Biofeedback POLITECHNIKA OPOLSKA WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I FIZJOTERAPII KIERUNEK FIZJOTERAPIA DOMINIKA RAUDZIS BIOFEEDBACK

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biofeedback POLITECHNIKA OPOLSKA WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I FIZJOTERAPII KIERUNEK FIZJOTERAPIA DOMINIKA RAUDZIS BIOFEEDBACK"

Transkrypt

1 POLITECHNIKA OPOLSKA WYDZIAŁ WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I FIZJOTERAPII KIERUNEK FIZJOTERAPIA DOMINIKA RAUDZIS BIOFEEDBACK Opole,

2 2 SPIS TREŚCI 1. Wstęp Rys historyczny Cel pracy Rodzaje biofeedbacku EEG EMG GSR oddechowy temperaturowy HEG SCP EEG jako trening mózgu Budowa ośrodkowego układu nerwowego Elektryczna aktywność mózgu (fale mózgowe) Wpływ neurofeedbacku na układ nerwowy Przebieg treningu neurofeedback Urządzenia do treningu mózgu z użyciem neurofeedbacku w fizjoterapii jako trening relaksacyjny Wskazania i przeciwwskazania Wnioski Streszczenie Literatura Wykaz tabel Wykaz rycin...68

3 3 1. Wstęp, czyli biologiczne sprzężenie zwrotne, jest wszechstronnym systemem treningu, który wywołuje zmiany w funkcjonowaniu wielu układów organizmu; pozwala uzyskać informację zwrotną o zachowaniu danego narządu. Umożliwia to kontrolowanie sygnałów pochodzących z OUN i ewentualnej korekty, jeśli wystąpią jakiekolwiek zaburzenia. Pozwala to na wyjście nauki poza laboratoria i wkroczenie na teren praktyki. ukazał ogromne niewykorzystane dotychczas możliwości mózgu, które z powodzeniem można wykorzystywać do leczenia depresji, stanów lękowych, ADHD, skutków stresu, zaburzeń procesów uczenia się, koncentracji i pamięci oraz leczenia takich zaburzeń, jak nie trzymanie moczu, chroniczny ból, nad- i niedociśnienie, zaburzenia rytmu serca czy padaczkę. Osoba poddawana terapii steruje własnym obrazem EEG. Daje to dowód na to, iż jesteśmy w stanie siłą własnego umysłu sterować funkcjami fizjologicznymi naszego organizmu. Dzięki odpowiedniej liczbie treningów możemy w sposób celowy wzmacniać, bądź osłabiać czynności bioelektryczne mózgu. Dla pacjentów, biofeedback jest maszyną działającą jako pewnego rodzaju szósty zmysł, który pozwala im zobaczyć lub usłyszeć wewnętrzne działanie ich ciała i za pomocą własnych myśli sterowanie tym wewnętrznym mechanizmem. Nie należy jednak traktować biofeedbacku jako cudownego leku na wszystko. Ryc. 1. Schemat działania biofeedbacku [32]

4 4 2. Rys historyczny Historia behawioryzmu, biofeedbacku podszyta jest elementami technologii, elektroniki, psychologii i neurologii. Eksperymentalne i innowacyjne badania indywidualistów dały podwaliny do stworzenia nowej terminologii i zmieniły obraz neurofizjologii. Wielu uważa, że badania naukowe Richarda Catona są pierwszymi kluczowymi wydarzeniami w dziedzinie biofeedback. W 1875 roku odkrył, iż praca bioelektryczna mózgu współgra z aktywnością mentalną. Jego doświadczenia polegały na umieszczaniu na odsłoniętym mózgu zwierząt elektrod. Zanotował też pewną aktywność na skórze głowy tych zwierząt. W 1920 roku niemiecki psychiatra Hans Berger odnotował, jako pierwszy, elektryczną aktywność na skórze głowy człowieka. Był również pierwszym, który udokumentował to na papierze. Aktywność tą nazwał falą alfa - od alfabetu greckiego, ale jest ona również nazywana rytmem Bergera. Berger odkrył, iż myślenie i przytomny udział zwiększają frekwencję beta z 13 Hz do ok. 30. Jego praca na ten temat opublikowana w 1929 roku w artykule Über das Elektrenkephalogramm des Menschen stała się kamieniem milowym w neurologii. Berger uważał, że występowanie zakłóceń w EEG łączy się z nieprawidłowościami klinicznymi. Wielu naukowców na tej podstawie stworzyło protokoły robocze do treningu neurofeedback, łącząc dane obszary kory mózgu z występującymi zaburzeniami poznawczymi i zachowania. Inni naukowcy zajmowali się obserwacją biologicznych reakcji organizmu. Carl Jung zajmował się badaniem galwanicznej reakcji skóry (GSR). Obserwował zmiany w aktywności elektrodermalnej podczas ćwiczeń wymagających skojarzeń i myślenia. Dążył do znalezienia połączenia odpowiedzi fizjologicznej z kwestią psychologiczną organizmu. Teoretycznie, słowa o znaczeniu emocjonalnym współgrały z oddźwiękiem w GSR. Udowodnił w ten sposób, że ciało może być używane do aktywowania sfery psychicznej i wykazał korelację między psychoterapią i fizjologią. W 1930 roku Edgar Adrian i B.H.C. Matthews potwierdzili odkrycie Bergera w kwestii fal elektrycznych i zajęli się badaniem wpływu wzmocnionego światła migocącego na fale mózgowe. Byli pionierami w zastosowaniu wzmacniacza różnicowego. Ich badania ukazały, iż schemat fal mózgowych może zostać zmieniony poprzez szczególne sekwencje światła błyskowego i migocącego. Fale te przedstawiają zmiany w EEG, ale nie spełniają podstawowych zasad biofeedbacku, ponieważ to nie jest biologiczna informacja zwrotna dla

5 5 ćwiczącego jest to tylko jednokierunkowy proces, w którym brakuje specyfiki neurofeedbacku. Jednak badania wykazały skuteczność świetlnej stymulacji w określonych warunkach i wielu trenerów neurofeedback stosuje ją jako przygotowanie do części właściwej treningu. W 1950 roku niektórzy naukowcy zakwestionowali koncepcję dobrowolnej kontroli autonomicznego układu nerwowego. Biologiczne procesy, takie jak rytm serca, ciśnienie krwi oraz temperatura dłoni były przypuszczalnie pod kontrolą automatycznego układu sterującego. Jednakże w 1960 badania Neala E. Miller'sa wykazały, iż trenujący może zmienić funkcje AUN poprzez wytwarzanie odruchu warunkowego. Dlatego też odruchy warunkowe wytrenowane w procesie biofeedbacku były naukowo możliwe. W ten sposób założenia biofeedbacku stały się bezpieczne. W 1963 roku John Basmajian odkrył podstawowe zasady elektromiografii (EMG) [3]. Badał on komórki nerwowe kory ruchowej, które przewodzą pobudzenie do komórek mięśniowych ciała. Zorganizowana droga nerwowa w korze ruchowej nazywana jest jednostką motoryczną. Pojedyncza jednostka przewodzi pobudzenie mogące kontrolować kilka do kilku milionów komórek mięśniowych. Basmajian wybrał jednostkę motoryczną, która kontrolowała komórki mięśniowe kciuka. Umieścił małe igłowe elektrody na mięśniach kciuka. Nikt nie widział ruchów kciuka, ale połowa z 16 badanych była w stanie kontrolować bodźcowanie pojedynczej jednostki motorycznej w mózgu, która aktywowała mięsień [13]. Basmajian wykazał, że pojedyncza jednostka motoryczna zaczynająca się w korze ruchowej i biegnąca do kciuka może ulec warunkowanej kontroli. Wykorzystał oscyloskop, aby uzyskać rzeczywisty czas odczytu, który odzwierciedlałby elektryczną aktywność mięśnia. Nauka kontrolowania pojedynczej jednostki motorycznej nie była praktycznym zastosowaniem biofeedbacku, ale skutecznie ukazała połączenie umysłu z ciałem. Kilka lat później badania Basmajiana otworzą drzwi do kontroli wszystkich grup mięśniowych. Płaskie elektrody przyklejone do skóry zastąpią pojedyncze elektrody igłowe, a nieinwazyjna forma EMG będzie nazywana powierzchniowym elektroencefalografem (SEMG). Rok 1963 okazał się przełomowy dla badań Josepha Kamiya. Chciał sprawdzić, czy możliwe jest świadome rozpoznawanie fal mózgowych. Jego eksperyment okazał się sukcesem. Potwierdził ludzka możliwość do kontrolowania fal mózgowych za pomocą urządzeń. Kamiya zapoczątkował trening fal alfa. Dawał trenującemu werbalną informację za każdym razem, kiedy znajdował się w stanie alfa, aż pacjent sam nauczył się rozpoznawać ten stan. Udowodnił w ten sposób ludzkie zdolności do kontroli fal mózgowych. Doświadczenie Kamiya było przykładem prawidłowego treningu biofeedback, ponieważ ćwiczący

