Aktywność mutagenna względna miara efektu mutagennego AM = NR KR NR netto rewertanty - różnica pomiędzy liczbą rewertantów indukowanych przez ekstrakt próby, obliczona z krzywej dawka-odpowiedź dla 1m 3 powietrza, a liczbą rewertantów w odpowiedniej kontroli negatywnej, KR - liczba rewertantów w odpowiedniej kontroli negatywnej. Próbę uznaje się za mutagenną w zależności od przyjętej wartości granicznej 1, 2 lub 4. Aktywność genotoksyczna względna miara efektu genotoksycznego, obliczana zgodnie ze wzorem na AM, próbę uznaje się za genotoksyczną, jeśli wynik jest równy lub wyższy od 2. Ocena próby wynik ujemny (niższy) lub dodatni (równy lub wyższy) od granicznej wartości aktywności mutagennej i genotoksycznej badanej próby. Ocena końcowa: próba mutagenna w odniesieniu do organizmów bakteryjnych i genotoksyczna dla komórek ssaków stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Na podstawie danych literaturowych sformułowano założenia teoretyczne, które w przybliżonym zakresie pozwalają na zidentyfikowanie substancji odpowiedzialnych za efekt mutagenny na przykładzie badań prób pyłowych zanieczyszczeń powietrza przeprowadzonych przy pomocy szczepu TA98 i jego pochodnych YG: 1. większe wartości AM po zastosowaniu aktywacji metabolicznej w porównaniu z wariantem bez mieszaniny S9 sugeruje występowanie w próbach powietrza związków mutagennych typu wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, 2. większe wartości AM dla szczepów YG1021, YG1024 i YG1041 niż dla TA98 w wariancie bez aktywacji metabolicznej przemawiają za obecnością nitroarenów, 3. o występowaniu w ekstraktach nitroarenów świadczą również dużo niższe odpowiedzi ze strony szczepów YG1021, YG1024 i YG1041 po zastosowaniu S9, 135

10 4. podwyższenie wartości AM dla szczepu YG1021+S9 może wskazywać na obecność nitroarenów, które wymagają zastosowania aktywacji metabolicznej, np. 6- nitrobenzo(a)piren, 5. wyższe wartości AM dla szczepów YG1024 i YG1041 po dodaniu S9 w porównaniu z wartościami AM dla szczepu TA98+S9 świadczą o obecności amin aromatycznych i hydroksyloamin, 6. potwierdzenie obecności amin aromatycznych i hydroksyloamin dają również większe wartości AM dla szczepów YG1024 i YG1041 w wariancie z mieszaniną S9 w porównaniu do wariantu bez mieszaniny. W odniesieniu do wody do picia, Zakład Biologii i Ekologii Instytutu Inżynierii Środowiska, Politechniki Wrocławskiej zaproponował następujący system badania efektu mutagennego. Algorytm skriningu efektu mutagennego wody do picia Test Amesa TA 98 TA 100 bez S9 z S9 bez S9 z S9 aktywność mutagenna <2 2 <2 2 <2 2 <2 2 ocena próby Ocena próby wynik ujemny (niższy) lub dodatni (równy lub wyższy) od granicznej wartości (2) aktywności mutagennej badanej próby. Ocena końcowa: próba mutagenna w odniesieniu do organizmów bakteryjnych - stanowi zagrożenie dla zdrowia konsumentów w rezultacie picia wody. Poniżej podano założenia teoretyczne, które w przybliżonym zakresie pozwalają na zidentyfikowanie substancji odpowiedzialnych za efekt mutagenny na podstawie badań prób wody przeprowadzonych przy pomocy szczepów TA98 i TA100: 1. Jeżeli wartości AM są wyższe po dodaniu S9 dowodzi to obecności w wodzie związków o charakterze promutagenów, w tym wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. 2. Jeżeli wartości AM są wyższe w wariancie bez aktywacji enzymatycznej, to najprawdopodobniej za efekt mutagenny badanej wody odpowiedzialne są nielotne produkty uboczne procesu dezynfekcji. 3. Jeżeli wartości AM 2 w obu wariantach to woda zawiera zanieczyszczenia o charakterze mutagenów działających bezpośrednio i pośrednio. Równolegle z testem Salmonella proponuje się monitorowanie w powietrzu i wodzie związków chemicznych o właściwościach rakotwórczych lub teratogennych, które nie wykazują efektu genotoksycznego w testach bakteryjnych: arsenu, chromu, kadmu (tylko w próbach powietrza), niklu, ołowiu i benzenu. W miarę potrzeb, do kolejnych etapów monitoringu można będzie włączyć chemiczne pomiary innych związków rakotwórczych i teratogennych po ich identyfikacji i wykryciu źródła emisji. 136

