Współczesne metody ekstrakcji, izolacji i analizy metabolitów wtórnych roślin

Podobne dokumenty
Techniki immunochemiczne. opierają się na specyficznych oddziaływaniach między antygenami a przeciwciałami

OZNACZENIE JAKOŚCIOWE I ILOŚCIOWE w HPLC

Kreacja aromatów. Techniki przygotowania próbek. Identyfikacja składników. Wybór składników. Kreacja aromatu

Podstawy chromatografii i technik elektromigracyjnych / Zygfryd Witkiewicz, Joanna Kałużna-Czaplińska. wyd. 6-1 w PWN. Warszawa, cop.

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

Podstawy chromatografii i technik elektromigracyjnych / Zygfryd Witkiewicz, Joanna Kałużna-Czaplińska. wyd. 5, 4 dodr. Warszawa, 2015.

ANALIZA ŚLADOWYCH ZANIECZYSZCZEŃ ŚRODOWISKA I ROK OŚ II

Identyfikacja węglowodorów aromatycznych techniką GC-MS

Metody chromatograficzne (rozdzielcze) w analizie materiału biologicznego (GC, HPLC)

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI W CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego O O

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie -

Identyfikacja substancji pochodzenia roślinnego z użyciem detektora CORONA CAD

TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE. Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji)

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Chemia środków ochrony roślin Katedra Analizy Środowiska. Instrukcja do ćwiczeń. Ćwiczenie 2

Ilościowa analiza mieszaniny alkoholi techniką GC/FID

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Rys. 1. Chromatogram i sposób pomiaru podstawowych wielkości chromatograficznych

Ćwiczenie 1 Analiza jakościowa w chromatografii gazowej Wstęp

Jakościowa i ilościowa analiza mieszaniny alkoholi techniką chromatografii gazowej

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej

ROZDZIELENIE OD PODSTAW czyli wszystko (?) O KOLUMNIE CHROMATOGRAFICZNEJ

CHROMATOGRAFIA BARWNIKÓW ROŚLINNYCH

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

dobry punkt wyjściowy do analizy nieznanego związku

Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów

ZAKŁAD CHEMII ANALITYCZNEJ

ANALIZA ŚLADOWYCH ZANIECZYSZCZEŃ ŚRODOWISKA I ROK OŚ II. OznaczanieBTEX i n-alkanów w wodzie zanieczyszczonej benzyną metodą GC/FID oraz GC/MS 1

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Chemia kryminalistyczna

Analiza GC alkoholi C 1 C 5. Ćwiczenie polega na oznaczeniu składu mieszaniny ciekłych związków, w skład

S YLABUS MODUŁU (PRZEDMIOTU) I nformacje ogólne. Toksykologia. Nie dotyczy

Wysokosprawna chromatografia cieczowa dobór warunków separacji wybranych związków

ANALITYKA PRZEMYSŁOWA I ŚRODOWISKOWA

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Flawedo pokroić w paski o szerokości < 2 mm a następnie paski pokroić w drobną kostkę.

Kontrola produktu leczniczego. Piotr Podsadni

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Moduły kształcenia. Efekty kształcenia dla programu kształcenia (kierunku) MK_06 Krystalochemia. MK_01 Chemia fizyczna i jądrowa

Formularz opisu kursu (sylabus przedmiotu) na rok akademicki 2011/2010

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne)

Renata Czeczko* ZASTOSOWANIE METOD CHROMATOGRAFICZNYCH DO OZNACZANIA POZOSTAŁOŚCI PESTYCYDÓW W OWOCACH I WARZYWACH

POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1661

ANALIZA INSTRUMENTALNA MATERIAŁU BIOLOGICZNEGO ANALIZA INSTRUMENTALNA MATERIAŁU BIOLOGICZNEGO

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

KRYTERIA WYBORU W PLANOWANIU I REALIZACJI ANALIZ CHEMICZNYCH

Spektroskopia. Spotkanie pierwsze. Prowadzący: Dr Barbara Gil

Wpływ ilości modyfikatora na współczynnik retencji w technice wysokosprawnej chromatografii cieczowej

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma c j e ogólne. Toksykologia

PORÓWNANIE FAZ STACJONARNYCH STOSOWANYCH W HPLC

Techniki immunochemiczne. opierają się na specyficznych oddziaływaniach między antygenami a przeciwciałami

CHROMATOGRAFIA W UKŁADACH FAZ ODWRÓCONYCH RP-HPLC

Jonizacja plazmą wzbudzaną indukcyjnie (ICP)

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

WYMAGANIA EDUKACYJNE w klasie III

Chromatografia kolumnowa planarna

Metody chromatograficzne w chemii i biotechnologii, wykład 5. Łukasz Berlicki

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia.

PROGRAM. PONIEDZIAŁEK 19 września 2016 r ROZPOCZĘCIE WYKŁAD. inż. Janusz Kurleto

Spis treści CZĘŚĆ I. PROCES ANALITYCZNY 15. Wykaz skrótów i symboli używanych w książce... 11

BADANIE ZAWARTOŚCI WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH (OZNACZANIE ANTRACENU W PRÓBKACH GLEBY).

