AUTYZM W ŚWIETLE BADAŃ NAUKOWYCH. DIAGNOZA I METODY PRACY Z DZIECKIEM AUTYSTYCZNYM.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "AUTYZM W ŚWIETLE BADAŃ NAUKOWYCH. DIAGNOZA I METODY PRACY Z DZIECKIEM AUTYSTYCZNYM."

Transkrypt

1 AUTYZM W ŚWIETLE BADAŃ NAUKOWYCH. DIAGNOZA I METODY PRACY Z DZIECKIEM AUTYSTYCZNYM. Opracowała Delfina Walczyna Warszawa, maj 2008.

2 Spis treści: 1. Wstęp.. s.2 2. Historia i aktualny stan badań nad autyzmem.. s.2 Autyzm a powikłania ciąży i porodu. s.4 Czynniki genetyczne s.4 Czynniki neurologiczne.. s Spektrum zaburzeń autystycznych s.12 Kategorie diagnostyczne. s Klasyfikowanie autyzmu s Charakterystyka zaburzeń rozwojowych zgodnie z DSM-IV. s.20 Zaburzenie autystyczne. s.20 Zespół Retta s.21 Dziecięce zaburzenie dezintegracyjne s.24 Zespół Aspergera s.25 Głębokie zaburzenia rozwoju nie ujęte w innych kategoriach diagnostycznych s Typologie.. s Charakterystyka zachowań s Mechanizmy obronne s Dialog behawioralny.. s Terapia i edukacja w autyzmie s.36 Terapia behawioralna s.36 Metoda TEACCH. s.42 Terapia Holding.. s.47 Terapia niedyrektywna. s.49 Metoda opcji.. s.51 Terapia zaburzeń sensorycznych. s.52 Hipnoterapia. s.53 Metoda ruchu rozwijającego. s.53 Metoda ułatwionej komunikacji.. s Diagnoza porównawcza autyzmu z innymi zaburzeniami rozwoju s Bibliografia... s.58 1

3 Wstęp Zaburzenia autystyczne u dzieci od ponad pół wieku intrygują nas tajemniczością i budzą duże kontrowersje wśród badaczy. Autyzm swoją złożonością obejmuje trzy obszary rozwojowe: zerwanie więzi społecznych, zaburzenia w komunikacji oraz sztywność zachowania. Dzieci dotknięte autyzmem ogromnie cierpią. Źródłem ich cierpienia jest wielki lęk przed kontaktem ze światem zewnętrznym, ucieczka we własny, dla nas niedostępny świat. Dzieci autystyczne chowają się w swój lęk. Wolą odcinać się do otoczenia, będącego źródłem nieustannych bodźców, których nie potrafią umiejętnie selekcjonować. Pojawia się więc pytanie: Jak zatem oswoić ich lęk? Jak pomóc tym dzieciom. Droga "Wychodzenia z autyzmu" jest długim procesem, w którym porażki przeplatają się z sukcesami i który jest ogromnym wyzwaniem dla rodziców oraz terapeutów dzieci autystycznych. Nagrodą za pełną poświęcenia pracę z dzieckiem autystycznym jest przełamanie jego izolacji społecznej i poprawa jego funkcjonowania w otoczeniu. Żeby odpowiedzieć na pytanie jak pomagać osobom z autyzmem trzeba zapoznać się historią badań nad tym zaburzeniem i z aktualnym stanem wiedzy na temat etiologii, syndromów oraz metod terapii i nauczania dzieci autystycznych. Historia i aktualny stan badań nad etiologią autyzmu Pierwszy medyczny opis tej choroby powstał w 1943 roku. Jego autorem był amerykański psychiatra Leo Kanner, który nadał jej nazwę od greckiego słowa "autos", czyli "sam". Nazwana przez niego jednostka chorobowa "wczesny autyzm dziecięcy" wywołała wiele nieporozumień. Termin "autyzm" był, bowiem terminem znanym w psychiatrii wcześniej. W 1911 roku Bleurer wykorzystał to określenie, odnosząc je do osiowego objawu schizofrenii, polegającego na zamykaniu się we własnym świecie i rozluźnieniu dyscypliny logicznego myślenia. Wykorzystanie tego określenia przez Kannera nasuwało skojarzenia ze schizofrenią, co powodowało, że nowo opisany zespół uznawano za jedną z jej form. A przecież autyzm w 2

4 rozumieniu Kennerowskim odnosi się do zaburzeń emocjonalnych we wczesnym dzieciństwie. Warto zaznaczyć, że skutki wieloznaczności terminu "autyzm" są widoczne w innych opracowaniach: np. w ujęciu M. Mahler autyzm stanowi fazę rozwoju normalnego; w teorii Piageta uznawany jest za pierwotną fazę rozwoju, cechującą się niezrównoważeniem asymilacji i akomodacji. Jak dotąd nie udało się naukowcom ustalić choćby jednego wspólnego dla wszystkich osób dotkniętych autyzmem czynnika odpowiadającego za wystąpienie zaburzeń autystycznych i jest wielce prawdopodobne, że taki czynnik w ogóle nie istnieje. Wskazuje na to fakt że osoby te prezentują bardzo złożony wzorzec zachowań, tak że można śmiało powiedzieć iż nie ma dwóch jednakowych autystów. W początkowym okresie badań nad autyzmem winą za to zaburzenie obarczano środowisko rodzinne dziecka, a zwłaszcza matkę (tzw. zimna, sterylna matka), która odrzuca uczuciowo dziecko w okresie niemowlęcym w momencie, gdy jest ono bezbronne i najbardziej wrażliwe. Dziecko reaguje na niezaspokojenie swoich potrzeb uczuciowych jak na katastrofę, przeżywa sytuacje skrajne, analogiczne do przeżyć więźniów w obozie koncentracyjnym. Proponowano odbieranie rodzicom dzieci i oddawanie ich pod całodobową opiekę terapeucie, lub poddawanie rodziców psychoterapii ze względu na schizofrenogenną osobowość (Bettelheim) Poglądy obarczające winą rodzinę za chorobę dziecka wysuwano na podstawie badań statystycznych. Większość dzieci pochodziła z rodzin inteligenckich. Do lekarza lub specjalistów zgłaszali się wyłącznie ludzie inteligentni i wykształceni, których stać było na drogie leczenie. Inteligencja to ludzie hołdujący nauce i wiedzy, często rygorystycznie przestrzegający zasad uznawanych za słuszne, ludzie zatopieni w pracy umysłowej mający zbyt wygórowane ambicje w stosunku do dziecka.(kanner matka- psycholog nie zauważyła choroby i śmierci dziecka, bo do dziecka podchodziła tylko w wyznaczonych godzinach) Priorytetem w tych rodzinach są zdolności intelektualne i na ich rozwój zwracają wielką uwagę. Dziś wiemy, że poglądy obarczające rodziców winą za chorobę dziecka są w większości przypadków nieuzasadnione, już na pewno nie są one jedynym powodem wystąpienia zaburzeń autystycznych. Natomiast nie można wykluczyć niekorzystnego wpływu rodziców podlegających niekorzystnym wpływom kulturowym. Nieprawidłowe postępowanie rodziców mogą pogłębiać objawy autyzmu albo opóźniać efekty terapii. Dlatego powinno się nią obiąć całą rodzinę. 3

5 Autyzm a powikłania ciąży i porodu Wielu uczonych upatruje przyczyn wystąpienia autyzmu w komplikacjach podczas przebiegu ciąży i porodu. W licznych badaniach wykazano, że warunki życia płodowego i porodu dzieci, u których stwierdzono później autyzm były znacznie gorsze od optymalnych. Za czynniki mogące mieć znaczenie wymienia się: wiek matki (po 35 r.ż.),kolejność urodzenia, przyjmowanie leków, krwawienia w I i II trymestrze, przedwczesny poród lub ciąża przenoszona, poród z użyciem narzędzi, niska waga urodzeniowa. Wszystkie wymienione czynniki mogą mieć wpływ na uszkodzenie CUN dziecka i tak naprawdę niewiadomo, dlaczego u jednych dzieci występują widoczne skutki działania jakiegoś czynnika, a drugiego nie obserwuje się żadnych negatywnych zmian. Należy zaznaczyć, że wyniki badań nie są jednoznaczne, a często sprzeczne ze sobą. Mają wiele niedostatków metodologicznych np.: mała liczebność grup, zły dobór osób w grupach kontrolnych, opieranie się jedynie na dokumentach szpitalnych itp. Niezależnie od różnic występujących w wynikach badań, nie znaleziono żadnego specyficznego czynnika działającego w okresie ciąży i porodu, który wyraźnie zwiększałby prawdopodobieństwo wystąpienia autyzmu. Muray (1996) zauważa, że czynniki ryzyka związane z matką (wiek, stan zdrowia) nie występują we wszystkich ciążach, z których rodzą się dzieci autystyczne, bywają zaś obecne w przypadku innych zaburzeń rozwoju. Ich występowanie nie pozwala też na przewidywanie, że rozwój dziecka nie będzie prawidłowy. Czynniki genetyczne Obecnie coraz więcej mówi się o genetycznym podłożu autyzmu. Dane wskazują na większą częstość współwystępowania autyzmu u bliźniąt jednojajowych, a także autystycznych cech funkcjonowania (przy braku pełnych symptomów) u krewnych tych dzieci. W pierwszych badaniach nad autystycznymi bliźniakami Folstein i Rutter opisali 11 par bliźniaków monozygotycznych i10 par dizygotycznych, spośród których przynajmniej jedno było autystyczne.z badań wynika, że w przypadku bliźniąt jednojajowych zgodność w zakresie występowania autyzmu jest duża ( %), nie stwierdza się jej zaś u bliźniąt dizygotycznych. 4