Laboratorium 7. Testy na genotoksyczność

Laboratorium 7. Testy na genotoksyczność Test rewersji mutacji test Amesa Laboratorium 7 Testy na genotoksyczność Test Amesa jest testem bakteryjno-ssaczym. Organizmami testowymi są tutaj bakterie Salmonella typhimurium. W wyniku mutacji, celowo

Bardziej szczegółowo

BADANIA GENOTOKSYCZNOŚCI PRÓBEK ŚRODOWISKOWYCH NA PRZYKŁADZIE TESTÓW WYKORZYSTUJĄCYCH SZCZEP SALMONELLA TYPHIMURIUM

BADANIA GENOTOKSYCZNOŚCI PRÓBEK ŚRODOWISKOWYCH NA PRZYKŁADZIE TESTÓW WYKORZYSTUJĄCYCH SZCZEP SALMONELLA TYPHIMURIUM Maciej K. BEŁCIK*, Katarzyna PIEKARSKA* mutacja, próbki środowiskowe, test Salmonella, test Amesa II, test UMU BADANIA GENOTOKSYCZNOŚCI PRÓBEK ŚRODOWISKOWYCH NA PRZYKŁADZIE TESTÓW WYKORZYSTUJĄCYCH SZCZEP

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Kędzierzyn-Koźle, 20 września 2012 Wojciech Redelbach C6H6 + KK = CA? Benzen

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE GIMNAZJUM SPRAWDZIANY BIOLOGIA klasa III SUKCES W NAUCE II GENETYKA CZŁOWIEKA Zadanie 1. Cechy organizmu są warunkowane przez allele dominujące i recesywne. Uzupełnij tabelę, wykorzystując poniższe określenia,

Bardziej szczegółowo

Dozymetria biologiczna

Dozymetria biologiczna OCHRONA RADIOLOGICZNA 2 Dozymetria biologiczna Jakub Ośko Dozymetria biologiczna Pozwala na ocenę dawki pochłoniętej na podstawie zmian zachodzących w organizmie człowieka. Stosowana w sytuacjach awaryjnych

Bardziej szczegółowo

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Seminarium 1 część 1 Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Genom człowieka Genomem nazywamy całkowitą ilość DNA jaka

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE TESTÓW KRÓTKOTERMINOWYCH W BADANIACH GENOTOKSYCZNOŚCI ORGANICZNYCH ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA

ZASTOSOWANIE TESTÓW KRÓTKOTERMINOWYCH W BADANIACH GENOTOKSYCZNOŚCI ORGANICZNYCH ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA pył zawieszony, organiczne zanieczyszczenia powietrza, testy krótkoterminowe, genotoksyczność, mutagenność Maciej K. BEŁCIK, Katarzyna PIEKARSKA* ZASTOSOWANIE TESTÓW KRÓTKOTERMINOWYCH W BADANIACH GENOTOKSYCZNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. I

Podziały komórkowe cz. I Podziały komórkowe cz. I Tam gdzie powstaje komórka, musi istnieć komórka poprzednia, tak samo jak zwierzęta mogą powstawać tylko ze zwierząt, a rośliny z roślin. Ta doktryna niesie głębokie przesłanie