Kryteria oceniania z chemii kl VII

PL B1. UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU, Poznań, PL BUP 24/17

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs:

Efekty kształcenia dla kierunku studiów CHEMIA studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

Proteomika. Spektrometria mas. i jej zastosowanie do badań białek

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs

OKREŚLANIE STRUKTURY RÓŻNYCH TOKSYN PRZY ZASTOSOWANIU TECHNIKI CHROMATOGRAFII CIECZOWEJ SPRZĘŻONEJ ZE SPEKTROMETREM MASOWYM (HPLC-MS)

Studia I stopnia kierunek: chemia Załącznik nr 3

CHROMATOGRAFIA CHROMATOGRAFIA GAZOWA

Zadanie 3. Analiza jakościowa auksyn metodą chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas (GC-MS). WPROWADZENIE

Opis przedmiotu zamówienia

Pytania z Chromatografii Cieczowej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Opis efektów kształcenia na kierunku BIOTECHNOLOGIA

KALIBRACJA. ważny etap procedury analitycznej. Dr hab. inż. Piotr KONIECZKA

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA. (studia II stopnia) Ocena zawartości węgla całkowitego i nieorganicznego w próbkach rzeczywistych (gleba, woda).

3. Jak zmienią się właściwości żelu krzemionkowego jako fazy stacjonarnej, jeśli zwiążemy go chemicznie z grupą n-oktadecylodimetylosililową?

Warszawa, Prof. dr hab. inż. Zygfryd Witkiewicz Instytut Chemii WAT

ĆWICZENIE 3: CHROMATOGRAFIA PLANARNA

TECHNIKA SPEKTROMETRII MAS ROZCIEŃCZENIA IZOTOPOWEGO (IDMS)-

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (INŻYNIERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

EKSTRAKCJA W ANALITYCE. Anna Leśniewicz

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

Identyfikacja alkoholi techniką chromatografii gazowej

Spektrometria mas (1)

Analiza tuszu metodą chromatografii cienkowarstwowej

HPLC? HPLC cz.1. Analiza chromatograficzna. Klasyfikacja metod chromatograficznych

KALIBRACJA BEZ TAJEMNIC

Odkrycie. Patentowanie. Opracowanie procesu chemicznego. Opracowanie procesu produkcyjnego. Aktywność Toksykologia ADME

masy cząsteczkowej polimerów nisko i średnio polarnych, a także lipidów, fosfolipidów itp.. silanizowanyżel krzemionkowy

Analityka Zanieczyszczeń Środowiska

Transkrypt:

