STUDENCKIE ZESZYTY NAUKOWE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STUDENCKIE ZESZYTY NAUKOWE"

Transkrypt

1 STUDENCKIE ZESZYTY NAUKOWE STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE PRAWNIKÓW UMCS ZESZYT 21

2

3 STUDENCKIE ZESZYTY NAUKOWE Zeszyt 21 Studenckie Koło Naukowe Prawników UMCS Lublin 2011 Rok XIV

4 Publikacja dofinansowana z grantu Rektora Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz przez Dziekana Wydziału Prawa i Administracji UMCS Recenzenci numeru: Joanna Bodio, Tomasz Demendecki, Jarosław Dudzik, Krzysztof Filipiak, Marta Gontarczyk-Skowrońska, Wiesław Kozielewicz, Marek Kulik, Roman Kwiecień, Leszek Leszczyński, Janusz Niczyporuk, Krzysztof Stefaniuk, Jerzy Stelmasiak, Tomasz Tulejski, Dariusz Walencik, Andrzej Wrzyszcz Kolegium redakcyjne: redaktor naczelny Jarosław Kostrubiec zastępca redaktora naczelnego Anna Stankiewicz-Malec zastępca redaktora naczelnego Iwona Rzucidło sekretarz redakcji Marta Podstawka członek redakcji Dorota Kołtun Adres redakcji Studenckie Koło Naukowe Prawników UMCS Lublin, Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 5 tel. (081) ISSN Skład i przygotowanie do druku: C.P.H. M&M,

5 SPIS TREŚCI Słowo wstępne... 5 Michał Rybicki Popper i Oakeshott, czyli epistolarna polemika krytyków racjonalizmu. 7 Tobiasz Adam Bocheński Słów kilka o grze w piłkę, czyli co panowie Burke i Tocqueville prawili na temat rewolucji francuskiej 18 Karol Dąbrowski Działalność izb przemysłowo-handlowych w latach , ze szczególnym uwzględnieniem informacji zawartych w Monitorze Polskim.. 29 Iwona Rzucidło Funkcje uzasadnienia sądowego. 52 Lesław Grzonka Normy programowe w prawie pracy 59 Wioleta Baranowska-Zając Zakaz ograniczeń ilościowych i środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości z lat Żaneta Zacharska Prawo narodu palestyńskiego do samostanowienia w świetle opinii doradczej Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie prawnych konsekwencji budowy muru na okupowanych terytoriach palestyńskich z dnia 9 lipca 2004 roku.. 86 Marek Wocka Indywidualne gwarancje wolności sumienia i religii w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. 99

6 4 Bogusz Bomanowski Tryby udostępniania informacji o środowisku. Ogólny zarys i propozycje systematyzacyjno-terminologiczne Wojciech Ciszewski, Ewa Matejkowska Student a prawo do sądu w świetle ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym. 119 Mirosław Karpiuk Roszczenie o odszkodowanie z tytułu braku możliwości (istotnego ograniczenia) korzystania z nieruchomości w sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem oraz z tytułu obniżenia wartości nieruchomości w związku z uchwaleniem (zmianą) miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego 125 Joanna Jasińska Użycie znaku towarowego w reklamie porównawczej Mateusz Chrzanowski Instytucja przywrócenia terminu w polskim prawie podatkowym Kamil Bobel Jakość polskiej legislacji na przykładzie tzw. ustaw policyjnych. Zagadnienia wybrane Paweł Sławicki, Piotr Sławicki Samoobrona w polskim prawie karnym na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego Jakub Petkiewicz Macierzyństwo w znowelizowanym kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. 183 Arkadiusz Sadza Nowe zasady dziedziczenia ustawowego Piotr Łukasik Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego Izba Cywilna z dnia r., III CSK 245/ Informacje o autorach

7 5 SŁOWO WSTĘPNE Niniejszy numer Studenckich Zeszytów Naukowych zawiera osiemnaście artykułów. Część z nich została wygłoszona jako referaty na konferencjach, seminariach i sesjach naukowych zorganizowanych przez Studenckie Koło Naukowe Prawników UMCS. Wśród nich znalazł się tekst Wojciecha Ciszewskiego i Ewy Matejkowskiej Student a prawo do sądu w świetle ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo szkolnictwie wyższym, który został wygłoszony 6 stycznia 2010 r. podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej Sądownictwo administracyjne jako forma kontroli administracji w postępowaniu administracyjnym, przygotowanej pod nadzorem merytorycznym dr. hab. Janusza Niczyporuka, prof. nadzw., a w bezpośrednim porozumieniu z pracownikami Katedry Postępowania Administracyjnego UMCS. Artykuł Wiolety Baranowskiej-Zając Zakaz ograniczeń ilościowych i środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości z lat stanowi rozwinięcie wystąpienia wygłoszonego podczas ogólnopolskiego seminarium naukowego Swobody rynku wewnętrznego Unii Europejskiej w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE w latach , zorganizowanego 5 stycznia 2010 r. pod nadzorem merytorycznym prof. dr. hab. Ryszarda Skubisza, w bezpośrednim porozumieniu z pracownikami Katedry Prawa Unii Europejskiej. Artykuł Jakuba Petkiewicza Zmiany w zakresie macierzyństwa wprowadzone nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 6 listopada 2008 jest tekstem referatu wygłoszonego podczas sesji naukowej Wybrane zagadnienia prawa rodzinnego w świetle nowelizacji Kodeksu rodzinnego

8 6 i opiekuńczego z 6. listopada 2008 r., która odbyła się 28 kwietnia 2010 r. pod nadzorem merytorycznym prof. dr. hab. Mirosława Nazara, a w bezpośrednim porozumieniu z mgr A. Golec-Grzymek. Pozostałe teksty zostały zgłoszone indywidualnie. Studenckie Koło Naukowe Prawników oraz Redakcja Studenckich Zeszytów Naukowych pragną ponadto złożyć serdeczne wyrazy wdzięczności Panu Profesorowi Marianowi Klementowskiemu oraz Panu Doktorowi Krzysztofowi Filipiakowi za nieocenioną pomoc w realizacji przedsięwzięć naukowych i organizacyjnych Koła. Kolegium Redakcyjne

9 7 Michał Rybicki Popper i Oakeshott, czyli epistolarna polemika krytyków racjonalizmu Polityczny dyskurs, w którym oręż stanowi zespół krytycznych argumentów dotyczących praktycznych zagadnień i realnych problemów ma swoje filozoficzne podłoże, będące niejako glebą konkretnych politycznych idei. Jest to warstwą meta, która determinuje idee niczym rodzaj ziemi żywiący właściwe sobie rośliny. Można powiedzieć, że spór polityczny wyrasta z tej płaszczyzny i tam ma swoje korzenie. Jedną z kości niezgody, od co najmniej czterystu lat, jest stosunek do możliwości poznawczych ludzkiego rozumu. Jeden biegun konfliktu wyznacza racjonalizm, drugi zaś ustanowiony jest przez jego antytezę. Precyzyjne określenie istoty i natury problemu było przedmiotem rozważań wielu myślicieli. Historycznej genezy należy poszukiwać w oświeceniowym buncie filozofów jasnych umysłów przeciwko ponurym i mistycznym intelektualnym tendencjom ich przodków. Filozoficznym znamieniem owego buntu było odrzucenie wszelkiego zabobonu i próba podniesienia ludzkiego umysłu do rangi omnipotentnego narzędzia dającego klarowne i skuteczne produkty w postaci rozwiązań problemów ludzkości. Filozoficzne i naukowe osiągnięcia Kartezjusza, Bacona, Spinozy, Leibniza, Newtona, dały zachodnim myślicielom w osobach Diderota, Woltera czy Holbacha iskry, by rozpalić ogień, który miał strawić wszelki zabobon, mit, mistycyzm, przeczucie, intuicje, a pozostawić jedynie nieomylne drzewo ludzkiego rozumu dające owoce poznania dobra i zła. Natura tej intelektualnej mody i jej ocena to szereg filozoficznych diagnoz. Jednym z pierwszych doniosłych krytyków nowego nurtu myślowego był jego naoczny świadek Hume, który jak pisze o nim Carl Becker wysadził w powietrze całe oświeceniowe stanowisko, dowodząc, iż konieczności, w które wierzyli oświeceniowi filozofowie, że siatka ścisłych logicznych zależności, z których ich zdaniem, składał się świat i które był w stanie radzić sobie rozum, w rzeczywistości nie istnieje 1. Kolejny cios osiemnastowiecznym kon- 1 I. Berlin, Pierwszy szturm na oświecenie [w:] Korzenie romantyzmu, przekł. A. Bartkowicz, Poznań 2004, s. 62.