Bardziej szczegółowo

Tematy- Biologia zakres rozszerzony, klasa 2TA,2TŻ-1, 2TŻ-2

Tematy- Biologia zakres rozszerzony, klasa 2TA,2TŻ-1, 2TŻ-2 Tematy- Biologia zakres rozszerzony, klasa 2TA,2TŻ-1, 2TŻ-2 Nr lekcji Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową PSO, wymagania edukacyjne i podstawa programowa

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie Choroby zawodowe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy uznanych za rakotwórcze u ludzi w aspekcie zmian wykazów substancji, mieszanin, czynników i procesów technologicznych

Bardziej szczegółowo

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Inżynieria genetyczna- 6 ECTS Część I Badanie ekspresji genów Podstawy klonowania i różnicowania transformantów Kolokwium (14pkt) Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Kolokwium (26pkt) EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD zakres rozszerzony LO 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Biologia na czasie 2 zakres rozszerzony nr dopuszczenia 564/2/2012 Biologia na czasie 3 zakres rozszerzony

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1 Budowa genomu jądrowego (M.J. Olszewska, J. Małuszyńska) 13. Przedmowa 10

Spis treści. 1 Budowa genomu jądrowego (M.J. Olszewska, J. Małuszyńska) 13. Przedmowa 10 Spis treści Przedmowa 10 1 Budowa genomu jądrowego (M.J. Olszewska, J. Małuszyńska) 13 1.1. Organizacja DNA jądrowego 13 1.1.1. Rodzaje sekwencji powtarzalnych i ich lokalizacja 14 1.1.1.1. Sekwencje rozproszone

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP)

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Materiał opracowany przez Oddział Higieny Pracy Działu Nadzoru Sanitarnego Wojewódzkiej Stacji

Bardziej szczegółowo

NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA

NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA Dr Danuta Mielżyńska Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec WSTĘP Toksyczne związki chemiczne obecne w środowisku

Bardziej szczegółowo

Anita BONISŁAWSKA*, Krzysztof DEMKOWICZ-DOBRZAŃSKI*, Grzegorz NAŁĘCZ-JAWECKI*, Józef SAWICKI*

Anita BONISŁAWSKA*, Krzysztof DEMKOWICZ-DOBRZAŃSKI*, Grzegorz NAŁĘCZ-JAWECKI*, Józef SAWICKI* Słowa kluczowe: genotoksyczność, SOS Chromotest, UMU Test Anita BONISŁAWSKA*, Krzysztof DEMKOWICZ-DOBRZAŃSKI*, Grzegorz NAŁĘCZ-JAWECKI*, Józef SAWICKI* OCENA PRZYDATNOŚCI KRÓTKOTERMINOWYCH TESTÓW BAKTERYJNYCH

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTÓW REALIZOWANYCH W KATEDRZE MIKROBIOLOGII ŚRODOWISKOWEJ

OPIS PRZEDMIOTÓW REALIZOWANYCH W KATEDRZE MIKROBIOLOGII ŚRODOWISKOWEJ OPIS PRZEDMIOTÓW REALIZOWANYCH W KATEDRZE MIKROBIOLOGII ŚRODOWISKOWEJ STUDIA STACJONARNE PIERWSZEGO STOPNIA - INŻYNIERSKIE Mikrobiologia Rola mikrobiologii. Świat mikroorganizmów: wirusy, bakterie, archebakterie,

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Choroby genetyczne o złożonym

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYMAGANE PRZEZ REACH

BADANIA WYMAGANE PRZEZ REACH DANIA WYMAGANE PRZEZ REACH WYKONYWANE W INSTYTUCIE PRZEMYSŁU ORGANICZNEGO Poz. w zał. VII i IX Badania fizykochemiczne Warszawa 7.1. Stan skupienia substancji w 20 o C i 101,3 kpa BF 7.2. Temperatura topnienia/krzepnięcia

Bardziej szczegółowo

WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE. Ewa Waszkowska ekspert UPRP

WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE. Ewa Waszkowska ekspert UPRP WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE Ewa Waszkowska ekspert UPRP Źródła informacji w biotechnologii projekt SLING Warszawa, 9-10.12.2010 PLAN WYSTĄPIENIA Umocowania prawne Wynalazki biotechnologiczne Statystyka