6 Argumenty przemawiające na rzecz czynników genetycznych: Częste współwystępowanie autyzmu u bliźniąt jednojajowych. Częstsze występowanie autyzmu u krewnych (prawdopodobieństwo wystąpienia autyzmu u kolejnego dziecka w rodzinie jest od 50 do 200 razy wyższe niż przeciętne w populacji) Częstsze występowanie innych głębokich zaburzeń rozwoju u krewnych. Częstsze występowanie zaburzeń poznawczych u krewnych (zaburzenia mowy, trudności w uczeniu się). Poziom rozwoju intelektualnego dzieci autystycznych jest niższy niż porównywanych z nimi rówieśników niemających autystycznego rodzeństwa. Autyzm często współwystępuje z innymi zaburzeniami o charakterze genetycznym np.: zespołem kruchego chromosomu X, stwardnieniem guzowatym, fenyloketonurią. Pojawiają się prace, w których sugeruje się określoną lokalizację genów, warunkujących zaburzenia mogące wpływać na powstanie autyzmu. Autorką ciekawych badań jest Patricia M. Rodier Jako embriolog zajmowała się różnymi wadami wrodzonymi mózgu. W 1994 roku uczestniczyła w konferencji poświęconej zaburzeniom rozwoju. Dwie okulistki dziecięce, Marilyn T. Miller z University of Illinois w Chicago i Kerstin Strómland z Góteborgs Universitet w Szwecji przedstawiły zaskakujące wyniki badań nad zaburzeniami ruchów gałek ocznych u ofiar talidomidu, leku zapobiegającemu porannym nudnościom u kobiet ciężarnych, który w latach sześćdziesiątych spowodował epidemię wad rozwojowych. Badano osoby dorosłe, których matki w okresie dąży brały ten środek. Miller i Strómland dostrzegły coś, co dotychczas umykało uwadze badaczy: około 5% ofiar talidomidu cierpi na autyzm. Jest to w przybliżeniu 30 razy więcej niż w całej populacji. U chorych na autyzm stwierdza się zmiany w położonym tuż nad rdzeniem kręgowym pniu mózgu. Jest on krótszy niż normalnie, więc struktury na styku mostu i rdzenia przedłużonego (takie jak jądro nerwu twarzowego i dało czworoboczne) leżą bliżej struktur niższego odcinka rdzenia przedłużonego (jądra nerwu podjęzykowego i jądra dolnego oliwki). Wywołuje to wrażenie, że brakuje całego pasma tkanki. W pniu mózgu pacjenta autystycznego nie ma także jądra górnego oliwki, a 5

7 jądro nerwu twarzowego jest mniejsze niż u osoby zdrowej. Takie zmiany mogą powstawać jedynie we wczesnym okresie życia zarodkowego.. W artykule Miller i Strómland szczególnie zaskakuje odkrycie, że większość autystycznych ofiar talidomidu wykazuje anomalie w budowie ucha zewnętrznego, nie ma natomiast zniekształconych kończyn. Wynikałoby z tego, że zarodki zostały uszkodzone w bardzo wczesnym okresie ciąży, dni po zapłodnieniu, gdy wiele kobiet jeszcze w ogóle nie wie o swym stanie. Dla embriologa najlepszym źródłem informacji o tym, co mogło uszkodzić zarodek, jest stwierdzenie, kiedy nastąpiło uszkodzenie. W przypadku autyzmu spowodowanego talidomidem okres krytyczny następuje znacznie wcześniej, niż przypuszcza wielu badaczy. Nieliczne neurony powstają już w czwartym tygodniu ciąży. Większość to neurony ruchowe nerwów czaszkowych, które odpowiadają za ruchy mięśni oczu, uszu, twarzy, szczęki, przełyku i języka. Są one zlokalizowane w pniu mózgu, między rdzeniem kręgowym a mózgowiem. Powstają w tym samym czasie co ucho zewnętrzne, można zatem sądzić, ze autystyczne ofiary talidomidu będą również miały dysfunkcje w obrębie nerwów czaszkowych. Miller i Strómland potwierdziły to przypuszczenie. Wykazały, że u wszystkich pacjentów autystycznych wystąpiły także anomalie w ruchach gałek ocznych albo ekspresji twarzy, bądź obie. Patrycja Rodier zaczęła się zastanawiać czy przypadki autyzmu po talidomidzie są podobne do tych, których przyczyn nie znamy. Mimo zaburzeń w zachowaniu chorzy na autyzm są często opisywani nie tylko jako w pełni normalni, jeśli chodzi o wygląd zewnętrzny, ale nawet szczególnie atrakcyjni fizycznie. Nie różnią się od innych ludzi wzrostem, głowy mają proporcjonalne do ciała lub nieco większe. Autorzy nielicznych prac, w których zajmowano się pozabehawioralnymi objawami autyzmu, podają jednak, że w wielu przypadkach u chorych występują pewne niewielkie anomalie fizyczne i neurologiczne - takie same jak zaobserwowane u pacjentów autystycznych po talidomidzie. Na przykład nieznaczne, ale dostrzegalne zniekształcenia ucha zewnętrznego (zwłaszcza w tylnym zakręcie), kiedy jego wierzchołek jest odchylony do tyłu o ponad 15 stopni - są powszechniejsze u dzieci z autyzmem niż u rozwijających się normalnie, opóźnionych w rozwoju czy u rodzeństwa dzieci autystycznych. 6

8 Dysfunkcje ruchów gałki ocznej wiązano z autyzmem, zanim jeszcze przeprowadzono badania na ofiarach talidomidu, a brak ekspresji twarzy to jeden z objawów choroby, na którego podstawie można ją zdiagnozować. Dziecko autystyczne wygląda normalnie, przynajmniej dla laika. Choroba powoduje jednak kilka charakterystycznych fizycznych anomalii. Kąciki ust są obniżone w porównaniu ze środkową częścią jego górnej wargi, a wierzchołki małżowin usznych lekko odstające. Uszy są umiejscowione nieco niżej niż u zdrowych dzieci i mają kształt prawie okrągły, a niewydłużony. U chorych na autyzm stwierdza się zmiany w położonym tuż nad rdzeniem kręgowym pniu mózgu Jest on krótszy niż normalnie, więc struktury na styku mostu i rdzenia przedłużonego (takie jak jądro nerwu twarzowego i dało czworoboczne) leżą bliżej struktur niższego odcinka rdzenia przedłużonego (jądra nerwu podjęzykowego i jądra dolnego oliwki). Wywołuje to wrażenie, że brakuje całego pasma tkanki. W pniu mózgu pacjenta autystycznego nie ma także jądra górnego oliwki, a jądro nerwu twarzowego jest mniejsze niż u osoby zdrowej. Takie zmiany mogą powstawać jedynie we wczesnym okresie życia zarodkowego. Na pewno wszystkie symptomy autyzmu nie są wynikiem zmian funkcjonalnych w nerwach czaszkowych. Bardziej prawdopodobne, że owe zmiany u pacjentów autystycznych to skutek wczesnego uszkodzenia mózgu, które nie tylko dotknęło nerwy czaszkowe, ale wtórnie wpłynęło na jego dalszy rozwój. Oznacza to, że uszkodzenie pnia mózgu w jakiś sposób uniemożliwia właściwy rozwój innych rejonów tego narządu, włącznie z zaangażowanymi w funkcje wyższego rzędu, takie jak mowa. Praca Miller i Strómland skierowała uwagę naukowców na pień mózgu, obszar rzadko brany pod uwagę w badaniach nad autyzmem i innymi chorobami wynikającymi z wrodzonych wad rozwojowych. Podchodząc do sprawy z pewnym uproszczeniem, neurobiolodzy wiążą pień mózgu z najbardziej podstawowymi funkcjami organizmu: oddychaniem, pobieraniem pokarmu, utrzymywaniem równowagi, koordynacją ruchową itp. Wiele zachowań zaburzonych w autyzmie, na przykład mowa, planowanie i funkcjonowanie społeczne, jest kontrolowanych, jak się uważa, przez wyższe piętra ośrodkowego układu nerwowego, takie jak kora mózgowa i zlokalizowany w przodomózgowiu hipokamp. Wydaje się jednak, że pewne objawy typowe dla autyzmu - brak ekspresji twarzy, nadwrażliwość dotykowa i słuchowa, zaburzenia 7