10 8 cepcjom wymierzył Kant publikując Krytykę czystego rozumu. Wytykając błędy racjonalistycznej tradycji podważył jej wszystkie aksjomaty. Tworząc własną wizję racjonalności dał jednocześnie intelektualne zaplecze szkole neokantystów, która zaistniała obroną swego protoplasty przed atakiem Hegla. Historycznie upadłe oświecenie ustąpiło miejsca romantyzmowi pozostawiając jednak po sobie trwałą spuściznę oraz rzeszę apologetów i krytyków. W XX wieku wzbudzało namiętności Kierkegaarda, Sartre a (egzystencjalistyczny irracjonalizm), marksistów, Heideggera, Gadamera (hermeneutyka), Levinasa (filozofia dialogu), Deridy (postmodernizm), Adorno, Habermasa, Horkheimera (szkoła frankfurcka) czy wreszcie myślicieli konserwatywnych. Rzesza jego krytyków zdaje się być połączona jedynie spoiwem wspólnego wroga, bowiem zarówno argumenty, jak i wnioski jakie pojawiają się na w tych, jakże różnorodnych, koncepcjach są daleko odmienne. Te filozoficzne koncepcje powiązane są jednak, o czym zawsze pamiętać należy, z konkretnymi fenomenami ze świata polityki, w którym ujawniają się ich istotnie odmienne konsekwencje. W ich uchwyceniu pomóc może korespondencja jaką zdarzyło się wymienić dwóm dwudziestowiecznym myślicielom, istniejącym po przeciwległych biegunach politycznego dyskursu, których połączyła wspólna pogarda do oświeceniowego racjonalizmu. Michael Oakeshott ( ) był brytyjskim myślicielem politycznym, jednym z najwybitniejszych przedstawicieli filozofii konserwatywnej, spadkobiercą wielkiej sceptycznej tradycji szkockiego oświecenia i starych wigów. Jego wizja ładu społeczno-politycznego, choć wprowadza zamieszanie wśród historyków tradycji politycznego myślenia, której przysłużył się najbardziej, przez samego autora określana jest jednoznacznie jako konserwatywna 2. Oakeshott zapisał się w dziejach idei politycznych filozofią pozbawioną odwołań do absolutu i czerpiącą swą siłę ze swoistej koncepcji dobra wspólnego i zachowawczego usposobienia, w myśl dictum: Kto lepsze goni, często w gorsze wpadnie 3 oraz pokory przejawiającej się w przekonaniu o niedoskonałości ludzkiego rozumu. Kamień węgielny jego rozważań to krytyka nowożytnego racjonalizmu, której syntetyczny wykład zawarty jest w eseju Racjonalizm w polityce. Racjonalizm, w którego ostrze krytyki wymierza Oakeshott ujęty jest w perspektywie filozoficznej i historycznej, lecz przede wszystkim osadzo- 2 Oakeshott w swoim eseju O postawie konserwatywnej oddaje sens zachowawczego konserwatyzmu. Swoją doń aprobatę wyraża entuzjazmem do takiego modelu, a nawet expressis verbis, pisząc: [ ] konserwatywna postawa w odniesieniu do rządu jest odbiciem owego konserwatyzmu, który, jak ustaliliśmy powyżej, jest odpowiednią postawą wobec zasad postępowania. M. Oakeshott, O postawie konserwatywnej [w:] Wieża Babel i inne eseje, przekł. A. Lipszyc, Warszawa 1999, s W. Shakespeare, Król Lear, Akt I, scena IV, przekł. J. Paszkowski, Gdańsk 2000, s. 36.

11 ny jest w sferze praxis, praktycznej działalności człowieka w sferze społecznej polityce. Tam bowiem wytyka on wypaczenia schedy, jaką pozostawili po sobie filozofowie wieku rozumu. Jednym z jego oponentów w dyskusji o tym czym jest i czym powinien być w polityce racjonalny namysł jest Karl Popper ( ), którego najważniejszą ideą, stanowiącą głos w post-oświeceniowym sporze, jest racjonalizm krytyczny, jako alternatywa wobec racjonalizmu nowożytnego. Słynne społeczeństwo otwarte jest wizją powstałą na tym właśnie fundamencie. Według Poppera istniały ograniczenia postawy racjonalizmu 4 i choć sam nazywał siebie racjonalistą to jego racjonalizm nie był dogmatyczny 5, był bowiem oparty na irracjonalnej wierze w postawę racjonalizmu 6. Skrajną formę dogmatycznego racjonalizmu Popper określił mianem utopizmu. Jego główny błąd dostrzegał w założeniu o uniwersalnym rozumie, który jest źródłem pychy jego wyznawców. Racjonalizm krytyczny wymagał intelektualnej pokory 7, która płynąć miała ze świadomości, że nie jesteśmy wszechwiedzący i że większość naszej wiedzy zawdzięczamy innym 8. Receptą na polityczne problemy była dla niego zatem polityka argumentacji, czyli przepełniona pokorą, droga poszukiwania kompromisu. Celem polityki zaś winna być nie próba poszukiwania szczęścia, lecz eliminacja cierpienia. Koncepcja Oakeshotta powstała z pesymistycznej oceny rzeczywistości społecznej, w której przyszło mu żyć 9 i próby odnalezienia przyczyn stanu rzeczy. Popper zaś wyraźnie artykułuje, że jego koncepcja jest receptą na eliminację przemocy, której jak pisze nienawidzi 10. Filozoficzny błąd nowożytnego racjonalizmu Oakeshott dostrzega w wadliwej koncepcji ludzkiej wiedzy, która wbrew oczekiwaniom jego współczesnych wyznawców nie ogranicza się jedynie do techne a obejmuje także praxis 11. Dla Poppera sedno problemu tkwi w sceptycznym przekonaniu, że osiągnięcie wiedzy pewnej, o ile w ogóle jest 9 4 K.R. Popper, Utopia i przemoc, Znak, rok XXX, nr 283, styczeń 1978, s Ibidem, s Ibidem, s Ibidem, s Ibidem, s Oakeshott pisze: Twierdzę więc, że zwyczajna, praktyczna polityka narodów Europy została na trwałe opanowana przez chorobę racjonalizmu, że znaczna część jej niepowodzeń [ ] wynika w rzeczywistości z wad racjonalistycznego charakteru [ ] Racjonalizm w polityce [w:] Wieża Babel i inne eseje, przekł. A. Lipszyc, Warszawa 1999, s K.R. Popper, Utopia i przemoc, s Podobnie czyni Karl Mannheim, patrz: K. Mannheim, Myśl Konserwatywna, przekł. S. Magala, Warszawa 1986, s. 20.