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie mikropyłkowego testu Amesa MPF do oceny mutagenności pyłowych zanieczyszczeń powietrza

Wykorzystanie mikropyłkowego testu Amesa MPF do oceny mutagenności pyłowych zanieczyszczeń powietrza Wykorzystanie mikropyłkowego testu Amesa MPF do oceny mutagenności pyłowych zanieczyszczeń powietrza Microplate Ames MPF test use in assessment of mutagenic properties of dust pollution Agnieszka Kozłowska

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca

Zadanie 3. Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca . Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach (IETU), Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (GIG) Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMKNIĘTE UŻYCIE GMO

WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMKNIĘTE UŻYCIE GMO WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMKNIĘTE UŻYCIE GMO 1. Informacje o użytkowniku GMO i osobach odpowiedzialnych za realizację planowanego zamkniętego użycia GMO 1.1 (*) Nazwa i siedziba użytkownika lub imię,

Bardziej szczegółowo

Geny, a funkcjonowanie organizmu

Geny, a funkcjonowanie organizmu Geny, a funkcjonowanie organizmu Wprowadzenie do genów letalnych Geny kodują Białka Kwasy rybonukleinowe 1 Geny Występują zwykle w 2 kopiach Kopia pochodząca od matki Kopia pochodząca od ojca Ekspresji

Bardziej szczegółowo

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2015/2016

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2015/2016 Ćwiczenie 9 Temat: Genetyka medyczna cz. I Wybrane cechy allelomorficzne i układy grupowe krwi 1. Rodowody niektórych cech człowieka rys. drzewa genealogicznego i oznaczenie genotypów 2. Wybrane cechy

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Biologia Poziom podstawowy Listopad 2013 W niniejszym schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe poprawne odpowiedzi. W tego

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy harmonogram ćwiczeń - Biologia z genetyką w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2016/2017 Analityka Medyczna II rok

Szczegółowy harmonogram ćwiczeń - Biologia z genetyką w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2016/2017 Analityka Medyczna II rok Szczegółowy harmonogram ćwiczeń - Biologia z genetyką w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2016/2017 Analityka Medyczna II rok Przedmiot Wykłady Ćwiczenia Semestr I Biologia z genetyką 15W/45Ćw. Egzamin

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG

VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG VIII Bałtycki Festiwal Nauki Koło Studentów Biotechnologii PG W ramach tegorocznego Bałtyckiego Festiwalu Nauki, który odbył się w dniach od 27 do 29 maja 2010 roku członkowie Koła Studentów Biotechnologii

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia.

Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia. Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia www.ppnt.pl/laboratorium Laboratorium jest częścią modułu biotechnologicznego Pomorskiego Parku Naukowo Technologicznego Gdynia. poprzez:

Bardziej szczegółowo

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2013/2014

I ROK WYDZIAŁ LEKARSKI BIOLOGIA MEDYCZNA ROK AKAD. 2013/2014 Ćwiczenie 8 Temat: Genetyka medyczna cz. I Wybrane cechy allelomorficzne i układy grupowe krwi 1. Rodowody niektórych cech człowieka rys. drzewa genealogicznego i oznaczenie genotypów 2. Wybrane cechy

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy harmonogram ćwiczeń Biologia i genetyka w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2015/2016 - I rok Kosmetologia

Szczegółowy harmonogram ćwiczeń Biologia i genetyka w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2015/2016 - I rok Kosmetologia Szczegółowy harmonogram ćwiczeń Biologia i genetyka w Zakładzie Biologii w roku akademickim 2015/2016 - I rok Kosmetologia Przedmiot Wykłady Ćwiczenia Semestr I Biologia i genetyka 10W/15Ćw./20Sem. Egzamin

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNY KURS SZKOLENIOWY OCENY MUTAGENNOŚCI WODY WYKONANY TESTEM MIKROPŁYTKOWYM AMES MPF 98/100 AQUA

