NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA"

Transkrypt

1 NARAŻENIE NA SUBSTANCJE O DZIAŁANIU KANCEROGENNYM BIOMARKERY NARAŻENIA Dr Danuta Mielżyńska Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec WSTĘP Toksyczne związki chemiczne obecne w środowisku wywołują wiele szkodliwych skutków zdrowotnych, spośród których najważniejsze, zarówno dla jednostki jak i całego społeczeństwa, są nowotwory i mutacje w komórkach rozrodczych. Narażenie na czynniki rakotwórcze występuje nie tylko w miejscu pracy, ale jest związane także z poszczególnymi elementami środowiska naturalnego (powietrze, woda, gleba), ze stylem życia, czyli paleniem tytoniu, piciem alkoholu, zażywaniem lekarstw, stosowaniem kosmetyków czy środków czystości. Szacuje się, że czynniki środowiskowe są odpowiedzialne za około 60% nowotworów, a czynniki genetyczne za 5 do 10% tych przypadków. Znaczna liczba związków kancerogennych, tj. związków o udowodnionym działaniu rakotwórczym w odniesieniu do zwierząt lub ludzi, jest stale wykrywana w różnych elementach naszego środowiska. Rakotwórcze związki chemiczne nie różnią się właściwościami od innych ksenobiotyków. Większość z nich w pewnym zakresie wykazuje w działaniu zależność dawka-odpowiedź, ulega przemianom w środowisku i biotransformacji w organizmie, daje interakcje z innymi ksenobiotykami. Według hipotezy opisującej mechanizmy kancerogenezy chemicznej, związki rakotwórcze dzieli się na: 1. genotoksyczne, czyli takie, które bezpośrednio reagują z kwasem deoksyrybonukleinowym (DNA), w tym: działające bezpośrednio; działające pośrednio, czyli dopiero po aktywacji (tzw. prokancerogeny). 2. epigenetyczne, czyli takie, które nie wiążą się bezpośrednio z DNA, ale działają na komórki zmienione lub uwrażliwione przez związki genotoksyczne. Czasem mogą one działać pośrednio genotoksycznie, np. powodując zaburzenia syntezy DNA. Wśród nich wyróżniamy: kokancerogeny związki zwiększające działanie związków rakotwórczych; promotory związki, które mogą spowodować rozwój nowotworu na etapie promocji; oraz związki cytotoksyczne, hepatotoksyczne, immunosupresyjne czy modyfikatory działania hormonów. 69

2 OCENA NARAŻENIA NA CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE Ocena szkodliwych czynników, w tym także o właściwościach rakotwórczych, zarówno w miejscu pracy jak i środowisku naturalnym, dokonywana jest jedynie przez pomiar wybranych substancji wskaźnikowych w trzech zasadniczych elementach, tj. powietrzu, wodzie i glebie, rzadziej w żywności. Zgodnie z Zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa [1998], w powietrzu atmosferycznym powinno się monitorować stężenia 172 związków chemicznych, wśród których udokumentowane działanie rakotwórcze posiada 28 substancji, a teratogenne pięć. Na terenie województwa śląskiego rutynowo badane są poziomy 6 związków uszkadzających ludzkie DNA; formaldehydu, benzo(a)pirenu, chromu, kadmu, niklu oraz ołowiu. Rozporządzenie Ministra Zdrowia [2000] przewiduje monitorowanie w wodzie do picia 68 substancji chemicznych, spośród których 21 wykazuje działanie rakotwórcze, a dwie - teratogenne. W praktyce wykonywane są głównie badania skrócone, które obejmują oznaczanie cech organoleptycznych wody, wskaźników bakteriologicznych i wybranych wskaźników chemicznych (zawartości wolnego chloru, żelaza, manganu, chlorków, azotanów, azotynów itd.). Takie substancje, jak metale ciężkie, benzo(a)piren, chloroform oraz pestycydy są oznaczane tylko w ramach tzw. pełnych badań sanitarnych, przeprowadzanych na ujęciach obsługujących powyżej 300 tysięcy osób, cztery razy w roku. Klasyfikację związków chemicznych na rakotwórcze oraz teratogenne przeprowadzono w oparciu o Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, Załącznik do nr 105, poz. 671 z dnia 10 września 1997 roku: Objęcie rutynowym monitoringiem wszystkich normowanych związków, w tym także rakotwórczych, zarówno w powietrzu, jak i w wodzie do picia jest niemożliwe zarówno ze względów technicznych jak i ekonomicznych. W związku z tym obecnie proponuje się przyjęcie innej filozofii odnośnie rutynowego monitorowania związków rakotwórczych i/lub teratogennych w wybranych elementach środowiska. Oparta jest ona na fakcie uniwersalności DNA jako materiału genetycznego prawie wszystkich organizmów żywych oraz na zdolności do wywoływania mutacji przez większość związków. Pozwala to na wykrywanie właściwości mutagennych związków chemicznych i ich mieszanin dzięki zastosowaniu różnych systemów badawczych, np. bakterii, drożdży, owadów, czy kultur komórek ssaków, a następnie ekstrapolowanie otrzymanych wyników na organizm człowieka. W badaniach tych kluczową pozycję zajmują bakteryjne testy krótkoterminowe in vitro. Testem bakteryjnym o najszerszym zastosowaniu, odznaczającym się znaczną czułością, jest test Salmonella opracowany przez Amesa i współpracowników [1973, 1975]. W przyszłości cały monitoring środowiska można będzie prowadzić głównie w oparciu o badanie aktywności biologicznej poszczególnych elementów, tzn. właściwości mutagennych w odniesieniu do wybranych organizmów testowych w krótkoterminowych badaniach in vitro, a analizy chemiczne włączać jedynie w przypadku wystąpienia rzeczywistych zagrożeń związkami genotoksycznymi. W tak skonstruowanym systemie musimy dodatkowo badać takie substancje rakotwórcze, których na razie nie umiemy wykrywać testami krótkoterminowymi, np. benzen czy metale ciężkie. MONITORING BIOLOGICZNY Coraz powszechniejszy jest pogląd, że ocena narażenia poszczególnych ludzi oraz skutków zdrowotnych, jakie to narażenie u nich powoduje, jest ważniejsza od pomiaru stopnia 70