9 snu - mają korzenie w tych rejonach mózgu, które są związane z najbardziej podstawowymi funkcjami organizmu. Ponadto najczęściej obserwowana anomalia w mózgach osób autystycznych to nie zmiana w przodomózgowiu, ale zmniejszenie liczby neuronów w móżdżku (zlokalizowanym w tyłomózgowiu dużym ośrodku przetwarzania informacji, którego podstawowa rola w kontroli ruchów mięśni jest znana od dawna). W 1995 roku autorka artykułu miała możliwość kontynuowania rozpoczętych przez Miller i Strómland badań autystycznych ofiar talidomidu. Próbki pochodziły z pnia mózgu cierpiącej na autyzm z nieznanej przyczyny młodej kobiety, która zmarła w latach siedemdziesiątych. Uderzył ją prawie całkowity brak dwóch struktur: jądra nerwu twarzowego, które kontroluje ekspresję twarzy, i jądra górnego oliwki, będącego stacją przekaźnikową informacji słuchowej. Obie struktury powstają z tego samego segmentu cewki nerwowej, narządu, który rozwija się w ośrodkowy układ nerwowy. Okazało się, że w jądrze nerwu twarzowego tej kobiety było zaledwie 400 neuronów, podczas gdy w mózgu osoby zdrowej naliczono ich 9 tyś. Masa mózgu chorej była prawidłowa, a nawet trochę większa niż przeciętnie. Badania wykazały, że odległość przód-tył w pniu mózgu kobiety autystycznej była znacznie mniejsza. Wyglądało to tak, jakby całe pasmo tkanki zostało wycięte, a dwa pozostałe jej fragmenty zszyte z powrotem bez śladu. Autorka porównała efekty badań prowadzonych na myszach, u których eksperymentalnie wyeliminowano gen Hoxa l w celu zbadania jego roli we wczesnych etapach rozwoju organizmu. Stwierdzono, że odgrywa podstawową rolę w rozwoju pnia mózgu. Zespoły naukowe w Salt Lakę City i Londynie badały różne szczepy myszy pozbawionych genu Hoxal, zawsze z podobnymi rezultatami. Wykazano, że jest on aktywny w pniu mózgu, kiedy powstają pierwsze neurony - czyli w czasie, który Miller i Strómland określiły jako krytyczny dla powstawania autyzmu u zarodka eksponowanego na działanie talidomidu. Hoxa1 koduje syntezę białka zwanego czynnikiem transkrypcyjnym, które moduluje aktywność innych genów. Co więcej, przestaje być aktywny po okresie wczesnej embriogenezy. Jeśli zaś jest czynny przez całe życie, jak w przypadku większości genów, jego zmienione funkcje prowadzą zwykle do nasilających się z wiekiem zaburzeń. Gen aktywny 8

10 tylko podczas rozwoju to lepszy kandydat do wyjaśnienia chorób dziedzicznych takich jak autyzm, które po okresie dzieciństwa wydają się stabilne. Hoxa l jest genem, który genetycy nazywają "ewolucyjnie konserwatywnym", co oznacza, że sekwencja nukleotydów w jego DNA zmienia się nieznacznie w czasie ewolucji. Zakładamy, że to cecha charakterystyczna genów podstawowych dla przeżycia: wprawdzie tak jak inne przechodzą mutacje, ale większość z tych mutacji jest prawdopodobnie śmiertelna, a więc rzadko są przekazywane następnym pokoleniom U człowieka gen HOXA1 znajduje się na chromosomie 7 i jest stosunkowo mały. Zawiera zaledwie dwa odcinki kodujące białka (eksony) oraz odcinki, które regulują poziom ich produkcji albo nie pełnią żadnej funkcji. Zmiany sekwencji w jakimkolwiek odcinku genu mogą wpłynąć na jego działanie, ale ogromna większość szkodliwych, powodujących choroby mutacji dotyczy eksonów. Rozpoczęto zatem poszukiwania alleli, skupiając się na eksonach HOXA1 Udało się zidentyfikować dwa odmienne allele HOXA1. Pierwszy z nich charakteryzował się niewielkim odchyleniem w sekwencji jednego z eksonów, co oznacza, że białko kodowane przez ten wariant genu jest nieco inne niż kodowane przez gen normalny. Odkryto, że częstość występowania allelu wśród chorych na autyzm jest znacznie większa niż u osób zdrowych, zarówno spokrewnionych z chorymi, jak i obcych. Różnice były dużo większe, niż gdyby powstały przypadkowo. Niestety, zgodnie z przewidywaniami, HOXA1 jest tylko jednym z wielu genów odpowiedzialnych za powstawanie zaburzeń autystycznych. Allel, który był badany ma ponadto zmienną ekspresję - jego obecność nie oznacza, że choroba na pewno się rozwinie. Zgodnie ze wstępnymi danymi występuje on u około 20% ludzi zdrowych i 40% chorych na autyzm. Można więc przyjąć, że jego obecność podwaja ryzyko rozwoju choroby. Nie stwierdzono jednak tego allelu u około 60% ludzi dotkniętych autyzmem, co oznacza, że w jego powstawanie muszą być zaangażowane również inne czynniki genetyczne. Aby je określić, należy kontynuować poszukiwania innych wariantów HOXA1, gdyż większość chorób genetycznych powstaje w wyniku istnienia różnych alleli tego samego genu. Warianty innych genów 9

11 aktywnych w procesie wczesnego rozwoju mogą również predysponować ich nosicieli do autyzmu.. Niektórzy badacze poddają skrupulatnej analizie pewne obszary innej części chromosomu 7 i na chromosomie 15. Prace dotyczą przede wszystkim tych alleli, które zwiększają ryzyko wystąpienia autyzmu, ale zapewne istnieją też inne, które mogą je zmniejszać. Odkrycie pomogłoby w wyjaśnieniu wielu tajemnic zaburzeń związanych z tym schorzeniem. Zrozumienie genetycznego podłoża autyzmu nawet na podstawowym poziomie będzie miało ogromne znaczenie. Naukowcy wprowadzą na przykład ludzkie allele odpowiedzialne za występowanie tej choroby do komórek mysich, tworząc podatne na nią osobniki transgeniczne. Następnie poddając takie myszy działaniu związków chemicznych podejrzanych o zwiększanie ryzyka zachorowania, prześledzą interakcje czynników środowiskowych z genetycznymi i stworzą wyczerpującą listę substancji, których kobiety we wczesnym stadium ciąży powinny unikać. Badając rozwój takich genetycznie zmienionych myszy, można ponadto uzyskać dodatkowe informacje na temat uszkodzeń mózgu leżących u podstaw autyzmu. Z chwilą, gdy naukowcy dokładnie określą, w jakim stopniu zmienił się mózg ludzi chorych, będzie można stosować odpowiednią farmakoterapię lub inne sposoby leczenia. Opracowanie genetycznego testu na autyzm, podobnego do stosowanych przy zwłóknieniu torbielowatym, anemii sierpowatej i innych chorobach dziedzicznych, wydaje się znacznie trudniejsze. Nie da się dokładnie przewidzieć, że urodzi się dziecko autystyczne, testując jeden lub dwa allele rodziców, ponieważ za powstawanie autyzmu odpowiedzialnych jest przypuszczalnie kilka genów. Można jednak opracować odpowiednie testy dla braci i sióstr osób autystycznych, którzy często się boją, że ich potomstwo odziedziczy tę chorobę. Klinicyści sporządzaliby zestawienie dobrze udokumentowanych genetycznych czynników ryzyka zarówno dla chorego, jak i jego zdrowego rodzeństwa. Jeśli osoba chora ma kilka alleli wysokiego ryzyka, a jej bracia i/lub siostry nie, wówczas zyskują oni pewność, że ich dzieci nie będą narażone. Nic nie ułatwi poszukiwań przyczyny powstawania autyzmu. Ale każdy zidentyfikowany czynnik ryzyka rozprasza nieco mrok tajemnicy. Co ważniejsze, na podstawie nowych danych stawia się kolejne hipotezy. Badania ofiar talidomidu skupiły uwagę badaczy na pniu mózgu i genie HOXA1. Nowe wyniki z zakresu genetyki rozwojowej, prac 10

12 behawioralnych, technik obrazowego badania mózgu i wielu innych źródeł przyniosą - jak należy się spodziewać - tak oczekiwane przez badaczy autyzmu nowe odkrycia. Z biegiem czasu ich praca może pomóc w zmniejszeniu ogromnych cierpień, spowodowanych tą chorobą. Czynniki neurologiczne Inni naukowcy np.: Gillberg, Wing, Gouldpotwiedzają w swych badaniach, że wśród dzieci autystycznych aż u 46% obserwuje się różne oznaki dysfunkcji neurologicznych. Jedną z częściej występujących nieprawidłowości charakterze neuroanatomicznym jest zanik tkanki mózgowej. Jak już mówiliśmy jest to charakterystyczne dla uszkodzeń we wczesnym okresie życia płodowego. Wśród obszarów mózgu, w których stwierdza się uszkodzenia wymienia się : pień mózgu, płaty skroniowe, czołowe, móżdżek, ciało migdałowate, hipokamp, przegroda i kora oczodołowa oraz część skroniowopotyliczna. Poza tym mózgi autystyków są większe i cięższe. W układzie limnicznym stwierdzono nadmiar komórek, które są jednak zbyt małe. Mówi się również o niedojrzałości neuronów i deformacji dendrytów. Nieprawidłowości te powstają przed 30 tygodniem ciąży. Istotne znaczenie w etiologii autyzmu mogą odgrywać czynniki neurochemiczne., a szczególnie neurotransmitery. Stwierdzono 3- krotnie podwyższony poziom serotoniny i dopaminy we krwi i moczu u 1/3 populacji osób z autyzmem. Wykrycie zależności między autyzmem a czynnikami neurochemicznymi stwarza możliwość poszukiwania środków farmakologicznych. Dotychczasowe środki działają na izolowane symptomy nie wpływają na zasadnicze objawy: podanie lekarstw obniżających poziom dopaminy łagodzi stereotypie i autoagresję. Warterhouse, Fein, Modahl opracowały hipotetyczny model neurofunkcjonalnych mechanizmów prowadzących do powstania symptomów autyzmu. Spektrum zaburzeń autystycznych Od dawna wiadomo, że autyzm jest chorobą dziedziczną. Jednak ostatnie badania rodzinne przeprowadzone przez zespół Petera Szatmariego z McMaster University w Ontario wskazują, że u członków tych rodzin pojawiają się różne schorzenia, a nie jedno. Dziecko autystyczne może mieć na przykład brata z zespołem Aspergera, a kobieta cierpiąca na autyzm - bratanka chorego na PDD-NOS. Wyniki badań obejmujących 11