Współczesne metody ekstrakcji, izolacji i analizy metabolitów wtórnych roślin Łukasz P. Haliński, Małgorzata Czerwicka, Piotr Stepnowski* Streszczenie Bogactwo związków chemicznych pochodzenia roślinnego stawia chemika analityka przed trudnym zadaniem. Jeszcze przed rozpoczęciem eksperymentu należy właściwie zaplanować całą procedurę i odpowiedzieć na szereg pytań, przede wszystkim: jak skutecznie wyekstrahować pożądane substancje z materiału roślinnego? w jaki sposób rozdzielić ekstrakt na grupy związków i jak oczyścić interesujące frakcje? czy istnieje możliwość wyizolowania pojedynczych substancji? które metody identyfikacji związków będą najbardziej odpowiednie? czy wyniki analizy ilościowej są wiarygodne? Analityka związków roślinnych jest jednym z najbardziej istotnych zagadnień współczesnej chemii analitycznej. Liczne substancje są przydatne w zwalczaniu różnego rodzaju schorzeń lub wykazują działanie toksyczne. Inne związki pozwalają roślinie aktywnie bronić się przed owadami oraz niekorzystnymi warunkami środowiska. Ocena przydatności danej rośliny w farmakologii lub rolnictwie na podstawie zawartości określonych związków chemicznych wymaga solidnego zaplecza analitycznego i umiejętności wykonywania złożonych procedur badawczych. Prezentowana praca ma za zadanie przedstawić najważniejsze metody ekstrakcji, izolowania, identyfikacji i analizy ilościowej związków roślinnych z grupy tzw. metabolitów wtórnych. Omówione zostaną wieloetapowe techniki, pozwalające na wydzielenie pojedynczych substancji, oraz metody łatwe i szybkie do zastosowania bez konieczności żmudnego przygotowywania próbek. Takie podejście jest szczególnie przydatne, gdy ocenić trzeba konkretną cechę (np. profil jednej grupy związków chemicznych) w dużej ilości prób. Opisane zostaną także ograniczenia powszechnie stosowanych metod badawczych. Metabolity wtórne roślin Pojęcie metabolity wtórne zostało wprowadzone w celu opisania wszystkich tych związków roślinnych, które nie są niezbędne w żadnym z podstawowych procesów życiowych (wzrost, rozmnażanie) i nie powstają na żadnym głównym szlaku metabolicznym (1). Początkowo zakładano, że nie pełnią one żadnej istotnej roli w organizmach roślinnych i stanowią produkty uboczne metabolizmu. Dopiero w drugiej połowie XX wieku pojawiły się głosy, że metabolity wtórne, choć nie warunkują przetrwania rośliny, pełnią istotne funkcje m.in. w oddziaływaniach między roślinami i owadami. Od tego momentu dyscyplina nauki zwana ekologią biochemiczną, zajmująca się przemianami i rolą metabolitów wtórnych, przeżywa okres burzliwego rozwoju. Obecnie znane są dziesiątki tysięcy metabolitów wtórnych, a ich przydatność w farmakologii dodatkowo zwiększyła zainteresowanie tymi substancjami. Jako iż przynależność związku chemicznego do grupy metabolitów wtórnych nie jest warunkowana jego strukturą, lecz funkcją pełnioną w organizmie, bogactwo strukturalne metabolitów wtórnych jest duże. W zależności od lokalizacji w roślinie oraz pełnionej funkcji, do metabolitów wtórnych zaliczane są m. in. alkaloidy, liczne związki fenolowe, niektóre lipidy proste i złożone, steroidy i terpenoidy (od monoterpenów do tetraterpenów) oraz ich glikozydy (2, 3). Substancje te wykazują ogromne zróżnicowanie funkcji pełnionych w organizmie roślinnym oraz aktywności wobec innych grup organizmów. Szczególne zainteresowanie budzą takie cechy, jak: przydatność w medycynie (aktywność wobec bakterii i grzybów chorobotwórczych oraz komórek nowotworowych), właściwości antyoksydacyjne, przydatność w przemyśle spożywczym i kosmetycznym (związki zapachowe, barwniki), zwiększanie odporności roślin uprawnych na żerowanie owadów oraz na niekorzystne warunki środowiskowe (susza, zasolenie, obecność substancji toksycznych), możliwość klasyfikowania spokrewnionych roślin na podstawie profilu wybranych metabolitów (chemotaksonomia). Ze względu na te i inne cechy, analityka metabolitów roślinnych jest bardzo istotną gałęzią współczesnej chemii analitycznej, która wymaga często innego podejścia, niż np. analityka zanieczyszczeń środowiska czy surowców i produktów przemysłowych. Jednocześnie, niektóre rozwiązania nie różnią się od tych, stosowanych np. w analityce żywności, jako że w obu przypadkach mamy często do czynienia ze skomplikowaną matrycą o podobnym charakterze oraz ze związkami o zbliżonej strukturze i właściwościach. Schemat procedury analitycznej Bogactwo strukturalne metabolitów wtórnych roślin 16