3 zanieczyszczenia środowiska. Miernikiem, umożliwiającym ocenę zagrożenia człowieka związaną z obecnością czynników szkodliwych w środowisku, jest analiza jego tkanek lub płynów ustrojowych prowadząca do wykrycia w nich egzogennych substancji chemicznych, ich metabolitów, zmienionych poziomów enzymów oraz innych substancji biochemicznych związanych z interakcją szkodliwych związków chemicznych z naszym systemem biologicznym. Analizy te nazywamy biomarkerami lub markerami biologicznymi. Najlepiej sformułowane pojęcie biomarkera znajduje się w monografii Kryteria Zdrowotne Środowiska [1993] opracowanej przez Grupę Roboczą WHO. Jest ono także zbliżone do terminu użytego w raporcie US National Academy of Sciences z 1989 roku. Według tej definicji biomarkerem jest każdy pomiar interakcji zachodzącej w systemach biologicznych z potencjalnymi zagrożeniami, mogącymi mieć charakter chemiczny, fizyczny lub biologiczny. Mierzona odpowiedź organizmu wywołana tą interakcją może mieć charakter funkcjonalny, fizjologiczny, biochemiczny na poziomie komórkowym lub molekularny na poziomie sub-komórkowym. Biomarkery stanowią konkretne ogniwa tzw. sekwencji wydarzeń zapoczątkowanej ekspozycją na czynniki szkodliwe, a zakończonej skutkiem zdrowotnym, czyli konkretną chorobą (Ryc. 1). Podstawą stosowania biomarkerów jest istotna zależność między stężeniem substancji szkodliwych (lub ich metabolitów oraz związanych z tym zmian) w narządach krytycznych (tj. wątrobie, nerkach, sercu, mózgu), a stężeniem trucizn i ich metabolitów (lub zaburzeń w procesach biochemicznych) w mediach wskaźnikowych (tj. krwi, moczu). 71

4 EKSPOZYCJA ZEW N ÊTRZN A DAW KA W EW N ÊTRZN A DAW KA BIOLOGICZNIE SKUTECZNA W CZESNE SKUTKI BIOLOGICZNE CHOROBA Ryc. 1. Sekwencja wydarzeń między narażeniem na czynniki rakotwórcze, a wystąpieniem choroby nowotworowej. W zależności od tego, jakie procesy wymienionej sekwencji wydarzeń są określane przy użyciu biomarkerów, klasyfikuje się je jako biomarkery ekspozycji, skutków oraz wrażliwości. 6 Biomarkery ekspozycji są to obecne wewnątrz organizmu mierzalne egzogenne substancje lub ich metabolity lub też produkty interakcji między czynnikiem szkodliwym i docelowymi komórkami lub cząsteczkami. 6 Biomarkery skutków to mierzalne biochemiczne, fizjologiczne, behawioralne i inne zmiany zachodzące wewnątrz organizmu, które - w zależności od wielkości - mogą być rozpoznawane jako łączące się z już obecnymi lub mogącymi się pojawić później zaburzeniami zdrowotnymi i chorobami. 6 Biomarkery wrażliwości są wskaźnikami wrodzonej lub nabytej zdolności organizmu do odpowiedzi wywołanej ekspozycją na specyficzny czynnik szkodliwy. BIOMARKERY EKSPOZYCJI Biomarkery ekspozycji dzielimy na dwa rodzaje, tj. biomarkery dawki wewnętrznej oraz dawki biologicznie skutecznej. Termin dawka wewnętrzna określa ilość substancji, która wnika do organizmu w wyniku przyjmowania pokarmu, inhalacji, absorpcji poprzez skórę, itd. Pomiary dawki wewnętrznej związku rakotwórczego oparte na badaniu w tkankach stężenia formy wyjściowej są tylko wtedy prawidłowe, jeżeli dany związek nie ulega przemianom metabolicznym. Czasem stosuje się tę metodę, jeżeli narażenie jest na bardzo niskim poziomie i powstają małe 72