13 całe rodziny wyraźnie świadczą o tym, że przynajmniej trzy choroby - autyzm, PDD-NOS i zespół Aspergera związane są z tymi samymi uwarunkowaniami genetycznymi. Kategorie diagnostyczne. Autyzm diagnozuje się obecnie na podstawie zaburzeń w trzech obszarach: Osłabienie więzi społecznych: niemożność nawiązania kontaktu wzrokowego, brak ekspresji twarzy lub gestów regulujących interakcje międzyosobnicze; nieumiejętność szukania pocieszenia; brak kontaktów z rówieśnikami. Zaburzenia komunikacji: nieumiejętność posługiwania się językiem mówionym bez kompensacji w postaci gestów; osłabienie zdolności nawiązania lub podtrzymania rozmowy pomimo braku zaburzeń mowy; mowa zaburzona (np. powtarzanie pytania zamiast udzielenia odpowiedzi). Ograniczone albo uporczywe zachowania i zainteresowania: anormalnie intensywne zajmowanie się jakąś działalnością lub jednym przedmiotem; rozpacz z powodu zmian; trzymanie się rutyny lub rytuałów bez określonego celu; uporczywe ruchy, takie jak klaskanie w ręce. Prostszy sposób wykrywania objawów autyzmu Naukowcy z York University i Hospital for Sick Chiidren w Toronto opisali ostatnio zachowanie związane z autyzmem, na podstawie, którego znacznie łatwiej diagnozować tę chorobę niż za pomocą zespołu objawów tradycyjnie służących do tego celu. Susan Bryson i jej doktorant Reginald Landry odkryli, że dzieci autystyczne inaczej niż zdrowe wykonują zadania wymagające reakcji na bodźce wzrokowe. Tego rodzaju aktywność umysłowa kontrolowana jest zapewne przez starszą filogenetycznie część mózgu - najprawdopodobniej pień lub móżdżek, ewentualnie obie te struktury, więc odkrycie to ma istotne znaczenie dla neurobiologii autyzmu. Wyniki uzyskane przez tych naukowców mogą również pomóc klinicystom w opracowaniu prostszego sposobu badania dzieci z podejrzeniem autyzmu. 12

14 Bryson i Landry obserwowali reakcje dwu grup dzieci w wieku od czterech do siedmiu lat, autystycznych i zdrowych, na błyskające światło na ekranie (poniżej). W pierwszym teście każde zostało posadzone przed zestawem trzech ekranów i błysk pojawiał się na środkowym z nich (a). Dzieci patrzyły na rozjaśniony ekran. Potem środkowy ekran gaszono, a rozświetlano jeden z ekranów skrajnych. Dzieci z obu grup spoglądały na niego (b). W następnym teście pozostawiano świecący środkowy ekran i włączano światło na innym ekranie. Dzieci zdrowe przenosiły nań wzrok (c), natomiast autystyczne trzymały się kurczowo poprzedniego bodźca i nie zwracały uwagi na nowy (d). Rysunek wg M Rodier. Każde dziecko testowano w ten sposób wiele razy. Bryson i Landry odkryli także, że dzieci z innymi rodzajami uszkodzeń mózgu zachowują się zupełnie prawidłowo, jeśli chodzi o umiejętność przenoszenia uwagi z jednego bodźca na drugi. Dzieci 13

15 autystyczne natomiast, nawet te o wysokim poziomie inteligencji, nie mogą oderwać się od pierwszego bodźca. Badacze przypuszczają, że ta umiejętność związana jest z niższymi funkcjami układu nerwowego, ponieważ pojawia się u niemowląt już w wieku 3-4 miesięcy i występuje u dzieci z niskim ilorazem inteligencji. Również zwierzęta kierują uwagę na nowe bodźce, a zatem można używać podobnego testu do zbadania, czy manipulacje genetyczne lub ekspozycja na działanie toksycznych środków wywołuje u nich ten właśnie objaw autyzmu. KLASYFIKOWANIE AUTYZMU W miarę postępu badań nad autyzmem zmieniały się sposoby diagnozowania i klasyfikowania autyzmu. Początkowo autyzm traktowano jako zaburzenie emocjonalne. Potem przez długi czas traktowano je jako nietypową postać schizofrenii. Obecnie po wprowadzeniu przez AMERICAN PSYCHIATRIC ASSOCIATION APA terminu głębokie zaburzenia rozwoju przestano umieszczać autyzm w kategoriach psychoz. Przyjęte kryteria diagnostyczne umożliwiają stosunkowo dobre różnicowanie autyzmu i innych zaburzeń rozwoju. Podam tu przykłady dwóch klasyfikacji opracowanych przez ŚWIATOWĄ ORGANIZACJĘ ZDROWIA (WHO) i przez AMERYKAŃSKIE TOWARZYSTWO PSYCHIATRYCZNE (APA). Usytuowanie autyzmu wśród innych głębokich zaburzeń rozwoju w DSM- III-R, DSM-IV oraz ICD-10 DSM-III-R DSM-IV ICD Zaburzenie autystyczne Głębokie zaburzenie rozwoju NOS (nie ujęte w innych kategoriach diagnostycz nych) Zaburzenie autystyczne Głębokie zaburzenie rozwoju NOS (nie ujęte w innych kategoriach diagnostyczny ch) Zaburzenie F84.0 Autyzm dziecięcy F84.1 Autyzm nietypowy.10 nietypowy w zakresie czasu wystąpienia.11 w zakresie symptomatyki.12 zarówno w zakresie czasu wystąpienia, jak i symptomów F84.2 Zespół Retta F84.3 Inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne F84.4 Nadaktywne zaburzenia związane z upośledzeniem umysłowym i ruchami stereotypowymi 14

16 Retta Dziecięce zaburzenie dezintegracyjn e Zaburzenie Aspergera F84.5 Zespół Aspergera F84.8 Inne głębokie zaburzenia rozwoju F84.9 Głębokie zaburzenia rozwoju niespecyficzne Porównanie zestawów kryteriów diagnostycznych uwzględnionych w DSM-III, DSM-III-R, DSM-IV obrazuje kierunek zmian jakie dokonują się w podejściu do autyzmu. Kryteria diagnostyczne autyzmu w kolejnych wersjach DSM Nazwa zespołu Kryteria diagnostyczne Wystąpienie przed 30 miesiącem życia. Głębokie zaburzenie zdolności odpowiadania innym ludziom (responsiveness). Duże deficyty w rozwoju języka i o ile mowa jest obecna specyficzne wzorce takie, jak echolalia, język metaforyczny, odwracanie zaimków. Dziwaczne odpowiedzi na stymulację środowiska, np. opór wobec zmian, specyficzne zainteresowania (+ Brak jasnych oznak schizofrenii) Źródło Autyzm wczesnodziecięcy DSM- III (APA, 1980) 15

17 Zaburzenie autystyczne A. Jakościowe zaburzenia naprzemiennych interakcji społecznych, manifestujące się w przynajmniej dwóch następujących symptomów: (1) wyraźny brak świadomości uczuć innych ludzi, (2) brak lub nienormalne wzorce poszukiwania komfortu w stresującej sytuacji, (3) brak lub zaburzenia zdolności naśladowania, (4) brak lub nienormalne wzorce zabaw społecznych, (5) duże zaburzenia zdolności nawiązywania przyjaźni z rówieśnikami 16

18 B. Jakościowe zaburzenia werbalnej i pozawerbalnej komunikacji, aktywności opartej na wyobraźni, manifestujące się przez przynajmniej jeden symptom z następujących: (1) brak gotowości do komunikowania się (takiej jak gaworzenie, eksprecja twarzy, gestykulacja, mimika lub mowa głośna) (2) znaczne zaburzenia komunikacji niewerbalnej (w zakresie kontaktu wzrokowego, ekspresji twarzy, postawy ciała lub gestykulacji) w inicjowaniu lub modyfikacji interakcji społecznych (3) brak aktywności opartej na wyobrażeniach, takiej jak zabawa w odgrywanie ról, fantastycznych postaci lub zwierząt, brak zainteresowania fantastycznymi opowiadaniami, (4) znaczne zaburzenia w mowie, obejmujące głośność wypowiedzi, wysokość głosu, rytm i intonację, (5) znaczne zaburzenia w produkcji mowy, obejmujące stereotypie i powtórzenia (6) znaczne zaburzenia zdolności inicjowania lub podtrzymywania konwersacji, niezależne od dobrego opanowania języka. 17