6 6 otrzymywał informacje z zewnątrz (werbalną), która była odzwierciedleniem jego pracy wewnętrznej. Tak narodził się neurofeedback. Od tej pory wszystkie rodzaje biofeedbacku bazują na tej samej zasadzie - podwójnego procesu wprowadzonego przez Kamiya. Niespełna 5 lat po odkryciu Kamiya'sa, Barry Sterman opublikował swój eksperyment będący momentem przełomowym w nauce. Badał koty w kierunku wzrostu rytmu sensomotorycznego (SMR) w przedziale Hz. Ta frekwencja zazwyczaj wzrastała, gdy aktywność motoryczna kotów obniżała się. Kolejne badanie wykonał na 50 kotach. 10 z nich było wcześniej poddawane treningowi SMR, a 40 nie. Wszystkim podał hydrazynę powodującą drgawki. Koty, które były wcześniej ćwiczone wykazały obojętność na zaaplikowaną substancję w przeciwieństwie do reszty. Udowodnił w ten sposób pozytywny wpływ podwyższonego rytmu fal SMR na obniżanie się napadów padaczkowych [3]. W 1968 roku na zgromadzeniu naukowym porównano wyniki tej nowej technologii. Delegatami byli m. in. Elmer Green, Thomas Budzynski i Joe Kamiya. Pierwsza przewodnicząca tego zgromadzenia, Barbara Brown, nadała nazwę nowemu działowi nauki: biofeedback, a neurofeedback został sklasyfikowany jako jeden z działów biofeedbacku [13]. W tym samym roku Budzynski i John Stoyva zajęli się badaniem wpływu biofeedback SEMG na napięcie mięśni. Nie skupiali się na izolowanej jednostce motorycznej pobudzanej elektrodami igłowymi, tylko ćwiczyli całe partie mięśni za pomocą elektrod skórnych. W ich badaniach elektrody były umieszczane nad głównymi mięśniami powodując przez to redukcję napięcia mięśniowego w brzuścu. Praktycy zajmujący się neurofeedbackiem interesują się napięciem mięśni twarzy i szyi, ponieważ wykazuje korelację z zapisem EEG. Margaret Ayers stworzyła swoją własną linię sprzętu i otworzyła pierwszą prywatną klinikę neurofeedbacku specjalizującą się w leczeniu urazów mózgu. Sterman, Ayers oraz Joel Lubar (zajmujący się badaniem koncentracji, procesu nauki i elektroencefalografią) stworzyli źródło podstawowych informacji badawczych. Skupili się na rehabilitacji poznawczej i zaburzeniach umysłowych z pominięciem szczegółowej analizy psychologicznej. W latach na podstawie normatywnej bazy danych ocena ilościowa EEG (QEEG) stała się rzeczywistością. Zastosowano komputerową analizę. Pionierami w rozwoju EEG oraz wielkich normatywnych i dyskryminujących EEG baz danych byli Frank Duffy, E. Roy John i Robert Thatcher. Zaistniała wówczas możliwość porównania pojedynczych wzorów fal mózgowych do losowo wybranej normatywnej grupy kontrolnej. Zdobywanie danych QEEG jest procesem zbierania danych z różnych obszarów skóry głowy, które dostarczają szeroki kliniczny obraz kory mózgowej w akcji. Obrazowanie mózgu za pomocą

7 7 normatywnej bazy danych doprowadziło do stworzenia topografii mapy mózgu. Neurolodzy, którzy zainteresowali się QEEG zauważyli obecność iglic w morfologii fal, co wskazywało na występowanie czynników napadowych. W tym samym czasie, kiedy tworzono normatywną bazę danych, Lexicor Medical Technology, Inc., rozwinął 19-kanałowy system do nabywania danych QEEG. Stworzyli również dwukanałowy system treningu neurofeedback, który stał się podstawowym instrumentem nowoczesnego pola neurofeedbacku. Lexicor wprowadził neuroterapię w dobę komputera. Od tej pory publikowane badania nie opierały się już na niekomputerowych jednostkach nabywania danych. We wczesnych latach 80. neurofeedback nie był dość znany. Potrzebował reklamy. Margaret Ayers przedstawiła go Siegfriedowi i Sue Othmer i wspólnie stworzyli swoje własne przedsięwzięcie EEG-Spectrum. Stali się centrum neurofeedbacku. Othmerowie promowali użycie grafiki komputerowej oraz dźwięków do treningu stanów głębokich. Zwrócili uwagę na połączenie pomiędzy neuroterapią a psychoterapią. W latach 90. EEGSpectrum przeprowadzono wiele programów treningowych, które podkreśliły wartość emocjonalnych i psychologicznych reakcji pacjenta podczas treningu. W 1986 roku Eugene Peniston i Paul Kulkosky użyli specjalnego protokołu do leczenia pourazowych zaburzeń stresowych (PTSD). Ułatwili stan pomroczny (zamroczenia) uczenia się poprzez nagradzanie zarówno stanu alfa, jak i theta. Ich protokół został nazwany treningiem stanów głębokich. Prowadzone wizualizacje i treningi temperatury skóry były również częścią tego protokołu. Pierwsze badania orientacyjne dotyczyły małej liczby weteranów z Wietnamu. 2 lata później Peniston i Kulkosky zbadali efekt treningu neurofeedback u weteranów, którzy mieli zdiagnozowany alkoholizm i PTSD. Obydwa badania uzyskały pozytywne wyniki. Nie byli oni pierwszymi badającymi wpływ treningu na stany głęboki, lecz ich badania były wyjątkowe pod względem zastosowania ich w specyficznych zaburzeniach w kontrolowanym środowisku. Dawniej stany głębokie lub stany pomroczne uczenia się były degradowane do domeny własnego subiektywnego świata wewnętrznego każdego pacjenta ćwiczącego. Teraz efektywność neuroterapii alfa/theta poddawana jest rygorowi naukowo zbadanych wyników. Najważniejszym wydarzeniem w historii neurofeedbacku było doprowadzenie do rozwoju teorii w praktyce klinicznej. Odkrycia Stermana ukierunkowały się na leczenie epilepsji, a dzięki badaniom Kamiya neuroterapia została uznana za skuteczną metodę rozwiązywania skutków urazów, leczenia uzależnień, psychologicznej pracy głębi i jako trening maksymalnej wydajności.

8 8 Neuroterapia rozwinęła się w dwie dziedziny rosnące zgodnie obok siebie. Jedna dziedzina skupiła się na normalizowaniu EEG, podczas gdy druga na wzroście osobistym i elastyczności umysłowej. Osoba początkująca w neurofeedbacku może mylnie zakładać, że wszyscy zwolennicy tej terapii podążają podobnymi teoretycznymi drogami z podobnymi metodami leczenia. Jednak tak nie jest, ponieważ treningi neurofeedback różnią się od siebie. Niektórzy terapeuci są jakby terapeutami kognitywnymi zajmującymi się tworzeniem modeli umysłu. Pokonali niekonwencjonalne myślenie, ponieważ nacisk położyli na poprawę nieprawidłowych wzorów EEG wykorzystując jednokanałowy system treningu kierowany przez dane QEEG. Inni neuroterapeuci są jak dynamiczni psychoterapeuci, którzy wywołują całkowite, a nie selektywne, zmiany w EEG. Wielokanałowy system treningu jest częściej używany niż pojedynczy, ponieważ pacjenci łatwiej przystosowują się osiągając maksymalną wydajność treningu. Istnieje wiele klinik, które wybierają sposób treningu. Niektórzy rozpoczynają od kory sensomotorycznej. Inni poprzedzają leczenie badaniami wykorzystując różne sposoby do zbierania danych EEG. Innym faktem różniącym terapeutów od siebie, to suma czasu i energii wykorzystywanej we wstępnej ocenie. Początkowe oceny zajmują od 1,5 do 4,5 godziny. Dłuższe oceny obejmują zdobywanie danych QEEG, testowanie komputerowe, listy sprawdzające zachowanie, wywiad psychiatryczny, oraz wywiad medyczny i psychologiczny. Niektórzy specjaliści nie rozpoczynają treningu neurofeedback bez danych QEEG i topograficznej mapy mózgu, aby wybrać odpowiedni protokół. Inni z kolei oceniają EEG alternatywnymi metodami, a protokoły leczenia są ukształtowane w zgodzie z reakcją pacjenta na dany protokół [3].

9 9 3. Cel pracy Celem pracy jest przedstawienie najnowszej nieinwazyjnej metody neurorehabilitacji, łączącej w sobie psycho- i neurofizjologię służącą do poprawy pamięci, ulepszenia motoryki ciała, zwiększenia koncentracji, polepszenia samopoczucia, wspomożenia leczenia zaburzeń psychosomatycznych, chorób neurologicznych oraz psychicznych, jako alternatywnej formy w stosunku do farmakoterapii. Może ją całkowicie zastąpić, bądź uzupełnić. Przewagę metodzie biofeedback daje to, iż jest ona całkowicie bezpieczna, bez żadnych skutków ubocznych. Jednak, aby przyniosła skutek potrzebna jest współpraca pacjenta. Bez jego silnej woli i uporu do osiągnięcia jak najlepszych wyników, uzyskanie efektów jest bliskie zeru.