12 10 możliwe o tyle jest nieweryfikowalne dialektycznie 12. Dla autora Racjonalizmu w polityce rozwiązaniem problemu jest dostrzeżenie, że tajemnica zawarta w praktyce czy nawyku jest równie istotnym, a może ważniejszym elementem ludzkiej wiedzy, co jej suchy destylat zawarty w teorii oraz płynąca stąd kontestacja, że ludzki rozum nigdy nie stworzy niezawodnych modeli postępowania będących odpowiedzią na problemy rzeczywistości społecznej. Najistotniejsze różnice pomiędzy oboma myślicielami pojawiają się w ich postulatach. To właśnie konkluzje determinują istniejącą pomiędzy nimi zasadnicza antynomie. Oakeshott proponuje zachowawczą politykę kultywowania porządków 13, Popper zaś politykę argumentacji, której areną miało być egalitarne społeczeństwo otwarte. Wizja ładu społecznego miała być zatem u Austriaka projektem racjonalnego namysłu, u Brytyjczyka zaś ładem ukształtowanym spontanicznie. Można więc, być może z pewna przesadą stwierdzić, iż Popper był ostatecznie twórcą ideologii, której Oakeshott był zagorzałym oponentem Dialog był dla Poppera metodą dojścia bliżej prawdy. Sądzę pisze że mam rację, ale być może mylę się i może rację masz ty, w każdym razie poddajmy to dyskusji, bowiem w ten sposób znajdziemy się prawdopodobnie bliżej prawdziwego rozumienia, niż wtedy, gdy każdy z nas będzie jedynie upierał się, że to on ma rację. Ibidem, s Bogdan Szlachta, powołując się na A. Quintona identyfikuje konserwatystę z politycznym sceptykiem. Zauważa, że Oakeshott nie wyklucza racjonalizmu z polityki przy czym Oakeshott rozumiał racjonalizm jako styl myślenia, który odmawia racji istnienia praxis. Polityka wiary to przede wszystkim dążenie do politycznej doskonałości. Racjonalistę w polityce cechuje wprawdzie tęsknota za doskonałością (ona prowadzi go na manowce zauroczenie konserwatysty pewnością ) ale co najważniejsze popełnia w swym działaniu błąd metodologiczny: przecenia techne. (Patrz: Bogdan Szlachta, Konserwatyzm. Z dziejów tradycji myślenia o polityce, Kraków-Warszawa 1998, s.139; M. Oakeshott Racjonalizm w polityce [w:] Wieża Babel i, s. 32); Oakeshott zdaje się poszukiwać złotego środka i takie też zadania stawia przed politykiem-zrównywaczem (trimmer), (patrz: M. Oakeshott, Politics of Faith and Politics of Scepticism, edit. Timothy Fuller, Estate of Michael Oakeshott, Great Britain 1996, s. 128). 14 Jak pisze Oakeshott: Większość ideologii [ ] jest abstraktami politycznych tradycji jakiegoś społeczeństw (Edukacja polityczna [w:] Wieża Babel i, s. 70). Polityka jest zatem aktywnością kultywowania porządków nie zaś ustanawiania porządków (ibidem, s. 60). Dla Poppera natomiast rola tradycji polega nie tylko na wprowadzaniu porządku czy czegoś w rodzaju struktury społecznej, lecz również na tym, że stać się ona może przedmiotem naszych działań i krytyki, że możemy ją przekształcać. (K.R. Popper, Droga do wiedzy, Domysły i Refutacje, przekł. S. Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 225). Różnice stanowisk pojawia się zatem na płaszczyźnie odmiennego podejścia do tradycji i jej roli jaką pełni w przestrzeni społecznej.

13 11 Tym co należy dostrzec w przeciwstawieniu post-oświeceniowej i konserwatywnej krytyki racjonalizmu są nie tylko oczywiste odrębności w antidotum na społeczne dolegliwości, ale przede wszystkim sama metoda krytyki. Myśliciele pierwszego obozu zdają się dzielić włos na czworo. Świadomi historycznie weryfikowalnych niedomagań oświeceniowego racjonalizmu dzielą racjonalizm na różne odmiany, by w ten sposób ostatecznie obronić kategorię rozumu jako kategorię fundamentalną i niepodważalną 15. Tak czyni Popper wyróżniając racjonalizm właściwy i utopizm 16. Tak czyni Barbara Skarga, wyróżniając trzy racjonalności 17, podobnie Herbert Schnadelbach, który broniąc właściwego racjonalizmu dokonuje parcelacji immanentnego racjonalizmowi pojęcia rozumu na rozum obiektywny, subiektywny, teoretyczny, praktyczny, ujawniając przy tym cel takiego zabiegu: Jeżeli filozofia nie chce zrezygnować z idei oświecenia i z zasady rozumu, musi podjąć to wyzwanie w ten sposób, by krytykę rozumu i dążeń oświeceniowych uczynić własną sprawą, nie pozostawiając jej irracjonalizmowi i antyoświeceniu. Może zaś czynić to z powodzeniem tylko wtedy, kiedy dysponuje przekonującą teorię rozumu, która pozwala najpierw na odrzucenie uogólniających i nie usprawiedliwionych ataków irracjonalizmu oraz na występowanie przeciwko zafascynowaniu nim 18. Z perspektywy zachowawczej natomiast, napięcie pojawia się pomiędzy dwoma punktami widzenia, spośród których Pierwszy pokłada w rozumie ludzkim całkowicie swą nadzieję, drugi akceptuje świat takim, jakim jest, nie ufając zanadto w możliwości ludzkiego rozumu. Pierwszemu towarzyszy upojenie możliwościami poznawczymi rozumu, drugiemu 15 Oczywiste z punktu widzenia historii filozofii jest rozróżnienie na racjonalizm starożytny (scholastyka arystotelesowska) i oświeceniowy. Dla Oakeshotta racjonalizm nowożytny (który pada ofiarą jego krytyki) był wypaczeniem koncepcji Kartezjusza i Bacona. Dla Karla Mannheima zaś współczesny racjonalizm powstał jako opozycja wobec arystotelesowskiej scholastyki i renesansowej filozofii przyrody. K. Mannheim, Myśl konserwatywna, przekł. S. Magala, Warszawa 1986, s Właściwy racjonalizm to racjonalizm krytyczny. Geneza pojęcia: Filozofia Hansa Alberta i podstawowe idee racjonalizmu krytycznego [w:] K.R. Popper, H. Albert, Krytyczny racjonalizm,wrocław 1992, s Jej rozróżnienie nie ma charakteru jedynie analitycznego. Pisze ona: Żyjemy w epoce, której właściwością może się stać zmierzch rozumu, upadek samounicestwiającej się racjonalności. Nie można się z tym pogodzić. Postulat, by na nowo odczytać pojęcie racjonalności jest puentą wywodu. Patrz: B. Skarga, Trzy idee racjonalności [w:] Przeszłość i jej interpretacje, Warszawa 1987, s H. Schnadelbach, Rozum [w:] Filozofia. Podstawowe pytania, red. E. Martens, H. Schnadelbach, przekł. K. Krzemieniowa, Warszawa 1995, s. 100.

14 12 głęboki sceptycyzm. Drugi szuka odpowiedzi w historycznym doświadczeniu, pierwszy próbuje je modelować dla własnych korzyści 19. Dla konserwatystów krytyka racjonalizmu służyć ma więc temu, by sprzeciwić się rozumowi jako deus ex machina ideologii. Cała krytyka prób teoretycznego opisu rzeczywistości służyć ma zapobieżeniu teoretycznym projektom jej naprawy. Konserwatyzm bowiem jak pisze Bogdan Szlachta, jest zespołem argumentów krytycznych kierowanych pod adresem <<dogmatycznie>> pojmowanych idei i doktryn politycznych 20, jest sprzeciwem wobec upraszczania i sprowadzania wielowymiarowej struktury świata do zero-jedynkowej formuły matematycznego równania, bowiem są wielkie siły w niebie i na ziemi, których ludzka filozofia nie może poznać ani zgłębić 21. Oakeshott do Poppera Gonville & Caius College Cambridge 28 stycznia 1948 Drogi Poperze, dziękuję Ci bardzo za przesłanie mi swego artykułu z Hibbert Journal 22. Słyszałem o nim i starałem się go zdobyć. Jak pewnie przypuszczasz, wszystko co mówisz o utopizmie jest bliskie memu sercu i zgadzam się z tym całkowicie. Ale wybacz mi, jeśli powiem słowo o innej części Twojego wywodu. Po pierwsze, oczywiście, kiedy argumentuję przeciwko racjonalizmowi, nie argumentuję przeciwko rozumowi 23. Racjonalizm w moim mniemaniu jest, pośród innych rzeczy, gruntownie nierozumny 24. Rozum powinien mieć swe w polityce, nie mam co do to tego żadnych wątpliwości, ale to co ja poczytuję za racjonalizm, jest doktryną która uznaje, że na nic innego w polityce miejsca być nie powinno co jest bardzo powszechnym poglądem. Po drugie, jeśli utopizm jest wielkim wrogiem rozumu, powinienem postrzegać również za wroga tę zmodyfikowaną formę utopi- 19 T. Tulejski, Konserwatyzm bez Boga. Dawida Hume a wizja społeczeństwa, państwa i prawa, Warszawa 2009, s B. Szlachta, Konserwatyzm Z dziejów tradycji myślenia o polityce, Kraków-Warszawa 1998, s K.G. Feiling, Toryism: A Political Dialogue, cyt. za: T. Tulejski, op. cit., s K.R. Popper, Utopia and Violence, Hibbert Journal 16(2), January 1948, s