PRAKTYCZNY KURS SZKOLENIOWY OCENY MUTAGENNOŚCI WODY WYKONANY TESTEM MIKROPŁYTKOWYM AMES MPF 98/100 AQUA 1999 PRAKTYCZNY KURS SZKOLENIOWY OCENY MUTAGENNOŚCI WODY WYKONANY TESTEM MIKROPŁYTKOWYM AMES MPF 98/100 AQUA organizowany przez TIGRET Sp. z o.o. pod patronatem naukowym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego,

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Badanie funkcji genu

Badanie funkcji genu Badanie funkcji genu Funkcję genu można zbadać różnymi sposobami Przypadkowa analizy funkcji genu MUTACJA FENOTYP GEN Strategia ukierunkowanej analizy funkcji genu GEN 1. wprowadzenie mutacji w genie 2.

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Mutacje. delecja insercja strukturalne

Mutacje. delecja insercja strukturalne Mutacje Genowe (Punktowe) Chromosomowe substytucje: delecja insercja strukturalne liczbowe (genomowe) tranzycja delecja deficjencja transwersja duplikacja translokacja inwersja Mutacje chromosomowe strukturalne

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy genetyki SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy genetyki A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Studia podyplomowe: Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Głównym celem studiów podyplomowych Nauczanie biologii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych jest przekazanie słuchaczom

Bardziej szczegółowo

Świadomi dla czystego powietrza

Świadomi dla czystego powietrza Świadomi dla czystego powietrza Szkolenia z zakresu przeciwdziałania niskiej emisji Zanieczyszczenia powietrza w Polsce Zanieczyszczeniem powietrza atmosferycznego jest wprowadzenie do powietrza substancji

Bardziej szczegółowo

BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05)

BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05) BADANIA TOKSYCZNOŚCI ZANIECZYSZCZEŃ ORGANIZMÓW WODNYCH (PN -90/C-04610/01;03;05) Magdalena Retkiewicz 26.03.2014 ZANIECZYSZCZENIA WÓD Zanieczyszczenie wód niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ODDECHOWY

UKŁAD ODDECHOWY Zadanie 1. (1 pkt). Na rysunku przedstawiono pęcherzyki płucne oplecione siecią naczyń krwionośnych. Określ znaczenie gęstej sieci naczyń krwionośnych oplatających pęcherzyki płucne.... Zadanie 2. (2 pkt)

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Drożdże piekarskie jako organizm modelowy w genetyce

Drożdże piekarskie jako organizm modelowy w genetyce Drożdże piekarskie jako organizm modelowy w genetyce W dobie nowoczesnych, szybko rozwijających się metod sekwencjonowania DNA, naukowcy bez problemu potrafią zidentyfikować kolejność par nukleotydowych

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

Drożdżowe systemy ekspresyjne

Drożdżowe systemy ekspresyjne Drożdże Drożdżowe systemy ekspresyjne Zalety: możliwość uzyskania dużej biomasy modyfikacje postranslacyjne eksprymowanych białek transport eksprymowanych białek do pożywki Duża biomasa W przypadku hodowli

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci . Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach (IETU), Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (GIG) Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu (IPIŚ

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Genetyka SYLABUS A. Informacje ogólne

Genetyka SYLABUS A. Informacje ogólne Genetyka A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Bezpośrednia embriogeneza somatyczna

Bezpośrednia embriogeneza somatyczna Bezpośrednia embriogeneza somatyczna Zarodki somatyczne formują się bezpośrednio tylko z tych komórek roślinnych, które są kompetentne już w momencie izolowania z rośliny macierzystej, czyli z proembriogenicznie

Bardziej szczegółowo

Wykład 14 Biosynteza białek

Wykład 14 Biosynteza białek BIOCHEMIA Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka semestr III Wykład 14 Biosynteza białek WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA CENTRUM BIOIMMOBILIZACJI I INNOWACYJNYCH MATERIAŁÓW OPAKOWANIOWYCH

Bardziej szczegółowo

Immunogenetyka 1. Jakie są różnice między epitopami rozpoznawanymi przez limfocyty T i B? 2. O czym mówi "hipoteza higieniczna"?