5 ilości metabolitów. W przypadku, kiedy prokancerogen wymaga metabolicznej aktywacji do ostatecznego kancerogenu, należy badać poziom jego metabolitów. Trzeba również pamiętać, że procesy metaboliczne prowadzące do detoksykacji i wydalania mogą łagodzić lub odwracać efekt narażenia na czynniki rakotwórcze. Odmiennie, niż w przypadku promieniowania jonizującego, którego penetracja w komórce jest regulowana przewidywalnymi prawami fizyki, biochemiczne reguły, według których można by przewidzieć metaboliczną aktywację lub detoksykację nie zostały do tej pory sformułowane. W Tabeli I. przedstawiono kilka przykładów biomarkerów dawki wewnętrznej. Szybki rozwój nowoczesnych metod analitycznych spowodował, że możliwe jest wykrywanie bardzo niskich stężeń różnorodnych związków chemicznych. Oprócz stosowanych rutynowo krwi i moczu, do analizy można używać także inne media biologiczne, np. mleko matek karmiących, płyn nasienny mężczyzn czy tkankę pobraną przy pomocy biopsji. Niektóre z wymienionych biomarkerów są specyficzne, co oznacza, że określają narażenie na konkretny związek. Tabela I. Biomarkery ekspozycji - dawka wewnętrzna (przykłady) Substancja rakotwórcza Akrylonitryl Benzen Mieszaniny WWA Różne związki Substancja oznaczana Akrylonitryl w moczu Izotiocyjanina w moczu Fenol w moczu Benzen we krwi Benzen w wydychanym powietrzu 1-hydroksypiren w moczu Tioetery w moczu Kwas glukuronowy w moczu Efekt mutagenny w moczu Biomarkerami niespecyficznymi, czyli wskaźnikami narażenia na związki rakotwórcze o zróżnicowanej strukturze chemicznej jest, np. poziom tioeteru i kwasu glukuronowego w moczu, który wzrasta przy narażeniu na związki szkodliwe. Innym niespecyficznym biomarkerem narażenia populacji na szkodliwe związki chemiczne obecne w środowisku jest badanie właściwości mutagennych wydalin ludzi (głównie moczu). Metoda ta służy również do wykazania, że wchłonięte substancje są aktywowane do związków mutagennych, czyli potencjalnie rakotwórczych. Terminem dawka biologicznie skuteczna określa się tę ilość wchłoniętego ksenobiotyku, która faktycznie reaguje z takimi składnikami komórki jak białka czy kwasy nukleinowe, w tym DNA. Szczególnie przydatną metodą w określaniu dawki biologicznie efektywnej jest oznaczanie adduktów, jakie związki rakotwórcze (lub ich metabolity) tworzą z makrocząsteczkami komórkowymi, czyli białkami oraz DNA. U podstaw tej metody leży fakt, że większość związków rakotwórczych to związki elektrofilne lub ulegające transformacji do metabolitów o takich właściwościach. Elektrofilne związki rakotwórcze mogą wiązać się kowalencyjnie z miejscami nukleofilnymi w białkach lub DNA, tworząc odpowiednie addukty. Addukty łączące się z DNA pojawiają się bezpośrednio po ekspozycji. Uszkodzenia w DNA wywołane przez powstanie adduktu mają charakter przedmutacyjny i przeważnie są 73

6 rozpoznane oraz naprawione przez systemy reperacyjne. Jeżeli jednak addukty nie są usunięte z DNA, mogą zapoczątkować powstanie mutacji. Jako źródło DNA wykorzystuje się najczęściej komórki krwi, głównie limfocyty, czasem są to komórki złuszczone z płuc, pęcherza moczowego itd. oraz pochodzące z biopsji. Stwierdzono także przydatność wykrywania adduktów w albuminach z surowicy krwi, które są syntetyzowane w wątrobie, gdzie szereg związków rakotwórczych ulega przemianie w aktywne metabolity. Ponieważ należą one do białek o stosunkowo długim okresie półtrwania wynoszącym dni, dlatego addukty w nich wykrywane służą jako biomarkery opóźnionej ekspozycji. Poziom adduktów w hemoglobinie jest kilkakrotnie niższy niż adduktów z DNA, ponieważ dla większości substancji genotoksycznych nie jest to cząstka docelowa i nie występują w niej procesy aktywacji metabolicznej. Jednak ze względu na stosunkowo wysoką trwałość cząstki hemoglobiny i jej nośnika, czyli krwinek czerwonych (około 120 dni) oraz brak systemów naprawczych, addukty hemoglobiny są wykorzystywane w monitorowaniu narażonych populacji głównie jako biomarker narażenia skumulowanego. BIOMARKERY SKUTKÓW Termin skutki biologiczne oznacza zmiany funkcjonalne lub strukturalne spowodowane działaniem związków rakotwórczych, które są uznawane za etap w procesie powstawania nowotworu albo przyjmuje się, że pozostają w ścisłym związku z tym procesem. W tabeli II. przedstawiono kilka przykładów markerów wczesnych skutków biologicznych u ludzi narażonych na czynniki rakotwórcze. Tabela II. Biomarkery wczesnych skutków biologicznych (przykłady) Rodzaj skutku Przykłady Tkanki Zmiany cytogenetyczne aberracje chromosomowe (AC) limfocyty krwi obwodowej mikrojądra (MN) wymiany chromatyd siostrzanych (SCE) komórki nabłonkowe z jamy ustnej, tkanki płucnej lub pęcherza moczowego Uszkodzenia łańcucha DNA pęknięcia jedno- lub dwuniciowe komórki uzyskane z biopsji lub (test kometkowy) operacji (tkanki docelowe) Mutacje punktowe Hemoglobina HPRT krwinki czerwone, limfocyty Protoonkogeny FMS, SRC, MOS, SIS DNA z limfocytów krwi obwodowej Geny supresorowe p53, RB1, NF1 Markery nowotworowe CA, CEA, TPA, AFP krew, surowica, Jedne z obserwowanych skutków to uszkodzenia chromosomów często nazywane aberracjami, obserwowane głównie w chromosomach limfocytów krwi obwodowej ludzi (CA). Biomarker ten jest bardzo czuły i specyficzny w odniesieniu do ekspozycji na promieniowanie jonizacyjne. Natomiast w przypadku rakotwórczych substancji organicznych, których większość ulega przemianom metabolicznym, wyniki uzyskiwane in vitro i in vivo są często nieporównywalne. Biomarkerem wczesnych skutków biologicznych jest także powstawanie mikrojąder w komórkach. Są one tworzone przez kondensację acentrycznych fragmentów chromosomów lub całych chromosomów, które zostały pozostawione w czasie wędrówki w anafazie. Obecność mikrojąder świadczy o istniejących wcześniej aberracjach chromosomowych. 74