15 13 zmu, która skupia się na jednym problemie społeczeństwa w danej chwili i jest gotowa zdezorganizować całość społeczeństwa w celu rozwiązania tegoż problemu na przykład, problem bezrobocia, jako konkretny problem w danej chwili, winien być rozwiązany i to rozwiązany trwale. Ja jednak uważam, że żaden problem w polityce nie jest rozwiązywalny trwale i że żaden problem w polityce nie powinien być przesadnie wyolbrzymiany w ten sposób, by niweczył prawdziwy cel polityki jakim jest utrzymywanie społeczeństwa jako całości we wszystkich jego założeniach, tak spójnych i stabilnych jak również postępowych 25. I jak sądzę Twój prawdziwy racjonalizm prowadzi do zaburzenia proporcji partykularnych interesów. Po trzecie, pod wpływem inspiracji prawdziwym racjonalizmem wydajesz mi się dzielić życie polityczne na atomy politycznych działań i uznawać uprawianie polityki jako właściwe i słuszne, gdy zmierza do rozwiązania szeregu pojedynczych problemów. Ale życie polityczne staje się takie tylko, gdy jest zarządzane przez ideologie: normalnie w XIX wieku, na przykład, tak nie było. Życie moralne człowieka nie polega całkowicie na wykonywaniu szeregu słusznych czynności, polega natomiast na życiu w zgodzie z pewnymi nawykami zachowań, które mogą być analizowane jako osobne czynności, ale które nie jawią się jako osobne czynności poza kilkoma przypadkami. Po czwarte, kiedy mówisz, że prawdziwy racjonalista zdaje sobie sprawę, że zawdzięczamy większość swojej wiedzy innym, myślę, że przyznajesz mu cechę, której nie posiada. Może on wiedzieć, że zawdzięcza coś innym, ale racjonalność jego postępowania nigdy nie opiera się na tym założeniu opiera się na jego ocenie, że to co zyskał od innych jest rozsądne w rzeczywistości zaczyna i kończy na samym sobie. Na koniec, nie uważam, by Twoje przeciwstawienie rozumu i przemocy było właściwe to znaczy, że ja, który nienawidzę prze- 23 Oakeshott odwołuje się do swojego eseju Racjonalizm w polityce [w:] Wieża Babel i 24 Ten pogląd jest rozwinięty przez Oakeshotta w eseju Postępowanie racjonalne [w:] Wieża Babel i 25 Polityka jest aktywnością kultywowania ogólnych porządków zbiorowiska ludzi, którzy na mocy powszechnej świadomości jakiegoś sposobu kultywowania tych porządków stanowią jedno społeczeństwo. Edukacja polityczna [w:] Wieża Babel i, s. 72.

16 14 mocy, tak samo jak Ty, nie wierzę, ani w to, że rozum jest zdolny wyeliminować przemoc (nawet w długim czasie), ani w to, że skoro rozum nie jest do tego zdolny, to nic nie jest w stanie tego dokonać. Myślę, że znam metodę uprawiania polityki, która nie jest ani prawdziwie ani fałszywie racjonalistyczna ale która jest zaprzeczeniem przemocy. Pokrótce, powiem, że polityka, którą mam na myśli jest to polityka konserwacji, będąca w opozycji wobec Twojej polityki argumentu. Zrozum, że nie wierzę, by rozum był jedynym spoiwem łączącym ludzi, nie dlatego, że ludzie są czasem nierozsądni, ale dlatego, że istnieje coś innego, znacznie silniejszego, co ich łączy, na przykład wspólna cywilizacja (tam gdzie istnieje), wspólne nawyki zachowań (tam gdzie istnieją) żaden z tych czynników nie jest racjonalny, zależne od argumentu lub wspólny wszystkim ludziom. Nie istnieje, jak sądzę, nic, co jest wspólne wszystkim. W skrócie, problemem z twoim prawdziwym racjonalizmem nie polega na tym, że jest on niemożliwy, ale że jest niemożliwy z samej swej istoty. Rolą rozumu w polityce i w życiu nie jest zastępowanie nawyków zachowań, trzymanie się z dala od zabobonu itp. To, co racjonalista próbuje tymczasem uczynić, jest, że tak powiem, stworzenie literatury obejmującej tylko krytykę literacką. Zamierzam napisać coś na temat życia moralnego jako świadomej pogoni za ideami moralnymi, gdzie spróbuję rozwinąć ten wątek, ale prawdopodobnie w gruncie rzeczy nie zgadzamy się w punkcie, gdy używamy słów rozumny i racjonalizm 26. Dziękuję Ci raz jeszcze za Twój artykuł. The London School of Economics and Political Science (Univeristy of London) Houghton Street, Aldwich London, W.C.2 31 stycznia 1948 r. Drogi Oakeshott, Byłem uradowany, gdy otrzymałem Twój długi list i jestem bardzo wdzięczny za Twoją odpowiedź na moją małą rozprawę (którą napisałem osiem miesięcy temu; było to przemówienie na konferencji filozoficznej w Brukseli, zdominowanej przez komunistów). 26 Opublikowano jako Wieża Babel i

17 15 Pomijając być może kilka pomniejszych terminologicznych różnic, jestem skłonny zgodzić się z każdym słowem, które wypowiadasz w swoim bardzo interesującym liście. W pełni zgadzam się z Tobą, że żaden problem nie zostaje rozwiązany trwale; powinienem nawet wyrazić to tak: żaden problem w polityce nie może być rozwiązany bez stworzenia nowego. Jestem też gotów zaakceptować Twoją zachwycająca formułę, że polityka konwersacji powinna zastąpić moją politykę argumentacji. Kolejną Twoją formułę że rozum nie powinien zastępować nawyków zachowań, ale powinien działać jako krytyk nawyków i zachowań z trudem postrzegam jako krytykę mojego poglądu, jako że zdaje się być ich częścią. Ale mimo wszystkich tych zgodności, czuję, że są między nami różnice. Wierzę w tradycję (w tradycję, na przykład, sokratejskiego racjonalizmu, ducha pytania ale również w Twoje nieświadome naśladowanie tradycji zachowań moralnych, jak to napisałeś w Cambridge Journal na stronie 156). Nie wierzę jednak, że czas miniony jest jedynym wartym uwagi remedium na bolączki społeczne (s. 153). Innymi słowy, jestem przeciwny odwoływaniu się do tradycji dlatego, że jest tradycją i jestem za dowolnym status quo, z wyjątkiem sytuacji gdzie są ważne powody do ingerencji. Równocześnie jestem przeciwko duchowi nie-interwencji i postawy czekaj-i-patrz i być może także satysfakcji z używania silnego i być może nie do końca właściwego zwrotu, który przemawia z drugiego zacytowanego fragmentu oraz innych. To jest ten duch, który ze względu na sposób reakcji nań, wykreował najwięcej z symptomów, które zwiesz racjonalizmem. Wykreował Francuską (i Rosyjską?) Rewolucję (do wielkich rozmiarów) i dał szansę marksizmowi. Ale jestem daleki od pochwały reform dlatego tylko, że unikamy przez nie rewolucji. Jestem przekonany, że jest to dyrektywa, która nie funkcjonuje najlepiej. Jestem za reformami, bo wierzę w nie dla nich samych jeśli chcesz, przez mój (własny) sen o Utopii. Ale sednem jest to, że ten sen to moralny idealizm (Ty piszesz: Moralne ideały są osądem, etc., s. 157). Doniosła prawda, ale czyż nie jest to tylko pół-prawda? Co z moralnymi rewolucjami? Powstanie Chrześcijaństwa 27 jest rzeczywistością, historyczną siłą, jeśli chcesz, która nie została zniweczona przez upływ ostatnich Związek pomiędzy zmianą charakteru moralności i powstaniem Chrześcijaństwa jest omówione przez Oakeshotta w eseju Wieża Babel [w:] Wieża Babel i