oznacza także znaczne zróżnicowanie właściwości fizykochemicznych omawianych substancji. Większość z nich charakteryzuje się stosunkowo niską masą cząsteczkową (często poniżej 1000 Da), ale już np. polarność oraz rozpuszczalność w wodzie i rozpuszczalnikach organicznych zmienia się w dość szerokim zakresie. W efekcie, już na etapie planowania procedury analitycznej należy brać pod uwagę właściwości związków, co pozwoli na zastosowanie odpowiednich metod ekstrakcji, frakcjonowania i analizy. Określenie celu analizy determinuje jej przebieg analiza strukturalna pojedynczego metabolitu lub jego wydzielanie w celu przeprowadzenia testów biologicznych wymaga innego podejścia, niż ogólna analiza profilu danej grupy substancji. Pierwszym krokiem powinno być zatem zdefiniowanie problemu, a następnie dobranie metod gwarantujących jego rozwiązanie. Analizy metabolitów roślinnych można podzielić na dwie podstawowe grupy, różniące się przebiegiem i wymaganym nakładem pracy. Pierwsza grupa obejmuje analizy, w których uzyskany ekstrakt będzie wymagał oczyszczania i dzielenia na frakcje ma to miejsce zawsze, gdy pracuje się nad skomplikowaną mieszaniną związków, a nie istnieje technika analityczna, która pozwala na zbadanie docelowej grupy związków bez usunięcia innych substancji z matrycy. Druga grupa analiz obejmuje szybkie wykonanie profilu określonej grupy substancji w taki sposób, by nie poświęcać czasu i odczynników na oczyszczanie próbki z innych związków. Ma to szczególne znaczenie, jeśli chcemy porównać tak uzyskane profile wielu różnych ekstraktów (np. z różnych odmian bądź gatunków roślin). Warunkiem powodzenia jest dobranie techniki analitycznej, pozwalającej na zignorowanie obecności innych substancji. Niezależnie od rodzaju analizy, pierwszym i niezbędnym etapem jest ekstrakcja analizowanych substancji z materiału roślinnego. Nieliczne techniki, które nie wymagają ekstrakcji analitów, mają wąskie zastosowanie i nie będą tu omawiane. Już na tym etapie należy brać pod uwagę możliwość występowania wielu związków w postaci związanej (zwykle jako glikozydy). Jeśli zatem interesującym nas parametrem jest całkowita zawartość danej substancji, należy zastosować hydrolizę w odpowiednich warunkach. Kolejne etapy obejmują oczyszczanie i/lub frakcjonowanie ekstraktów, a następnie analizę jakościową oraz ilościową. Wyznaczanie profilu określonych związków, z pominięciem etapów oczyszczania i frakcjonowania, często jest równoznaczne z zaniechaniem wykonywania pełnej analizy ilościowej, określany jest wtedy tylko względny skład docelowej grupy substancji. Ekstrakcja Procedury, stosowane w ekstrakcji metabolitów wtórnych, różnią się w zależności od rodzaju dostępnego materiału roślinnego oraz właściwości fizykochemicznych analizowanych substancji. Ekstrakcję względnie niepolarnych związków obecnych na powierzchni rośliny prowadzi się niepolarnymi rozpuszczalnikami organicznymi ze świeżego materiału roślinnego (4). Ekstrakcja substancji wewnątrzkomórkowych wymaga wydłużenia czasu procesu, zastosowania bardziej polarnych rozpuszczalników (metanol, etanol, chloroform), często stosuje się też suchy materiał roślinny. Pomimo upływu czasu, ekstrakcja metodą opisaną przez Soxhlet a w 1879 roku wciąż jest szeroko stosowana dla wielu grup związków roślinnych. Alkaloidy roślinne są często izolowane za pomocą rozpuszczalników organicznych, po wcześniejszym zalkalizowaniu próbki w celu przekształcenia soli alkaloidów w odpowiednie wolne zasady (5). Wodne roztwory metanolu lub etanolu są szeroko stosowane do ekstrakcji m. in. flawonoidów, kumaryn i saponin zarówno w formie wolnej, jak i związanej (6-8). Użycie mieszanin alkoholu i wody powoduje jednocześnie nieobecność w ekstrakcie metabolitów niepolarnych (np. lipidów). Sterowanie polarnością użytego układu ekstrahentów może być dogodną metodą wstępnego oczyszczania ekstraktu. Instrumentalne metody ekstrakcji nie znalazły w analizie metabolitów roślinnych aż takiego zastosowania, jak np. w analityce środowiska. Praktycznie nieobecna jest tu technika wspomaganej ekstrakcji rozpuszczalnikiem (ASE, accelerated solvent extraction), ponieważ wzrost wydajności procesu nie równoważy kosztów zakupu aparatury (9). Popularniejsze są systemy wspomagające ekstrakcję z zastosowaniem ultradźwięków i energii mikrofalowej. Zwiększają one wydajność procesu m. in. ze względu na lepszą penetrację tkanek przez rozpuszczalnik. Stosunkowo powszechna jest także ekstrakcja za pomocą CO 2 w stanie nadkrytycznym (SFE), pozwalająca na uzyskanie znacznej wydajności przy jednoczesnym zminimalizowaniu ryzyka przekształcenia termicznego próbki. Instalacje takie są szczególnie popularne w zastosowaniach przemysłowych. Analiza związków lotnych (np. monoterpenów) często poprzedzana jest destylacją badanych substancji z parą wodną. Alternatywnym i coraz powszechniejszym rozwiązaniem jest analiza technikami chromatografii gazowej (GC) z dozowaniem typu headspace. Stosuje się w tym przypadku dozowanie próbek gazowych, zawierających interesujące nas substancje. Istnieją także eksperymentalne rozwiązania, pozwalające na analizę związków lotnych, wydzielanych przez pojedyncze liście. Powietrze z zamkniętej komory jest przepuszczane przez złoże sorbentu, zaś badane substancje są uwalniane już podczas dozowania próbki z zastosowaniem desorpcji termicznej (10). Rosnące zastosowanie ma technika mikroekstrakcji do fazy stałej (SPME), wykorzystująca włókna sorpcyjne, z których lotne anality są uwalniane bezpośrednio w dozowniku chromatografu gazowego. 17