7 Używając hybrydyzacji in situ oraz odpowiednich metod, możemy zbadać, czy mikrojądro zawiera cały chromosom czy tylko jego część (sondy centromerowe), a także wykryć, który z chromosomów został usunięty do mikrojądra (sondy malujące). Mniej pracochłonnym i bardziej czułym miernikiem uszkodzeń chromosomów jest częstość wymian chromatyd siostrzanych (SCE), badana także w limfocytach krwi obwodowej. Mechanizm genetyczny warunkujący powstawanie SCE nie jest dobrze poznany, wiadomo natomiast, że odwracalność zmian tego typu jest szybsza niż aberracji chromosomowych. Powoduje to, że wyniki badań w tych samych populacjach z zastosowaniem obu metod często się różnią. W wyniku działania substancji genotoksycznych powstają uszkodzenia DNA, które są usuwane w wyniku uruchomienia mechanizmu naprawy poprzez wycinanie, a jej pierwszym etapem jest fragmentacja nici DNA. Zjawisko to wykorzystuje się w metodzie zwanej testem kometkowym (comet assay), która pozwala na wizualizację i ocenę stopnia uszkodzeń DNA. Uszkodzenia typu aberracji chromosomowych, pojawienia się mikrojądr czy SCE, są niespecyficzne, czyli odzwierciedlają całkowity efekt klastogenny substancji szkodliwych obecnych w środowisku. Należy mieć także na uwadze fakt, że na biomarkery cytogenetyczne ma wpływ wiek, płeć, częste infekcje wirusowe oraz palenie papierosów czy nadużywanie alkoholu. Bardzo ważnymi biomarkerami wczesnych skutków biologicznych jest także wykrywanie mutacji w protoonkogenach lub genach supresorowych oraz obserwacja ich efektów. Protoonkogeny są w szerokim zakresie konserwatywne ewolucyjnie, a ponad 100 zidentyfikowano jako część prawidłowego genomu komórek człowieka. Onkogenna teoria kancerogenezy opiera się na założeniu, że podstawowym procesem w transformacji komórek jest niewłaściwa aktywacja protoonkogenu, który ulega zmianie w onkogen. Onkogeny mogą ujawniać swój wpływ na komórkę albo zwiększając syntezę prawidłowej onkoproteiny albo syntetyzując zmutowaną formę tego białka. Do transformacji komórki normalnej w komórkę nowotworową konieczna jest zazwyczaj aktywacja więcej niż jednego onkogenu a uaktywniony onkogen ujawnia fenotyp w sposób dominujący na poziomie komórkowym. Onkoproteiny działają jako czynniki wzrostu lub receptory czynników wzrostu, czynniki transkrypcyjne regulujące ekspresją genów, przekazują sygnały z powierzchni komórki do jądra, a także odgrywają rolę w procesie fosforylacji białek. Geny supresorowe to prawidłowe geny, których zadaniem jest zapobieganie powstawaniu nowotworów. Są one identyfikowane na podstawie skutków ich nieobecności. Komórki nowotworowe powstają z komórek, w których oba prawidłowe alalle genu supresorowego zostały utracone lub inaktywowane. Geny supresorowe wykazują recesywny efekt działania na poziomie komórkowym. Na ogół każdy gen supresorowy jest zaangażowane w kontrolę rozwoju kilku różnych typów nowotworów. (np. locus Rb uczestniczy w rozwoju niektórych mięsaków kości i drobnokomórkowego raka płuc). Zastosowanie markerów nowotworowych jako biomarkerów wczesnych skutków biologicznych wynika z obserwacji, że pewne grupy substancji pojawiają się w organizmie 75