18 16 lat. Ten moralny idealizm jest różny od Twojej tradycji moralnego zachowania. Możliwe, że to drugie jest rzeczą istotniejszą, politycznie i moralnie; możliwe, że jest element histeryczny w tym moralnym idealizmie Chrześcijaństwa i humanitarianizmu, w odmowie biernego patrzenia na ludzkie cierpienie (jeśli już, jesteśmy zdolni, by odrobinę je złagodzić). Aczkolwiek wydaje mi się całkiem jasne, że prawdziwy motyw napisania przez Ciebie artykułu jest w jakiś sposób inspirowany przez fakt, że nie chcesz uznawać jego realności. To sprawiło, że także przeoczyłeś (a) religijny charakter siły, którą chcesz zbywać jako racjonalizm ; (b) fakt, że wielu ludzi Kościoła, szczególnie w Anglii, nie jest zbytnio oddalonych od Dziekana Canterbury i nie dlatego, że są nawiedzeni racjonalizmem. Choć ten ostatni fakt jest pewnie nieistotny, jednak symptomatyczny. Mój główny pogląd mogę wyłożyć w ten oto sposób: Nawet burkeanizm (jeśli to słowo jest możliwe) nie jest wolny od możliwości stania się utopią 28. (Jestem przekonany, że idealizujesz stare doświadczone politycznie klasy w romantyczny sposób, przez implikacje, w Twoim opisie Lockowskiego bryku 29. Czy nie jest to Twoja transformacja doświadczenia w abstrakcję? Ale ten Twój racjonalizm jest mimo tego olśniewający i zabawny.) Prawda, my racjonaliści często zapominamy o Burke u jego nauka jest przez nas słabo przyswojona, lecz Ci, którzy są zwolennikami Burke a są w równie kłopotliwym położeniu: nie dostrzegają, że ich idee są utopijne; że idee równości etc. mogą być wypaczone (w racjonalizm etc.), jednak nie mogą być łatwo zneutralizowane. Skrytykowałeś racjonalizm, lecz czy spróbowałeś zauważyć potrzeby, pragnienia, nadzieje, etc. którym on odpowiada z właściwej perspektywy? Z wielkim poważaniem, [Karl Popper 30 ] 28 W swoim eseju O postawie konserwatywnej (1956) Oakeshott dystansuje się od konserwatyzmu Burke a, pisząc moim zdaniem o tym usposobieniu [konserwatywnym-przyp.aut.] można znacznie więcej nauczyć się od Montaingne, Pascala, Hobbesa i Hume a niż od Burke a czy Benthama. M. Oakeshott, O postawie konserwatywnej [w:] Wieża Babel i, s bryku, [czyli-przyp.aut.] politycznej doktryny, która zajęłaby miejsce zespołu zwyczajów politycznych zachowań, Michael Oakeshott, Racjonalizm w polityce, [w:] Wieża Babel i s Jest to prawdopodobnie niepodpisana kopia oryginalnego listu wysłana do Oakeshotta.

19 17 Summary The article Popper and Oakeshott, an epistolary polemic between critics of rationalism is an introduction to the issues that were a the subject of correspondence of the two twentieth-century philosophers, widely known for their critique of Enlightenment rationalism. The author was trying to briefly present intellectual discourse that appeared around one of the leading Western philosophical concepts. Due to the pluralism of existing positions taken towards rationalism, the author evokes differences that exist between critics from conservative tradition and other schools. The author endeavours to highlight the major difference. To do so, he quotes the modern scholars, which leads him to the conclusion that it is encompassed in the aim of the critique. While some try to abolish rationalism, others defend it. The correspondence between Oakeshott and Popper contributes to the reinforcement of that thesis.

20 18 Tobiasz Adam Bocheński Słów kilka o grze w piłkę, czyli co panowie Burke i Tocqueville prawili na temat rewolucji francuskiej Wziąwszy pod uwagę wszystkie okoliczności, rewolucja francuska stanowi najbardziej zdumiewające wydarzenie dotychczasowych dziejów świata. Najcudowniejsze rzeczy są w wielu przypadkach urzeczywistniane za pomocą najbardziej absurdalnych i bezsensownych środków, w najbardziej bezrozumny sposób i, jak się zdaje, przy użyciu najbardziej niegodziwych instrumentów 1 Edmund Burke dochodzę do przeświadczenia, że rewolucja przeprowadzona przez despotę mniej by nam może przeszkodziła stać się kiedyś wolnym narodem niż rewolucja dokonana w imię suwerenności ludu i przez lud. Alexis de Tocqueville 2 I. Zapomniane, stojące na uboczu, niepozorne pomieszczenie jest jedynym do dziś istniejącym świadkiem prolegomeny rewolucyjnej. 20 czerwca 1789 roku ciszę panującą wewnątrz sali do gry w piłkę zakłócił rwetes kilkudziesięciu podnieconych głosów 3. To przedstawiciele stanu trzeciego, niewpuszczeni na obrady Stanów Generalnych Francji, pełni oburzenia i roznamiętnieni postanowili ostentacyjnie zamanifestować swoje veto przeciwko 1 E. Burke, Rozważania o rewolucji we Francji, przeł. D. Lachowska, Warszawa 2008, s A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 2005, s J. Baszkiewicz, S. Meller, Rewolucja francuska Społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1983, s. 7-8; M. Żywczyński, Historia powszechna , Warszawa 2002, s

21 19 ich zdaniem, dyskryminacji przedstawicieli ludu 4. Wspólnie uchwalili, iż nie rozejdą się dopóki nie zostanie uchwalona nowa konstytucja 5. W ten oto sposób, miejsce w którym ludzie zwykli przelewać pot, a może czasem i łzy, nabrało znaczenia na skalę światową. Od tego czerwcowego dnia żaden historyk nie może nie wiedzieć, co wydarzyło się w wersalskiej sali do gry w piłkę 6. W jakiż to dziwny sposób fortuna obchodzi się z historią. Czy komuś przyszło do głowy pytanie, ile fenomenalnych bramek zostało zdobytych w tym pozornie apolitycznym miejscu, które Jaques-Louis David przedstawił potomnym w tak marnym stylu? Nie wiem czy panowie Burke i Tocqueville kiedykolwiek oglądali salę do gry w piłkę, jednakże ciąg wydarzeń, który został zapoczątkowany w tym miejscu miał ogromne znaczenie dla Europy oraz obu tych gentelmanów 7. II. Zdaniem niektórych rewolucja we Francji wywołała w poglądach Edmunda Burke a dramatyczną przemianę. W ich oczach zmienił się z liberalnego piewcy wolności, zagorzałego zwolennika niepodległości angielskich kolonii w Ameryce Północnej w skostniałego, wstecznego myśliciela, obrońcę tyranii. Sam Burke nie uważał, że w jego postawie zaszła jakakolwiek zmiana. Twierdził, iż niezmiennie krytykuje ludzi, którzy chcą zdusić ducha wolności, a jego żarliwy brak przyzwolenia na to co działo się we Francji po 1788 roku, stanowi oczywisty przykład stałości jego poglądów. Ten przedstawiciel partii wigów przeszedł do historii jako twórca konserwatyzmu 8 i krytyk rewolucji oświeceniowej, autor Rozważań o rewolucji we Francji 9. Alexis de Tocqueville nie widział na własne oczy rewolucji, ponieważ urodził się w latach największych tryumfów Napoleona Bonaparte (29 lipca 1805r.). Wydarzenia mające miejsce po 1789 roku odcisnęły wyraźne piętno na życiu zdecydowanej większości francuskich rodzin szlacheckich. Familia To- 4 M. Szczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 2003, s J. Baszkiewicz, Historia Francji, Wrocław 2004, s J. Kowalski, A. Loba, M. Loba, J. Prokop, Dzieje kultury francuskiej, Warszawa 2006, s N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 2004, s ; J. Black, Europa XVIII wieku , Warszawa 1997, s K. Pieliński przedstawia i pokrótce analizuje konserwatyzm i stara się skategoryzować różne jego doktrynalne przejawy. W schemat ten doskonale można wpisać E. Burke a; K. Pieliński, Konserwatyzm jako oswajanie chaosu świata empirycznego, Warszawa 1993, s Podobnie jeżeli chodzi o kategorie myślenia konserwatywnego wyszczególnione przez T. Tulejskiego; Tomasz Tulejski, Konserwatyzm bez Boga. Dawida Hume a wizja społeczeństwa, państwa i prawa, Warszawa 2009, s J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2007, s. 138.