Oczyszczanie i frakcjonowanie ekstraktów Klasyczne podejście do analizy ekstraktów pochodzenia roślinnego obejmuje etap oczyszczania uzyskanych ekstraktów oraz dzielenia ich na frakcje, zawierające związki należące do określonych klas. Jest to o tyle uzasadnione, że znaczna część ekstraktów stanowi złożoną mieszaninę związków o różnej strukturze oraz zanieczyszczeń obecnych w matrycy. Liczne techniki analityczne nie pozwalają na bezpośrednią, wiarygodną analizę takich mieszanin. Wśród metod oczyszczania i frakcjonowania ekstraktów roślinnych prym wiodą techniki chromatograficzne. Powszechne jest zastosowanie preparatywnej chromatografii cienkowarstwowej (TLC) oraz chromatografii kolumnowej (CC) z żelem krzemionkowym lub tlenkiem glinu jako fazą stacjonarną. Fazą ruchomą jest w tym przypadku mieszanina niepolarnych i średnio polarnych rozpuszczalników organicznych. Wspomniane techniki mogą być rutynowo stosowane w analizie większości metabolitów wtórnych, od niepolarnych pochodnych kwasów tłuszczowych po stosunkowo polarne związki fenolowe (11). Wstępna separacja i analiza grupowa jest także możliwa przy zastosowaniu wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC). Warunkiem jest zastosowanie uniwersalnego detektora, pozwalającego na wykrywanie związków o różnej strukturze. Odpowiednim rozwiązaniem jest detektor laserowy światła rozproszonego (ELSD, LLSD) lub opisywany niedawno w Laboratorium detektor wyładowań koronowych (CAD) (12, 13). Ograniczenia obu detektorów to konieczność stosowania fazy ruchomej o większej niż anality lotności oraz nieliniowa odpowiedź detektora, co znacznie utrudnia analizę ilościową. Zaletą jest możliwość rozdzielania i detekcji także tych związków chemicznych, które nie posiadają ugrupowań chromoforowych w strukturze cząsteczki. Zastosowanie popularnej w innych obszarach chemii analitycznej techniki ekstrakcji do fazy stałej (SPE), choć możliwe, ma stosunkowo ograniczony zasięg. Metoda jest przydatna w przypadku oczyszczania mieszanin z substancji znacznie różniących się polarnością od analizowanych związków. Warto także wspomnieć o możliwości frakcjonowania ekstraktów w oparciu o znaczne różnice w masie cząsteczkowej (dokładniej różnice w rozmiarach cząsteczek) związków przy użyciu chromatografii wykluczania (SEC, size- -exclusion chromatography). Jako faz stacjonarnych używa się różnego rodzaju polimerów, przy czym w przypadku metabolitów roślinnych szczególne zastosowanie ma złoże typu Sephadex LH-20, pozwalające na pracę z rozpuszczalnikami organicznymi. Metoda ta została użyta m. in. do frakcjonowania estrów sacharozy z powierzchni liści roślin z rodzaju Nicotiana (14). Techniki analityczne chromatografia gazowa (GC) Oczyszczone ekstrakty bądź uzyskane frakcje są zwykle analizowane jakościowo i ilościowo. Ze względu na często niewielkie masy cząsteczkowe, a co za tym idzie względnie dużą lotność omawianych związków, chromatografia gazowa jest w wielu przypadkach najbardziej odpowiednią techniką analityczną. Niewątpliwie stanowi podstawową metodę badania najbardziej lotnych metabolitów wtórnych mono- i seskwiterpenów wchodzących w skład olejków eterycznych, które można analizować bez konieczności stosowania pochodnych (15). Związki o większej masie cząsteczkowej, posiadające w swojej strukturze ugrupowania polarne (grupy hydroksylowe, karboksylowe, itp.), są zwykle przeprowadzane w odpowiednie pochodne, co pozwala zmniejszyć polarność związku, zwiększyć jego lotność oraz zminimalizować oddziaływania adsorpcyjne ze ściankami kolumny chromatograficznej. Analizy GC stosowane są m. in. w analizie prostych lipidów, alkaloidów, kumaryn, flawonoidów, steroidów, di- oraz triterpenów i innych związków (5-7, 16). Wiele z wymienionych grup związków wymaga syntezy pochodnych, należy mieć także na uwadze, że technika GC nie pozwala na analizę glikozydów, z powodu ich znacznej masy i niskiej lotności. Z tego względu, w przypadku saponin oraz form związanych flawonoidów czy kumaryn niezbędna jest uprzednia hy- Produkty Whatman tańsze o 20-30% Gilzy Filtry strzykawkowe Membrany Fiolki filtracyjne Sprawdź na www.laboplus.pl 18