8 człowieka z przedklinicznym lub klinicznie wykrywalnym procesem nowotworowym. Większość markerów występuje w łatwo dostępnych mediach biologicznych, a zwłaszcza we krwi i w moczu. Pojawienie się zwiększonej ilości markerów nowotworowych może wynikać z wielu przyczyn, a jedną z nich może być odblokowanie, w wyniku transformacji nowotworowej, tzw. milczących genów i synteza białek zwanych kanceroembrionalnymi, wykrywanych przy pomocy przeciwciał (CEA). U osób ze zwiększonym stężeniem antygenów raka sutka (CA15.3) oraz raka jajnika (CA-125) zaobserwowano zwiększoną częstość występowania klinicznie jawnych postaci nowotworów. Jako skutek nasilonej proliferacji, w mediach biologicznych pojawiają się zwiększone ilości polipeptydowego antygenu tkankowego (TPA), który jest składnikiem cytoszkieletu komórkowego, czy zwiększony poziom alfafetoproteiny w surowicy (AFP) przy nowotworach wątroby. BIOMARKERY WRAŻLIWOŚCI Zarówno badania na zwierzętach, jak i badania epidemiologiczne wskazują wyraźnie, że istnieje wiele czynników, które mogą zmienić indywidualną odpowiedź na czynniki rakotwórcze. Mogą to być zarówno przebyte choroby, czynniki fizjologiczne lub żywnościowe jak i genetyczne. Związek między czynnikami środowiskowymi i genetycznymi określany jest terminem ekogenetyczność. Za powstawanie pewnych ludzkich nowotworów mogą być odpowiedzialne interakcje zachodzące między chemicznymi kancerogenami oraz wirusami obecnymi np. w wątrobie, nosogardzieli czy narządach płciowych. Wiadomo także, że pewne hormony odgrywają ważną rolę, jako czynnik ryzyka, w odniesieniu do raka piersi u kobiet, chociaż związek między hormonami sterydowymi i prolaktyną w powstawaniu raka piersi nie jest jednoznaczny. Wcześniejsza ekspozycja na substancje chemiczne indukująca odpowiedź immunologiczną może uwrażliwić daną osobę na kolejną ekspozycję, np. poprzez rozwinięcie się nadwrażliwości płucnej po ekspozycji na pył czy substancje chemiczne. Znaczenie predyspozycji genetycznej, jako czynnika wysokiego ryzyka zachorowania na nowotwory, zostało najlepiej udokumentowane w odniesieniu do czerniaka złośliwego rozwijającego się na podłożu zmian dysplastycznych, czy raka jelita grubego rozwijającego się na podłożu rodzinnej gruczulakowatej polipowatości jelita grubego. Osoby obciążone dziedzicznymi defektami genów, które są podłożem tych zachorowań, mają blisko 100% szans na rozwój nowotworu. U osób z dziedzicznie występującym nieprawidłowym mechanizmem naprawy DNA lub ze zwiększoną liczbą spontanicznych pęknięć chromosomów, choroba genetyczna ma charakterystyczne cechy fenotypowe, np. ataksja teleangientazja czy xeroderma pigmentosum. Mimo, że narażenie poszczególnych osób jest podobne, różnice genetyczne w metabolizmie mogą powodować wyraźne zróżnicowanie dawek docierających do miejsc docelowego działania oraz zróżnicowanie odpowiedzi biologicznej. Jest to np. związane z poliformizmem genowym, obejmującym różne enzymy zarówno I (cytochrom P-450) jak i II fazy biotransformacji ksenobiotyków (transferazy-s-glutationowe, acetylotransferazy). Liczne badania dowiodły, że poszczególne grupy etniczne różnią się częstością występowania genotypów polimorficznych. W populacji ludzkiej można wyróżnić osoby o wysokim, średnim i niskim stopniu zdolności indukcji enzymu CYP1A1, jednak ekspresja tego genu ulega znaczącemu nasileniu pod wpływem związków z grupy wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych 76

9 (WWA). Osoby posiadające w swoich komórkach białko receptorowe o wysokim powinowactwie do WWA (AHR-H) reagują zwiększoną syntezą enzymu CYP1A1 i metabolizują WWA z szybkością ponad 20 razy większą niż osobnicy mający białko AHR-L. Wykazano, że osobnicy rasy południowo-azjatyckiej o wysokiej indukowalności CYP1A1 stanowią 10% zdrowej populacji, ale już 30% - z rakiem płuc. Wyniki te nie zostały natomiast potwierdzone w populacji białej kaukaskiej oraz czarnej. W komórkach ludzkich wykazano występowanie licznych form transferazy S- glutationowej, których synteza jest kontrolowana przez cztery zespoły genów: GST A, GST M, GST P i GST T. Transferaza GST M1 katalizuje reakcję między epoksydowymi i diolepoksydowymi pochodnymi benzo(a)pirenu a glutationem. Około 50% populacji kaukaskiej wykazuje tzw. fenotyp zerowy, który charakteryzuje się bardzo niską aktywnością GST M1 i powoduje upośledzenie zdolności do dezaktywacji kancerogenów z grupy WWA. Wiąże się to ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka płuc, żołądka czy jelita grubego. W polimorfizmie metabolicznym amin aromatycznych szczególną rolę odgrywa zróżnicowana aktywność komórkowej N-acetylotransferazy NAT2. Występowanie polimorfizmu w aktywności enzymu NAT2 jest przyczyną zróżnicowania populacji ludzkiej na tzw. wolnych i szybkich acetylatorów. Szybcy acetylatorzy mają przewagę O-acetylacji, która prowadzi do powstania mutagennego adduktu nad N-acetylacją, która zmniejsza potencjał rakotwórczy amin aromatycznych. W zwiększonym ryzyku zachorowania na nowotwór oprócz polimorfizmu genowego ma znaczenie rodzaj narażenia. W przypadku ekspozycji na heterocykliczne aminy aromatyczne, szybcy acetylatorzy zapadają na raka jelita grubego, natomiast przy ekspozycji na aminy homocykliczne, wolni acetylatorzy, zapadają na raka pęcherza moczowego ZASTOSOWANIE MONITORINGU BIOLOGICZNEGO Monitoring biologiczny ma obecnie głównie zastosowanie w ocenie narażenia na szkodliwe substancje na poziomie grupy. Mamy jednak nadzieję, że w przyszłości będzie on służył także do oceny narażenia na poziomie osobniczym. Jednak zasadniczym zadaniem monitoringu biologicznego, czyli badań z zastosowaniem biomarkerów, jest jednoznaczne powiązanie zależności ekspozycja dawka oraz dawka skutek zdrowotny. Określenie ilościowych zależności poszczególnych biomarkerów (ekspozycji, skutku czy wrażliwości) z konkretną jednostką chorobową pozwoli na realne szacowania ryzyka nowotworowego związanego z narażeniem na czynniki rakotwórcze. Badania biomonitoringowe będą miały wówczas charakter skriningu, czyli pozwolą na wykrycie zagrożenia rozwojem choroby na etapie umożliwiającym odpowiednie działania zapobiegawcze. PIŚMIENNICTWO 1. Ames B.N., Durston W.E., Yamasaki E., Lee F.D. 1973: Carcinogens are mutagens: a simple test system combining liver homogenate for activation and bacteria for detection Proc. Natl. Acad. Sci. 70, Ames B.N., McCann J., Yamasaki E.: Methods for detecting carcinogens and mutagens with the Salmonell /mammalian-microsome mutagenicity test. Mutation Res. 1975; 31, Biomarkery i ocena ryzyka. Pojęcia i zasady. Kryteria zdrowotne środowiska,1995: Wydawnictwo Naukowe Łódź. Tom Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Załącznik do numeru 105, poz. 671 z dnia 10 września 1997 roku. Substancje chemiczne stwarzające zagrożenie dla zdrowia lub życia. 77