10 10 4. Rodzaje biofeedbacku 4.1. EEG EEG, nazywany również neurofeedbackiem, jest jedną z form biofeedbacku. Wykorzystuje do monitorowania i trenowania właściwość, że mózg ludzki w ramach swojej aktywności wytwarza różne zakresy fal mózgowych, charakterystycznych dla różnych rodzajów tej aktywności. Podstawowym założeniem treningu jest wykorzystanie plastyczności mózgu, czyli zdolności neuronów do przekształceń funkcjonalnych. Pozwala to na poprawę pracy mózgu oraz lepsze funkcjonowanie organizmu. Neurofeedback stwarza możliwość naprawienia dysfunkcji mózgu, w których występuje nieprawidłowy rytm fal o pewnych częstotliwościach. Niedobór tych fal uniemożliwia wykonywanie pewnych czynności, takich jak np. problem ze skupieniem się nad wykonywanym zadaniem u dzieci z ADHA i ADD [23]. Urządzeniem do treningu neurofeedback jest elektroencefalograf z odpowiednim oprogramowaniem. Umieszcza się w różnych miejscach na skórze czaszki pacjent elektrody, których zadaniem jest zbieranie danych o występowaniu w danym momencie poszczególnych rytmów fal mózgowych. Oprogramowanie z kolei przekształca te informacje w zrozumiały dla pacjenta obraz. Zadaniem pacjenta jest skupienie się na tym obrazie, aby siłą swojej woli poruszyć np. rower widziany na ekranie. Poprzez skupienie aktywuje swój mózg i uczy się nim sterować. Neurofeedback najczęściej stosowany jest w terapii dzieci z ADHD i ADD, u osób z zaburzeniami procesu uczenia się, z padaczką, po urazach czaszkowych.. również osoby zdrowe korzystają z terapii w celu poprawy pamięci i koncentracji [20].

11 EMG EMG elektromiograf, nazywany jest również miofeedback. Metoda ta przez Kinalskiego, powtarzającego za Milanowską, określana jest jako ćwiczenia czynne samokontrolowane (CCSK). Pacjent z porażeniem mięśniowym wg Lovetta określanym na 0, czy 1 zostaje podłączony do aparatu obrazującego czynności skurczowe mięśni, które pacjentowi przedstawiane są w formie sygnału dźwiękowego lub świetlnego [7]. Takie zastępcze biologiczne sprzężenie zwrotne polega na tworzeniu 2 zamkniętych pętli obiegu informacji. Pętla wewnętrzna powstaje w układzie nerwowym w formie czynności bioelektrycznej mięśnia ćwiczonego, a pętla zewnętrzna w urządzeniu technicznym. Odbiera ona informację wychodzącą z układu nerwowego, przetwarza na informację zrozumiałą dla pacjenta wzrokową lub słuchową i poprzez wybrany zmysł wchodzi z powrotem do układu nerwowego [5]. Mogą to być ćwiczenia ukierunkowane na wzmacnianie (torowanie) aktywności bioelektrycznej ćwiczonego mięśnia, ale również ćwiczenia hamujące aktywność mięśni antagonistycznych [7]. Stosuje się różnej wielkości elektrody w zależności od wielkości mięśnia, które umocowuje się z pastą elektrolityczną dla poprawy przewodnictwa. Ćwiczenia trwają początkowo 10 do 15 minut, stopniowo wydłużając je do minut. Dla osiągnięcia jak najszybszych efektów treningi mogą być wykonywane codziennie [5]. Poprzez wytworzenie wizualizacji wzmacnia się motywacja pacjenta do dalszych ćwiczeń, ponieważ obiektywizuje to efekt jego wysiłku [7].

12 12 Ryc. 2. Rysunek schematyczny techniki wykonywania ćwiczenia czynnego samokontrolowanego mięśnia naramiennego, którego siła oceniona testem kodowym Lovetta wykazuje stopień 1-wszy (wg skali numerycznej 6-stopniowej). Śladowa czynność bioelektryczna mięśnia, rejestrowana elektrodą powierzchowną dwubiegunową (1), jest wzmacniana i monitorowana przez aparat (2). Ćwiczący obserwuje wyświetlane na ekranie (3) potencjały czynnościowe zachowań jednostek ruchowych i wysłuchuje generowany przez głośnik (4) dźwięk wyładowań bioelektrycznych. (5) elektroda uziemiająca [7].

13 GSR GSR (Galvanic Skin Response) lub BSR (Basal Skin Response), czyli reakcja skórno - galwaniczna odpowiedzialny jest za mierzenie elektrycznego przewodnictwa skóry, która wykazuje tendencję zmienną, w zależności od stanu układu wegetatywnego. Kontrola temperatury i oporności skóry uzależnionych od tego stanu, pozwala na uzyskanie równowagi układu współczulnego i centralnego [36]. Na opuszki palców zakłada się elektrody, które emitują słaby prąd galwaniczny. Informacje z organizmu są elektronicznie wzmocnione i przekazywane do komputera, pokazując w ten sposób zależności między stanem somatycznym a psychicznym człowieka jego skrywany stan napięcia emocjonalnego. Wyniki wysokie (niska potliwość) oznaczają niską aktywność współczulną, a niskie aktywność wysoką, która w większości przypadków spowodowana jest stresem objawiającym się nasiloną potliwością rąk i stóp z uczuciem ich zimna. Z tego właśnie powodu metoda ta jest wykorzystywana w wykrywaczach kłamstw (poligrafach i wariografach), gdzie informacja z opuszek palców jest przedstawiana graficznie i odpowiednio interpretowana. Jeśli jednak nauczymy się kontrolować temperaturę, oporność skóry, akcję serca i oddech, będziemy w stanie działać opanowani w każdych warunkach, nie tracąc kontroli nad sobą. Wzmocnione informacje zwrotne z organizmu przedstawiane w formie dźwiękowej lub graficznej na monitorze ukazują pacjentowi jego postępy i mobilizują do osiągnięcia zamierzonego celu [2]. GSR jest najbardziej czułym pomiarem ze wszystkich rodzajów biofeedbacku. W medycynie wykorzystywany jest do monitorowania przebiegu psychoterapii i hipnoterapii, do leczenia nadciśnienia, dychawicy oskrzelowej i nadmiernego pocenia się. Dla osób zdrowych polecany jest ze względu na naukę panowania nad swoimi emocjami oraz w celu poprawy koncentracji [37].

14 oddechowy oddechowy służy do wspomagania procesu leczenia padaczki, chorób układu oddechowego i krążeniowego. Zakłada się, iż nieprawidłowy oddech może być spowodowany m. in. bólem, stresem, czy strachem. Aparat składa się z czujnika rytmu i długości wydechów. Pacjent otrzymuje w ten sposób informacje o badanych funkcjach przedstawione w postaci krzywej audiowizualnej i stara się je kontrolować, wpływając w ten sposób na ataki padaczki, na krążenie i oddech. [37].

15 temperaturowy Na opuszek palca zakłada się termistor czujnik temperatury. Obrazuje on temperaturę skóry, którą, poprzez treningi, pacjent uczy się podwyższać, przekraczając temperaturę fizjologiczną. Można osiągnąć taki cel, ponieważ ciepłota skóry nie zależy tylko od czynników zewnętrznych, ale również od stanu psychicznego i fizjologicznego człowieka, wynikającego ze stanu układu współczulnego i przywspółczulnego. Podwyższony stan współczulny oznacza przygotowanie człowieka do walki lub ucieczki. Uaktywnia się w stanach stresowych. Powoduje m. in. zwężenie naczyń krwionośnych obwodowych, w celu zapobiegnięcia utraty ciepła. Jeśli stan przedłuża się, dochodzi do zaburzenia ukrwienia kończyn. Jego przeciwnikiem jest układ przywspółczulny odpowiedzialny za odpoczynek, przywracający organizmowi względną harmonię. Trening stosuje się w celach relaksacyjnych, w leczeniu niedokrwienia kończyn, astmie i chorobie reumatycznej [37].

16 HEG HEG (HemoEncephaloGraphy) nie obrazuje fal mózgowych, jak neurofeedback. Mierzy on za pomocą termometru na podczerwień temperaturę głowy lub bada przepływ krwi przez obszary mózgu za pomocą podczerwieni (tzw. podczerwień nir). Daje to bardzo dobry obraz aktywności mózgu, łącznie z obrazem utlenowania krwi mózgowej. Pacjent sterując obiegiem krwi w danej okolicy kory mózgowej, może uzyskać efekt jej stymulacji. Zostało udowodnione badaniami rezonansem magnetycznym (fmri), iż stopień ukrwienia danego obszaru kory jest odzwierciedleniem aktywności mózgu w tym miejscu. Ćwiczący jest nawet w stanie zmieniać stopień utlenowania krwi., otrzymując w ten sposób lepsze ukrwienie i odżywienie mózgu. Najlepsze efekty uzyskuje się w leczeniu ADHD i ADD, ponieważ wg badań metodą SPECT u osób nadpobudliwych wykazano zmniejszony przepływ krwi w płacie czołowym. Dzięki biofeedback HEG są w stanie to zmienić. Autyzm Pierwsze urządzenie umożliwiające pacjentowi obserwowanie przepływu krwi w jego mózgu w okolicach przedczołowych skonstruował dr Hershel Toomim w 1994 roku [19]. Ryc. 3. HEG [19].

17 SCP SCP (slow cortical potentials) oznacza wolne potencjały korowe, czyli zmiany polaryzacji błony. Jeśli uzyska się negatywną polaryzację, doprowadzi to neurony do większej "gotowość" do pracy. Aby uzyskać taki efekt trenuje się poniżej częstotliwości 1-2 Hz (fale delta) [37].