Immunogenetyka 1. Jakie są różnice między epitopami rozpoznawanymi przez limfocyty T i B? 2. O czym mówi hipoteza higieniczna? Immunogenetyka 1. Jakie są różnice między epitopami rozpoznawanymi przez limfocyty T i B? 2. O czym mówi "hipoteza higieniczna"? Mikrobiologia kliniczna 1. Wymień serowary pałeczek Salmonella ważnych w

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna to inaczej ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Polega ona na wprowadzaniu do

Bardziej szczegółowo

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych

Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Systemy Inteligencji Obliczeniowej Analiza zmienności czasowej danych mikromacierzowych Kornel Chromiński Instytut Informatyki Uniwersytet Śląski Plan prezentacji Dane mikromacierzowe Cel badań Prezentacja

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne systemy ekspresji genów

Nowoczesne systemy ekspresji genów Nowoczesne systemy ekspresji genów Ekspresja genów w organizmach żywych GEN - pojęcia podstawowe promotor sekwencja kodująca RNA terminator gen Gen - odcinek DNA zawierający zakodowaną informację wystarczającą

Bardziej szczegółowo

Plan wykładów z genetyki ogólnej

Plan wykładów z genetyki ogólnej Plan wykładów z genetyki ogólnej 01 Metody genetyki klasycznej 02 Metody analizy DNA 03 Metody analizy genomu 04 Genomy prokariontów 05 Genomy eukariontów 06 Zmienność genomów w populacjach 07 Genomy a

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI ANALIZY RNA TECHNIKI ANALIZY RNA TECHNIKI ANALIZY RNA

TECHNIKI ANALIZY RNA TECHNIKI ANALIZY RNA TECHNIKI ANALIZY RNA DNA 28SRNA 18/16S RNA 5SRNA mrna Ilościowa analiza mrna aktywność genów w zależności od wybranych czynników: o rodzaju tkanki o rodzaju czynnika zewnętrznego o rodzaju upośledzenia szlaku metabolicznego

Bardziej szczegółowo

Ogólna produkcja wody. Liczba zaopatrywanej ludności

Ogólna produkcja wody. Liczba zaopatrywanej ludności I. CHARAKTERYSTYKA URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH Pod nadzorem granicznej i powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych na terenie województwa mazowieckiego znajduje się 905 przedsiębiorstw wodociągowokanalizacyjnych.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjnych z przyrody dla wątku biologia

Wymagania edukacyjnych z przyrody dla wątku biologia Wątek tematyczny Metoda naukowa i wyjaśnianie świata Wynalazki, które zmieniły świat Lp. Sugerowany temat lekcji 1. Metoda naukowa pozwala zrozumieć świat 2. W stronę teorii naukowej 3. Pierwszy mikroskop

Bardziej szczegółowo

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA Magdalena Szewczyk Dział programowy : Ekologia CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA temat lekcji : Przyczyny i rodzaje zanieczyszczeń powietrza. Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów ( cele operacyjne):

Bardziej szczegółowo

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Radosław Charkiewicz praca magisterska Zakład Diagnostyki Hematologicznej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Przewlekła

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK PRZEDMIOT: BIOLOGIA MEDYCZNA (CZĘŚĆ 1 GENETYKA) PROGRAM ĆWICZEŃ 2009/2010 L.p. Data zajęć Temat zajęć 1. 15.02 18.02 Podstawy genetyki klasycznej (podstawowe pojęcia i definicje

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Wykład 4 Jak działają geny?

Bardziej szczegółowo

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY M A Ł G O R Z A T A Ś L I W I Ń S K A 60 µm 1. KOMÓRKI SĄ ZBYT MAŁE, BY OBSERWOWAĆ JE BEZ POWIĘKSZENIA Wymiary komórek podaje się w mikrometrach (µm): 1 µm = 10-6 m; 1000

Bardziej szczegółowo

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście.