10 5. Motykiewicz G., Mańka G., Cimander B., Chorąży M. 1985: Mutagenic activity in air-borne particulate pollutants at industrial district of Silesia. Bulletin of the Polish Academy of Sciences, Biological Sciences, 1-6, Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia r. w sprawie dopuszczalnych wartości stężeń substancji zanieczyszczających w powietrzu [Dz. U. Nr 55, poz. 305] 7. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia r. w sprawie warunków jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze [Dz. U. Nr 82, poz. 937] 78

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Kędzierzyn-Koźle, 20 września 2012 Wojciech Redelbach C6H6 + KK = CA? Benzen

Bardziej szczegółowo

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie Choroby zawodowe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy uznanych za rakotwórcze u ludzi w aspekcie zmian wykazów substancji, mieszanin, czynników i procesów technologicznych

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ

ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ CELE ZADANIA REHABILITACJA PROFILAKTYKA METODY ŚRODKI WPŁYW RÓŻNYCH CZYNNIKÓW NA ZDROWIE

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Efekty kształcenia dla przedmiotu Słuchacz, który zaliczył przedmiot, ma wiedzę, umiejętności i kompetencje

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Strona 1 z 7 ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ

Strona 1 z 7 ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ ZWIĄZKI REHABILITACJI I PROFILAKTYKI CZY MOŻNA ZAPOBIEGAĆ RAKOWI CZYLI SŁÓW KILKA O PREWENCJI PIERWOTNEJ I WTÓRNEJ CELE ZADANIA REHABILITACJA PROFILAKTYKA METODY ŚRODKI WPŁYW RÓŻNYCH CZYNNIKÓW NA ZDROWIE

Bardziej szczegółowo

Czy żywność GMO jest bezpieczna?

Czy żywność GMO jest bezpieczna? Instytut Żywności i Żywienia dr n. med. Lucjan Szponar Czy żywność GMO jest bezpieczna? Warszawa, 21 marca 2005 r. Od ponad połowy ubiegłego wieku, jedną z rozpoznanych tajemnic życia biologicznego wszystkich

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Geny, a funkcjonowanie organizmu

Geny, a funkcjonowanie organizmu Geny, a funkcjonowanie organizmu Wprowadzenie do genów letalnych Geny kodują Białka Kwasy rybonukleinowe 1 Geny Występują zwykle w 2 kopiach Kopia pochodząca od matki Kopia pochodząca od ojca Ekspresji

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE GIMNAZJUM SPRAWDZIANY BIOLOGIA klasa III SUKCES W NAUCE II GENETYKA CZŁOWIEKA Zadanie 1. Cechy organizmu są warunkowane przez allele dominujące i recesywne. Uzupełnij tabelę, wykorzystując poniższe określenia,

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Medycyna Molekularna w Praktyce Klinicznej Typ studiów:

Bardziej szczegółowo

MEDYCYNA ŚRODOWISKOWA

MEDYCYNA ŚRODOWISKOWA MEDYCYNA ŚRODOWISKOWA Lek. med. Maja Muszyńska Graca Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec Koncepcja medycyny środowiskowej jako nauki odnosi się do interdyscyplinarnych badań podstawowych

Bardziej szczegółowo

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Seminarium 1 część 1 Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Genom człowieka Genomem nazywamy całkowitą ilość DNA jaka

Bardziej szczegółowo

Kodeks Walki z Rakiem

Kodeks Walki z Rakiem Kodeks Walki z Rakiem 11 zasad Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem 1. Nie pal; jeśli już palisz, przestań. W krajach rozwiniętych 25-30% wszystkich zgonów z powodu nowotworów ma związek z paleniem tytoniu.

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP)

Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Podział i oznakowanie substancji rakotwórczych i mutagennych zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (CLP) Materiał opracowany przez Oddział Higieny Pracy Działu Nadzoru Sanitarnego Wojewódzkiej Stacji

Bardziej szczegółowo

Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie oceny zagrożenia i ryzyka zawodowego pracowników narażonych na benzen.

Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie oceny zagrożenia i ryzyka zawodowego pracowników narażonych na benzen. Działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie oceny zagrożenia i ryzyka zawodowego pracowników narażonych na benzen. Monika Bobkiewicz Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu Podstawa

Bardziej szczegółowo

Karta modułu/przedmiotu

Karta modułu/przedmiotu Karta modułu/przedmiotu Informacje ogólne o module/przedmiocie 2. Poziom : jednolite studia magisterskie 1. Kierunek studiów: Farmacja. Forma studiów: stacjonarne 4. Rok: V 5. Semestr: IX 6. Nazwa modułu/przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście.