18 5. 18 EEG jako trening mózgu 5.1. Budowa ośrodkowego układu nerwowego Ośrodkowy (centralny) układ nerwowy jest najważniejszą częścią układu nerwowego, chronioną przez czaszkę i kręgosłup. Wraz z obwodowym układem nerwowym zapewnia stały kontakt organizmu ze środowiskiem zewnętrznym oraz integrowaną pracę narządów wewnętrznych. Składa się z mózgowia mózgu, pnia mózgu i móżdżka oraz rdzenia kręgowego. OUN zbudowany jest z istoty szarej oraz białej. Istota szara, składająca się z komórek nerwowych, odpowiedzialna jest za odbieranie i tworzenie impulsów nerwowych. Istota biała, zbudowana z włókien nerwowych, odpowiedzialna jest za przewodzenie tych impulsów. Najważniejszym zadaniem OUN jest przyjęcie i analiza bodźców dopływających z układu obwodowego i zapewnienie prawidłowej odpowiedzi organizmu na te bodźce. Mózg (kresomózgowie) prawie całkowicie wypełnia jamę czaszki i otoczony jest trzema oponami mózgowymi twardą, pajęczą i miękką. Mózg podzielony jest na dwie półkule oddzielone szczeliną podłużną, u podstawy której leży ciało modzelowate (spoidło wielkie) zespalające półkule. Półkule zbudowane są z istoty białej przykrytej przez istotę szarą, nazywaną korą mózgu. Na powierzchni znajdują się zakręty (fałdy), które od siebie oddzielone są bruzdami. Największa bruzda przedzielająca mózg na pół, to bruzda Rolanda. Silne pofałdowanie półkul zwiększa powierzchnię mózgu, przy jego małej objętości. Mózg nazywany jest ośrodkiem decyzyjnym. Nadzoruje znaczną część czynności umysłowych oraz fizycznych. Półkule mózgowe z pozoru wyglądają jednakowo, jednak różnią się wykonywanymi funkcjami, oraz tym, iż jedna przeważa nad drugą u praworęcznych dominuje lewa, a u leworęcznych prawa. Dominacja jednej z półkul determinuje życie. Osoby z przewagą półkuli prawej (leworęczne) wykazują zdolności artystycznie, a z przewaga półkuli lewej logicznie. Pomimo tego wspólnie zawiadują procesami myślowymi i funkcjami ciała. Kora mózgowa pokrywająca półkule zawiaduje wszystkimi czynnościami organizmu. Najważniejszym jej polem, poza polem kojarzeniowym (w płacie czołowym) i czuciowym (w płacie ciemieniowym, potylicznym i skroniowym), jest kora ruchowa w płacie ciemieniowym rozporządzająca ruchami zamierzonymi. Każda część narządu ruchu posiada na niej swoją reprezentację. Największą powierzchnię zajmują ręce i twarz, pozostałe części ciała stopa, podudzie, udo, tułów, ramię i przedramię zajmują znacznie mniejszy obszar. Główne pola

19 19 ruchowo czuciowe znajdują się wzdłuż bruzdy Rolanda [26]. Ryc. 4. Reprezentacja kory motorycznej [9]. W korze mózgowej w płacie czołowym i w mniejszym stopniu w płacie skroniowym, potylicznym i ciemieniowym, zlokalizowana jest również kora asocjacyjna (niespecyficzna) otaczająca pola Brodmana. W niej dokonują się integracje funkcji kory, analiza zasobów pamięci oraz wychodzą polecenia wykonania czynności. Kora mózgowa posiada płaty, czyli grupy fałd (zakrętów) czołowy, skroniowy, ciemieniowy, potyliczny i płat brzeżny. Płat czołowy posiada ośrodki ruchowy, ruchowy mowy i kojarzący. Odpowiedzialny jest za nawyki, schematy zachowań, wyraz twarzy, wyuczone działania ruchowe, ocenę sytuacji, przewidywanie konsekwencji postępowania, planowanie i inicjację działania, wyczucie sytuacji, takt, kontrolę stanów emocjonalnych, uczucie lęku, niepowodzenia, czy wygranej, skojarzenia myślowe, sytuacyjne, podejmowanie decyzji oraz wolę działania. Uszkodzenie płata czołowego może doprowadzić do zmiany osobowości, trudności w rozumieniu myślenia abstrakcyjnego, agresywnych zachowań, zmian nastrojów, trudności w koncentracji, schematycznego myślenia, afazji Brocka, braku zdolności do działań spontanicznych i do planowania sekwencji ruchów oraz do możliwości poruszania częściami ciała. W płacie czołowym znajdują się też szlaki kojarzeniowe określające nasz iloraz inteligencji na podstawie liczby prawidłowo działających neuronów. Pomimo, iż z wiekiem liczba neuronów się zmniejsza, nie oznacza to, iż poziom inteligencji również spada, ponieważ liczy się sprawność przesyłania informacji między komórkami, a nie ich liczba.

20 20 Płat skroniowy z ośrodkiem czuciowym mowy i słuchu, pozwala na rozumienie mowy, rozpoznawanie obiektów, zapamiętywanie oraz na odbieranie wrażeń dźwiękowych i zapachów. Jego uszkodzenie powoduje zaburzenia słuchu, zaburzenia rozumienia mowy i dźwięków, problemy z rozpoznawaniem osób i obiektów, z przypominaniem sobie wydarzeń, z kontrolą zachowań agresywnych oraz zaburzenia seksualne. Płat ciemieniowy łączy zmysły czuciowe, słuchowe i wzrokowe. Odbiera wrażenia dotykowe, temperaturę i ból, odpowiada za orientację przestrzenną, integrację wzroku i ruchu oraz wzroku i czucia, manipulację obiektami wymagającymi wyobrażenia przestrzennego i koordynacji oraz rozumienie pojęć abstrakcyjnych. Uszkodzenie płata powoduje niezdolność do skupiania wzroku i brak podzielności uwagi, trudności w orientacji przestrzennej i odbieraniu wrażeń wzrokowych jako całości, problemy w troszczeniu się o siebie i nie zauważanie części swojego ciała, trudności w matematyce, czytaniu, nazywaniu przedmiotów, odróżnianiu kierunków i w koordynacji ruchu gałek ocznych i rąk. Płat potyliczny z ośrodkiem wzroku odpowiedzialny jest za widzenie, analizę kształtu, koloru, ruchu oraz skojarzenia wzrokowe. Jego uszkodzenie doprowadza do pojawienia się dziur w polu widzenia, halucynacji, trudności z umiejscowieniem widzianego obiektu, z rozpoznaniem koloru, znaku, rysunku i do problemów z pisaniem i/lub czytaniem [26]. Płat brzeżny (limbiczny) znajdujący się na powierzchni przyśrodkowej półkul, odpowiedzialny jest z pamięć i uczenie się, za reakcje na bodźce czuciowe oraz za regulacje odpowiedzi emocjonalnych i zachowania [4]. Składa się z układu struktur korowych i podkorowych mózgu. W jego skład wchodzi m.in. hipokamp, wzgórze i podwzgórze [36]. Najistotniejszy udział w procesie zapamiętywania bierze hipokamp. Uczestniczy on w zamiany pamięci krótkotrwałej w długotrwałą i w razie potrzeby przywołuje potrzebne z pamięci informacje. Uszkodzenie tego obszaru powoduje upośledzenie pamięci [4]. Naruszenie struktury kory może spowodować zaburzenia funkcji uszkodzonego obszaru lub wyzwolić nadmierną aktywność komórek leżących obok uszkodzenia [26].

21 21 Ryc. 5. Lewa półkula mózgu przedstawiająca umiejscowienie poszczególnych czynności w korze mózgowej [7]. W tyle czaszki znajduje się móżdżek oddzielony szczeliną poprzeczną od półkul. Na podstawie czaszki leży pień mózgu, na który składa się rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie i międzymózgowie. Pień podobnie jak mózg, otoczony jest oponami, które separują go od jamy czaszki. Most i móżdżek nazywane są tyłomózgowiem wtórnym. Most składa się z po- wierzchni brzusznej i grzbietowej. Zbudowany jest z istoty białej i szarej, z której powstały jądra własne mostu. Łączy korę mózgową z rdzeniem przedłużonym i kręgowym oraz z móżdżkiem. Z mostu wychodzą nerwy czaszkowe od V do VII. Móżdżek, tak jak i mózg, dzieli się na dwie części lewą i prawą, a pośrodku oddziela je tzw. robak. Półkule posiadają pofałdowania z równolegle biegnącymi wąskimi zakrętami oddzielonymi szczelinami w celu zwiększenia swojej powierzchni. Pokryte są istotą szarą (korą móżdżku), a pod nią znajduje się istota biała, tworząca ciało rdzenne. Włókna nerwowe istoty białej tworzą drogi nerwowe własne oraz wychodzące i wchodzące do móżdżka. Poprzez drogi móżdżek zawiaduje ruchami człowieka. Jest odpowiedzialny za koordynację ruchową, postawę ciała, zapoczątkowanie, skoordynowanie i zakończenie ruchu celowego,