22 20 cqueville ów również doświadczyła, czym jest w rzeczywistości rewolucja i jakimi środkami się posługuje 10. Rodzice Alexis a zostali wtrąceni do więzienia. Przez cały pobyt w nim oczekiwali egzekucji, która mogła nastąpić każdego dnia. Permanentny stan zagrożenia życia spowodował, iż ojciec przyszłego autora O demokracji w Ameryce zapłacił w wieku lat trzydziestu za swe urodzenie, przyprószeniem włosów siwizną 11. Była to wieczna pamiątka po ludowych rządach. Stosunek Tocqueville a do rewolucji francuskiej był naznaczony z jednej strony atmosferą nostalgii za dawnym ustrojem, panującą w jego domu, a z drugiej filozofią Kartezjusza, którego bardzo poważał. Z tego powodu jego postrzeganie rewolucji było bardziej ambiwalentne i złożone, niż wyrazista lecz mało zawoalowana w przekazie krytyka Burke a. W żadnym razie nie mam zamiaru analizować wszystkich tez i argumentów je potwierdzających, przytaczanych przez obu myślicieli. Postawiłem sobie inny cel. Chciałbym wykazać, iż w niektórych konkluzjach Tocqueville a na temat rewolucji francuskiej widać refleks spojrzenia Edmunda Burke a. Nie jest to spostrzeżenie innowacyjne, lecz przewrotne utrudnia klasyfikację Tocqueville a jako myśliciela przypisanego do liberalnego nurtu myślenia 12, a w przypadku Burke a pozwala spojrzeć na jego postać, nie tylko jak na obrońcę ostatniego bastionu trwałego porządku społecznego, prawnego i politycznego w Europie, ale także jak na osiemnastowiecznego proroka tyranii. Moim zdaniem, zarówno Tocqueville, jak i Burke, dzięki gruntownej i przemyślanej analizie empirycznej rzeczywistości przeszli do historii idei jako dwie Sybille 13. Jeden trafnie ocenił możliwe konsekwencje panowania demokracji, a drugi zza kanału La Manche dostrzegł despotyzm rewolucji. III. Burke w ciągu swojego życia odwiedził Francję tylko raz w 1773 roku. W trakcie owej wizyty w szczególny sposób jego uwagę przykuła racjonalistyczna filozofia, która wówczas święciła tryumfy 14. Jego światopogląd, ufundowany na empiryzmie, doznał szoku wskutek obcowania z ówczesną modą filozoficzną panującą na kontynencie 15. Irlandczyk określił ją jako konfe- 10 M.Tracz-Tryniecki, Myśl polityczna i prawna Alexisa de Tocqueville, Kraków 2009, s K. Pisa, Aleksander de Tocqueville, Warszawa 1996, passim. 12 Z. Rau, Liberalizm. Zarys myśli politycznej XIX i XX wieku, Warszawa 2000, s J. Hart, Burke and Radical Freedom, Review of Politics 1967, nr 29, s P. Chaunu, Cywilizacja wieku oświecenia, Warszawa 1989, s ; P. Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku od Monteskiusza do Lessinga, Warszawa 1972, s F. P. Canavan, Edmund Burke s Conception of Role of Reason in Politics, Review of Politics 1959, nr 21, s. 61.

23 21 derację sił ciemności 16. Burke owska krytyka rewolucji opiera się głównie o materiały z posiedzeń Zgromadzenia Narodowego, artykułów prasowych i relacji francuskich emigrantów. Burke przyglądał się galijskim wydarzeniom z oddali, jednakże oceniał materię w ruchu. Trafność jego wniosków jak i późniejsze zainteresowanie jego poglądami, świadczy o przenikliwości i kunszcie intelektualnym Irlandczyka. Nie lada problem stanowi wyselekcjonowanie, spośród setek bieżących informacji, sprzecznych relacji, wiadomości które przedstawiają istotną wartość i stworzenie na ich podstawie opisu rzeczywistości. Burke owi powiodła się ta sztuka. Tocqueville analizował na potrzeby swojej pracy dokumenty archiwalne dotyczące dawnego ustroju 17. Starał się odnaleźć korzenie rewolucji francuskiej w prawniczych kazamatach ancien regime u 18. Burke Rozważania o rewolucji we Francji kierował do Anglików ku przestrodze. Chciał uchronić swoich rodaków przed grożącym im zagrożeniem. W ten sposób postrzegał rewolucję jako plagę, która może nawiedzić każde z państw. Jego obawa przed rozprzestrzenieniem się nowych idei francuskich była tak znaczna, iż poświęcił swe krytyczne dzieło Francji, odwiecznemu wrogowi Anglii. Świadczy to o jego poziomie moralnym i intelektualnym. Miał nadzieję, że jego książka otworzy oczy widzom teatru Europa. Tocqueville starał się wytłumaczyć rodakom ich najnowszą historię. W planach autora jego dzieło nie miało posiadać jedynie ściśle naukowego, apolitycznego charakteru. Jego ostatnia książka Dawny ustrój i rewolucja miała składać się z dwóch tomów. Pierwszy miał odsłonić rudymenty rewolucji a drugi miał przestrzec Francuzów przed zagrożeniami jakie niesie ze sobą demokracja oraz miał stanowić ukrytą krytykę rządów Napoleona III. Nie tylko różne cele tym dwóm gentelmanom przyświecały, nie tylko opierali się o odmienny materiał źródłowy, nie tylko utwory swe kierowali do różnych odbiorców, ale również stosowali różnorodne metody literackie. Piotr Morawski zauważa, idąc tropem myśli Hayden a White a, iż z rozważań o rewolucji we Francji i Dawnego ustroju i rewolucji wyłaniają się odmienne konwencje opisu. Rozważania o rewolucji we Francji Edmunda Burke a wydane w 1790 są więc satyrą [ ] zaś Dawny ustrój i rewolucja (1856) de Tocqueville a to tragedia. Fakty we wszystkich przypadkach zasadniczo te same, problemem jest narracja. Nadawanie sensu opowieści o wielkiej rewolucji, czy jak określa 16 Speech of 1773 in Burke Works, the Rivington edition, vol. x, p. 39, on a Bill for the relief of Protestant Dissenters, s.189 za: E. Barker, Essays on government, Oxford 1946, s A. de Tocqueville, Dawny, s F. Furet, Wstęp [w:] A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, przeł. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 2005, s. 9.

24 22 to White, przekodowanie obrazu 19. Styl Burke a jest pełen finezji i złośliwości. Świadczy o jego erudycji. Irlandczyk często wplata w tekst odwołania do dzieł Shakespeare a. O jego wyjątkowej elokwencji pełni podziwu wypowiadali się jego współpracownicy z parlamentu, m. in. William Pitt Młodszy. Styl pisarski Tocqueville a jest wyważony, stonowany. Jest charakterystyczny dla dzieł pretendujących do miana naukowych. Również forma obu tekstów jest odmienna. Rozważania zostały napisane w formie listu do Charles a Jean a Francois a Depont a. Dawny ustrój był zaplanowanym studium o rewolucji. IV. Tocqueville w swym dziele przyglądał się rewolucji przez pryzmat instytucji prawnych, publicznych i społecznych dawnego ustroju. Nie starał się rozstrzygnąć na płaszczyźnie pojęciowej, czym jest rewolucja. Burke wprowadza rozróżnienie między rewolucją a ewolucją 20. Rewolucja dąży do gwałtownych i sprzecznych z obowiązującym porządkiem prawnym przemian 21. Jej korzenie sięgają płytko pod powierzchnię filozofii. Soki, które ją odżywiają, jak pisze Burke, to współczesne wydarzeniom poczucie komfortu i przelotne skłonności. O słuszność podejścia ewolucjonistycznego, jako podstawowego narzędzia kreującego rzeczywistość, przesądza oparcie się na tradycji, czyli określając to inaczej na prawdziwych zasadach [ ] wewnętrznych praw, które należy solennie pielęgnować. Jego wizję społeczeństwa Małłek opisuje następująco: dla niego naturalną podstawą społeczeństwa jest stosunek moralny łączący ludzi, narzucony i usankcjonowany przez akt stworzenia 22. Tocqueville analizuje instytucje ancien regime u. Skrupulatnie bada procesy jakie jego zdaniem doprowadziły Francję na drogę rewolucji. Burke pisze dla Anglików i Rozważania rozpoczyna od krytyki poczynań pewnych londyńskich towarzystw, dokładnie Towarzystwa Konstytucyjnego i Towarzystwa Rewolucji. O prewencyjno-edukacyjnym walorze jego pracy przesądza fakt, iż zaczynając swój list, stara się rozprawić z angielskimi entuzjastami oświecenia na modłę francuską. W polemice z czołowym reprezentantem tych towarzystw, duchownym Richarde em Price em, Burke posługuje się argumentacją historyczno-prawną a nie doktrynalną sensu stricto. Jego przekonanie o konieczności stosowania teorii wyhamowanego ewolucjonizmu, wypływa z obrony dotychczasowych 19 P. Morawski, Każdy historykiem samego siebie, Przegląd Polityczny 2010, nr 99, s E. Burke, Rozważania, s B. Mazlish, The Conservative Revolution of Edmund Burke, The Review of Politics 1958, nr 20, s E. Małłek, Wojna pamfletów w Anglii , Toruń 1993, s. 36.