19 C. Znacznie ograniczony repertuar aktywności i zainteresowań, manifestujący się przez przynajmniej jeden z następujących symptomów: (1) stereotypowe ruchy ciała, np. trzepotanie palcami, kręcenie się, uderzanie głową, kompleksowe ruchy ciała, (2) uporczywe zaabsorbowanie elementami obiektów, (3) znaczne zaniepokojenie zmianami w nieistotnych aspektach środowiska, np. przesunięciem wazonu w stosunku do jego poprzedniej pozycji, (4) naleganie na rutynowe wykonywanie różnych czynności i przestrze3ganbie wszelkich detali tych rutyn, np. dokładnie tej samej drogi podczas robienia zakupów (5) znacznie ograniczony zakres zainteresowań i zaabsorbowanie jakimś nieobecnym obszarem, np. zainteresowanie tylko gromadzeniem faktów dotyczących meteorologii. Symptomy pojawiają się w okresie niemowlęctwa lub wczesnego dzieciństwa. Musi być spełnionych przynajmniej osiem z szesnastu wymienionych kryteriów. 18

20 Zaburzenie autystyczne A. Jakościowe zaburzenia iteracji społecznych, manifestujące się przez co najmniej dwa z następujących objawów: (1) znaczne zaburzenia złożonych niewerbalnych zachowań, takich jak kontakt wzrokowy, ekspresja twarzy, postawa ciała i gestykulacja, w celu regulowania interakcji społecznych, (2) brak związków rówieśniczych właściwych dla danego poziomu rozwoju, (3) brak spontanicznego współdzielenia radości, zainteresowań lub osiągnięć z innymi ludźmi (np. brak pokazywania, przynoszenia, wskazywania obiektów zainteresowania), (4) brak społecznej lub emocjonalnej wzajemności (wymiany). B. Jakościowe zaburzenia w komunikacji, manifestujące się przez przynajmniej jeden z następujących objawów: (1) opóźnienie lub brak rozwoju językowego, połączone z brakiem prób kompensowania przez alternatywne sposoby, (2) u jednostek z prawidłowym rozwojem mowy znaczne zaburzenia zdolności inicjowania lub podtrzymywania konwersacji, (3) stereotypie i powtarzanie lub język idiosynkratyczny, (4) brak zróżnicowanej spontanicznej zabawy z udawaniem lub zabawy opartej na społecznym naśladowaniu, właściwej dla danego poziomu rozwoju. DSM- IV (APA, 1994) 19

21 C. Ograniczone, powtarzane i stereotypowe wzorce zachowania, zainteresowań i działania, manifestujące się przez przynajmniej jeden z następujących objawów: (1) zaabsorbowanie jednym lub kilkoma stereotypowymi i ograniczonymi wzorcami zainteresowań, których intensywność lub przedmiot są nietypowe, (2) sztywne przywiązanie do specyficznych, niefunkcjonalnych zwyczajów i rytuałów, (3) stereotypowe i powtarzane manieryzmy ruchowe (np. trzepotanie palcami, rękoma, kręcenie się lub złożone ruchy całego ciała), (4) uporczywe zajmowanie się częściami obiektów. Łącznie wystąpić musi sześć lub więcej objawów z obszarów A, B i C, w tym, co najmniej dwa z A i po jednym z B oraz C. Przed ukończeniem 3 roku życia musi wystąpić opóźnienie lub nieprawidłowe funkcjonowanie w przynajmniej jednym z następujących obszarów: interakcje społeczne, język wykorzystywany w społ. Komunikacji i zabawa symboliczna lub wyobrażeniowa. Zaburzenie jest głębsze niż zaburzenie Retta i dziecięce zaburzenie dezintegracyjne. Charakterystyka zaburzeń rozwojowych zgodnie z DSM-IV (APA1994) Zgodnie z ostatnim wydaniem DSM-IV (APA 1994) Terminu Głębokie zaburzenia rozwoju odnosi się do grupy znacznych i rozległych 20

22 zaburzeń rozpoczynających się we wczesnym dzieciństwie bądź niemowlęctwie i wpływających na rozwój w zakresie socjalizacji, komunikowania się oraz występowanie stereotypowych perseweracyjnych zachowań. Pokrótce omówimy te zaburzenia. ZABURZENIE AUTYSTYCZNE Cechują je symptomy występujące we wszystkich trzech obszarach funkcjonowania: -Nieprawidłowości w przebiegu interakcji społecznych, - deficyty zdolności komunikowania się - ograniczone powtarzalne wzorce zachowań i zainteresowań. Zaburzenie musi wystąpić przynajmniej w jednej z trzech sfer przed 36 miesiącem życia. W późniejszym okresie przejawiają się we wszystkich obszarach, choć w różnym stopniu. W funkcjonowaniu społecznym zwraca uwagę zaburzona zdolność do naprzemiennego udziału interakcjach Jest zaburzony kontakt wzrokowy, nieumiejętność spontanicznego wykorzystywania gestykulacji w komunikacji pozawerbalnej, niezdolność do tworzenia adekwatnie do wieku związków przyjacielskich z rówieśnikami, brak świadomości uczuć innych ludzi i empatycznego reagowania na nie. Poza tym: brak rozwoju mowy, echolalie, odwracanie zaimków, sztywność w zachowaniu: manieryzmy ruchowe, kręcenie się w kółko, stawanie na palcach; sztywne przestrzeganie rutyn, przywiązanie do talizmanów i ograniczony charakter zainteresowań. Częstość autyzmu jest około 10- krotnie niższa niż schizofrenii. W Polsce żyje około autystyków. Czterokrotnie częściej dotyka to chłopców niż dziewczynek. Zespół Retta Zespół Retta (RS) jest zaburzeniem neurologicznym spotykanym u kobiet. Występuje wśród wszystkich grup etnicznych i wszystkich 21

23 szerokościach geograficznych. Został odkryty i opisany przez Andreasa Retta w1965r.. Opisał 22 dziewczynki z objawami stereotypowych ruchów rąk, otępienia, ataksji, atrofii stóp, zachowaniami autystycznymi, brakiem ekspresji twarzy, hipermonemią. 1 października 1999r. w renomowanym czasopiśmie Nature Genetics ogłoszono odkrycie genu, którego mutacja jest odpowiedzialna za z. Retta. Jest to gen MECP2 zlokalizowany na chromosomie płci X w Xq28. Odkrycie to otwiera możliwości potwierdzenia klinicznej diagnozy z. Retta. Stwierdzenie, że zaburzenia dotyczą materiału genetycznego określa przyczynę choroby. Stało się to możliwe dzięki badaniom Dr Hudy Zoghbi z Houston i Dr Uty Francke z Stanford w Stanach Zjednoczonych. Choroba Retta obserwowana jest tylko u dziewczynek, ponieważ dla chłopców jest śmiertelna. Kryteria Diagnostyczne: To te które wymagane są dla rozpoznania RS po wykluczeniu innych upośledzeń: okres normalnego rozwoju do 6-18 m.-ca normalny obwód główki przy urodzeniu, po czym następuje spowolnienie przyrostu obwodu główki w wieku od 3m.-cy do 4 lat poważne upośledzenie języka, utrata celowego używania rąk co stwarza utrudnienie w interakcji danej osoby jak i oceny rozumienia mowy ˇ powtarzające się ruchy dłoni obejmują jedną lub więcej form np.: mycie, klepanie, klaskanie, ugniatanie, wkładanie rąk do ust, manipulowanie rączkami, które to ruchy mogą być ciągłe po przebudzeniu; ˇ potrząsanie tułowiem jak również kończynami szczególnie gdy jest niezadowolona; ˇ jeżeli może chodzić to chodzenie jest niepewne, szerokie, nogi są sztywne, czasami dziewczynki chodzą na palcach; Kryteria uzupełniające: Te kryteria obejmują, symptomy które nie są wymagane dla diagnozy, ale mogą wystąpić, być obserwowane w danym momencie, ale pojawiać się wraz z wiekiem: ˇ dysfunkcja oddechowa: zatrzymanie oddechu - bezdech, hiperwentylacja i połykanie powietrza, co może powodować nienormalne wzdęcia lub rozdęcia; ˇ nieprawidłowe EEG, pojawienie się padaczki, utrata cech snu fizjologicznego 22