22 22 wygenerowanie odpowiedniej siły skurczu mięśni szkieletowych oraz równowagę, poprzez połączenie ze zmysłem równowagi w uchu wewnętrznym. Móżdżek łączy się z kora mózgu poprzez jądra mostu. Międzymózgowie składa się ze wzgórza i podwzgórza zbudowanych z istoty szarej. Stanowi centrum koordynacji hormonalnej oraz nerwowej. Wzgórze stanowi podkorowy ośrodek czucia. Przekazuje wszystkie bodźce z narządów zmysłów do kory mózgowej (oprócz węchu). Współdziała z układem limbicznym poprzez przesyłanie sygnałów o pobudzeniach emocji, umożliwiając w ten sposób szybkie instynktowne reakcje na zagrożenia. Podwzgórze jest nadrzędnym ośrodkiem zawiadującym autonomicznym układem nerwowym. Jest miejscem skrzyżowania wzrokowego i występowania guza popielatego odpowiedzialnego za metabolizm białek, tłuszczów, cukrów, soli mineralnych i wody. Zakończony jest przysadką mózgową, odpowiedzialną za wytwarzanie i wydzielanie hormonów. W podwzgórzu znajdują się też ośrodki termoregulacji, głodu, sytości, pragnienia, agresji i ucieczki. Śródmózgowie łączy międzymózgowie z mostem i móżdżkiem. Posiada twór siatkowaty, w obrębie którego znajdują się ośrodki odpowiedzialne za krążenie i oddychanie. Odbiera on informacje z rdzenia kręgowego i przesyła do kory mózgowej [38]. Odpowiada m. in. za stan czuwania, koncentrację i świadomość. W razie jego uszkodzenia dochodzi do śpiączki. Rdzeń przedłużony (zamózgowie) u góry połączony jest z mostem, a u dołu przechodzi w rdzeń kręgowy, bez wyraźnej granicy. W nim występują bardzo ważne ośrodki odruchów bezwarunkowych, które w przypadku uszkodzenia mogą spowodują śmierć. Są to ośrodki: sercowo naczyniowy i oddechowy, oraz żucia, połykania, ssania, kichania, kaszlu, mrugania powiek, wymiotów i wydzielania potu. Rdzeń kręgowy kończy się nicią kręgową na poziomie drugiego kręgu lędźwiowego i przechodzi w tzw. koński ogon, kończący się na wysokości drugiego kręgu krzyżowego. Odwrotnie niż w mózgu istota biała znajduje się na zewnątrz, a szara wewnątrz. Istota biała tworzy po 2 słupy przednie, tylne i boczne. Przednie posiadają neurony ruchowe, tylne czuciowe, a boczne włókna współczulne i przywspółczulne. Rdzeń zbudowany jest z 31 odcinków, od których odchodzi 31 par nerwów rdzeniowych, poprzez które przewodzone są impulsy do i z mózgu. Sprawne regulowanie przez OUN funkcji narządu wymaga informacji zwrotnej o przebiegu funkcji. Nazywa się to biologicznym sprzężeniem zwrotnym biofeedback [7].

23 Elektryczna aktywność mózgu Elektryczna aktywność mózgu jest objawem aktywności neuronów kory mózgu pozostających w stałej łączności z neuronami struktur podkorowych. Rejestrowana jest za pomocą aparatu nazywanego elektroencefalografem (EEG). Posiada on elektrody, które umieszcza się na skórze głowy. Rejestrują one zmiany potencjału elektrycznego mózgu na powierzchni skóry głowy poprzez graficzne przedstawienie częstotliwości (ilość impulsów na sekundę) oraz amplitudy ( wielkości zmian napięcia) fal mózgowych. Potencjały te są wyładowaniami komórek nerwowych w formie impulsów, generowanymi w odstępach wynoszących ułamek sekundy. Zapisuje się je w jednostkach Hz, czyli liczbie cykli (impulsów) na sekundę. I właśnie te cykle są rytmem mózgowym, nazywanym inaczej falą mózgową, czy prądem czynnościowym [29]. Uzyskany obraz fal mózgowych ukazuje aktualny stan świadomości badanego. Zmienia się on w zależności od stanu psychofizycznego; któraś z fal przeważa. W stanie pobudzenia częstotliwość fal mózgowych rośnie, a impulsy słabną. Wraz z wyciszeniem i rozluźnieniem fale mózgowe stają się wolniejsze, a impulsy nabierają na sile. Jest to spowodowane wytężoną pracą mózgową, aktywującą miliony komórek nerwowych jednocześnie. Każda z tych komórek wytwarza impuls elektryczny, impulsy te mieszają się i w ten sposób powstaje szum. Jednak po uspokojeniu myśli, komórki mózgowe w różnych obszarach mózgu zaczynają działać synchronicznie, w jednym tempie. Impulsy są więc rzadsze, ale ich napięcia sumują się, dlatego impulsy nabierają na sile. Ta działalność występuje w pierwszym rzędzie, w najwyższych 4 warstwach (ok. 6 mm grubości) zewnętrznej warstwy kory mózgowej [20]. Owa synchronizacja, czyli stan, w którym dane części mózgu pracują w tym samym rytmie, jest bardzo istotna. Umożliwione jest wówczas osiąganie maksimum i minimum pobudzenia w tym samym czasie, dzięki czemu sprawniej przekazywane są pobudzenia między półkulami mózgowymi. Mogą one wówczas prawidłowo ze sobą współpracować w odtwarzaniu zapamiętanej osoby, czy treści. Każda z półkul zapamiętuje w odmienny sposób. Lewa odpowiedzialna jest za myślenie logiczne, racjonalne i za procesy werbalne. Prawa za myślenie całościowe (holistyczne), intuicyjne, za skojarzenia i wyobraźnię. Dotyczy to zarówno prawo- jako i leworęcznych osób.

24 24 Ryc. 6. Funkcje półkul mózgowych [17]. Wysoka synchronizacja międzypółkulowa oznacza występowanie dwóch fal w dwóch częściach kory mózgowej, które osiągają swoje natężenie maksymalne oraz natężenie minimalne w tym samym czasie. Możliwe jest wtedy przekazywanie impulsu z neuronu do neuronu bez żadnych przeszkód. Informacja zawarta w impulsie na pewno dotrze. Jeśli z kolei synchronizacja jest niska, impuls wygenerowany z jednego neuronu może nie zostać przyjęty przez drugi neuron, ponieważ on może znajdować się wtedy w fazie przeciwnej. Impuls zaniknie, a informacja w nim zawarta będzie bezpowrotnie utracona. Jednak niska synchronizacja pozwala na szybsze przenoszenie uwagi z tematu na temat oraz zwiększa podzielność uwagi [29]. Wszystkie składowe fal mózgowych są zawsze wytwarzane, ale przewagę pewnych pożądanych fal mózgowych można uzyskać wysiłkiem woli i systematycznym treningiem. Produkcja pewnych pożądanych fal i redukcja niepożądanych jest istotą treningu neurofeedback. Czynność bioelektryczna mózgu jest ostatecznie dojrzała około 18 roku życia i do 50 roku życia utrzymuje się na względnie stałym poziomie. W 1920 roku niemiecki psychiatra Hans Berger uzyskał pierwszy zapis elektroencefalogramu człowieka - rytm alfa. Od tego czasu odkryto pięć zakresów fal mózgowych, które nazwano greckimi literami alfabetu zgodnie z chronologią ich odkrywania:

25 25 alfa, beta, theta, delta i gamma. Fale beta β występują w częstotliwości między 14 a 30 Hz. Mają charakter rytmiczny, dlatego też mogą być mylone z czynnościowymi potencjałami mięśniowymi. Rozróżnia je fakt, iż fale beta trwają krócej. Wahania amplitudy fal beta są dosyć duże. Z reguły nie przekraczają jednak 20 mikrowoltów. Największe rejestruje się w okolicy centralnej płata czołowego (okolica czuciowo ruchowa), ale można je również zarejestrować w innych okolicach, jak np. w odprowadzeniach ciemieniowych i potylicznych, gdzie fale beta nakładają się na fale alfa [15]. Zwiększenie amplitudy beta można uzyskać pod wpływem niektórych leków (np. barbituranów leków nasennych czy leków trójpierścieniowych przeciwdepresyjnych). Przejawia się również pod wpływem senności, ale może to być spowodowane zmniejszeniem amplitudy innych rytmów, więc jest to zwiększenie złudne. Fizjologiczne obniżenie amplitudy następuje pod wpływem bodźców kinestetycznych (ruchowych). Przyjmuje się, że fale beta są wyrazem desynchronizacji bioelektrycznej czynności kory mózgowej i zwiększają się po otrzymaniu bodźców z zewnątrz blokujących rytm alfa [20]. Rytm beta można przyblokować, albo całkowicie wyciszyć aktywnością ruchową [15]. Aktywność beta wykazuje pewną różnicę w aktywności w półkuli lewej i prawej. Po stronie zmienionej chorobowo występuje zmniejszony, bądź podwyższony rytm amplitudy. Powodem zmniejszonego może być udar lub zbieranie się płynu podtwardówkowego, zwiększonego stan po kraniotomii lub rozrost guza. Fale beta występują i dominują w stanie przytomności umysłu, gdy nie śpimy i odbieramy otoczenie wszystkimi zmysłami. W tym stanie przeżywamy wszystkie emocje związane z życiem codziennym złość, radość, strach, zaskoczenie, zadowolenie, itp. Pojawiają się po przebudzeniu i otwarciu oczu, w momencie ustąpienia fal alfa. Ryc. 7. Fale beta [37]. Zakres fal beta dzieli się na niskie, średnie i wysokie. Niska beta oscyluje w granicach