25 23 instytucji, nie tylko z legalnego punktu widzenia, ale również z pewnej politycznej metafizyki. Jest to obrona konstytucji angielskiej z punktu widzenia ducha narodu i czasów, w których powstała. Jej podporę stanowi zupełnie odrębny porządek intelektualny, niż światopogląd encyklopedystów. W burke owskiej wizji społeczeństwa wszyscy, zarówno poddani jak i władca, są zdeterminowani przez najwyższy, metafizyczny porządek, którego obrazem jest konstytucja. Dla filozofów oświeceniowych wszyscy podlegają prawom obiektywnym, które w rzeczywistości mają charakter instrumentalny. To wyraźnie zarysowuje różnicę między Burke iem a na przykład Rousseau. Pierwszy widział wolność w funkcjonowaniu w społeczeństwie ułożonym zgodnie z tradycją, dla drugiego była ona cechą umożliwiającą masom wszelkie zmiany rzeczywistości. Wizja konkurencyjna była silnie przez Burke a krytykowana, jak źródło chaosu i anarchii. Opisywał ją w sposób następujący [ ] mówią, iż lud może zgodnie z prawem usuwać z tronów królów, nie tylko za rażąco złe zachowanie, lecz również w przypadku braku owego. Wyłącznie dla własnej przyjemności może ustanawiać dla siebie jakiekolwiek nowe rządy albo żyć bez żadnej władzy. Określają go jako lud, który może sam sprawować rządy, będąc jednocześnie sam dla siebie miarą postępowania 23. Burke, podobnie jak Tocqueville, jest nastawiony krytycznie wobec filozofii roszczącej sobie prawo do ferowania ostatecznych wyroków w oparciu o aprioryczną analizę różnorakich pojęć. Nie wierzy on w urzeczywistnienie raju na ziemi. Jego myślenie pozbawione jest pierwiastka utopistycznego. Brak mu znamiennej dla francuskich myślicieli XVIII-wiecznych predylekcji ulepszania świata za wszelką cenę. W Rozważaniach widać wyraźnie przeświadczenie o ułomności ludzkiego poznania, nauka o rządzeniu jest praktyczna i ma służyć praktycznym celom, wymaga doświadczenia i to większego niż to, jakie w toku całego swego życia może zyskać nawet najmądrzejsza i najbardziej spostrzegawcza osoba 24. Burke owski polityk całe życie znajduje się za swoistego rodzaju zasłoną niewiedzy. U Burke a inna niż u Rawls a wyłania się wizja tej niewidzialnej bariery. Burke jej istnienie wyczuwa. Ukrywa się ona w jego przeczuciach i spostrzeżeniach. Moim zdaniem jej byt można uzasadnić na dwa sposoby. Pierwszym jest odwołanie się do koncepcji psychologicznych. Aby zagłębiać się w tę materię nie czuję się kompetentny, jednakże w mojej ocenie niechęć lub strach do dokonywania zmian może mieć swe źródła w psyche. Drugim uzasadnieniem istnienia zasłony jest spójna argumentacja Burke a, którą odczytuję określony sposób. 23 E. Burke, An Appeal from the New to the Old Whigs [w:] Edmund Burke. Selected Writings and Speeches, red. P. J. Stanlis, Chicago 1963, s E. Burke, Rozważania, s

26 24 Człowiek, a w szczególności polityk, jest w rzeczywistości bohaterem Księgi Koheleta. Nawet najszczodrzej przez Boga obdarzona cnotami umysłu i ducha, jednostka nie jest w stanie przeniknąć i zrozumieć złożoności świata. Burke a charakteryzuje pesymizm odnoszący się do zdolności poznawczych człowieka, który znajduje się za zasłoną niewiedzy. Jak już wspomniałem, o samej koncepcji zasłony, Burke oczywiście nie wspomina. Wydaje się, iż jej istnienie wynika ze sposobu postrzegania świata przez Irlandczyka, który jawi mu się jako sfera w której jedyną omnipotentną i wszechwiedzącą istotą jest Bóg, a człowiek nie ma najmniejszych szans zbliżyć się do tego metafizycznego ideału. Nie oznacza to jednak, iż człowiek ma prawo, powołując się na swoją marność, próżnować. O prawdziwości cnoty należącej do jednostki rozstrzyga istnienie moralnej siły, która mimo świadomości znikomego znaczenia własnego losu, dąży do nieosiągalnej doskonałości gdziekolwiek człowiek panuje nad człowiekiem, przewodzić powinna natura wyższa, dlatego szczególnie w takiej sytuacji człowiek obdarzony władzą powinien się zbliżać w najwyższym możliwym stopniu do doskonałości 25. Inaczej niż u Rawls a, zasłona nigdy nie zostaje rozchylona za ludzkiego życia. Nie można dokonać tego opierając się o kompromisową konwencję, gdyż w systemie Burke a nie ma kompromisów, lecz absolutne pojęcia. W świecie polityki ludzie zmuszeni są opierać się na doświadczeniu. Czerpać z niego nie powinny jednostki, lecz ludzie predestynowani do tego w oparciu o wiedzę, moralność oraz cnotę. Instytucje stworzone na takich fundamentach nie będą tworami idealnymi, lecz lepsza jest jednak sytuacja, gdy potrzeby całości zaspokajane są w sposób niedoskonały i nieprawidłowy, niż taka, w której potrzeby pewnych części są zaspokajane w stopniu doskonałym, a inne części są całkowicie pomijane czy nawet materialnie poszkodowane w wyniku nadmiernej troski o jeden wybrany element 26. Tocqueville szukając przyczyny wybuchu rewolucji francuskiej również zwrócił uwagę na rolę filozofii oświeceniowej, choć odnoszę wrażenie, że z większym spokojem przyjrzał się jej niż Burke, którego stosunek do ówczesnych wydarzeń określa się jako szalenie emocjonalny 27. Początkiem rozważań na ten temat w Dawnym ustroju i rewolucji jest pytanie, dlaczego w XVIII wieku miał miejsce taki rozkwit filozofii i literatury, i dlaczego twórcy tej epoki byli w większym stopniu zaangażowani politycznie niż artyści innych pokoleń? Tocqueville doszedł do wniosku, iż pod rządami ancien regime u nie istniała wolność polityczna. W sytuacji jej braku wolność prasy 25 Ibidem, s Ibidem, s R. M. Hutchins, The Theory of the State: Edmund Burke, The Review of Politics 1943, nr 5, s. 145.