FITOREMEDIACJA. Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. FITOREMEDIACJA Jest to proces polegający na wprowadzeniu roślin do określonego ekosystemu w celu asymilacji zanieczyszczeń poprzez korzenie i liście. Proces ten jest wykorzystywany do usuwania takich ksenobiotyków

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy chorób dziedzicznych

Mechanizmy chorób dziedzicznych Mechanizmy chorób dziedzicznych Podział chorób dziedzicznych Choroby jednogenowe Autosomalne Dominujące achondroplazja, neurofibromatoza Recesywne fenyloketonuria, mukowiscydioza Sprzężone z płcią Dominujące

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Klub Honorowych Dawców Krwi PCK

Klub Honorowych Dawców Krwi PCK O krwi Czym jest krew? Krew to płynna tkanka w skład której wchodzą: - Krwinki czerwone(erytrocyty) są to komórkowe składniki krwi nie zawierające jądra, zawierające barwnik krwi hemoglobinę, odpowiedzialne

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Katarzyna Konieczko Zakład Bezpieczeństwa Chemicznego IMP Łódź

mgr inż. Katarzyna Konieczko Zakład Bezpieczeństwa Chemicznego IMP Łódź mgr inż. Katarzyna Konieczko Zakład Bezpieczeństwa Chemicznego IMP Łódź Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych

Bardziej szczegółowo

Europejski Kodeks Walki z Rakiem

Europejski Kodeks Walki z Rakiem Europejski Kodeks Walki z Rakiem Europejski kodeks walki z rakiem powstał z inicjatywy Unii Europejskiej, która już w latach 80 uznała zmagania z rakiem w społeczeństwie Europejczyków za jeden z najważniejszych

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem Jadwiga Zapała CHOROBY CYWILIZACYJNE Nowotwory Choroby układu krążenia Choroby metaboliczne Schorzenia układu nerwowego EUROPEJSKI

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim,

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, ze szczególnym uwzględnieniem raka płuca Prof. Jan Skokowski - prezes Stowarzyszenia Walki z Rakiem Płuca Źródło: Pomorski Rejestr Nowotworów, Gdańsk 2014 Lista

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający I. Genetyka 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów wyjaśnia, że jego podobieństwo do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech definiuje pojęcia genetyka oraz

Bardziej szczegółowo

Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią

Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią Pożary w podziemnych zakładach górniczych wywołują szereg skutków, spośród których najistotniejsze to skutki zdrowotne. W tym zakresie najczęściej mowa jest o oparzeniach,

Bardziej szczegółowo

Laboratorium 7. Testy na genotoksyczność

Laboratorium 7. Testy na genotoksyczność Test rewersji mutacji test Amesa Laboratorium 7 Testy na genotoksyczność Test Amesa jest testem bakteryjno-ssaczym. Organizmami testowymi są tutaj bakterie Salmonella typhimurium. W wyniku mutacji, celowo

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS Nauczycielski plan dydaktyczny Produkcja zwierzęca Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012 Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS 2005.02.03 Prowadzący mgr inż. Alicja Adamska Moduł, dział, Temat: Lp. Zakres

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Zawartość. 1. Wprowadzenie Kompleksowe podejście do żywienia Koncepcja równowagi (bilansu)

Przedmowa. Zawartość. 1. Wprowadzenie Kompleksowe podejście do żywienia Koncepcja równowagi (bilansu) 140964 Zawartość Przedmowa 1. Wprowadzenie 1.1. Kompleksowe podejście do żywienia 1.2. Koncepcja równowagi (bilansu) 1.2.1. Model podaży i zapotrzebowania 1.2.2. Przekarmienie 1.2.3. Niedożywienie 1.2.4.

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Ogólna produkcja wody. Liczba zaopatrywanej ludności

Ogólna produkcja wody. Liczba zaopatrywanej ludności I. CHARAKTERYSTYKA URZĄDZEŃ WODOCIĄGOWYCH Pod nadzorem granicznej i powiatowych stacji sanitarno-epidemiologicznych na terenie województwa mazowieckiego znajduje się 905 przedsiębiorstw wodociągowokanalizacyjnych.

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci . Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach (IETU), Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (GIG) Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu (IPIŚ

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD zakres rozszerzony LO 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Biologia na czasie 2 zakres rozszerzony nr dopuszczenia 564/2/2012 Biologia na czasie 3 zakres rozszerzony

Bardziej szczegółowo

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Marian Reinfuss CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE OCENA WARTOŚCI CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE PROWADZENIA BADAŃ KONTROLNYCH 1. długość przeŝycia

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia raka szyjki

Epidemiologia raka szyjki Epidemiologia raka szyjki W 2004 roku na raka szyjki macicy (kanału łączącego trzon macicy z pochwą) zachorowało blisko 3 500 Polek, a prawie 2 000 zmarło z jego powodu. Wśród wszystkich zachorowań kobiet

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY

BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY BIOMONITORING MUTAGENNOŚCI POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO I WODY Dr Anicenta Bubak Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec Wszystkie dotychczas prowadzone badania nad narażeniem populacji

Bardziej szczegółowo

Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY

Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY Szkoła Zdrowia Publicznego Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera 90-950 Łódź, ul. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus 8 Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY Program

Bardziej szczegółowo

Plan wykładów z genetyki ogólnej

Plan wykładów z genetyki ogólnej Plan wykładów z genetyki ogólnej 01 Metody genetyki klasycznej 02 Metody analizy DNA 03 Metody analizy genomu 04 Genomy prokariontów 05 Genomy eukariontów 06 Zmienność genomów w populacjach 07 Genomy a

Bardziej szczegółowo

6. Uzupełnij zdanie, wstawiajac w odpowiednie miejsce wyrażenie ujawni się lub nie ujawni się :

6. Uzupełnij zdanie, wstawiajac w odpowiednie miejsce wyrażenie ujawni się lub nie ujawni się : ID Testu: 9S6C1A4 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Allelami nazywamy A. takie same formy jednego genu. B. różne formy różnych genów. C. takie same formy różnych genów. D. różne formy jednego genu.