droliza, która pozwoli na analizę jedynie aglikonów. Chromatografia gazowa jest bardzo przydatna w przypadku analizy ilościowej, nie pozwala natomiast na jednoznaczną identyfikację substancji. Stosowanie dostępnych handlowo wzorców, a także opieranie się o parametry retencji (względne czasy retencji, indeksy retencji), może ułatwić identyfikację, ale należy ją później potwierdzić innymi technikami. Największe zastosowanie będzie tu miało bezpośrednie połączenie chromatografii gazowej ze spektrometrią mas (GC-MS), w którym chromatograf gazowy pełni rolę układu wprowadzania próbki do spektrometru. Techniki analityczne wysokosprawna chromatografia cieczowa (HPLC) Oprócz wspomnianego już zastosowania układu HPLC- -ELSD do frakcjonowania ekstraktów, możliwe jest także zastosowanie tej techniki w analizie metabolitów wtórnych. Ze względu na dominującą rolę detektorów UV w technice HPLC, jej przydatność w analizie metabolitów roślin ogranicza się głównie do związków posiadających ugrupowania chromoforowe w strukturze cząsteczki. Technika jest powszechnie stosowana m. in. w analizie kumaryn i flawonoidów (6, 17). Przewaga metody HPLC nad chromatografią gazową polega na braku konieczności syntezy pochodnych, nie występuje tu także ograniczenie związane z lotnością badanej substancji. Podobnie jak w przypadku techniki GC, także i wysokosprawna chromatografia cieczowa nie pozwala na jednoznaczną identyfikację analizowanych związków chemicznych. Ponownie, połączenie HPLC ze spektrometrią mas rozwiązuje ten problem. Tak jak technika GC-MS jest obecnie dominująca w przypadku analiz związków lotnych (np. olejków eterycznych), tak też różnorodne metody LC-MS przeważają w przypadku analiz związków o większych masach cząsteczkowych. Techniki analityczne spektrometria mas W odróżnieniu od wspomnianych wyżej technik chromatograficznych, których podstawową rolą jest rozdzielenie mieszaniny badanych związków i poddanie ich analizie ilościowej, spektrometria mas służy do określenia budowy substancji. Związek wprowadzany do spektrometru mas jest poddawany jonizacji, a na podstawie powstałego widma mas możemy uzyskać szereg cennych informacji strukturalnych, np. masę cząsteczkową, obecność grup funkcyjnych, sposób połączenia atomów, itp. Dzięki analizie takiego widma, a także dostępnym katalogom i bibliotekom widm oraz licznym pracom na temat dróg fragmentacji poszczególnych grup metabolitów, często możliwa staje się pełna identyfikacja związku. Podstawowym problemem analizy techniką MS jest konieczność wprowadzenia do przyrządu czystej substancji. Przełomowym wydarzeniem w rozwoju techniki stała się możliwość połączenia spektrometru mas z chromatografem gazowym lub cieczowym. Aparatura tego typu pozwala na jednoczesne rozdzielenie mieszaniny i wprowadzenie poszczególnych związków do spektrometru, dzięki czemu w jednej analizie uzyskujemy dane retencyjne oraz widma mas składników mieszaniny. Techniki GC-MS oraz LC-MS są obecnie rutynowo stosowane wszędzie tam, gdzie możliwa jest analiza metodą GC lub HPLC. Analizy GC-MS i LC-MS są często wykonywane w trybie full scan, czyli skanowany jest cały zadany zakres stosunków masy do ładunku powstałych w spektrometrze jonów. Poza widmami mas poszczególnych substancji, uzyskujemy całkowity prąd jonowy (TIC), który jest odpowiednikiem chromatogramu w analizie GC lub HPLC. Częstym błędem jest wykonywanie analiz ilościowych na podstawie powierzchni sygnałów uzyskanych w ten sposób. W odróżnieniu od np. detektora FID w chromatografii gazowej, powierzchnia sygnałów w analizie GC-MS nie będzie funkcją głównie masy substancji. Wpływ na powierzchnię sygnału będzie miał także charakter związku oraz drogi i intensywność jego jonizacji w spektrometrze mas. Analiza ilościowa wymaga zatem wykonania dokładnej kalibracji dla każdej badanej grupy substancji. Szczególnie przydatną techniką jest połączenie HPLC z tandemową spektrometrią mas (LC-MS/MS). Użycie tandemowego spektrometru mas umożliwia uzyskanie tradycyjnego widma mas, z którego wybieramy interesujący nas jon prekursor, po czym wymuszamy jego fragmentację w komorze kolizyjnej, a następnie rejestrujemy kolejne widmo mas. Takie rozwiązanie pozwala na odróżnienie od siebie substancji, których widma mas zarejestrowane w klasyczny sposób są bardzo podobne. Technika jest wyjątkowo przydatna także w analizie ilościowej przy zastosowaniu metody zbierania danych znanej jako monitorowanie wybranych fragmentacji (MRM, multiple reaction monitoring). W metodzie tej również sprawdza się obecność jonów fragmentacyjnych powstałych z danego jonu prekursora. Do identyfikacji wybierane są co najmniej dwa jony-produkty otrzymane z danego jonu prekursora, do analizy ilościowej zaś tylko jeden. Sygnał chromatograficzny odpowiadający takiej tranzycji służy do analizy ilościowej. MRM jest zdecydowanie najbardziej precyzyjną metodą potwierdzenia obecności danego związku w próbce, jest też pomocny w analizie ilościowej nawet, jeśli sygnały kilku związków na zwykłym chromatogramie nie są rozdzielone. Odrębną techniką, przydatną w analizie związków o wysokich masach cząsteczkowych, a także takich, których nie można analizować metodami GC-MS i LC-MS, jest spektrometria mas z jonizacją przez desorpcję laserową z udziałem matrycy, z analizatorem czasu przelotu (MALDI-TOF-MS). Jej zastosowanie w analizie ilościowej jest znikome, pozwa- 19