26 Hz. Nazywana jest rytmem sensomotorycznym (falami sensomotorycznymi, SMR, falami czuciowo ruchowymi). W 1971 roku wykrył je Sterman i udowodnił, że wzmacniając fale SMR wpływa się łagodząco na objawy epilepsji i podwyższa zdolność organizmu do zachowania homeostazy. Niska SMR może być przyczyną ADD brakiem zdolności skupienia uwagi, a wysoka dużą czujnością i wyciszeniem, dlatego też przy nadpobudliwości podwyższa się zakres niskiego beta poprzez hamowanie ruchów lub zastosowanie neurofeedbacku w celu uporządkowania deficytów uwagi. Środkowa beta znajdujące się w granicach Hz nazywana jest również beta 1. Wprowadza umysł w stan najwyższego skupienia, co ułatwia w sposób szybki i logiczny rozwiązywać zadania i pracować z pełną uwagą. Jest najczęściej używana w neurofeedbacku w leczeniu ADD, w niwelowaniu kłopotów z koncentracją i pamięcią. Pomaga w przygotowaniach do egzaminów, zawodów sportowych, olimpiad i występów publicznych. Zwiększa umysłowe zdolności, usprawnia koncentrację i pomaga w panowaniu nad emocjami, a nawet przyczynia się do podwyższenia ilorazu inteligencji IQ. Wysokie beta (beta 2) znajduje się w paśmie powyżej 18 Hz. Objawia się podwyższonymi stanami emocjonalnymi, takimi jak zdenerwowanie, irytacja, ekscytacja, ale z bardzo dobrą działalnością umysłową w zakresie planowania, pozwiązywania faktów, czy obliczeń matematycznych. Trenowanie pasma wysokie beta może potęgować pobudzenie, ale również indukować raźność. Rytm alfa α jest głównym rytmem podstawowym prawidłowego EEG osoby dorosłej. U zdrowego człowieka występuje w zakresie częstotliwości 8-13 Hz i zmiennej amplitudzie od 40 do 100 mikrowoltów, najczęściej nie przekraczającej 50 mikrowoltów. Rejestruje się ją głównie z okolicy potylicznej, gdzie jej amplituda jest najwyższa. Pojawia się po zamknięciu oczu, przed zaśnięciem i zaraz po przebudzeniu się, również podczas medytacji, głębokiego zamyślenia i skupienia. Z kolei znika podczas wysiłku umysłowego lub przy otwarciu oczu i zadziałaniu na nie światła. Niska częstotliwość oraz wyższe napięcie fal alfa sugerują dużą synchronizację między półkulami, głównie pól homologicznych, oraz stan relaksu osoby badanej. Blokowanie rytmu alfa jest wyrazem rozregulowanej aktywności bioelektrycznej zachodzącej pod wpływem koncentracji umysłowej lub stymulacji czuciowej. Czynność alfa jest zwykle mniej lub bardziej symetryczna, często jednak występuje większa amplituda nad półkulą niedominującą. Można przyjąć w tym wypadku stosunek 2:1. Większy stosunek może wiązać się z występującym procesem patologicznym, lub może być wynikiem niepoprawnego umieszczenia elektrod.

27 27 Pomimo tego, iż czynność alfa jest z reguły maksymalna w okolicach potylicznych, często przechodzi również na przyległe obszary skroniowe tylne i ciemieniowe podczas badania. Jeśli częstotliwość alfa zwiększa się po otwarciu oczu przez pacjenta i utrzymuje się przy oczach otwartych, lub też pojawia się tylko przy otwartych oczach, najbardziej prawdopodobną przyczyną jest senność. Takie cechy zapisu mogą czasem występować u pacjentów z otępieniem. U niektórych zdrowych osób w stanie czuwania nie pojawia się w ogóle rytm alfa lub w bardzo znikomym procencie zapisu. To zjawisko nie ma znaczenia klinicznego i występuje u około 5% populacji. Jeśli pacjent jest napięty rytm alfa może się nie zarejestrować. W tym przypadku czynność alfa może się pojawić podczas hiperwentylacji, kiedy pacjent bardziej się rozluźni. Jednak brak czynności alfa po jednej stronie zawsze oznacza patologię. U osób starszych zwykle spowodowana jest przebytym udarem, a u młodszych towarzyszy uszkodzeniu mózgu. Istnieje kilka procesów prowadzących do zmniejszenia częstotliwości rytmu alfa, np. pod wpływem działania leków (fenytoiny lub leków psychotropowych), we wczesnej fazie otępienia, przy wzrost ciśnienia śródczaszkowego, niedoczynności tarczycy oraz przy schorzeniach metabolicznych, takich jak niewydolność wątroby. Stan alfa można podzielić na niski oraz wysoki. Stan niski oscyluje w granicach 8-10 Hz wprowadzając w stan równowagi oraz wewnętrznej świadomości. Z kolei stan wysoki między Hz sprzyja skupianiu się, oraz łączeniu ciała i umysłu w jedna całość. Wprowadzenie w stan alfa pozwala na pełny dostęp do obydwu półkul mózgowych, co ułatwia przyswajanie wiedzy oraz zwiększa kreatywność. Z tego powodu wykorzystywana jest w technikach szybkiego uczenia się. Można ją nazwać bramą do głębszych stanów świadomości. Badania przeprowadzone przez Hardta i Kamiya w 1978 roku udowodniły, że wzrost fal alfa obniża poziom lęku i podnosi wydolność psychiczną, co w późniejszych latach potwierdzili inni naukowcy w niezależnych badaniach. Watson w tym samym roku opublikował pracę, w której stwierdził, iż efekty treningu fal alfa utrzymują się ok. 18 miesięcy. W 2001 roku Putnam w treningu neurofeedbacku wzmocnił fale alfa przy otwartych oczach, co spotęgowało częstotliwość tych fal oraz osłabiło fale theta. Zasugerował jego przydatność jako profilaktykę wypalenia psychicznego.

28 28 Ryc. 8. Fale alfa [37]. Fale theta θ występują w częstotliwości 4 7 Hz i posiadają amplitudę do 100 mikrowoltów, co oznacza, że towarzyszą nam podczas snu. W tym stanie podświadomości można tylko funkcjonować podczas głębokiej medytacji i maksymalnej koncentracji, gdzie możliwy jest dostęp do pełnej pamięci mózgu poprzez odizolowanie się od świata zewnętrznego i skupienie się na wnętrzu, oraz będąc w szoku, gdy jesteśmy w stanie wygenerować podprzyrodzone siły. Będąc w głębokiej medytacji możliwe jest dostąpienie takich wizji jak projekcje astralne (doświadczenia pozacielesne), telepatia, świadome śnienie i nieświadome rozwiązywanie problemów. Fale theta pojawiają się, gdy człowiek przechodzi z czuwania w sen, wtedy fale alfa zanikają. W tym momencie często pojawiają się tzw. hipersynchronie hipnagogiczne, czyli krótkotrwałe występowanie fal wysokonapięciowych i wysokich wskaźników synchronizacji. W tym właśnie stanie generują się krótkie marzenia senne, iluzje, ale przy zachowaniu pełnej świadomości, co czasem daje efekt jakiegoś odkrycia, przebłysku jakieś myśli rozwiązującej problem. Ten stan można wytrenować. Według badań przeprowadzonych w 1974 roku przez Beatty i w 1993 przez O'Halon i Kelly obniżenie udziału fal theta wpływa na zmniejszenie popełnianej liczby błędów w pracy [27]. Fale theta powinny być zlokalizowane symetrycznie. Jeśli tak nie jest, może to wskazywać na uszkodzenia strukturalne mózgu (oponiaki, udar, glejaki), ale nie tak poważne, jak w kwestii zaburzeń fal delta. U dzieci występuje rozsiana lokalizacja fal z dominującym charakterem, co nie wskazuje na żadną patologię. Z wiekiem ilość fal zmniejsza się, aż w wieku podeszłym znowu wykazują rozsianą lokalizację, ale bez dominującego charakteru [15]. Zaobserwowany nadmiar fal theta w płacie czołowym tłumaczy problemy z koncentracją i skupieniem uwagi u osób z ADD i ADHD. Jest też jednym z objawów depresji i epilepsji. Dlatego też panowanie nad falami theta usprawnia proces uczenia się i zwiększa kreatywność. Pozwala na odzyskiwanie materiału ukrytego w nieświadomości, zredukować

29 29 stres, pobudzić intuicję oraz percepcję pozazmysłową [20]. Nasilone występowanie fal theta, jaki i delta może być spowodowane przyjmowaniem leków neuroleptycznych (pochodnych fenotiazyny), które hamują występowanie fal alfa i beta. Fale theta biorą swój początek w hipokampie generującym elektryczną aktywność, która jest odpowiedzialna za pamięć i kojarzenie. Towarzysząc nam przez większą część snu przyswaja i utrwala wiedzę, dlatego też fale theta uważane są za klucz do pamięci i nauki. Fale theta z falami delta nazywane są falami wolnymi [15]. Po zapadnięciu w głęboki sen fale theta ustępują miejsca falom delta. Ryc. 9. Fale theta [37]. Fale delta δ znajdują się na częstotliwości od 0.5 do 4Hz i przekraczają amplitudę 100 mikrowoltów. Są mocno zsynchronizowane i najwolniejsze ze wszystkich fal mózgowych, dlatego też towarzyszą głębokiemu snu, kiedy nic się nie śni i śpiący znajduje się w pełnej nieświadomości. W tym właśnie czasie organizm regeneruje się i uwalnia do krwi hormon wzrostu (GH), hormon sterydowy DHEA (prawdopodobnie odpowiedzialny za spowalnianie procesów starzenia się) oraz melatoninę odpowiedzialną za regulację dobowego cyklu snu i czuwania oraz zegara biologicznego. Zmniejsza się poziom kortyzolu hormonu kory nadnerczy popularnie nazywanego hormonem stresu. Zarejestrowanie fal delta podczas czuwania osoby dorosłej oznacza występowanie zmian patologicznych w mózgu. Im wyższa częstotliwość, tym cięższe uszkodzenie. Jednak u dzieci nie oznaczają one żadnych nieprawidłowości, jak również u młodzieży w płacie potylicznym i osób starszych w okolicach skroniowych w niewielkiej ilości. W skutek treningu neurofeedback fal delta uzyskuje się bardzo głębokie odprężenie oraz senność.