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie Nowotwory wyzwanie globalne Krzysztof Krzemieniecki Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej Szpital Uniwersytecki w Krakowie 1 Dlaczego onkologia jest tak ważna? Nowotwory zjawisko masowe

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Wody 22 marzec 2011r.

Światowy Dzień Wody 22 marzec 2011r. Światowy Dzień Wody 22 marzec 2011r. Urządzenia wodociągowe w województwie mazowieckim zaopatrywane są z ujęć wód podziemnych, tylko cztery ujęcia wód powierzchniowych są wykorzystywane do zaopatrzenia

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Choroby genetyczne o złożonym

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

POZIOMY WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW Z UPOŚLEDZENIEM W STOPNIU LEKKIM

POZIOMY WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW Z UPOŚLEDZENIEM W STOPNIU LEKKIM DLA UCZNIÓW Z UPOŚLEDZENIEM W STOPNIU LEKKIM DZIAŁ I, II i III: RÓŻNORODNOŚĆ ŻYCIA Uczeń umie wymienić niektóre czynności żywego organizmu. Uczeń wie, co to jest komórka. Uczeń umie wymienić niektóre czynności

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka Kliniczna. Wydział Lekarsko-Stomatologiczny(WLS)

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka Kliniczna. Wydział Lekarsko-Stomatologiczny(WLS) S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Genetyka Kliniczna Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/201 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Podstawy toksykologiczne

Podstawy toksykologiczne Toksykologia sądowa Podstawy toksykologiczne 1. Definicja toksykologii 2. Pojęcie trucizny, rodzaje dawek 3. Czynniki wpływające na toksyczność a) dawka b) szybkość wchłaniania i eliminacji c) droga wprowadzenia

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod AG modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Genetyka Obowiązkowy Nauk

Bardziej szczegółowo

Zakres działań edukacyjno informacyjnych na terenie Gminy Liniewo. I ABC o azbeście

Zakres działań edukacyjno informacyjnych na terenie Gminy Liniewo. I ABC o azbeście Zakres działań edukacyjno informacyjnych na terenie Gminy Liniewo I ABC o azbeście 1. Informacje o szkodliwym działaniu azbestu oraz o założeniach Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032.

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Ewolucjonizm NEODARWINIZM Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Główne paradygmaty biologii Wspólne początki życia Komórka jako podstawowo jednostka funkcjonalna

Bardziej szczegółowo

WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie.

WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie. WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie. Ma zasięg globalny. Wywołana jest zakażeniem wirusowym czynnikami sprawczymi zarówno

Bardziej szczegółowo

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie Radiobiologia Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Podczas przechodzenia promieniowania jonizującego przez warstwy ośrodka pochłaniającego jego energia zostaje zaabsorbowana Jonizacja W

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

Genetyka kliniczna - opis przedmiotu

Genetyka kliniczna - opis przedmiotu Genetyka kliniczna - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Genetyka kliniczna Kod przedmiotu 12.9-WL-Lek-GK Wydział Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu Kierunek Lekarski Profil praktyczny Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Biologia molekularna

Biologia molekularna Biologia molekularna 1. Metryczka Nazwa Wydziału Program kształcenia Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Analityka Medyczna, studia jednolite magisterskie, studia stacjonarne i niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 września 2016 r. Poz. 1488 OBWIESZCZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 9 września 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra

Bardziej szczegółowo

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Zalety w porównaniu z analizą trankryptomu: analiza transkryptomu komórki identyfikacja mrna nie musi jeszcze oznaczać

Bardziej szczegółowo

Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna

Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna Wybrane techniki badania białek -proteomika funkcjonalna Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich (lub prawie wszystkich) białek komórkowych Zalety analizy proteomu w porównaniu z analizą trankryptomu:

Bardziej szczegółowo

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Inżynieria genetyczna- 6 ECTS Część I Badanie ekspresji genów Podstawy klonowania i różnicowania transformantów Kolokwium (14pkt) Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Kolokwium (26pkt) EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Aleksandra Sałagacka Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Pracownia Biologii Molekularnej i Farmakogenomiki

Bardziej szczegółowo

DIOKSYNY- CZYNNIKI ZABURZAJĄCE FUNKCJE ENDOKRYNNE

DIOKSYNY- CZYNNIKI ZABURZAJĄCE FUNKCJE ENDOKRYNNE DIOKSYNY- CZYNNIKI ZABURZAJĄCE FUNKCJE ENDOKRYNNE E.L. Gregoraszczuk Zakład Fizjologii Zwierząt, Instytut Zoologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków Kilka słów o układzie endokrynnym. Układ endokrynny,

Bardziej szczegółowo

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Warszawa, dn. 14.12.2016 wolne rodniki uszkodzone cząsteczki chemiczne w postaci wysoce

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych 2015-02-03 1 opracowała: Agnieszka Podlaszczak Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

Powiedz rakowi: NIE!!!

Powiedz rakowi: NIE!!! Powiedz rakowi: NIE!!! Internetowe wydanie gazetki ekologicznej NR 5- wrzesień 2015 W V numerze naszej gazetki poruszymy: Nawyki żywieniowe dzisiejszych nastolatków, czyli domowe pizzerki Kleszcze, czyli

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli

Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle Pomagają zachować sprawność Poprawiają odporność Wspomagają pracę żołądka

Bardziej szczegółowo