Tabela 1. Podsumowanie głównych cech technik MS i NMR Cecha MS NMR Technika destruktywna TAK NIE Czułość 10-12 mol 5x10-9 mol Połączenie z HPLC TAK TAK, ograniczone możliwości Połączenie z GC TAK NIE Derywatyzacja TAK (głównie w GC-MS) NIE Wpływ cech związku na analizy TAK (podatność na jonizację) NIE la natomiast na szybkie wyznaczanie profilu wybranych grup metabolitów, często bez konieczności oczyszczania ekstraktów przed analizą. Techniki analityczne spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR) Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest klasyczną techniką służącą do ustalania struktur związków organicznych. W takim ujęciu, wymagane jest stosowanie czystych substancji. Jednocześnie, jest to technika umożliwiająca także badanie mieszanin związków, analizę ilościową oraz śledzenie przemian biochemicznych, zachodzących w organizmie roślinnym (18). Spektroskopia NMR pozwala na obserwację tylko tych jąder, dla których kwantowa liczba spinowa I jest różna od zera ( 1 H, 13 C, 19 F, 15 N, 31 P I przyjmuje wartości połówkowe, 2 H, 14 N I przyjmuje wartości całkowite 0). Ze względu na rozpowszechnienie izotopu 1 H w przyrodzie (99,98%) oraz obecność atomów wodoru w strukturze prawie każdego związku organicznego, najbardziej trafnym wyborem wydaje się być technika 1 H NMR. Niewielkie różnice w wartościach prze- sunięć chemicznych protonów pochodzących z różnych związków ograniczają zastosowanie tej metody. Duże znaczenie ma także technika wykorzystująca jądra 13 C, a w badaniach nad metabolizmem organizmów także 15 N oraz 31 P. W badaniach metabolitów roślin wykorzystuje się techniki zarówno jedno-, jak i dwuwymiarowe (homoi heterokorelacyjne). Poza klasyczną identyfikacją związków, NMR ma zastosowanie w metodzie odcisków palców, gdzie dokonuje się porównania widm zarejestrowanych wcześniej dla próbek kontrolnych z widmami dla próbki X (19). Pozwala to na jasne określanie pochodzenia np. produktów spożywczych (odmian lub gatunków roślin, z których zostały wyprodukowane). Skuteczne zastosowanie tej techniki wymaga posiadania baz widm referencyjnych oraz chemometrycznej obróbki wyników w celu określenia podobieństwa widm uzyskanych i referencyjnych (20). Na pozór połączenie techniki NMR z chromatografią cieczową wydaje się trudne, istnieją jednak takie konstrukcje. Stężenie analitów otrzymanych w wyniku rozdziału chromatograficznego jest zbyt małe na potrzeby NMR, dlatego często wykonuje się cały szereg analiz chromatograficznych. Anality znajdujące się w wycieku z kolumny chromatograficznej są zatrzymywane i zatężanie dzięki zastosowaniu techniki SPE. MS i NMR to dwie podstawowe techniki, służące do identyfikacji metabolitów wtórnych roślin, często stosowane łącznie i uzupełniające się. Krótkie porównanie możliwości i ograniczeń obu technik znajduje się w tabeli 1. Analiza profilu metabolitów Wymienione do tej pory techniki wymagają zazwyczaj wstępnego oczyszczenia ekstraktu, a często także podzielenia próbki na frakcje. Dotyczy to szczególnie technik GC i GC-MS, gdzie nakładanie się sygnałów różnych związków może skutecznie uniemożliwić wykonanie wiarygodnej analizy. W ostatnim czasie znaczną popularność zdobyły metody, pozwalające na wyznaczanie profili określonych metabolitów. Do pewnego stopnia, w ten sposób działa technika odcisków palców, która ma jednak znaczne wymagania jeśli chodzi o analizę danych. Generalnie, spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego daje jednak znaczne możliwości zaawansowanego profilowania metabolitów. Znane są przypadki analiz, które nie tylko pozwoliły na wykonanie profilu określonych metabolitów, ale też umożliwiły zgłębienie podstawowych mechanizmów funkcjonowania organizmów roślinnych. Ilościowe profile Rys. 1. Włoski wydzielnicze na powierzchni liści Nicotiana tabacum oraz przykładowa struktura wydzielanego przez nie estru sacharozy (R = C 3 C 8 ) 20