30 30 Ryc. 10. Fale delta [37]. Fale gamma zostały odkryte niedawno, dlatego nie ma jeszcze żadnych szczegółowych prac na ich temat. Niektórzy naukowcy uważają je za fale o najwyższej częstotliwości. Ponieważ nie skonkretyzowano jeszcze danych, częstotliwość ich występowania wg jednych źródeł wynosi od 30 do 200, czy nawet 500 Hz, a wg innych od 36 do 44 Hz. Rozlokowane są na całym obszarze mózgu, jako jedyne fale mózgowe. Prawdopodobnie odpowiadają za przeżywanie bardzo silnych emocji, integracyjne myślenie oraz procesy skojarzeniowe. Nie opublikowano jeszcze artykułów na temat skutków terapią neurofeedback. Uważa się jedynie, iż podnoszą wydajność pracy twórczej i umysłowej, co wskazuje na wielka przydatność w procesie nauki. Ryc. 11. Fale gamma [37]. W zapisie EEG mogą występować fale patologiczne iglice i fale ostre. Ich obecność w połączeniu, lub bez z falami wolnymi wskazuje na wyładowania padaczkowe. Fale ostre, to przejściowe zjawiska o zmiennej amplitudzie. Mogą występować z falą delta i theta. Iglice, to wyładowania o różnorodnej amplitudzie i podobnie jak fale ostre, mogą występować z falami wolnymi [15].

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne

Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne Biofeedback biologiczne sprzężenie zwrotne Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej* )* Wykład w części przygotowany na podstawie materiałów studentów przedmiotu Aparatura Medyczna: Jacka Galanciaka

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Biorytmy, sen i czuwanie

Biorytmy, sen i czuwanie Biorytmy, sen i czuwanie Rytmika zjawisk biologicznych określana jako biorytm przyporządkowuje zmiany stanu organizmu do okresowych zmian otaczającego środowiska. Gdy rytmy biologiczne mają charakter wewnątrzustrojowy

Bardziej szczegółowo

Analiza danych medycznych

Analiza danych medycznych Analiza danych medycznych Wykład 2 Rejestracja sygnału EEG Plan wykładu 1. Zasady aplikacji elektrod 2. Wzmacniacz EEG 3. Cechy sygnału EEG 4. Podstawowe rytmy mózgowe 5. Przetworzenie zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

Biofeedback : -metoda, która umożliwia badanemu obserwować własne reakcje fizjologiczne. Dzięki mechanizmowi biologicznego sprzężenia zwrotnego

Biofeedback : -metoda, która umożliwia badanemu obserwować własne reakcje fizjologiczne. Dzięki mechanizmowi biologicznego sprzężenia zwrotnego Szklarska Poręba 2010 Biofeedback : -metoda, która umożliwia badanemu obserwować własne reakcje fizjologiczne. Dzięki mechanizmowi biologicznego sprzężenia zwrotnego (bio-feedback) uczy jak zmieniać niekorzystne

Bardziej szczegółowo

GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK

GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK GABINET TERAPII METODĄ EEG BIOFEEDBACK Gabinet terapii metodą EEG Biofeeddback funkcjonuje w naszej szkole od 2006 r. dzięki sprzętowi ufundowanemu z Europejskiego Funduszu społecznego. Przez pięć lat

Bardziej szczegółowo

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE BUDOWA MÓZGU -półkule lewa półkula język, logika, zdolności matematyczne, porządkowanie elementów, przyswajanie wiedzy akademickiej, prawa półkula rytm, rymy, muzyka,

Bardziej szczegółowo

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy System Nerwowy Ośrodkowy System Nerwowy Analizuje, interpretuje i przechowuje informacje Zarządza organami Obwodowy System Nerwowy Transmisja informacji z i do OSN

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Elektryczna aktywność mózgu. Interfejsy mózg komputer/ biofeedback

Elektryczna aktywność mózgu. Interfejsy mózg komputer/ biofeedback Elektryczna aktywność mózgu Interfejsy mózg komputer/ biofeedback BCI Brain Computer Interface zasada działania Użytkownik EEG, ERP, EOG, EMG, ECoG, fmri, PET, aktywność poj. neuronów Inwazyjne i nieinwazyjne

Bardziej szczegółowo

ośrodkowy układ nerwowy

ośrodkowy układ nerwowy receptory ośrodkowy układ nerwowy efektory układ autonomiczny ... ośrodkowy układ nerwowy receptory... układ autonomiczny obwodowy układ nerwowy Ogólny schemat połączeń systemu nerwowego... efektory układu

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja obszar unaczynienia objawy lokalizacja TĘTNICA SZYJNA WEWNĘTRZNA (OCZNA

Bardziej szczegółowo

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu.

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Móżdżek 1) Budowa i położenie Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Składa się z dwóch półkul oddzielonych od

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

EEG Biofeedback Biologiczne Sprzężenie Zwrotne. EEG Biofeedback

EEG Biofeedback Biologiczne Sprzężenie Zwrotne. EEG Biofeedback EEG Biofeedback Biologiczne Sprzężenie Zwrotne EEG Biofeedback Obecnie terapię Biofeedback wykorzystuje się niemal na całym świecie. Jest to oficjalna metoda terapeutyczna wpisana do Międzynarodowego Spisu

Bardziej szczegółowo

Uwaga: wykład autorski do bezpośredniego wykorzystania, bez możliwości rozpowszechniania i powielania. Świadomość. Michał Biały

Uwaga: wykład autorski do bezpośredniego wykorzystania, bez możliwości rozpowszechniania i powielania. Świadomość. Michał Biały Uwaga: wykład autorski do bezpośredniego wykorzystania, bez możliwości rozpowszechniania i powielania Świadomość Michał Biały Aspekty świadomości: tło i doznania bieżące Tło poczucie odrębności jako osoby,

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG

Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG NEWSLETTER BIOMED NEWS Nr. 09/2015 Po pierwsze diagnoza- Mini QEEG Chcąc zrozumieć zasadę działania mózgu, można powiedzieć nieco upraszczając, że to niezbędny do życia procesor, który jest w stanie równolegle

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Biofeedback BIOFEEDBACK - BIOLOGICZNE SPRZĘŻENIE ZWROTNE (BIOLOGIA - NAUKA O ORGANIZMACH ŻYWYCH FEEDBACK - SPRZĘŻENIE ZWROTNE)

Biofeedback BIOFEEDBACK - BIOLOGICZNE SPRZĘŻENIE ZWROTNE (BIOLOGIA - NAUKA O ORGANIZMACH ŻYWYCH FEEDBACK - SPRZĘŻENIE ZWROTNE) Biofeedback Metoda pozwalająca uzyskać świadomą kontrolę w zakresie funkcji fizjologicznych przebiegających normalnie poza udziałem naszej świadomości (pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego). Metoda

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY

WSEI Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie UMYSŁ SZACHISTY UMYSŁ SZACHISTY Projekt MAT - Rozwijanie umiejętności talentów szachowych poprzez trening sprawności poznawczej, kreatywności i innowacyjności myślenia młodych szachistów Robert Porzak, Jan Przewoźnik

Bardziej szczegółowo

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa

METODA TOMATISA. Stymulacja audio psycho. Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa METODA TOMATISA Stymulacja audio psycho lingwistyczna Trening uwagi słuchowej Stymulacja słuchowa mgr Jolanta Kowalczyk Łokaj mgr Anna Kocięcka Zbylut mgr Małgorzata Lewandowska Prawa Tomatisa Głos człowieka

Bardziej szczegółowo

Świadomość. Paweł Borycki. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski. 21 stycznia 2015

Świadomość. Paweł Borycki. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski. 21 stycznia 2015 Świadomość Paweł Borycki Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytet Warszawski 21 stycznia 2015 Na podstawie: Paul Thagard, Consciousness, [in:] Mind. Introduction to Cognitive Science. Second

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w autokorektorze

Ćwiczenia w autokorektorze Ćwiczenia w autokorektorze W proponowanej metodyce terapii uwzględniliśmy wytyczne i zalecenia opracowane przez SOSORT. 1 - najważniejszym elementem kinezyterapii skolioz są ćwiczenia czynne prowadzące

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Biofeedback w pracy nauczyciela dr Piotr Włodarczyk

Biofeedback w pracy nauczyciela dr Piotr Włodarczyk Biofeedback w pracy nauczyciela dr Piotr Włodarczyk Kiedy Richard Caton w 1875 roku odkrył, jako pierwszy bioelektryczną aktywność mózgu u zwierząt, nie podejrzewał, że obecnych nam czasach dojdzie do

Bardziej szczegółowo

NEUROLOGIA. Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi. Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak

NEUROLOGIA. Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi. Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak NEUROLOGIA Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak 16 Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi Urazy głowy prowadzą do zmian w obrębie układu nerwowego,

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe

Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe Łukasz Gąsior 1 Anna Józefiak 1, Fabian Mikuła 1 Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe 1 Studenckie Koło

Bardziej szczegółowo

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk Metody neurofizjologiczne w pediatrii Mgr Marzena Mańdziuk REHABILITACJA REHABILITACJA LECZNICZA REHABILITACJA PEDAGOGICZNO- -ZAWODOWA REHABILITACJA SPOŁECZNA Stosowane metody terapii: 1. NDT-Bobath 2.