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. FITOREMEDIACJA Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. Proces ten jest wykorzystywany do usuwania takich ksenobiotyków

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Test mikrojądrowy w badaniach środowiskowych

Test mikrojądrowy w badaniach środowiskowych Otwarte seminaria 2014 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Test mikrojądrowy w badaniach środowiskowych mgr Ewa Błaszczyk Zakład Zarządzania Środowiskowego Zespół Analiz Ryzyka Środowiskowego

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Feli Immun. Feli Immun. Tabletki. Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów

Feli Immun. Feli Immun. Tabletki. Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów Feli Immun Tabletki Feli Immun Naturalny dodatek do karmy wzmacniający odporność organizmu u kotów > Zastosowanie Feli Immun Pomóż swojemu kotu! Produkty linii anivital dla kotów poprawiają kondycję, zdrowie

Bardziej szczegółowo

BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY).

BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY). BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY). Wprowadzenie: Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) to grupa związków zawierających

Bardziej szczegółowo

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier.

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier. ID Testu: F5679R8 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Na indywidualne cechy danego osobnika ma (maja) wpływ A. wyłacznie czynniki środowiskowe. B. czynniki środowiskowe i materiał genetyczny. C. wyłacznie

Bardziej szczegółowo

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II TEST Z CYTOLOGII GRUPA II Zad. 1 (4p.) Rysunek przedstawia schemat budowy pewnej struktury komórkowej. a/ podaj jej nazwę i określ funkcję w komórce, b/ nazwij elementy oznaczone cyframi 2 i 5 oraz określ

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do biologii molekularnej.

Wprowadzenie do biologii molekularnej. Wprowadzenie do biologii molekularnej. Materiały dydaktyczne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Biologia molekularna zajmuje się badaniem biologicznych

Bardziej szczegółowo

Czy żywność GMO jest bezpieczna?

Czy żywność GMO jest bezpieczna? Instytut Żywności i Żywienia dr n. med. Lucjan Szponar Czy żywność GMO jest bezpieczna? Warszawa, 21 marca 2005 r. Od ponad połowy ubiegłego wieku, jedną z rozpoznanych tajemnic życia biologicznego wszystkich

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 stycznia 2005 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 stycznia 2005 r. Dz.U.05.16.138 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 stycznia 2005 r. w sprawie sposobu dokonywania oceny ryzyka dla zdrowia człowieka i dla środowiska stwarzanego przez substancje nowe 2) (Dz.

Bardziej szczegółowo

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję dr inż. Jolanta Matusiak mgr inż. Joanna Wyciślik Chrom występuje w pyle powstającym

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod AG modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Genetyka Obowiązkowy Nauk

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten

Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten proces. Na schemacie przedstawiono etapy przekazywania

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI Fot. W. Wołkow Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt POPULACJA Zbiór organizmów żywych, które łączy

Bardziej szczegółowo

Komórka organizmy beztkankowe

Komórka organizmy beztkankowe Grupa a Komórka organizmy beztkankowe Poniższy test składa się z 12 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź. Za rozwiązanie całego testu możesz otrzymać

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY: II zakres rozszerzony NAUCZYCIEL: Anna Jasztal PODRĘCZNIK: Biologia na czasie1 Nowa Era, 564/1/2012; Biologia na czasie2 Nowa Era, 564/2/2013 PROGRAM NAUCZANIA:

Bardziej szczegółowo

Wymagania, jakim powinna odpowiadać dokumentacja niezbędna do oceny substancji czynnej pochodzenia biologicznego zawartej w produkcie biobójczym

Wymagania, jakim powinna odpowiadać dokumentacja niezbędna do oceny substancji czynnej pochodzenia biologicznego zawartej w produkcie biobójczym Załącznik nr 2 Wymagania, jakim powinna odpowiadać dokumentacja niezbędna do oceny substancji czynnej pochodzenia biologicznego zawartej w produkcie biobójczym I. Zakres wymaganej dokumentacji 1. Wnioskodawca.

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem

Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem A. Krupa D. Kardaś, M. Klein, M. Lackowski, T. Czech Instytut Maszyn Przepływowych PAN w Gdańsku Stan powietrza

Bardziej szczegółowo