metabolitów ( 1 H NMR) wykorzystane w badaniach genetycznych dzikich oraz modyfikowanych genetycznie pomidorów pomogły stwierdzić, że czynniki środowiskowe wpływają na metabolizm rośliny w tak dużym stopniu, że maskują ekspresję wprowadzonych do organizmu genów (20). Widma 31 P oraz 13 C NMR wewnątrzkomórkowych metabolitów zawierających fosfor i węgiel dały cenne informacje na temat adaptacji alg Dunaliella salina do różnych warunków zasolenia środowiska (21). Wykorzystanie techniki 1 H NMR do analizy profilu pierwotnych i wtórnych metabolitów maku lekarskiego (Papaver somniferum) połączone z analizą chemometryczną widm pozwoliło udowodnić, że biosynteza alkaloidów wpływa na cały metabolom rośliny, w tym na metabolity pierwotne (22). Zastosowanie techniki MAL- DI-TOF-MS umożliwia w przypadku niektórych substancji kilkukrotne skrócenie całej procedury analitycznej. Przykładem może być analiza estrów sacharozy, wydzielanych przez włoski powierzchniowe roślin tytoniu (Nicotiana tabacum). Standardowa procedura obejmuje ekstrakcję estrów sacharozy za pomocą dichlorometanu, oddzielenie ich od lipidów powierzchniowych i diterpenów za pomocą wieloetapowej ekstrakcji ciecz-ciecz, oraz w miarę możliwości i wymagań podział estrów na frakcje za pomocą chromatografii wykluczania na złożu Sephadex LH-20 (14). Uzyskane frakcje analizowane są za pomocą technik GC i GC-MS, przy czym widma mas nie dają informacji na temat całkowitej masy poszczególnych związków. Także wyniki analiz GC pozostawiają wiele do życzenia, jako że poszczególne związki (a raczej grupy izomerów), różniące się masami cząsteczkowymi o 14 Da, słabo rozdzielają się podczas analizy. Alternatywna procedura obejmuje jedynie ekstrakcję oraz analizę techniką MALDI-TOF-MS. Wyniki nie pozwalają na pełną analizę ilościową, ale są wystarczające do określenia dominujących grup izomerów. Porównanie chromatogramu gazowego Rys. 2. Chromatogram gazowy (z lewej) oraz widmo mas MALDI-TOF-MS (z prawej) estrów sacharozy z powierzchni liści Nicotiana tabacum. Liczby odpowiadają masom cząsteczkowym grup izomerów. Sygnały na widmie mają wartości m/z większe o 23, 24 i 25 Da, ze względu na przyłączenie do cząsteczki estru atomu sodu oraz prawdopodobnie jednego lub dwóch atomów wodoru. oczyszczonej frakcji oraz jej widma MALDI-TOF jest przedstawione na rys. 2. Podsumowanie Klasyczne techniki analityczne, oparte głównie na metodach chromatograficznych, spektrometrii mas oraz spektroskopii magnetycznego rezonansu jądrowego, wciąż dominują w analizie metabolitów wtórnych roślin. Konieczność wykonywania zaawansowanych badań na często dużych grupach osobników lub odmian wymusza jednak opracowywanie nowych metod, które pozwalają na skrócenie procedur analitycznych. Wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, stosowanie nowoczesnych metod profilowania jest cennym uzupełnieniem metod klasycznych lub w wielu przypadkach pozwala na pełne ich zastąpienie. Literatura 1. N. Theis, M. Lerdau, Int. J. Plant Sci. (2003), 164 (3 Suppl.), S93. 2. J.B. Harborne, Ekologia biochemiczna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1997. 3. A. Kołodziejczyk, Naturalne związki organiczne. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2003. 4. G. Bianchi, Plant waxes. W: R.J. Hamilton (Ed.), Waxes: chemistry, molecular biology and functions, s. 175-222, The Oily Press, Dundee, 1995. 5. S.S. Yang, I. Smetana, C.B. Huang, Anal. Bioanal. Chem. (2002), 373, 839. 6. A.V. Lozhkin, E.I. Sakanyan, Pharm. Chem. J. (2006), 40, 337. 7. M. Stobiecki, P. Kachlicki, Isolation and identification of flavonoids. W: E. Grotewold (Ed.), The science of flavonoids, s. 47-69, Springer Science- +Business Media, Nowy Jork, 2006. 8. S.T. Lee, B.L. Stegelmeier, D.R. Gardner, J. Nat. Toxins (2001), 10, 273. 9. C.W. Huie, Anal. Bioanal. Chem. (2002), 373, 23. 10. N.G. Agelopoulos, A.M. Hooper, S.P. Maniar, J.A. Pickett, L.J. Wadhams, J. Chem. Ecol. (1999), 25, 1411. 11. J. Sherma, J. Chromatogr. A (2000), 880, 129. 12. N.C. Megoulas, M.A. Koupparis, Crit. Rev. Anal. Chem. (2005), 35, 301. 13. R. Bachorz, Laboratorium, 7-8/2010, 48. 14. R.F. Arrendale, R.F. Severson, V.A. Sisson, C.E. Costello, J.A. Leary, D.S. Himmelsbach, H. Van Halbeek, J. Agric. Food Chem. (1990), 38, 75. 15. P.J. Marriott, R. Shellie, C. Cornwell, J. Chromatogr. A (2001), 936, 1. 16. T. Rezanka, J. Votruba, Anal. Chim. Acta (2002), 465, 273. 17. E. De Rijke, P. Out, W.M.A. Niessen, F. Ariese, C. Gooijer, U.A.Th. Brinkman, J. Chromatogr. A (2006), 1112, 31. 18. J.K.M. Roberts, Trends Plant Sci. (2000), 5, 30. 19. P. Krishnan, N.J. Kruger, R.G. Ratcliffe, J. Exp. Bot. (2004), 56, 255. 20. J.L. Ward, J.M. Baker, M.H. Beale, FEBS J. (2007), 274, 1126. 21. M. Bental, M. Oren-Shamir, M. Avron, H. Degani, Plant Physiol. (1988), 87, 320. 22. J.M. Hagel, A.M. Weljie, H.J. Vogel, P.J. Facchini, Plant Physiol. (2008), 147, 1805. *Katedra Analizy Środowiska, Wydział Chemii Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 21