24 ˇ napady drgawek innego pochodzenia ˇ sztywność, spastyczność, bądź przykurcze mięśni co wzmaga się wraz z wiekiem; ˇ skolioza (skrzywienie boczne kręgosłupa) ˇ zgrzytanie zębami (bruksizm) ˇ opóźnienie wzrostu ˇ zmniejszenie tkanki tłuszczowej i masy mięśni (ale może wystąpić tendencja u niektórych osób w kierunku otyłości w wieku dojrzałym) ˇ nietypowy wzór spania, irytacje i pobudzenie ˇ trudności w żuciu i/lub połykaniu ˇ małe stopy ˇ słabe krążenie w kończynach dolnych; zimne, sine stopy i nogi (czerwono-niebieskawe) ˇ zmniejszenie ruchliwości wraz z wiekiem ˇ zaparcia. ETAPY: Etap I Wczesny początek choroby Wiek: od 6 miesiąca do 1,5 roku życia Trwanie: miesiące Ten etap jest często niezauważany, ponieważ objawy pojawiają się bardzo niewyraźne. Niemowlę może okazywać mniejszy kontakt wzrokowy i słabe zainteresowanie zabawkami. Jest często określane jako dobre dziecko, cichutkie i spokojne. Mogą wystąpić opóźnienia w rozwoju motorycznym. Wtedy jeszcze nie pojawiają się oznaki wykręcania rączek, ale może już następować spowolnienie wzrostu głowy. Etap II Nagły niszczący Wiek: od 1-4 roku życia Trwanie: tygodnie - miesiące Ten etap może mieć ostry przebieg na początku, bądź bardziej łagodny. Dziewczynka traci umiejętności celowego posługiwania się rączkami i język werbalny. Zaczynają pojawiać się stereotypowe ruchy rąk i często obejmuje to ruch wkładania ręki do ust, jak również wykręcanie, mycie itp... Trwają cięgle po przebudzeniu a ustają podczas snu. Czasami ręce są złączone za plecami bądź utrzymywane na bokach w specjalnej pozie. Z ruchami dotykania mogą pojawiać się zatrzymywanie oddechu i hiperwentylacja, której towarzyszą niewidoczne dolegliwości, oddychanie jest normalne podczas snu. Niektóre dziewczynki mają objawy podobne 23

25 do autystycznych. Tracą zainteresowanie otoczeniem i komunikowaniem się. Obserwuje się ogólną irytację, trudne zachowania i nieregularności snu. Okresy drżenia mogą być oczywiste szczególnie podczas podekscytowania. Poruszanie się jest niestabilne. Wystąpić może zaburzenie równowagi i trudności w inicjowaniu jak również planowaniu ruchów motorycznych. Zmniejszenie obwodu główki jest zwykle zauważalne od 3 m.-ca do 4 roku życia. Etap IV IV A - poprzednio chodzące IV B - nigdy nie chodzące Dalsze pogorszenie ruchów motorycznych Wiek: po IIIetapie, ? Rok życia Trwanie: dekady Ten etap zwykle zaczyna się po 10 roku życia i charakteryzuje się zmniejszoną mobilnością. Niektóre dziewczynki przestają chodzić, (podczas gdy inne nigdy nie chodziły). Jednakże nie ma zmniejszenia umiejętności poznawczych, komunikowania się i poruszania rękami. Ruchy powtarzające dłoni mogą się zmniejszyć. Decydującą główną cechą jest skolioza. Kontakt wzrokowy i spojrzenie zwykle się poprawia. Charakterystyczna jest też sztywność i dystonia mięśni. Dystonia (zwiększenie napięcia mięśni z nietypowymi pozycjami ciała). Okres dojrzewania zaczyna się w oczekiwanym wieku jak u każdej dziewczyny. Pomimo tych trudności dziewczynki z RS mogą kontynuować naukę, cieszyć się z życia rodzinnego i przyjaciół, w wieku średnim jak i później. Doświadczają one szeregu emocji i wyrażają swoją osobowość poprzez branie udziału w życiu szkolnym, rekreacji w domu i ośrodkach, jak i w miejscowej społeczności. W populacji rodzi się 1 na dziewczynek dotkniętych chorobą. DZIECIĘCE ZABURZENIE DEZINTEGRACYJNE Po raz pierwszy zostało ujęte wśród głębokich zaburzeń rozwoju w DSM w 1994r. Pierwszy opisał je Heller. Zaburzenie to rozpoznaje się bardzo rzadko 1: Charakteryzuje się tym, że po 2-3 do 10 lat normalnego rozwoju u dziecka następuje regres. Do 24

26 zdiagnozowania tego zaburzenia wymaga się potwierdzenia prawidłowego rozwoju w zakresie komunikacji, tworzenia związków społecznych, zabawy i zachowania przystosowawczego do drugiego roku życia. Następnie dziecko traci posiadane umiejętności w przynajmniej dwóch sferach: -mowa -umiejętności społeczne lub zachowania przystosowawcze -kontrola oddawania moczu i kału -zabawa -umiejętności ruchowe. Zaburzenia muszą wystąpić w przynajmniej dwóch sferach typowych dla autyzmu: -interakcjach społecznych, -komunikowaniu się, -sztywnych wzorcach zachowania. Pierwsze symptomy pojawiają się między 3-4 rokiem życia. Prognozy są gorsze niż w autyzmie. Dzieci te mają niższy iloraz inteligencji, częściej występuje autyzm. Odróżnienie tego zaburzenia u starszych dzieci jest trudne, dlatego konieczna jest analiza wczesnego okresu rozwoju. U dziecka autystycznego po okresie względnie normalnego rozwoju następuje pogorszenie polegające na utracie zdolności komunikacyjnych sprowadzających się do zaprzestania posługiwania się kilkunastoma słowami albo zatrzymania się na tym etapie rozwoju mowy. U dzieci z zaburzeniem dezintegracyjnym zdolności te są w pewnym etapie znacznie lepiej rozwinięte, a pogorszenie oznacza ich całkowitą utratę. W 75% przypadków regres postępuje aż do osiągnięcia przez dziecko znacznie niższego niż wcześniej poziomu funkcjonowania i na tym etapie zostaje zatrzymany. Czasem następuje poprawa, ale częściowa i nigdy nie osiąga poziomu sprzed pogorszenia. Pogorszenie następuje stopniowo, rzadko bywa gwałtowne. ZESPÓŁ ASPERGERA Odkrył je i opisał Aspergera rok później niż Kanner. Zaburzenie to różni się od innych zaburzeń rozwoju brakiem opóźnienia rozwoju mowy. Dzieci przed ukończeniem 2 lat używają pojedynczych słów, a przed 3 rokiem życia budują proste zdania. Diagnoza zespołu opiera się na występowaniu deficytów w dwóch sferach: Sfera interakcji społecznych i sztywność zachowania. 25

27 Nie występują istotne opóźnienia rozwoju poznawczego, umiejętności samoobsługi, zainteresowania otoczeniem oraz zachowania przystosowawczego Specyficzne są szczególne zainteresowania, które zajmują znaczną część czasu. Osobom z tym zespołem towarzyszy znacznie wyższy niż w autyzmie poziom lęku. Obserwuje się deficyty w funkcjonowaniu społecznym ograniczone zdolności do komunikacji pozawerbalnej, słaba empatia, niezdolność do nawiązywania przyjaźni, specyficzne, obsesyjne, bardzo absorbujące zainteresowania; czasem mała sprawność ruchowa. Symptomy zauważalne są później niż w autyzmie. Osoby te osiągają niezależność życiową, ponieważ poziom deficytów społecznych i komunikacyjnych nie jest duży, a bardzo dobrze funkcjonują intelektualnie. Pozostałe symptomy są słabo nasilone. Często dzieci te uważane są za zdrowe, ale dziwaczne. Zespół występuje u 4-7 osób na 1000 urodzeń i 2-3 razy częściej u chłopców. GŁĘBOKIE ZABURZENIA ROZWOJU NIE UJĘTE W INNYCH KATEGORIACH DIAGNOSTYCZNYCH Jest to najmniej sprecyzowana kategoria diagnostyczna, niemająca własnych kryteriów, a obejmująca dzieci, u których występują niektóre symptomy charakterystyczne dla pozostałych głębokich zaburzeń rozwoju. Natężenie i liczba symptomów jest mniejsza. Kategoria ta jest niejednorodna pod względem obrazu klinicznego i w jej skład mogą wchodzić dwie grupy dzieci: -z łagodną formą zaburzenia autystycznego -z problemami w rozwoju społecznym i komunikowaniu się, ale bez sztywnych ograniczonych wzorców zachowań i zainteresowań. Można przyjąć, że zaburzenie to występuje u tych osób, u których w jednym z trzech obszarów osiowych charakterystycznych dla autyzmu zaburzenia są wyjątkowo łagodne (lub w ogóle nie mają miejsca), ale których nie można już uznać za funkcjonujące w granicach szerokiej normy. Diagnoza taka może dotyczyć osób, u których pełne symptomy pojawiły się później niż w 36 miesiącu życia. Podobieństwa i różnice w kryteriach diagnostycznych głębokich zaburzeń rozwoju (wg. Haris, Glasberg i Circa, 1996) iagnoza Zaburzenia rozwoju Zaburzenia mowy Sztywne zachowania Pogorszenie funkcjonowania Upośledzenie umysłowe 26

28 burzenia tystyczne burzenia Retta ziecięce burzenie ntegracyjne burzenie spergera społecznego / TYPOLOGIE Specyfika funkcjonowania społecznego osób autystycznych oraz problemy występujące w w innych obszarach są tak złożone, a obraz kliniczny tak zróżnicowany, że dla dostosowania programów terapeutycznych i edukacyjnych podzielono dzieci autystyczne na podtypy. Wing i Goud (1979) wyodrębniły 3 grupy autystyków, których różniły zaburzenia interakcji społecznych; OSOBY PEŁNE REZERWY I POWŚCIĄGLIWE; Przypominają najbardziej popularny wizerunek autystyka. Stanowią one najliczniejszą grupę. Są to osoby w największym stopniu wycofujące się z kontaktów i unikające wszelkich interakcji. Czasem dopuszczają intensywny, mocny kontakt fizyczny np.: tarmoszenie, mocne przytulanie. Czasem siadają na kolanach, czy przytulają się, ale nie pogłębiają tego kontaktu i trwa on tylko chwilę. Rezerwa jest najbardziej widoczna w kontaktach z rówieśnikami niż z dorosłymi i rodzicami. W pierwszych latach życia brak wyraźnych oznak przywiązania. Dzieci nie podążają za rodzicami, nie szukają pocieszenia, gdy są smutne lub coś je boli. Znacznie zaburzona jest komunikacja werbalna i pozawerbalna. Brak reakcji na mowę stwarza wrażenie, że dziecko jest głuche. Często dziecko nie posługuję się mową w celach komunikacyjnych. Czasem służy do osiągnięcia tego, co dziecko w danej chwili chce. Wraz z rozwojem może służyć do opowiadania o tym, co dziecko bardzo interesuję. Mowa ma cechy charakterystyczne dla zaburzeń autystycznych. Dziecko rzadko nawiązuje kontakt wzrokowy, ekspresja twarzy jest uboga, brak gestów jak machanie ręką, kiwanie głową. Maja tendencję do zafiksowanego uśmiechu (grymas bez względu na sytuację w 27

29 otoczeniu). Nie są zdolne do zabawy z udawaniem. Zamiast zabawy występują stereotypowe, powtarzalne aktywności (obracanie przedmiotów). Im głębsze upośledzenie tym prostsze stereotypie, często zawężone do swojego ciała (przebieranie palcami, kiwanie się, skakanie). W miarę dorastania stereotypie zaczynają zanikać, a ich miejsce zastępują bardziej złożone zachowania rutynowe (kolekcjonowanie przedmiotów, układanie we wzory, szeregi, wymuszanie stałego porządku dnia itp.). Próby zmian zachowań rutynowych, które się utrwaliły są trudne i napotykają na duży opór. OSOBY PASYWNE Nie nawiązują spontanicznie kontaktów z innymi, z wyjątkiem tych, które służą zaspokajaniu ich potrzeb, ale akceptują próby nawiązania kontaktu ze strony innych osób. Nawet są z tego zadowolone. Można zachęcić je do udziału w zabawie, choć są w niej bierne. Mają lepiej rozwiniętą mowę, choć z cechami charakterystycznymi dla autyzmu. Nie podejmują komunikacji dla przyjemności, choć mają szeroki zasób słów i poprawnie stosują zasady gramatyczne. Lubią skomplikowane, długie zdania. Chętnie je powtarzają. Zabawie brak jest spontaniczności i własnych pomysłów. Często nie występują stereotypie ruchowe, natomiast jest przywiązanie do zwyczajów i rutyny, ale opór przed zmianami jest mniejszy. Są najprzyjemniejszą grupą wśród autystyków. OSOBY AKTYWNE SPECYFICZNE W KONTAKCIE Spontaniczne nawiązują kontakty z innymi ludźmi, ale czynią to w swoisty, naiwny sposób. Nie są świadome perspektywy drugiego uczestnika interakcji. Zadają pytania, odpowiadają, mówią o interesujących ich sprawach, ale nie służy to podtrzymaniu kontaktu. Mowa jest lepiej rozwinięta, ale ma cechy charakterystyczne dla autyzmu. Może być poprawna gramatycznie, a słownictwo może być bogate. Usłyszane wypowiedzi interpretują dosłownie. Większość ich komunikatów to wypowiedzi powtarzane po innych. Nawet najlepiej rozwinięte jednostki mają kłopoty ze zrozumieniem wyrażeń kolokwialnych, przenośni, porównań, satyry i ironii. Zaburzenia dotyczą też komunikacji niewerbalnej. Intonacja jest monotonna i nietypowa, słaba kontrola siły głosu i oddechu, uboga gestykulacja, kontakt wzrokowy niewłaściwy (fiksacja wzroku przez zbyt długi czas lub unikanie kontaktu). 28

30 Zabawy są schematyczne, choć bardziej złożone. Lubią gry komputerowe, filmy wideo ulubione sceny oglądają wielokrotnie, lubią reklamy. Występuje sztywność zachowań i zainteresowań. Zainteresowania mogą dotyczyć różnych dziedzin Kalendarze, rozkłady jazdy, fizyka, astronomii, gatunków ptaków itp. Sam temat nie musi odbiegać od normy. Problem stanowi jego realizacja uporczywość, bardzo zawężony zakres z wyłączeniem wszystkiego co nie dotyczy wprost wybranego tematu. Nie podejmuje prób wykorzystania wiedzy w życiu codziennym. Występują problemy z koordynacją ruchową. Przybierają nienaturalne pozy. Często są mniej akceptowane niż dzieci z grupy pasywnej. Zestawienie cech charakterystycznych dla dzieci poszczególnych grup przedstawia tabela. Charakterystyka zachowań osób z grup wyodrębnionych przez Wing i Gould (1979; cyt. Za Prizant i Schuler, 1987) Grupa Osoby powściągliwe, pełne rezerwy Charakterystyka zachowania a) powściągliwość i obojętność w większości sytuacji (z wyjątkiem tych, które zaspokajają specyficzne potrzeby), b) małe zainteresowanie społecznymi aspektami kontaktu, c) nikłe oznaki uczestniczenia w werbalnych lub niewerbalnych interakcjach, d) rzadkie uczestniczenie w aktywności innych osób, e) słaby kontakt wzrokowy, aktywne unikanie patrzenia w oczy, f) ewentualne występowanie powtarzanych stereotypowych zachowań, g) nieuświadamianie sobie zmian w otoczeniu, takich jak np. wejście kogoś do pokoju (u niektórych osób z tej grupy), h) deficyty poznawcze od umiarkowanych lub znacznych. Osoby pasywne a) ograniczona spontaniczność w sytuacjach społecznych, 29

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders Nowe kryteria diagnostyczne DSM V Zaburzenia ze spektrum autyzmu ASD - Autism Spectrum Disorders Autyzm w DSM-IV-TR i ICD- 10 Zaburzenia autystyczne Zespół Aspergera Zaburzenia dezintegracyjne Całościowe

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Uczeń z Zespołem Aspergera. Uczeń z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim. rzuca się w oczy, jak bardzo są oni różni. Nie są świadomi olbrzymiego wysiłku,

Bardziej szczegółowo

Renata Stefańska-Klar Uniwersytet Śląski w Katowicach, WEiNoE w Cieszynie 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu psychika@gmail.

Renata Stefańska-Klar Uniwersytet Śląski w Katowicach, WEiNoE w Cieszynie 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu psychika@gmail. Renata Stefańska-Klar Uniwersytet Śląski w Katowicach, WEiNoE w Cieszynie 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu psychika@gmail.com Streszczenie Spektrum autyzmu obejmuje dzieci, u których zdiagnozowano

Bardziej szczegółowo

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Komunikacja Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Leo Kanner (1943) Osoby z autyzmem nie mówią lub też występuje u nich taki rodzaj mowy, który nie służy międzyosobowej

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie O autyzmie 3-11 Cechy charakterystyczne osób z autyzmem 12-16 Jak pomóc osobie z autyzmem? 17-18 Najczęściej zadawane pytania 19-20 Kontakt 21 2 O autyzmie 3 Czym jest autyzm? Autyzm

Bardziej szczegółowo

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu Dorota Kalinowska - psycholog Zespół Aspergera vs Autyzm Podobieństwa: Nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych; Stereotypowy, ograniczony repertuar

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU

DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU Autyzm dziecięcy należą do grupy tzw. całościowych zaburzeń neurorozwojowych, do których zaliczane są również specyficzne trudności szkolne oraz specyficzne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WYKRYWANIE ZABURZEŃ KOMUNIKACJI W AUTYZMIE. Mgr Anna Jaźwińska Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Łapach

WCZESNE WYKRYWANIE ZABURZEŃ KOMUNIKACJI W AUTYZMIE. Mgr Anna Jaźwińska Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Łapach WCZESNE WYKRYWANIE ZABURZEŃ KOMUNIKACJI W AUTYZMIE Mgr Anna Jaźwińska Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Łapach CZYM JEST AUTYZM? Jest zaburzeniem rozwojowym charakteryzującym się występowaniem nieprawidłowości

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ Grupa osób niemówiących nigdy nie została zidentyfikowana jako wymagająca specyficznych oddziaływań i pomocy mającej na celu kompensowanie

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

Diagnoza autyzmu. Ewa Pisula Uniwersytet Warszawski Wydział Psychologii

Diagnoza autyzmu. Ewa Pisula Uniwersytet Warszawski Wydział Psychologii Diagnoza autyzmu Ewa Pisula Uniwersytet Warszawski Wydział Psychologii Przebieg procesu diagnostycznego 1. Zespół przeprowadzający diagnozę 2. Wybrane metody diagnostyczne 1.Wywiad z rodzicami 2. Obserwacja:

Bardziej szczegółowo

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc?