Bardziej szczegółowo

Autor: Dr hab.n.med. Ryszard Kinalski. Sylabus: Neurofizjologia Kliniczna

Autor: Dr hab.n.med. Ryszard Kinalski. Sylabus: Neurofizjologia Kliniczna 1 Autor: Dr hab.n.med. Ryszard Kinalski. Sylabus: Neurofizjologia Kliniczna 1. Informacje o przedmiocie, jednostce koordynującej i osobach prowadzących zajęcia. 1.1. Nazwa przedmiotu: Neurofizjologia Kliniczna.

Bardziej szczegółowo

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu.

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Kinezjologia Edukacyjna, której twórcą jest dr Paul Dennison, jest metodą wspierania naturalnego rozwoju człowieka, bez względu na jego wiek, poprzez ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia 1. Prąd Kotz`a średniej częstotliwości, bipolarny. Prąd Kotz`a jest jednym z grupy prądów, z których pochodzi rosyjska stymulacja, stąd prąd Kotz`a może być również

Bardziej szczegółowo

Fizjologia człowieka

Fizjologia człowieka Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia Fizjologia człowieka Osoby prowadzące przedmiot: Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski

Bardziej szczegółowo

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer . Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer Copyright by O cyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Układ nerwowy człowieka Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Przewodnictwo skokowe w neuronach (kanały sodowe i potasowe) W aksonach mających osłonki mielinowe potencjały

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa.

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa. Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa Ćwiczenie nr 3 Temat: Badanie indywidualnego pola widzenia w różnych typach masek Warszawa

Bardziej szczegółowo

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej Człowiek - anatomia i fizjologia Anatomia (budowa organizmu) Fizjologia (funkcjonownie organizmu) http://www.youtube.com/watch?v=ncpoio1fq5q&nr=1

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II MÓZGOWE MECHANIZMY FUNKCJI PSYCHICZNYCH 1.1. ZMYSŁY CHEMICZNE (R.7.3) 1.2. REGULACJA WEWNĘTRZNA (R.10) Zakład Psychofizjologii UJ ZMYSŁY CHEMICZNE Chemorecepcja: smak,

Bardziej szczegółowo

Multimedialne Systemy Medyczne

Multimedialne Systemy Medyczne Multimedialne Systemy Medyczne Brain-Computer Interfaces (BCI) mgr inż. Katarzyna Kaszuba Interfejsy BCI Interfejsy BCI Interfejsy mózgkomputer. Zwykle wykorzystują sygnał elektroencefalografu (EEG) do

Bardziej szczegółowo

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Zastosowanie neuromobilizacji rdzenia kręgowego i korzeni rdzeniowych w leczeniu niedowładów spastycznych u pacjentów po udarach

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340.

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. WL Układ nerwowy Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. Klasyfikuj: pielęgniarstwo neurologiczne w WY 160.5. WL 1-102 Wydawnictwa informacyjne

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 ZAOPATRZENIE ORTOTYCZNE Ortozą nazywamy każde urządzenie kompensujące dysfunkcję układu senso-motorycznego (Wooldrige 1972) Ortoza jest urządzeniem techniczny,

Bardziej szczegółowo

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO Jan Przewoźnik TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO ODNOWA, ODDECH, RELAKSACJA, WIZUALIZACJA SKALA HOLMESA RAHE A Test poziomu stresu TECHNIKI ODDYCHANIA

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych.

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych. Układ nerwowy Zadaniem układu nerwowego jest nadzorowanie czynności narządów wewnętrznych żywego organizmu oraz umożliwianie mu kontaktów ze światem zewnętrznym. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Trener Marcin Węglewski ROZGRZEWKA PRZEDMECZOWA W PIŁCE NOŻNEJ

Trener Marcin Węglewski ROZGRZEWKA PRZEDMECZOWA W PIŁCE NOŻNEJ ROZGRZEWKA PRZEDMECZOWA W PIŁCE NOŻNEJ Na optymalne przygotowanie zawodników do wysiłku meczowego składa się wiele czynników. Jednym z nich jest dobrze przeprowadzona rozgrzewka. (Chmura 2001) Definicja

Bardziej szczegółowo

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w

Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w Neurokognitywistyka. Mózg jako obiekt zainteresowania w psychologii poznawczej Małgorzata Gut Katedra Psychologii Poznawczej WyŜsza Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie http://cogn.vizja.pl Wykład

Bardziej szczegółowo

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan

Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego. Piotr Walerjan Elektrofizjologiczne podstawy lokalizacji ogniska padaczkowego Piotr Walerjan Elektrofizjologia w padaczce Dlaczego stosujemy metody elektrofizjologiczne w diagnostyce padaczki? Ognisko padaczkowe Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Trzy kroki koncepcji Wspierania rozwoju przez Trening Globalny Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Dziecko jako PODMIOT INDYWIDUALIZACJA PROCESU WSPIERANIA ROZWOJU TRENINGU GLOBALNEGO Wieloletnie doświadczenia

Bardziej szczegółowo

EKG (Elektrokardiogram zapis czasowych zmian potencjału mięśnia sercowego)

EKG (Elektrokardiogram zapis czasowych zmian potencjału mięśnia sercowego) 6COACH 26 EKG (Elektrokardiogram zapis czasowych zmian potencjału mięśnia sercowego) Program: Coach 6 Projekt: na ZMN060c CMA Coach Projects\PTSN Coach 6\EKG\EKG_zestaw.cma Przykład wyników: EKG_wyniki.cma

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Ewa Pohorecka 08.06.2015 Kraków Rozwój emocjonalny dziecka kładzie podwaliny pod rozwój każdej innej zdolności umysłowej Na długo przed

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Czucie proprioceptywne (głębokie) to drugi, poza czuciem powierzchownym,

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i trening układu sensomotorycznego. Anna Mosiołek

Diagnostyka i trening układu sensomotorycznego. Anna Mosiołek Diagnostyka i trening układu sensomotorycznego Anna Mosiołek Układ sensomotoryczny Pamięć ruchowa Narząd wzroku wzrokowa kontrola ruchu i położenia Układ przedsionkowy równowaga Czucie powierzchniowe (eksteroceptory)

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym Anna Słupik Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym 16.05.2007 Struktura układu czucia głębokiego Receptory w strukturach układu ruchu: mięśnie + ścięgna więzadła torebka

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego

AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego KURS AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego i zadania Moduł 1 historii chiropraktyki i jej filozofii ze szczególnym uwzględnieniem chiropraktyki McTimoney- Corley a(mctc); zasadności

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Małego Dziecka

Akademia Rozwoju Małego Dziecka Aktualnie zbieram grupy na następujące zajęcia: Akademia Rozwoju Małego Dziecka 1. Maluszkowo - zajęcia dla dzieci do 2 roku życia - czas trwania zajęć: 45 minut / dziecko+dorosły opiekun zajęcia stymulujące

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ FIZJOTERAPII NEURO OGICZ K M i l l J l EDWAI TSGHiitCO TERAPEUTYCZNE W FIZJOTERAPII NEUROLOGICZNEJ SUZANNE TBNIC MARTIN MARY KESSLER Redakcja wydania I polskiego Edward Sauiicz E L S E V IE R URBAN&PARTNER

Bardziej szczegółowo

System aepex ocena głębokości znieczulenia na miarę XXI wieku?

System aepex ocena głębokości znieczulenia na miarę XXI wieku? A n n a D u r k a System aepex ocena głębokości znieczulenia na miarę XXI wieku? Studenckie Koło Naukowe Anestezjologii, Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej II Zakład Anestezjologii i Intensywnej

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Sala Doświadczania Świata

Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata to pomieszczenie wyposażone w odpowiednio skomponowane urządzenia stymulujące rozwój zmysłów. Celem prowadzonej terapii jest: doświadczanie świata zmysłami:

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH Zabieg selektywnego przecięcia korzeni czuciowych jest bezpieczną i efektywną metodą zmniejszania spastyczności trwale i bez większych

Bardziej szczegółowo

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor)

APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) APARAT DO MONITOROWANIA FUNKCJI MÓZGU W INTENSYWNEJ TERAPII NOWORODKÓW EEG DigiTrack Trend (Color Cerebral Function Monitor) W Polsce rodzi się około 24 000 wcześniaków z masą ciała poniżej 2500 g. W ciągu

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

ANALIZA GŁOSKOWA umiejętność rozkładania słów na poszczególne elementy składowe głoski, które odpowiadają fonemom (najmniejszym cząstkom języka).

ANALIZA GŁOSKOWA umiejętność rozkładania słów na poszczególne elementy składowe głoski, które odpowiadają fonemom (najmniejszym cząstkom języka). A ANALIZA I SYNTEZA ogół czynności dokonywania rozkładu całości na poszczególne elementy składowe oraz scalania tych elementów w całość. Czynności te dotyczą też procesów poznawczych, analizy i syntezy

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się dominacji stronnej

Kształtowanie się dominacji stronnej Kształtowanie się dominacji stronnej Lateralizacja wyraża się np. większą sprawnością ruchową kończyn prawych od kończyn lewych. Lateralizacja to inaczej "stronność" - asymetria czynnościowa prawej i lewej

Bardziej szczegółowo

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy Autyzm autyzm wczesnodziecięcy Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo