OGRÓD BOTANICZNY CENTRUM ZACHOWANIA RÓZNORODNOSCI BIOLOGICZNEJ PAN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OGRÓD BOTANICZNY CENTRUM ZACHOWANIA RÓZNORODNOSCI BIOLOGICZNEJ PAN"

Transkrypt

1 OGRÓD BOTANICZNY CENTRUM ZACHOWANIA RÓZNORODNOSCI BIOLOGICZNEJ PAN w Warszawie I SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO w Warszawie WYDZIAŁ OGRODNICTWA I ARCHITEKTURY KRAJOBRAZU Anna Wilczek Przebudowa układu komórek inicjalnych kambium a układ naczyń w drewnie wybranych gatunków roślin drzewiastych. The adjustment of cambial initials and vessel network in the wood of selected arborescent plant species. Praca doktorska Doctoral Thesis Praca doktorska wykonana pod kierunkiem Dr hab. Wiesław Włoch Ogród Botaniczny - CZRB PAN w Warszawie Recenzenci Prof. dr hab. Anna Tomczyk Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Prof. dr hab. Marian Saniewski Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach Warszawa 2009

2 Oświadczenie promotora pracy Oświadczam, Ŝe niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, Ŝe spełnia ona warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie stopnia naukowego Data Podpis promotora pracy Oświadczenie autora pracy Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, Ŝe niniejsza praca doktorska została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami. Oświadczam równieŝ, Ŝe przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem stopnia naukowego w wyŝszej uczelni. Oświadczam ponadto, Ŝe niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną. Data Podpis autora

3 WyraŜam zgodę na udostępnienie mojej pracy czytelniach Biblioteki SGGW Podpis

4 Przedstawiana rozprawa doktorska została sfinansowana ze środków własnych OB. CZRB PAN. Autor/ka pracy był(a) słuchaczem Niestacjonarnego Studium Doktoranckiego i Wydziału Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu SGGW i Ogrodu Botanicznego CZRB PAN w Warszawie. Numer albumu 1

5 Streszczenie Przebudowa układu komórek inicjalnych kambium a układ naczyń w drewnie wybranych gatunków roślin drzewiastych. Przeprowadzono obserwacje układu naczyń w drewnie wtórnym M. laurentii róŝnymi metodami, w tym przy pomocy igieł do akupunktury, przełupu promieniowego oraz przełupu stycznego. Dokonano oceny ilościowej i jakościowej wielkości nachylenia i orientacji badanych naczyń. Zaproponowano dwa etapy, w których tworzony jest układ naczyń w drewnie: pierwotny, tj. przebudowę układu inicjałów kambium; oraz wtórny, polegający na modyfikacji układu określonego przez układ inicjałów kambium i zachodzący w trakcie rozwoju członów naczyń. Obserwowano układ inicjałów kambium oraz przejawy zachodzącej przebudowy tego układu w kambium L. anagyroides. Porównano równieŝ układ komórek miękiszu osiowego oraz komórek kambium z układem członów naczyń u badanych gatunków. W modyfikacji układu naczyń w trakcie rozwoju członów naczyń zwrócono uwagę na znaczenie połoŝenia promieni łykodrzewnych zlokalizowanych w pobliŝu rosnących członów naczyń. Słowa kluczowe kambium, drewno, naczynie, orientacja, wzrost intruzywny Streszczenie Przebudowa układu komórek inicjalnych kambium a układ naczyń w drewnie wybranych gatunków roślin drzewiastych. There were performed the observations of vessel arrangement in the secondary xylem of M. laurentii, according to different methods, including the acupuncture needles insertion, radial breakage and tangential breakage. The inclination angle and orientation of vessels was measured and described. There were proposed two stages of vessels arrangement formation: first, meaning the rearrangement of cambial initials and second, meaning the modification of vessels arrangement, primary defined by cambial arrangement. There were performed also observations of cambial cells arrangement and the signs of their rearrangement in case of L. anagyroides. The arrangement of axial parenchyma and cambial cells was compared with the arrangement of vessels members in examined species. The attention was paid to importance of ray s localization in the neighborhood to the growing vessel members. Słowa kluczowe cambium, wood, vessel, orientation, intrusive growth 1

6

7 Składam serdeczne podziękowania mojemu promotorowi, Panu dr hab. Wiesławowi Włochowi za opiekę naukową, cierpliwość i nieocenioną pomoc udzieloną mi podczas przygotowania tej pracy. Szczególne podziękowania składam Dyrektorowi Ogrodu Botanicznego Centrum Zachowania RóŜnorodności Biologicznej PAN Panu doc. dr hab. Jerzemu Puchalskiemu oraz Dyrektorowi ds. naukowych Panu prof. Janowi Rybczyńskiemu za umoŝliwienie mi napisanie rozprawy doktorskiej w Ogrodzie Botanicznym Centrum Zachowania RóŜnorodności Biologicznej PAN Dziękuję równieŝ Panu prof. Władysławowi Golinowskiemu za cenne uwagi i wskazówki oraz Panu dr Pawłowi Kojsowi za inspirujące dyskusje.

8 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP Ogólna budowa drewna wtórnego roślin dwuliściennych Powstawanie drewna wtórnego roślin dwuliściennych Ogólny opis etapów powstawania drewna wtórnego Aktywność kambium Wzrost i róŝnicowanie komórek macierzystych drewna Włóknistość drewna i sieć naczyń w drewnie Czynniki mające wpływ na powstawanie włóknistości w drewnie Geotropizm Ruch obrotowy Ziemi Skład gleby Przepływ protoplazmy Filotaksja Wzrost komórek w czasie róŝnicowania NapręŜenia w drewnie i w kambium, ze szczególnym uwzględnieniem mechanicznego oddziaływania wiatru Auksyna Rys historyczny Mechanizmy działania auksyny Kambium a powstawanie włóknistości w drewnie Ontogeneza kambium Definicja kambium Dynamiczna struktura kambium Sezonowa aktywność kambium Drewno wtórne jako tkanka zapisująca historię zdarzeń komórkowych zachodzących w kambium Związek zmiany układu komórek kambium z powstawaniem włóknistości w drewnie CELE PRACY

9 3. MATERIAŁY I METODY Kambium Drewno Opis anatomiczny drewna Obserwacja układu naczyń względem układu włóknistości przy pomocy igieł do akupunktury Obserwacja układu naczyń na powierzchniach stycznych drewna na tle układu komórek miękiszu osiowego Obserwacja układu naczyń na tle układu komórek miękiszu osiowego z uwzględnieniem układu promieni widocznych na przekrojach stycznych drewna wtórnego M. laurentii Porównanie orientacji i wielkości nachylenia włóknistości i komórek miękiszu osiowego Prezentacja wyników pracy WYNIKI Anatomia kambium oraz róŝnicujących naczyń Laburnum anagyroides Obserwacja układu komórek wrzecionowatych w róŝnych latach aktywności kambium Laburnum anagyroides Porównanie długość komórek wrzecionowatych w róŝnych latach aktywności kambium Laburnum anagyroides Układ komórek kambium Laburnum anagyroides obserwowany na przekrojach poprzecznych Częstotliwość występowania podziałów antyklinalnych w komórkach wrzecionowatych kambium Wzrost promieniowy komórek inicjalnych promieni w obrębie kambium Laburnum anagyroides Obserwacje rozwoju członów naczyń Laburnum anagyroides oraz Wisteria floribunda w sąsiedztwie komórek promieni i komórek wrzecionowatych Obserwacje orientacji rozwijających się członów naczyń Laburnum anagyroides oraz Wisteria floribunda w odniesieniu do orientacji komórek wrzecionowatych

10 4.2. Badanie układu naczyń w drewnie Milletia laurentii Ogólna charakterystyka drewna M. laurentii Układ naczyń badany przy pomocy igieł do akupunktury Układ naczyń badany na powierzchniach stycznych drewna w porównaniu z układem komórek miękiszu osiowego oraz połoŝeniem promieni Układ naczyń badany na przekrojach stycznych drewna względem układu komórek miękiszu osiowego i połoŝenia promieni Dyslokacje połoŝenia granic pięter a układ naczyń badany na powierzchniach stycznych drewna Porównanie orientacji i wielkości nachylenia układu włóknistości i układu komórek miękiszu smugowego z uwzględnieniem układu wybranych fragmentów naczyń Układ naczyń względem układu włóknistości oraz układu komórek miękiszu osiowego, w odniesieniu do wysokości badanych bloczków drewna DYSKUSJA Wprowadzenie Rozwój członów naczyń Tworzenie się układu naczyń na przykładzie Milletia laurentii Wpływ układu inicjałów kambium na tworzenie się sieci naczyń w drewnie mechanizm pierwotny Czynniki modyfikujące nachylenie naczyń w drewnie mechanizm wtórny Udział dyslokacji połoŝenia pięter w modyfikacji nachylenia tworzącego się naczynia Udział ukierunkowanego wyboru komórek macierzystych drewna rozwijających się w człony naczyń Udział ukierunkowanego wzrostu intruzywnego rozwijającego się członu naczynia w zmianie wielkości nachylenia tworzącego się naczynia

11 Udział promieni łyko-drzewnych w modyfikacji nachylenia naczyń Uszkodzenia mechaniczne podczas wykonywania przełupów promieniowych drewna a układ włóknistości widoczny w postaci linii przełupu Porównanie układu badanych fragmentów naczyń zlokalizowanych w warstwach miękiszu osiowego z układem włóknistości w warstwach włókien drzewnych obserwowanym w postaci linii przełupu Tworzenie układu naczyń na tle hipotez dotyczących roli auksyny i układu napręŝeń WNIOSKI 7. LITERATURA 4

12 1. WSTĘP 1.1. OGÓLNA BUDOWA DREWNA WTÓRNEGO ROŚLIN DWULIŚCIENNYCH Drewno (ksylem) roślin dwuliściennych jest tkanką przewodząco wzmacniającą, transportującą wodę wraz z rozpuszczonymi w niej substancjami z podziemnych części rośliny do części nadziemnych. Ze względu na pochodzenie wyróŝnia się drewno pierwotne powstające w wyniku aktywności merystemu wierzchołkowego z prokambium podczas wzrostu wydłuŝeniowego pędu i korzenia oraz drewno wtórne powstające w wyniku aktywności merystemu wtórnego kambium waskularnego. Kambium waskularne, w dalszej części pracy określane pojęciem kambium, rozpoczyna swoją aktywność po zakończeniu wzrostu wydłuŝeniowego i powoduje wzrost organu na grubość. Budowa drewna wtórnego roślin dwuliściennych jest złoŝona, występują w nim zarówno Ŝywe jak i martwe komórki, pełniące róŝne funkcje. Ogólnie wyróŝnia się w drewnie system przewodzenia osiowego oraz poprzecznego. W systemie osiowym występują elementy przewodzące (cewki, naczynia), komórki wzmacniające (włókna) oraz komórki miękiszu osiowego. System przewodzenia poprzecznego tworzą promienie, zbudowane przede wszystkim z komórek miękiszowych (Ye 2002; Carlsbecker, Helariutta 2005; Groover, Robischon 2006). Elementy przewodzące drewna wtórnego roślin dwuliściennych rosnących w umiarkowanej strefie klimatycznej, pod względem cech budowy takich jak średnica światła komórek oraz grubość ścian komórkowych, są zróŝnicowane na: wczesne tworzone w okresie wiosennym późne tworzone w okresie letnim. Drewno wczesne, w porównaniu z drewnem późnym, zwykle charakteryzuje się komórkami o większej średnicy światła komórek i mniejszej grubości ścian komórkowych. Pomiędzy ostatnią warstwą komórek drewna późnego, utworzoną w poprzednim sezonie wegetacyjnym, a pierwszą warstwą komórek drewna wczesnego, utworzoną po okresie spoczynku, widoczna jest ostra granica. Granice te wyznaczają przyrosty roczne drewna wtórnego, zwane słojami przyrostów rocznych (Chowdry 1936; Hejnowicz 1980 a; Zimmermann 1983; Ye 2002; Groover, Robischon 2006). Podstawową funkcją drewna jest przewodzenie wody wraz z rozpuszczonymi w niej solami mineralnymi oraz niektórymi hormonami i regulatorami wzrostu (na przykład kwas abscysynowy, auksyna czy cytokininy) a takŝe zwiększenie wytrzymałości mechanicznej pędu. Funkcje przewodzące pełnią głównie naczynia, zbudowane z członów naczyń. U niektórych prymitywnych roślin okrytonasiennych nie występują naczynia, funkcje 5

13 przewodzące pełnią wówczas wyłącznie cewki (Caspary 1862; Bailey 1944). Człony naczyń mają zróŝnicowane wymiary poprzeczne, ich średnica wynosi zwykle µm a nawet 1000 µm, a ich wysokość zasadniczo jest równa wysokości komórek wrzecionowatych kambium (Hartig 1859; Bailey 1920; Butterfield 1973). Człon naczynia na końcu bazalnym i apikalnym zakończony jest płytą perforacyjną, utworzoną w wyniku częściowego lub całkowitego rozpuszczenia ściany komórkowej. Ściany są zgrubiałe, wysoce zlignifikowane, z licznymi jamkami lejkowatymi. Długość naczyń obserwowana u róŝnych gatunków jest bardzo zróŝnicowana i wynosi od zaledwie kilkudziesięciu centymetrów do kilkunastu metrów (Zimmermann 1983). Zaobserwowano, Ŝe w jednym osobniku zwykle występują naczynia o zróŝnicowanej długości (w wyŝej określonym zakresie), z przewagą liczebną krótszych naczyń. DłuŜsze i szerokie naczynia zapewniają szybki transport wody, natomiast krótsze i liczniejsze naczynia zapewniają większe bezpieczeństwo transportu, ze względu na ograniczony zasięg moŝliwych uszkodzeń. Obserwuje się większy udział krótszych naczyń w dolnych partiach pnia, gdzie panuje wyŝsze ciśnienie hydrostatyczne, natomiast w wyŝszych partiach drzewa, gdzie stwierdza się niŝsze ciśnienie hydrostatyczne, stwierdzono występowanie większego udziału dłuŝszych naczyń (Zimmermann, Potter 1982). Na podstawie rozmiarów oraz ułoŝenia naczyń wyróŝnia się dwa typy drewna: pierścieniowonaczyniowy, charakterystyczny dla drzew strefy umiarkowanej, występujący np. u dębu, jesionu, wiązu i robinii, oraz rozpierzchłonaczyniowy, występujący u drzew wszystkich stref klimatycznych, w tym u licznych gatunków strefy umiarkowanej jak np. brzoza, klon i topola. Naczynia występujące w drewnie rozpierzchłonaczyniowym mają długość zazwyczaj kilkudziesięciu centymetrów, natomiast w drewnie pierścieniowonaczyniowym naczynia są znacznie dłuŝsze, w tym przypadku zwyczajowo podaje się średnią długość naczyń wyraŝoną w procentach względem wysokości drzewa od kilku do niemal 100% (Zimmermann 1983). W drewnie roślin okrytonasiennych występują ponadto cewki, zróŝnicowane na: 1) naczyniowe o funkcjach i budowie zbliŝonej do naczyń, odróŝnia je jedynie brak płyty perforacyjnej, 2) wokół-naczyniowe występujące w pobliŝu duŝych naczyń oraz 3) włókniste, dłuŝsze od komórek wrzecionowatych kambium, o stosunkowo grubych ścianach. U niektórych drzew (np. topola) cewki włókniste stanowią główny składnik drewna (Chowdry 1936). NajwaŜniejszymi elementami pełniącymi funkcje wzmacniające w drewnie są włókna drzewne, o długości wielokrotnie przekraczającej długość komórek wrzecionowatych kambium. Średnia długość włókien u róŝnych gatunków wynosi 0,7 1,9 mm 6

14 (Hejnowicz 1980 a). W drewnie występuje ponadto miękisz, zbudowany z Ŝywych komórek, tworzący system podłuŝny i poprzeczny. W systemie podłuŝnym (osiowym) komórki miękiszu w trakcie róŝnicowania nie rosną na długość, mogą jednak ulegać jednemu lub kilku poprzecznym podziałom antyklinalnym tworząc miękisz szeregowy (słupowy wg. Hejnowicz 1980 a). JeŜeli komórki miękiszu nie ulegają podziałom antyklinalnym poprzecznym w trakcie róŝnicowania, to zachowują długość komórek kambium, tworząc miękisz wrzecionowaty. Miękisz osiowy moŝe stanowić znaczną objętość drewna, u niektórych gatunków tropikalnych przekracza nawet 50% (Butterfield 1972; Metcalfe, Chalk 1983; Süss, Müller-Stoll 1984). Miękisz osiowy dzielimy ze względu na jego układ względem naczyń na: miękisz apotrachealny rozmieszczony niezaleŝnie od naczyń, oraz paratrachealny sąsiadujący bezpośrednio z naczyniami lub cewkami naczyniowymi. Miękisz apotrachealny został sklasyfikowany na: rozproszony, w wąskich pasmach, drabinkowy, w szerokich pasmach, pierścieniowy i terminalny. Miękisz paratrachealny został natomiast sklasyfikowany na: ubogi, wokółnaczyniowy z porami pojedynczymi, wokółnaczyniowy z porami wielokrotnymi, jednostronny, grupowy, smugowy, skrzydełkowy, skrzydełkowo smugowy i skrzydełkowo jednostronny (Hejnowicz 1980 a). W systemie poprzecznym miękisz tworzy promienie. Szerokość promieni obserwowana na przekroju stycznym u róŝnych gatunków jest bardzo zróŝnicowana, od promieni jednorzędowych np. u wierzby, do szerokich, wielorzędowych np. u dębu. RównieŜ wysokość promieni mierzona na przekrojach stycznych wzdłuŝ ich osi długiej, jest bardzo zmienna. Na jednym osobniku promienie mogą być bardzo zróŝnicowane, dla przykładu u lipy występują jednorzędowe promienie o wysokości niŝszej niŝ wysokość inicjałów wrzecionowatych oraz duŝe, wielorzędowe promienie, o wysokości wielokrotnie przekraczającej średnią wysokość inicjałów wrzecionowatych. Obserwowano gatunki pozbawione promieni oraz takie, u których łączna powierzchnia promieni wynosiła 90% powierzchni kambium (Bailey 1923; Butterfield 1972; Cattesson 1974; Włoch 1985; Ajmal i in. 1986; Włoch, Wawrzyniak 1990). Kluczowym momentem rozwoju filogenetycznego roślin lądowych było nabycie przez rośliny zdolności do lignifikacji ścian komórkowych oraz utworzenie drewna. Był to jeden z głównych czynników umoŝliwiających zasiedlenie większości środowisk lądowych (Zimmermann 1983; Scarpella, Meijer 2004). 7

15 1.2. POWSTAWANIE DREWNA WTÓRNEGO ROŚLIN DWULIŚCIENNYCH Ogólny opis etapów powstawania drewna wtórnego Drewno wtórne powstaje w wyniku wzrostu podziałowego komórek kambium oraz róŝnicowania się komórek macierzystych drewna po opuszczeniu przez nie kambium. Proces ten dla większości komórek obejmuje następujące etapy (Wilson i in. 1966; Roberts, McCann 2000; Plomion i in. 2001; Ye 2002; Groover, Robischon 2006): Podziały peryklinalne w kambium Wzrost wydłuŝeniowy komórek (w przypadku włókien i cewek) i / lub zwiększenie ich wymiarów poprzecznych, obserwowanych na przekroju stycznym (w przypadku członów naczyń i cewek) Odkładanie ściany wtórnej Zanik protoplastu. Czas trwania oraz intensywność tych procesów decydują o właściwościach drewna, które są związane z określoną grubością ścian komórkowych oraz rozmiarami komórek (Bannan 1964). WyróŜniono anatomiczne strefy róŝnicowania komórek drewna wtórnego, obejmujące kolejno (Uggla i in. 1996): strefę kambium, gdzie zachodzą intensywne podziały peryklinalne komórek strefę elongacji komórek strefę odkładania ściany wtórnej strefę zanikania protoplastu Aktywność kambium Kambium (merystem boczny) występuje w łodygach i korzeniach w postaci cylindrycznego pokładu kilku kilkunastu warstw niezróŝnicowanych komórek merystematycznych, otaczającego szczelnie drewno łodygi i korzenia. Podstawową aktywnością komórek kambium są podziały peryklinalne, powodujące odkładanie nowych warstw łyka na zewnątrz cylindra oraz drewna do wewnątrz cylindra. W wyniku podziałów peryklinalnych komórek kambium utworzone zostają rzędy promieniowe. Podziały peryklinalne występują zarówno komórce inicjalnej jak i w jej pochodnych komórkach macierzystych drewna i łyka wtórnego. Wyjątkiem są komórki promieni, gdzie podziały peryklinalne występują zwykle w komórkach inicjalnych. W miarę odkładania nowych warstw drewna wtórnego do wewnątrz cylindra kambium, wzrasta promień walca drewna 8

16 wtórnego i powierzchnia kambium ulega powiększeniu (Bauer i Eschrich 1997) Wzrost i róŝnicowanie komórek macierzystych drewna Po opuszczeniu kambium komórki macierzyste rozpoczynają swój rozwój. Proces ten obejmuje dwa etapy: wzrost oraz róŝnicowanie. W przypadku rozwoju włókien wzrost występuje w kierunku osiowym, w przypadku członów naczyń w kierunku obwodowym oraz promieniowym. RóŜnicowanie komórek tworzących drewno wtórne u większości komórek charakteryzuje się: 1) odkładaniem się ściany wtórnej, co jest związane z nadaniem cech charakterystycznych komórkom określonego typu oraz 2) zanikiem protoplastu WŁÓKNISTOŚĆ DREWNA I SIEĆ NACZYŃ W DREWNIE Układ elementów drewna moŝe być zorientowany równolegle do osi organu, tworząc tzw. włóknistość prostą, lub być nachylony względem osi organu. Włóknistość wyznacza główny kierunek przepływu wody w drewnie oraz sposób pękania drewna podczas uszkodzeń mechanicznych. Orientacja osi długich elementów drewna oraz orientacja osi długiej organu tworzą nawzajem określony kąt (Mattheck, Kubler 1997). Ten kąt w kolejnych warstwach drewna moŝe mieć róŝną wielkość, co jest wyraźnie widoczne na przełupie promieniowym drewna. W zaleŝności od wyglądu uzyskanych powierzchni przełupu promieniowego moŝna wyróŝnić włóknistość spiralną, falistą i zaplecioną. Kąt nachylenia elementów drewna względem osi długiej organu moŝe być znaczny, spotyka się osobniki o kącie nachylenia włóknistości wynoszącym nawet ponad 45. W młodych organach obserwuje się zwykle włóknistość prostą w drewnie, a następnie często zmianę typu włóknistości na spiralną, falistą lub zaplecioną (Koehler 1955; Krawczyszyn 1972, 1977; Pyszyński 1977; Zagórska-Marek 1975; 1995; Zagórska-Marek, Hejnowicz 1980; Zimmermann 1983; Włoch, Wawrzyniak 1990; Eklund, Säll 2000). Włóknistość drewna oznacza albo określony sposób ułoŝenia włókien względem osi organu (Ogata i in. 2003), albo ułoŝenie kaŝdego elementu drewna, w tym równieŝ naczyń. Według Zimmermanna (1983), włóknistość zapleciona (z ang. interlocked grain) jest makroskopowym przejawem odchylenia względem osi organu równieŝ naczyń, które zmieniają swój kąt nachylenia oraz orientację w kolejnych warstwach drewna wtórnego. Zrozumienie mechanizmów powstawania włóknistości w drewnie jest niezbędne dla analizy mechanizmów powstawania sieci naczyń w drewnie. W pracy niniejszej termin włóknistość odnosi się do wyglądu powierzchni uzyskanych w wyniku przełupu promieniowego drewna. W odniesieniu do naczyń uŝywany jest termin sieć naczyń. 9

17 Dobrze poznanym typem włóknistości jest włóknistość spiralna, obserwowana często u pojedynczych osobników rodzimych gatunków nagonasiennych oraz u eukaliptusów. Drewno o tej włóknistości trudno poddaje się obróbce technicznej oraz ulega znacznym odkształceniom podczas wysychania, dlatego nie jest wykorzystywane w przemyśle meblarskim i budowlanym. Zwrócono uwagę na specyficzny sposób formowania włóknistości spiralnej, mianowicie po upływie kilku do kilkunastu lat aktywności kambium, elementy drewna odkładane przez kambium w kolejnych warstwach drewna są stopniowo coraz bardziej nachylone w lewo. Po osiągnięciu maksymalnego nachylenia w lewo następuje stopniowe zmniejszanie kąta nachylenia, aŝ do utworzenia włóknistości prostej, po czym następuje nachylenie włóknistości w prawo. Jest to tak zwany typ włóknistości LR (z ang. left / right), który jest zwykle obserwowany u drzew rosnących na półkuli północnej Ziemi. Drzewa rosnące na półkuli południowej zwykle wykazują odwrotny typ włóknistości RL (z ang. right / left). U licznych roślin występuje tylko pierwszy etap tego procesu, a więc włóknistość S lub Z (Harris 1989; Danborg 1994; Skatter, Kučera 1998; Eklund, Säll 2000). Wpływ występowania włóknistości spiralnej na własności mechaniczne drewna jest niejasny, dla przykładu w róŝnych badaniach drewna stwierdzono, Ŝe występowanie włóknistości spiralnej w drewnie nie zmniejsza wytrzymałości mechanicznej pnia drzew (Thunnel 1951), Ŝe do określonego stopnia nachylenia włóknistości własności mechaniczne drewna nie ulegają pogorszeniu, a powyŝej tego stopnia wytrzymałość drewna ulega zmniejszeniu (Leelavanichkul, Cherkaev 2004), lub nawet, Ŝe występowanie włóknistości spiralnej zwiększa elastyczność pnia, a zarazem wytrzymałość mechaniczną drzewa na napręŝenia torsyjne, wywołane na przykład wiatrem (Skater, Kučera 1997, 2000). U roślin wykazujących strukturę piętrową kambium występuje często włóknistość falista drewna, charakteryzująca się zmienną długością fal, widocznych na powierzchni przełupu promieniowego (Hejnowicz, Romberger 1979). Włóknistość zapleciona charakteryzuje się bardzo szybką zmianą nachylenia włóknistości, co jest widoczne w postaci zaplecenia kolejnych warstw drewna. Włóknistość taka występuje najczęściej u osobników rosnących w deszczowych lasach tropikalnych, szczególnie u drzew najwyŝszego piętra lasu tropikalnego (piętro drzew wynurzających się, z ang. emergent trees). Warto zwrócić uwagę na panujące w tropikalnych lasach deszczowych bezwietrzne warunki oraz wysoką konkurencję o światło, co stwarza specyficzne środowisko dla wzrostu drzew. Drzewa, które tworzą włóknistość zaplecioną w drewnie, rosną w sposób charakterystyczny a mianowicie najpierw następuje bardzo szybki wzrost wydłuŝeniowy pędu a następnie, po osiągnięciu pułapu korony lasu, intensywny przyrost pędu na grubość oraz rozrost korony. Drzewa 10

18 o włóknistości zaplecionej drewna osiągają większą wytrzymałość mechaniczną pnia, zatem mogą rosnąć na wysokość przy znacznie mniejszym wzroście promieniowym, niŝ obserwowany w przypadku drzew bez włóknistości zaplecionej (Iqbal i in. 2005). Powstawanie określonego typu włóknistości w drewnie jest warunkowane przez współdziałanie róŝnorodnych czynników. Między innymi jest to uwarunkowane genetycznie, poniewaŝ niektóre gatunki mogą wytworzyć włóknistość w drewnie, podczas gdy inne nie posiadają takiej moŝliwości. Jednak zdolność do wytworzenia włóknistości cechująca gatunek nie oznacza, Ŝe u danego osobnika na pewno zostanie ona wykształcona. Zaobserwowano, Ŝe na wykształcenie włóknistości mają wpływ takŝe czynniki środowiskowe takie jak klimat, nasilenie wiatru i inne (Pyszyński 1977; Harris 1989; Mattheck 1991; Eklund, Säll 2000). Zwrócono uwagę na fakt, iŝ włóknistość spiralna występuje tym częściej, im obszar występowania danej populacji połoŝony jest bliŝej bieguna, a dalej od równika. Ma to związek ze zwiększoną wytrzymałością rośliny o włóknistości spiralnej drewna na wiatr, a im zimniejszy klimat, tym silniejszy jest wpływ wiatru (Thunnel 1951). Włóknistość zapleciona natomiast charakterystyczna jest dla gatunków strefy międzyzwrotnikowej. Sieć naczyń w drewnie występuje w pewnym stopniu niezaleŝnie od obserwowanej włóknistości, dla przykładu w drewnie o włóknistości prostej obserwuje się zmianę orientacji i nachylenia naczyń, w sposób przypominający falowanie (Ryc. 1) (Zimmermann 1983). Taka struktura drewna zapewnia niewątpliwe korzyści dla rośliny, przede wszystkim stwarza alternatywne drogi transportu wody i substancji w niej rozpuszczonych z fragmentu korzenia do wielu pędów końcowych, co minimalizuje skutki ewentualnych uszkodzeń mechanicznych. Jamki łączące sąsiadujące ze sobą naczynia funkcjonują jak swego rodzaju zawory bezpieczeństwa, bowiem woda przepływa przez nie stosunkowo swobodnie, natomiast w razie wystąpienia kawitacji, wypełniające naczynie powietrze jest przez jamki zatrzymywane i nie przedostaje się do sąsiedniego naczynia (Zimmermann 1983; Skatter, Kučera 1998; Hacke, Sperry 2001; Kitin i in. 2004). Wykazano pewne cechy trójwymiarowej sieci naczyń obserwowanej w drewnie Fraxinus lanuginosa naczynia zmieniały swoje nachylenie względem osi organu w płaszczyźnie stycznej oraz w niewielkim zakresie w płaszczyźnie promieniowej. Utworzona zostaje w ten sposób sieć naczyń, które kontaktują się ze sobą bocznymi jamkami (Hacke, Sperry 2001; Kitin i in. 2004). 11

19 Ryc. 1. Sieć naczyń w drewnie. Naczynia ponumerowano oraz przedstawiono na dwóch schematach. Wymiar osiowy próbki drewna został zmniejszony dziesięciokrotnie (Zimmermann 1983). Naczynia zmieniają swoje nachylenie równieŝ w płaszczyźnie promieniowej, chociaŝ w ograniczonym zasięgu. W ten sposób naczynia z róŝnych warstw drewna kontaktują się z róŝnymi grupami naczyń na róŝnej ich długości, tworząc sieć. PoniewaŜ kontaktują się ze sobą jamkami, woda przepływa przez całą sieć (Zimmermann 1983; Hacke, Sperry 2001; Kitin i in. 2004). Według Kitina i współautorów (2004) sieć naczyń utworzona zostaje niezaleŝnie w drewnie wczesnym oraz w drewnie późnym. Zdaniem autorów wydaje się mieć to związek ze zmienną charakterystyką przepływu wody przez te naczynia w czasie sezonu wegetacyjnego. Zmiana nachylenia naczyń w płaszczyźnie stycznej została powiązana ze zmianą układu inicjałów kambium, wskazano jednak na konieczność dalszych badań tego zagadnienia, w celu określenia udziału przebudowy układu komórek kambium oraz czynników modyfikujących układ naczyń w trakcie róŝnicowania (Zimmermann 1983). Badania sieci naczyń w drewnie Kalopanax pictus (Kitin i in. 2003) wykazały, Ŝe układ naczyń odpowiadał orientacji inicjałów kambium. 12

20 1.4. CZYNNIKI MAJĄCE WPŁYW NA POWSTAWANIE WŁÓKNISTOŚCI W DREWNIE Powstało wiele hipotez próbujących wytłumaczyć powstawanie włóknistości w drewnie. Hipotezy te wskazywały na róŝne czynniki, które mogą mieć związek z powstawaniem włóknistości. Są to między innymi: Geotropizm Ruch obrotowy Ziemi Skład gleby Przepływ protoplazmy Filotaksja Wzrost komórek w czasie róŝnicowania NapręŜenia mechaniczne, ze szczególnym uwzględnieniem mechanicznego oddziaływania wiatru Auksyna Ponadto szczególną rolę w powstawaniu włóknistości w drewnie odgrywa zmiana układu komórek inicjalnych kambium, co zostało omówione w rozdziale Geotropizm Champion (1925) zasugerował, Ŝe powstawanie włóknistości spiralnej moŝe mieć związek z geotropizmem Ruch obrotowy Ziemi Thunnel (1951) szukał przyczyny włóknistości spiralnej w ruchu obrotowym Ziemi. Pewne odniesienie do ruchu obrotowego Ziemi moŝna znaleźć równieŝ w badaniach Skattera i Kučery (1998), którzy stwierdzili wyraźną tendencję do występowania włóknistości spiralnej typu LR na półkuli północnej, oraz typu RL na półkuli południowej, ale próby uprawy drzew na innej półkuli nie spowodowały zmiany typu ich włóknistości, co sugeruje rolę czynnika genetycznego. Siły wytwarzane przez ruch obrotowy Ziemi według nich są raczej mechanizmem selekcyjnym niŝ sprawczym tego typu zróŝnicowania populacji Skład gleby Związek składu i jakości gleby z występowaniem włóknistości spiralnej zasugerowali Whyte i współpracownicy (1980) oraz Danborg (1994). RównieŜ Vité a (1967) zasugerował związek między dostępnością wody i składników mineralnych z występowaniem włóknistości 13

21 spiralnej. Jednak wyniki eksperymentalne nie potwierdziły jednoznacznie tej moŝliwości Przepływ protoplazmy Wskazano na związek powstawania włóknistości w drewnie z występowaniem wewnętrznej i fundamentalnej siły organizmów, powodującej spiralny przepływ protoplazmy w komórkach. W związku z przepływem protoplazmy wyjaśniano takŝe inne skręcenia spiralne obserwowane w naturze, jak na przykład muszle ślimaków (Seifriz 1933) Filotaksja Zaobserwowano związek układu włóknistości drewna z wzorem formowania się kolejnych liści na łodydze (Harris 1969; Krempl 1970, Krawczyczyn 1973, Włoch i in. 1992). Według Krawczyszyna (1973) i Włocha i in. (1992) orientacja włóknistości jest zgodna z kierunkiem wypływu auksyny powstającej w tworzących się zawiązkach liści na łodydze Wzrost komórek w czasie róŝnicowania Raatz (1892) sugerował, Ŝe ściana podziałowa w podziałach antyklinalnych jest poprzeczna, a jej skośne ustawienie jest wynikiem późniejszego wzrostu intruzywnego komórek potomnych. Wzrost ten jego zdaniem mógłby skutkować równieŝ powstaniem włóknistości spiralnej. Kalberlah (1898) w studiach nad tropikalną lianą Tetrastigmata scariosum zaobserwował związek powstawania włóknistości falistej z występowaniem długich naczyń, co zinterpretował jako wzrost zaburzony ograniczoną przestrzenią. Büsgen i Münch (1929) wskazali na przyczyny powstawania włóknistości spiralnej w skręcaniu rosnących włókien NapręŜenia w drewnie i w kambium, ze szczególnym uwzględnieniem mechanicznego oddziaływania wiatru Hartig (1895) badał włóknistość falistą u Alnus, Fagus, Populus i Quercus. Powstawanie włóknistości wiązał z lokalnym napręŝeniem wywieranym w wyniku skręcania organu przez łyko na kambium, a mającego wpływ na podziały komórkowe w kambium oraz rozwój elementów drewna. Podobne wyjaśnienie powstawania włóknistości falistej zaproponowali równieŝ Bosshard i Stahel (1969). Champion (1925), Cahn (1931), Wentworth (1931), Yeager (1931) oraz Howard (1932) wskazali na udział wiatru w formowaniu włóknistości, nie uwzględniali jednak roli napręŝeń mechanicznych występujących w tkankach. RównieŜ Thunnel (1951) zasugerował, Ŝe powstawanie włóknistości spiralnej 14

Drewno i łyko wtórne drzew liściastych na przykładach dębu, brzozy, wierzby i lipy

Drewno i łyko wtórne drzew liściastych na przykładach dębu, brzozy, wierzby i lipy Drewno i łyko wtórne drzew liściastych na przykładach dębu, brzozy, wierzby i lipy Typy morfologiczne drewna Przekrój poprzeczny przez drewno wtórne dębu - Quercus sp. (bukowate - Fagaceae). Jest to przykład

Bardziej szczegółowo

Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna. dr inż. Edward Roszyk

Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna. dr inż. Edward Roszyk Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna dr inż. Edward Roszyk Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Technologii Drewna Katedra Nauki o Drewnie

Bardziej szczegółowo

METODYKA STOSOWANA W ZAKŁADZIE BIOLOGII ROZWOJU ROŚLIN

METODYKA STOSOWANA W ZAKŁADZIE BIOLOGII ROZWOJU ROŚLIN METODYKA STOSOWANA W ZAKŁADZIE BIOLOGII ROZWOJU ROŚLIN Immunolokalizacja wybranych białek i polisacharydów Ksyloglukan u Arabidopsis Kaloza w gametofiach mszaków Immunocytochemia białek cytoszkieletu kortykalnego

Bardziej szczegółowo

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago ETAPY Etap I Centrum gospodarcze, pierwotnie przemysłowe (CBD) przekształca się w miasto strefa przemysłowa toŝsama z miastem

Bardziej szczegółowo

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana poprzecznie prążkowana serca gładka Tkanka mięśniowa Podstawową własnością

Bardziej szczegółowo

Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych

Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych Pracownia Molekularne Ciało Stałe Ćw.6. Badanie własności soczewek elektronowych Brygida Mielewska, Tomasz Neumann Zagadnienia do przygotowania: 1. Budowa mikroskopu elektronowego 2. Wytwarzanie wiązki

Bardziej szczegółowo

Zadania maturalne z biologii - 3

Zadania maturalne z biologii - 3 Koło Biologiczne Liceum Ogólnokształcące nr II w Gliwicach 2015-2016 Zadania maturalne z biologii - 3 Zadania: Zad. 1(Wiktoria Wnuk, Weronika Żak, Tomasz Gojowy 2D) Na podstawie wykresu odpowiedz na pytania.

Bardziej szczegółowo

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t B: 1 Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych 1. ZałóŜmy, Ŝe zmienna A oznacza stęŝenie substratu, a zmienna B stęŝenie produktu reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

Dwuliścienne przekrój poprzeczny łodygi o budowie pierwotnej

Dwuliścienne przekrój poprzeczny łodygi o budowie pierwotnej Ksylem Floem Dwuliścienne przekrój poprzeczny łodygi o budowie pierwotnej kora pierwotna epiderma wiązka przewodząca rdzeń walec osiowy (stela) perycykl Dwuliścienne przekrój poprzeczny łodygi o budowie

Bardziej szczegółowo

Monika Bekalarska. Temat: Transport w roślinie.

Monika Bekalarska. Temat: Transport w roślinie. Monika Bekalarska Temat: Transport w roślinie. 1) Tkanki przewodzące: jest to typowy przykład tkanki stałej niejednorodnej. Jej zadaniem jest przewodzenie wody z podziemnych części roślin do liści oraz

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA TECHNICZNA WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH. KORYTO WRAZ Z PROFILOWANIEM I ZAGĘSZCZANIEM PODŁOśA (ST-05.01.)

SPECYFIKACJA TECHNICZNA WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH. KORYTO WRAZ Z PROFILOWANIEM I ZAGĘSZCZANIEM PODŁOśA (ST-05.01.) SPECYFIKACJA TECHNICZNA WYKONANIA I ODBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH KORYTO WRAZ Z PROFILOWANIEM I ZAGĘSZCZANIEM PODŁOśA (ST-05.01.) 70 1. WSTĘP. 1.1. Przedmiot OST. Specyfikacja Techniczna ST-05.01 zawiera informacje

Bardziej szczegółowo

Embriologia roślin nasiennych SYLABUS A. Informacje ogólne

Embriologia roślin nasiennych SYLABUS A. Informacje ogólne Embriologia roślin nasiennych A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH

KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH PRZEPISY KLASYFIKACJI I BUDOWY STATKÓW MORSKICH ZMIANY NR 5/2012 do CZĘŚCI IX MATERIAŁY I SPAWANIE 2008 GDAŃSK Zmiany Nr 5/2012 do Części IX Materiały i spawanie 2008, Przepisów klasyfikacji i budowy statków

Bardziej szczegółowo

Miniskrypt do ćw. nr 4

Miniskrypt do ćw. nr 4 granicach ekonomicznych) a punktami P - I (obszar inwersji) występuje przyspieszenie wzrostu spadku ciśnienia na wypełnieniu. Faza gazowa wnika w fazę ciekłą, jej spływ jest przyhamowany. Między punktami

Bardziej szczegółowo

NAUKI O CZŁOWIEKU. Biologia kości Terminologia

NAUKI O CZŁOWIEKU. Biologia kości Terminologia NAUKI O CZŁOWIEKU Biologia kości Terminologia PODSTAWOWE INFORMACJE O KOŚCIACH Kośd jest jedną z najmocniejszych substancji biologicznych Szkielet jednak to mniej niż 20% masy ciała FUNKCJE KOŚCI Układ

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292871 (22) Data zgłoszenia: 19.12.1991 (51) IntCl6: B65D 1/16 B21D

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Roślinne kultury tkankowe in vitro hodowla roślin, części roślin, tkanek lub pojedynczych komórek na sztucznych pożywkach w sterylnych warunkach.

Roślinne kultury tkankowe in vitro hodowla roślin, części roślin, tkanek lub pojedynczych komórek na sztucznych pożywkach w sterylnych warunkach. Roślinne kultury tkankowe in vitro hodowla roślin, części roślin, tkanek lub pojedynczych komórek na sztucznych pożywkach w sterylnych warunkach. TOTIPOTENCJA Zdolności do odtworzenia poszczególnych organów,

Bardziej szczegółowo

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ Mariusz Włodarczyk Senior Consultant for Environment Protection Mott MacDonald Polska Sp. z o.o. PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1)

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) USTAWA z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Art. 6. 1. Kto podejmuje działalność mogącą negatywnie oddziaływać na środowisko, jest obowiązany do zapobiegania temu oddziaływaniu. 2. Kto

Bardziej szczegółowo

Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania. Wykład Podstawy projektowania A.Korcala

Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania. Wykład Podstawy projektowania A.Korcala Zalecenia projektowe i montaŝowe dotyczące ekranowania Wykład Podstawy projektowania A.Korcala Mechanizmy powstawania zakłóceń w układach elektronicznych. Głównymi źródłami zakłóceń są: - obce pola elektryczne

Bardziej szczegółowo

Przewidywanie struktur białek

Przewidywanie struktur białek Łukasz Ołdziejewski Wydział Chemii UW Przewidywanie struktur białek czyli droga do projektowania indywidualnych leków Sprawozdanie studenckie 2007/2008 1 Indywidualność jednostki KaŜdy człowiek jest indywidualnym

Bardziej szczegółowo

Temat 1 (2 godziny): Próba statyczna rozciągania metali

Temat 1 (2 godziny): Próba statyczna rozciągania metali Temat 1 (2 godziny): Próba statyczna rozciągania metali 1.1. Wstęp Próba statyczna rozciągania jest podstawowym rodzajem badania metali, mających zastosowanie w technice i pozwala na określenie własności

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY. październik 2007 r.

STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY. październik 2007 r. STRESZCZENIE STUDIUM DOTYCZĄCE WSKAŹNIKÓW HNV DO CELÓW OCENY październik 2007 r. 2 1 POJĘCIE WYSOKIEJ WARTOŚCI PRZYRODNICZEJ Pojęcie wysokiej wartości przyrodniczej (HNV) powstało w 1993 r. Odzwierciedla

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 15 Rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie z dnia 22. 02. 2010 r.

Zarządzenie Nr 15 Rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie z dnia 22. 02. 2010 r. Zarządzenie Nr 15 Rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie z dnia 22. 02. 2010 r. Na podstawie Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 09.01.02 UTRZYMANIE ZIELENI PRZYDROŻNEJ

SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 09.01.02 UTRZYMANIE ZIELENI PRZYDROŻNEJ SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 09.01.02 UTRZYMANIE ZIELENI PRZYDROŻNEJ 2 Utrzymanie zieleni przydrożnej D-09.01.02 1. WSTĘP 1.1. Przedmiot SST Przedmiotem niniejszej specyfikacji technicznej (ST) są wymagania

Bardziej szczegółowo

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II TEST Z CYTOLOGII GRUPA II Zad. 1 (4p.) Rysunek przedstawia schemat budowy pewnej struktury komórkowej. a/ podaj jej nazwę i określ funkcję w komórce, b/ nazwij elementy oznaczone cyframi 2 i 5 oraz określ

Bardziej szczegółowo

17. 17. Modele materiałów

17. 17. Modele materiałów 7. MODELE MATERIAŁÓW 7. 7. Modele materiałów 7.. Wprowadzenie Podstawowym modelem w mechanice jest model ośrodka ciągłego. Przyjmuje się, że materia wypełnia przestrzeń w sposób ciągły. Możliwe jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 dr inż. ALEKSANDER LISOWIEC dr hab. inż. ANDRZEJ NOWAKOWSKI Instytut Tele- i Radiotechniczny Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 W artykule przedstawiono

Bardziej szczegółowo

bo od managera wymaga się perfekcji

bo od managera wymaga się perfekcji bo od managera wymaga się perfekcji MODELOWANIE PROCESÓW Charakterystyka modułu Modelowanie Procesów Biznesowych (BPM) Modelowanie procesów biznesowych stanowi fundament wdroŝenia systemu zarządzania jakością

Bardziej szczegółowo

BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM. Klaudia Radomska

BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM. Klaudia Radomska WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera w Ustroniu Wydział InŜynierii Dentystycznej BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM Klaudia Radomska Praca dyplomowa napisana

Bardziej szczegółowo

megaspor) Mejoza Komórka jajowa Mitoza Megaspora

megaspor) Mejoza Komórka jajowa Mitoza Megaspora 1. Wyjaśnij poniŝsze terminy stosowane przy opisie ściany komórki roślinnej: a) drewnienie b) korkowacenie d) kutynizacja 2. Zdefiniuj następujące terminy stosowane przy opisie budowy merystemu bocznego

Bardziej szczegółowo

KRAKOWSKI SZPITAL SPECJALISTYCZNY im. JANA PAWŁA II ul. Prądnicka 80, 31-202 Kraków

KRAKOWSKI SZPITAL SPECJALISTYCZNY im. JANA PAWŁA II ul. Prądnicka 80, 31-202 Kraków DZ- 271/ 3 / 2011 Kraków, dnia 05.01.2011 r. Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II powiadamia zainteresowane strony, iŝ wpłynęły pytania do postępowania nr 128/DZ/2010 na dostawę wyrobów

Bardziej szczegółowo

Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ.

Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ. Materiały do laboratorium Przygotowanie Nowego Wyrobu dotyczące metody elementów skończonych (MES) Opracowała: dr inŝ. Jolanta Zimmerman 1. Wprowadzenie do metody elementów skończonych Działanie rzeczywistych

Bardziej szczegółowo

Opracował Arkadiusz Podgórski

Opracował Arkadiusz Podgórski Ewolucja jako źródło róŝnorodności biologicznej Opracował Arkadiusz Podgórski Ewolucja Ewolucja (łac. evilutio rozwinięcie) ciągły proces, polegający na stopniowych zmianach cech gatunkowych kolejnych

Bardziej szczegółowo

Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe

Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe Nawiew powietrza do hal basenowych przez nawiewne szyny szczelinowe 1. Wstęp Klimatyzacja hali basenu wymaga odpowiedniej wymiany i dystrybucji powietrza, która jest kształtowana przez nawiew oraz wywiew.

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW

UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW Magdalena Kuchcik Krzysztof Błażejczyk Paweł Milewski Jakub Szmyd PLAN WYSTĄPIENIA Co to jest Miejska

Bardziej szczegółowo

Wymogi, dotyczące prac na stopień magistra i regulamin egzaminu magisterskiego

Wymogi, dotyczące prac na stopień magistra i regulamin egzaminu magisterskiego Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego W Warszawie Wydział Nauk Humanistycznych Kierunek Socjologia Wymogi, dotyczące prac na stopień magistra i regulamin egzaminu magisterskiego Warszawa 2007 Część I Wymogi,

Bardziej szczegółowo

Pytania do spr / Własności figur (płaskich i przestrzennych) (waga: 0,5 lub 0,3)

Pytania do spr / Własności figur (płaskich i przestrzennych) (waga: 0,5 lub 0,3) Pytania zamknięte / TEST : Wybierz 1 odp prawidłową. 1. Punkt: A) jest aksjomatem in. pewnikiem; B) nie jest aksjomatem, bo można go zdefiniować. 2. Prosta: A) to zbiór punktów; B) to zbiór punktów współliniowych.

Bardziej szczegółowo

- 1 / 7- Ponadto w opracowanej ekspertyzie mogą być zawarte są informacje na temat:

- 1 / 7- Ponadto w opracowanej ekspertyzie mogą być zawarte są informacje na temat: na wykonanie standardowej ekspertyzy dotyczącej oceny zasobów 1 SIŁOWNIA Ekspertyza standardowa dotyczy jednej potencjalnej lokalizacji i jednego typu generatora Wykonywana jest na podstawie 10-letniej

Bardziej szczegółowo

Mierzymy drzewa stare drzewa są chronione

Mierzymy drzewa stare drzewa są chronione Mierzymy drzewa stare drzewa są chronione (aktywność opracowana w ramach projektu: Zwiększanie udziału dzieci i młodzieŝy niepełnosprawnej w edukacji dla zrównowaŝonego rozwoju realizowanego przez UCBS

Bardziej szczegółowo

Pomiar długości fali świetlnej i stałej siatki dyfrakcyjnej.

Pomiar długości fali świetlnej i stałej siatki dyfrakcyjnej. POLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA FIZYKOCHEMII I TECHNOLOGII POLIMERÓW LABORATORIUM Z FIZYKI Pomiar długości fali świetlnej i stałej siatki dyfrakcyjnej. Wprowadzenie Przy opisie zjawisk takich

Bardziej szczegółowo

Opole 18.11.2010. Autoreferat dotyczący zainteresowań i osiągnięć w działalności naukowobadawczej. dr hab. Wiesława Włocha, prof.

Opole 18.11.2010. Autoreferat dotyczący zainteresowań i osiągnięć w działalności naukowobadawczej. dr hab. Wiesława Włocha, prof. Opole 18.11.2010 Autoreferat dotyczący zainteresowań i osiągnięć w działalności naukowobadawczej i dydaktycznej dr hab. Wiesława Włocha, prof. UO 1 Wiesław Włoch Uniwersytet Opolski Wydział Przyrodniczo-Techniczny

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Technika świetlna. Przegląd rozwiązań i wymagań dla tablic rejestracyjnych. Dokumentacja zdjęciowa

Technika świetlna. Przegląd rozwiązań i wymagań dla tablic rejestracyjnych. Dokumentacja zdjęciowa Technika świetlna Przegląd rozwiązań i wymagań dla tablic rejestracyjnych. Dokumentacja zdjęciowa Wykonał: Borek Łukasz Tablica rejestracyjna tablica zawierająca unikatowy numer (kombinację liter i cyfr),

Bardziej szczegółowo

FACES IV David H. Olson, Ph.D.

FACES IV David H. Olson, Ph.D. FACES IV ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV David H. Olson, Ph.D. 2010 Life Innovations P.O. Box 190 Minneapolis, MN 55440 www.facesiv.com ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV Główne hipotezy

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN NR 1 ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342

SPRAWDZIAN NR 1 ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342 TECHNIKI ANALITYCZNE W BIZNESIE SPRAWDZIAN NR 1 Autor pracy ROBERT KOPERCZAK, ID studenta : k4342 Kraków, 22 Grudnia 2009 2 Spis treści 1 Zadanie 1... 3 1.1 Szereg rozdzielczy wag kobiałek.... 4 1.2 Histogram

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

TOLERANCJE WYMIAROWE SAPA

TOLERANCJE WYMIAROWE SAPA TOLERANCJE WYMIAROWE SAPA Tolerancje wymiarowe SAPA zapewniają powtarzalność wymiarów w normalnych warunkach produkcyjnych. Obowiązują one dla wymiarów, dla których nie poczyniono innych ustaleń w trakcie

Bardziej szczegółowo

szkło klejone laminowane szkło klejone z użyciem folii na całej powierzchni.

szkło klejone laminowane szkło klejone z użyciem folii na całej powierzchni. SZKŁO LAMINOWANE dokument opracowany przez: w oparciu o Polskie Normy: PN-B-13083 Szkło budowlane bezpieczne PN-EN ISO 12543-5, 6 Szkło warstwowe i bezpieczne szkło warstwowe PN-EN 572-2 Szkło float definicje

Bardziej szczegółowo

Wszelkie prawa zastrzeŝone Mazowieckie Centrum Profilaktyki UzaleŜnień DOPALACZE. nowy problem: medyczny, prawny, społeczny, moralny

Wszelkie prawa zastrzeŝone Mazowieckie Centrum Profilaktyki UzaleŜnień DOPALACZE. nowy problem: medyczny, prawny, społeczny, moralny DOPALACZE nowy problem: medyczny, prawny, społeczny, moralny UWAGI: 1. PowyŜsze wskazówki podane są jedynie w celach informacyjnych i nie zastąpią udziału w profesjonalnych szkoleniach lub doradztwa specjalisty

Bardziej szczegółowo

D-10.03.01. TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

D-10.03.01. TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH D-10.03.01. TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH 147 1. WSTĘP 1.1. Przedmiot ST Przedmiotem niniejszej ogólnej specyfikacji technicznej (ST) są wymagania dotyczące wykonania i odbioru robót

Bardziej szczegółowo

Rozwój konstrukcji soczewek sztywnych

Rozwój konstrukcji soczewek sztywnych Conflex air (Wohlk, 18) W pełni asferyczna konstrukcja z polimeru fluorowego, dopasowywana równolegle w części centralnej. TD =,30 mm,,80 mm, 10,30 mm BOZR = 7,20 8,0 mm Asferyczne peryferia e = 0,4.2

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011

Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011 Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011 KOD UCZNIA.. ( wpisuje uczeo) Informacja dla Komisji Konkursowej ( komisja wypełnia po sprawdzeniu

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych

Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych Rosnący popyt, zmniejszanie się źródeł wody oraz rosnące koszty jej uzdatniania przyczyniły się w ostatnich latach do wzrostu zainteresowania redukcją

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

PORÓWNANIE WŁASNOŚCI WYBRANYCH WOSKÓW DENTYSTYCZNYCH. Moczulska Anna Maria

PORÓWNANIE WŁASNOŚCI WYBRANYCH WOSKÓW DENTYSTYCZNYCH. Moczulska Anna Maria PORÓWNANIE WŁASNOŚCI WYBRANYCH WOSKÓW DENTYSTYCZNYCH Moczulska Anna Maria Wstęp W szybko rozwijającej się współczesnej protetyce wykorzystuje się rozmaite materiały naturalne i syntetyczne. Woski dentystyczne

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z PREFABRYKOWANYCH PŁYT DROGOWYCH ŻELBETOWYCH PEŁNYCH

SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z PREFABRYKOWANYCH PŁYT DROGOWYCH ŻELBETOWYCH PEŁNYCH SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z PREFABRYKOWANYCH PŁYT DROGOWYCH ŻELBETOWYCH PEŁNYCH SPIS TREŚCI 1. WSTĘP 2. MATERIAŁY 3. SPRZĘT 4. TRANSPORT 5. WYKONANIE ROBÓT

Bardziej szczegółowo

Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe

Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe Linie elektroenergetyczne. Decyzje środowiskowe Autor: Sergiusz Urban - WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr Sp. K. ( Energia Elektryczna marzec 2013) Realizacja wielu inwestycji nie pozostaje bez wpływu

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

D.04.01.01. PROFILOWANIE I ZAGĘSZCZANIE PODŁOśA POD WARSTWY KONSTRUKCYJNE NAWIERZCHNI

D.04.01.01. PROFILOWANIE I ZAGĘSZCZANIE PODŁOśA POD WARSTWY KONSTRUKCYJNE NAWIERZCHNI D.04.01.01. PROFILOWANIE I ZAGĘSZCZANIE PODŁOśA POD WARSTWY KONSTRUKCYJNE NAWIERZCHNI 1. WSTĘP 1.1. Przedmiot SST Przedmiotem niniejszej specyfikacji technicznej (ST) są wymagania dotyczące wykonania i

Bardziej szczegółowo

AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ

AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ AUTOCAD MIERZENIE I PODZIAŁ Czasami konieczne jest rozmieszczenie na obiekcie punktów lub bloków, w równych odstępach. Na przykład, moŝe zachodzić konieczność zlokalizowania na obiekcie punktów oddalonych

Bardziej szczegółowo

1. BADANIE SPIEKÓW 1.1. Oznaczanie gęstości i porowatości spieków

1. BADANIE SPIEKÓW 1.1. Oznaczanie gęstości i porowatości spieków 1. BADANIE SPIEKÓW 1.1. Oznaczanie gęstości i porowatości spieków Gęstością teoretyczną spieku jest stosunek jego masy do jego objętości rzeczywistej, to jest objętości całkowitej pomniejszonej o objętość

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Raport Coachowie Europa i Polska

Raport Coachowie Europa i Polska Raport Coachowie Europa i Polska COACHING W związku z róŝnymi definicjami i róŝnym rozuminiem coachingu, obliczenie zapotrzebowania na coachów i adekwatny do tego potencjał szkół coachingu został oparty

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć i zabaw Z Nauką w Las dla dzieci w wieku 5-6 lat

Scenariusz zajęć i zabaw Z Nauką w Las dla dzieci w wieku 5-6 lat Scenariusz zajęć i zabaw Z Nauką w Las dla dzieci w wieku 5-6 lat Cele ogólne: - poznanie budowy pojedynczego drzewa - zwrócenie uwagi na róŝnorodność w świecie drzew - poznanie funkcji i znaczenia drzewa

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE NUMERYCZNE POLA PRZEPŁYWU WOKÓŁ BUDYNKÓW

MODELOWANIE NUMERYCZNE POLA PRZEPŁYWU WOKÓŁ BUDYNKÓW 1. WSTĘP MODELOWANIE NUMERYCZNE POLA PRZEPŁYWU WOKÓŁ BUDYNKÓW mgr inż. Michał FOLUSIAK Instytut Lotnictwa W artykule przedstawiono wyniki dwu- i trójwymiarowych symulacji numerycznych opływu budynków wykonanych

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Bogdan Majka. Dobór kształtek do systemów rurowych. Sztywności obwodowe.