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Prowadzenie i opracowanie: Katarzyna Siwek Węgrów, 15.11.2010r. Autyzm a funkcjonowanie językowe Zaburzenia porozumiewania

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK Wczesna interwencja to zintegrowany system oddziaływań profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo-rehabilitacyjnych i terapeutycznych, których podmiotem

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO OLIGOFRENOPEDAGOGIKA

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA

DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA Szkoła Podstawowa nr 6 Integracyjna Bielsko-Biała ORGANIZACJA NAUKI Każda klasa: 15 uczniów bez niepełnosprawności + 5 uczniów niepełnosprawnych:

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I.

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Uczeń z Zespołem em Aspergera blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Jaka jest często stość występowania,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii.

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Michał Wroniszewski Fundacja SYNAPSIS Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Otrębusy, 8.11.2011 r. SKALA ZJAWISKA 1. Epidemiologa

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ 1. Wyróżniamy dwa rodzaje diagnozy ze względu na cel: A. diagnoza dla selekcji = diagnoza negatywna (określająca defekty i dysfunkcje) jej celem jest stwierdzenie

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

INFORMATOR REGIONALNEGO STOWARZYSZENIA. NA RZECZ OSÓB AUTYSTYCZNYCH i ICH RODZIN. Zespół redagujący numeru: Liliana Bujała, Monika Sokołowska

INFORMATOR REGIONALNEGO STOWARZYSZENIA. NA RZECZ OSÓB AUTYSTYCZNYCH i ICH RODZIN. Zespół redagujący numeru: Liliana Bujała, Monika Sokołowska Informator nr 3/05.2001 czwartek, 10 maja 2001 20:20 Redakcja: Liliana Bujała INFORMATOR REGIONALNEGO STOWARZYSZENIA NA RZECZ OSÓB AUTYSTYCZNYCH i ICH RODZIN PRZEDMOWA Zespół redagujący numeru: Liliana

Bardziej szczegółowo

Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne.

Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne. Jeśli nie Zespół Aspergera to co? Różne potrzeby terapeutyczne. Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapeuta poznawczo-behawioralny Centrum Diagnozy i Terapii

Bardziej szczegółowo

Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem

Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem Objawy autyzmu dotyczą podstawowych sfer funkcjonowania dziecka obejmują relacje społeczne, porozumiewanie się i zachowanie. Odpowiednia terapia dziecka autystycznego

Bardziej szczegółowo

Autyzm podstawowe informacje

Autyzm podstawowe informacje Autyzm podstawowe informacje Wstęp...2 Czym jest autyzm?...3 Co jest przyczyną autyzmu?...3 Jakie są typowe objawy autyzmu?...4 Diagnoza i terapia...5 Edukacja osób z autyzmem...5 2 Wstęp Niepewność, zagubienie,

Bardziej szczegółowo

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą w twarz z opiekunem Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Autyzm u dzieci wykład 7 - przyczyny

Autyzm u dzieci wykład 7 - przyczyny Autyzm u dzieci wykład 7 - przyczyny Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Aktualny stan wiedzy na temat przyczyn autyzmu 1. Etiologia nieznana 2. Wieloczynnikowe,

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH CZYM JEST AUTYZM? Autyzm należy do grupy całościowych zaburzeń rozwojowych, które zostały wyodrębnione spośród innych form zaburzeń

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa METODA TOMATISA Stymulacja audio psycho lingwistyczna Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa mgr Jolanta Kowalczyk Łokaj mgr Anna Kocięcka Zbylut mgr Małgorzata Lewandowska Prawa Tomatisa Głos człowieka

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Manifestowanie obojętności. Jednostronna aktywność. Wyrażanie potrzeb przez używanie ręki dorosłego. Brak zabawy z innymi dziećmi.

Manifestowanie obojętności. Jednostronna aktywność. Wyrażanie potrzeb przez używanie ręki dorosłego. Brak zabawy z innymi dziećmi. PODSTAWOWE PRZEJAWY AUTYZMU 1. Trudności w relacjach społecznych 2. Trudności w komunikacji werbalnej 3. Trudności w komunikacji niewerbalnej 4. Trudności w rozwoju zabawy i wyobraźni 5. Niechęć do zmiany

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia ze spektrum autyzmu. Polska społeczność w Islandii. Czym są zaburzenia ze spektrum autyzmu?

Zaburzenia ze spektrum autyzmu. Polska społeczność w Islandii. Czym są zaburzenia ze spektrum autyzmu? Zaburzenia ze spektrum autyzmu dr Rafał Kawa Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski Polska Akademia Nauk Greiningar og ráðgjafarstöð ríkisins, 2012 Polska społeczność w Islandii Wrzesień 2012: 9146

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Kształcenie uczniów niepełnosprawnych w szkołach ogólnodostępnych Autyzm Zespół Aspergera Ewa Pisula: Autyzm - przyczyny, symptomy,

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU

AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU DIAGNOSTIC AND STATISTICAL MANUAL OF MENTAL DISORDERS WERSJA

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz wywiadu o dziecku

Kwestionariusz wywiadu o dziecku Szanowni Państwo Bardzo prosimy o wypełnienie poniższego kwestionariusza. Zawarte w nim informacje pozwolą nam na postawienie dokładniejszej diagnozy oraz na przygotowanie bardziej indywidualnego planu

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

I. Dziecko w wieku przedszkolnym

I. Dziecko w wieku przedszkolnym Osoby z Zespołem Asperger a muszą zmagać się z odtrąceniem i brakiem zrozumienia, mimo najszczerszych chęci nawiązania przyjaźni. Takie i wiele innych problemów towarzyszą osobom z AS na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Fundacja RAZEM BEZPIECZNE Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS)

Fundacja RAZEM BEZPIECZNE Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS) Dla większości kobiet w ciąży ograniczenie spożycia alkoholu jest rzeczą naturalną, jednak nie wszystkie zdają sobie sprawę, że nie ma bezpiecznej jego dawki w tym stanie. Szkodliwy wpływ alkoholu na płód,

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Ewa Pohorecka 08.06.2015 Kraków Rozwój emocjonalny dziecka kładzie podwaliny pod rozwój każdej innej zdolności umysłowej Na długo przed

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice SPECJALNE POTRZEBY EDUKACYJNE DZIECI I MŁODZIEŻY Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice Specjalne potrzeby edukacyjne - SPE Specjalne potrzeby edukacyjne to takie potrzeby,

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Rola dorosłych w rozwoju dziecka Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Wiek przedszkolny to okres intensywnego rozwoju dziecka. Rodzicom dane jest codzienne uczestniczenie w tym procesie. Ich

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. SŁUCHOWEJ pl Czym jest metoda Integracji Sensorycznej (SI)? Do jakich dzieci jest skierowana? Integracja

Bardziej szczegółowo

Poczàtki. Patricia M. Rodier

Poczàtki. Patricia M. Rodier Poczàtki autyzmu Czy by przyczyna tej tajemniczej choroby tkwi a w genach odpowiedzialnych za rozwój mózgu? Patricia M. Rodier 50 ÂWIAT NAUKI Maj 2000 Autyzm intryguje badaczy ju ponad pó wieku. To bardzo

Bardziej szczegółowo

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI www.magazynnauczyciela.pl AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu

Dyskalkulia rozwojowa. Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu Dyskalkulia rozwojowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Zabrzu WYJAŚNIENIA TERMINOLOGICZNE z greckiego dys = nie, źle; z łacińskiego calculo = liczę; Dyskalkulia rozwojowa jest strukturalnym zaburzeniem

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ Opracowanie: Mgr Anna Borek Mgr Barbara Jakubiec Mgr Tomasz Padyjasek Spis treści: 1. Termin dysleksja. 2. Trudności

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są:

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są: PROGRAM: Wczesnej, wielospecjalistycznej, kompleksowej, skoordynowanej i ciągłej pomocy dziecku zagroŝonemu niepełnosprawnością lub niepełnosprawnemu oraz jego rodzinie. Lekarze oddziałów połoŝniczych

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Przeszczep szpiku kostnego w chorobie Huntingtona Przeszczep szpiku chroni myszy HD

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH Program rewalidacyjno wychowawczy wzór opracowała pedagog PPP w Rabce Zdroju i wykorzystywała do CELÓW SZKOLENIOWYCH - zajęć warsztatowych z nauczycielami - przy

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka

Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka Fazy rozwoju psychoseksualnego człowieka Spis treści Cel lekcji Jak przebiega rozwój człowieka Faza rozwoju płodowego Faza narodzin Faza niemowlęca Faza wczesnodziecięca Faza zabawy Wczesny okres szkolny

Bardziej szczegółowo

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy Autyzm autyzm wczesnodziecięcy Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje

Bardziej szczegółowo

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona Wstępne informacje o chorobie Parkinsona A quick introduction to Parkinson s Polish Jeśli chorują Państwo na chorobę Parkinsona lub znają kogoś kto na nią cierpi, najprawdopodobniej mają Państwo wiele

Bardziej szczegółowo