Bogdan Majka. Dobór kształtek do systemów rurowych. Sztywności obwodowe. Bogdan Majka Dobór kształtek do systemów rurowych. Sztywności obwodowe. Toruń 2012 Copyright by Polskie Stowarzyszenie Producentów Rur i Kształtek z Tworzyw Sztucznych Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie,

Bardziej szczegółowo

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975.

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. E.Frątczak A.Ptak-Chmielewska M.Pęczkowski I.Sikorska Zakład Analizy Historii Zdarzeń i Analiz Wielopoziomowych

Bardziej szczegółowo

Reprezentacja i analiza obszarów

Reprezentacja i analiza obszarów Cechy kształtu Topologiczne Geometryczne spójność liczba otworów liczba Eulera szkielet obwód pole powierzchni środek cięŝkości ułoŝenie przestrzenne momenty wyŝszych rzędów promienie max-min centryczność

Bardziej szczegółowo

POWSZECHNE USŁUGI POCZTOWE

POWSZECHNE USŁUGI POCZTOWE POWSZECHNE USŁUGI POCZTOWE PRZESYŁKI LISTOWE 1. Przesyłka listowa nierejestrowana, w tym nadana na poste restante do 50 g 1,35 2,10 1,55 2,30 ponad 100 g do 350 g ponad 350 g do 500 g ponad 500 g do 1000

Bardziej szczegółowo

ObciąŜenie treningowe wyraŝa wysiłek wykonywany przez sportowca w

ObciąŜenie treningowe wyraŝa wysiłek wykonywany przez sportowca w WYKŁAD III Struktura obciąŝeń treningowych Aby kierować treningiem sportowym naleŝy poznać relację pomiędzy przyczynami, a skutkami, pomiędzy treningiem, a jego efektami. Przez wiele lat trenerzy i teoretycy

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING Starzenie się skóry jest rezultatem wpływu wielu czynników biologicznych, biochemicznych i genetycznych na indywidualne jednostki. Jednocześnie wpływ czynników zewnętrznych chemicznych i fizycznych determinują

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji biologii. Temat: Zasięgi geograficzne organizmów. Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony

Konspekt lekcji biologii. Temat: Zasięgi geograficzne organizmów. Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony Renata Stoczkowska MSCDN Wydział w Warszawie Konspekt lekcji biologii Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony czas trwania zajęć: 45 min Temat: Zasięgi geograficzne organizmów

Bardziej szczegółowo

Systemy transportu międzyoperacyjnego stosowane w malarniach proszkowych.

Systemy transportu międzyoperacyjnego stosowane w malarniach proszkowych. Tytuł: Systemy transportu międzyoperacyjnego stosowane w malarniach proszkowych. Systemy transportu międzyoperacyjnego są jednym z najwaŝniejszych elementów linii malarskich mimo, Ŝe nie mają znaczenia

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI POLITECHNIKI ŁÓDZKIEJ BADANIE PRZETWORNIKÓW POMIAROWYCH

INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI POLITECHNIKI ŁÓDZKIEJ BADANIE PRZETWORNIKÓW POMIAROWYCH INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI POLITECHNIKI ŁÓDZKIEJ ZAKŁAD ELEKTROWNI LABORATORIUM POMIARÓW I AUTOMATYKI W ELEKTROWNIACH BADANIE PRZETWORNIKÓW POMIAROWYCH Instrukcja do ćwiczenia Łódź 1996 1. CEL ĆWICZENIA

Bardziej szczegółowo

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Opracowany przez WYG International Sp. z o.o. Katowice, czerwiec 2009 Wnioski Odsetek osób deklarujących wiedzę o prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów

Rolnictwo ekologiczne z korzyścią dla środowiska i człowieka. Realizacja PROW - korzyści i bariery. Anna Kuczuk, OODR Łosiów Anna Kuczuk, OODR Łosiów Rolnictwo stanowi jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki niemal każdego kraju, pełniąc istotne funkcje natury ekonomicznej, społecznej i środowiskowej. Gleba, woda, powietrze

Bardziej szczegółowo

Układ krążenia krwi. Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. 2014-11-18 Biofizyka 1

Układ krążenia krwi. Bogdan Walkowiak. Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka. 2014-11-18 Biofizyka 1 Wykład 7 Układ krążenia krwi Bogdan Walkowiak Zakład Biofizyki Instytut Inżynierii Materiałowej Politechnika Łódzka 2014-11-18 Biofizyka 1 Układ krążenia krwi Source: INTERNET 2014-11-18 Biofizyka 2 Co

Bardziej szczegółowo

Nowe uniwersalne przejście dachowe dla pokryć dachówkowych. Trwałe i wszechstronne

Nowe uniwersalne przejście dachowe dla pokryć dachówkowych. Trwałe i wszechstronne Nowe uniwersalne przejście dachowe dla pokryć dachówkowych Trwałe i wszechstronne Nowość dla pokryć dachówkowych Nowe uniwersalne przejście dachowe dla pokryć dachówkowych, dopełnia szeroki asortyment

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER CHARATERYSTYA WIĄZI GENEROWANEJ PRZEZ LASER ształt wiązki lasera i jej widmo są rezultatem interferencji promieniowania we wnęce rezonansowej. W wyniku tego procesu powstają charakterystyczne rozkłady

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Piotr Bałdys Fizyka techniczna sem. IX Plan seminarium Wstęp Skład izotopowy węgla w

Bardziej szczegółowo

Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991

Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991 Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991 Strefy pracy kończyn górnych [PN-91/N 08018] Normalizacja PN-91/N-08018 strefy pracy kończyn

Bardziej szczegółowo

DACHÓWKI CERAMICZNE OZNACZNANIE WŁAŚCIWOŚCI GEOMETRYCZNYCH

DACHÓWKI CERAMICZNE OZNACZNANIE WŁAŚCIWOŚCI GEOMETRYCZNYCH DACHÓWKI CERAMICZNE OZNACZNANIE WŁAŚCIWOŚCI GEOMETRYCZNYCH NORMY PN-EN 1304:2013-10 - Dachówki ceramiczne. Definicje i specyfikacja wyrobów PN-EN 1024:2012 - Dachówki ceramiczne. Określanie właściwości

Bardziej szczegółowo

(Carcinoma of the Adrenal Gland)

(Carcinoma of the Adrenal Gland) RAK KORY NADNERCZA (dotyczy pacjentów>20 roku Ŝycia) (Carcinoma of the Adrenal Gland) Barbara Górnicka, Łukasz Koperski 1. Materiał chirurgiczny: nadnercze, nadnercze z tkankami otaczającymi (określ) Inne

Bardziej szczegółowo

SPIRAFLEX. efektywne przewodzenie energii

SPIRAFLEX. efektywne przewodzenie energii SPIRAFLEX efektywne przewodzenie energii efektywna rura do wymienników ciepła i zimna firmy BRUGG Maksymalna wymiana ciepła bez odkładania się osadu wapiennego W przypadku rur spiralnie pofalowanych dochodzi

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

na kierunku: Kosmetologia

na kierunku: Kosmetologia Oszacowanie rozpowszechnienia zjawiska palenia oraz wiedzy i stopnia świadomości na temat szkodliwości palenia program prozdrowotny prowadzony w latach akademickich 2006/07 i 2007/08 Streszczenie na kierunku:

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z MATEMATYKI W KLASIE IV TECHNIKUM.

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z MATEMATYKI W KLASIE IV TECHNIKUM. ZAGADNIENIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY Z MATEMATYKI W KLASIE IV TECHNIKUM. I. Podstawowe pojęcia statystyki. 1. Sposoby prezentowania danych, interpretacja wykresów. 2. Mediana i dominanta. 3. Średnia arytmetyczna

Bardziej szczegółowo