27 25 i publikacji rozrosła się do bardzo dużych rozmiarów. Pisarze epoki oświecenia wyładowywali pasje polityczne w pismach filozoficznych i beletrystyce. Zjawisko to dotyczyło ludzi, którzy nigdy nie odczuli, co oznacza wolność polityczna. Podstawowy tocqueville owski zarzut przeciwko tym twórcom polegał na tym, iż walczyli piórem o idee których żaden z nich nigdy nie widział w działaniu. Tworzyli dzieła, które jedynie teoretycznie zawierały zasadne postulaty. Jednocześnie tezy owych filozofów cieszyły się opinią prawd absolutnych. Wniosek o jaskrawej nieprzystawalności tej filozofii do realiów, łączy Tocqueville a i Burke a. Różnica między obydwoma panami pojawia się przy dalszej analizie. Odpowiedzią Burke a na postulaty oświeceniowych filozofów i rewolucjonistów była koncepcja, którą określiłem wcześniej jako zasłona niewiedzy. Spostrzeżenia Tocqueville a mają inny charakter. Myśliciel ten był pod wpływam filozofii Kartezjusza, która choć w pierwotnych pryncypiach miała charakter agnostyczny, to przez racjonalistyczno-logiczną argumentację doszukiwała się w rzeczywistości praw niezmiennych. Tocqueville z mniejszą ostrożnością podchodził do projektów zmieniających zastany porządek. Bazując na empirycznej analizie wysnuwa kolejne wnioski wznoszące się na coraz wyższe poziomy abstrakcji. Tak samo jak Burke, nie waha się stawiać tez oceniających rzeczywistość. Jednakże bardziej przypomina lekarza starającego się przepisać recepty na poważne jego zdaniem schorzenia społeczne, ustrojowe i polityczne. Proponowane lekarstwa, choć odwołujące się do wzorów z przeszłości, mają charakter dynamiczny. Polegają na syntezie doświadczeń minionych pokoleń, współczesnych realiów z teraźniejszymi i potencjalnymi problemami. Postulaty Burke a mają o wiele większy pierwiastek statyczności. Odwołują się do przeszłości, nie tylko jako skarbnicy wiedzy i mądrości, ale również jako wzorów rozumnych i prawomocnych rozwiązań. Tocqueville w większej mierze stara się zrównoważyć analizę historyczną i refleksję na temat współczesności. Z tej równowagi wyłania się pewniejszy obraz przyszłości, który pozwala na wydawanie bardziej prawdopodobnych sądów odnoście kształtu przyszłych społeczeństw, państw i wszelkiego rodzaju zagrożeń. Edmund Burke jest również krytykiem demokracji 28. Upatruje w niej źródło wielu możliwych nadużyć oraz, mówiąc jego językiem, grzechów. Zło demokracji potęguje, zdaniem Burke a, sanująca moc rozstrzygnięć większości. W demokracji większość może narzucić swą wolę wszystkim, choćby było to dokonywanie najstraszliwszych zbrodni. W dodatku demokraci mogą sami siebie rozgrzeszyć z powodu własnej omnipotencji dlatego doskonała demokracja jest najbardziej bezwstydną rzeczą na świecie 29. Spojrzenie Burke a 28 E. Burke, Rozważania, s Ibidem, s. 170.

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy.

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy. Uważam, iż w publicystyce nawet tej bardziej naukowej nadużywany jest dosyć wieloznaczny termin wiara i to pomimo istniejących słów takich jak przekonanie lub przeświadczenie często bardziej adekwatnych

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant 2011-10-01 Plan wykładu 1 Immanuel Kant - uwagi biograficzne 2 3 4 5 6 7 Immanuel Kant (1724-1804) Rysunek: Immanuel Kant - niemiecki filozof, całe życie

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: VI Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii.

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. historiozofia DZIEJÓW FILOZOFIA nauka filozoficzna o ostatecznych czynnikach sprawczych, istocie i sensie ludzkich dziejów jako całości, zw. także

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE Paweł Bortkiewicz bortpa@amu.edu.pl Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie, Że ci ze złota statuę lud niesie, Otruwszy pierwej... REWOLUCJA SOKRATEJSKA uwydatnienie sprzeczności

Bardziej szczegółowo

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie Chcę poznać Boga i duszę Filozofowie o Absolucie W jaki sposób można poznać Boga? Jak poznać Kogoś, Kto pozostaje niewidzialny i niepoznawalny? Szukając argumentów na istnienie Boga Świat (np. Teoria Wielkiego

Bardziej szczegółowo

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ EWA NOWAK-JUCHACZ AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI KANT, FICHTE, HEGEL WROCŁAW 2002 SPIS TREŚCI Przedmowa. WOLNOŚĆ I FILOZOFIA 7 Część I. KANT 13 Rozdział I. WOLA I JEJ

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP Do druku nr 166 WICEPREZES NACZELNEJ RADY ADWOKACKIEJ Jacek Trela Warszawa, dnia 18 stycznia 2015 r. Pan Adam Podgórski Zastępca Szefa Kancelarii Sejmu RP Dot. GMS-WP-173-296115 NRA -12-SM -1.1.2016 W

Bardziej szczegółowo

FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA

FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA Prof. zw. dr hab. Piotr Winczorek Prof. UW dr hab. Tomasz Stawecki System źródeł

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo

Historia administracji

Historia administracji Historia administracji Administracja państwa federalnego na przykładzie USA dr Karol Dąbrowski podłoże doktrynalne konstytucjonalizmu - krytyka absolutyzmu - prawo oporu wobec władcy - humanizm, racjonalizm,

Bardziej szczegółowo

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Karol Libelt (1807-1875), był Poznaniakiem Karol Libelt wskazywał, że jego system związany jest z poglądami Trentowskiego Filozofia Libelta nazywa

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże Słowo wstępne Rozdział 1. Filozofia i jej podstawowe zagadnienia Wstępne pojęcie filozofii Działy filozofii Filozofia a inne formy ludzkiego poznania Praktyczny wymiar filozofii Rozdział 2. Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA 1. Rozwój idei demokratycznych w czasach starożytnych 2. Historyczno-doktrynalne źródła europejskich procesów integracyjnych 3. Platońska koncepcja państwa idealnego jako

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Zajęcia wprowadzające 04.10.2016 Plan Organizacja zajęć Warunki zaliczenia Co to jest historia ekonomii i po co nam ona? Organizacja zajęć robertmrozecon.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ?

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Relacja między nauką i religią jest dość złożona. Wyrazem tego jest debata pomiędzy nauką i religią, w której szczególnie w przeszłości było wiele pasji

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Karta przedmiotu Przedmiot: Nauka o państwie Przedmiot w języku angielskim: Science of State STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. ZMIANY USTROJU POLITYCZNEGO POLSKI W LATACH 1944-1997 1. Pojęcie ustroju politycznego i jego periodyzacja 2. Okres Krajowej

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA RACJONALIZM XVII WIEKU [COPLESTON] A. KARTEZJUSZ: 1. metoda matematyczna i) cel metody ii) 4 reguły iii) na czym polega matematyczność metody 2. wątpienie metodyczne i) cel wątpienia

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Zarządzanie i Finanse Nazwa kierunku kształcenia: Finanse i Rachunkowość Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. dr hab. Wojciech Słomski Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia Tryb

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16 SPIS TREŚCI P r z e d m o w a... 5 P r z e d m o w a do d r u g i e g o w y d a n i a... 7 P r z e d m o w a do t r z e c i e g o w y d a n i a... 9 P r z e d m o w a do c z w a r t e g o w y d a n i a...

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju?

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju? Rozwój Duchów Bóg stworzył wszystkie Duchy prostymi i nie posiadającymi wiedzy. Każdemu z nich wyznaczył misję, by mógł się uczyć i krok po kroku osiągać doskonałość poprzez poznawanie prawdy i zbliżanie

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Konferencja nauczycieli polskich szkół sobotnich Londyn, 9 lipca 2016

Konferencja nauczycieli polskich szkół sobotnich Londyn, 9 lipca 2016 Konferencja nauczycieli polskich szkół sobotnich Londyn, 9 lipca 2016 Projekt jest współfinansowany ze środków finansowych otrzymanych od Ministerstwa Edukacji Narodowej w ramach konkursu na realizację

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Polski Uniwersytet na Obczyźnie Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Brano pod uwagę następujące kryteria: Publikacje z filozofii Nauczanie filozofii Założenia Artur Andrzejuk

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13 Id: 20382 [S]posób doręczenia określony w art. 1160 k.p.c., należy stosować także do wyroków sądów polubownych. ( ) [B]rak dostatecznych podstaw, aby przez pisemne zawiadomienie, o którym mowa w art. 1160

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz RPO-736286-V-13/GH 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 55 1 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Jarosław Duda Sekretarz Stanu Pełnomocnik

Bardziej szczegółowo

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO WŁADZA I POLITYKA dr Agnieszka Kacprzak WŁADZA I POLITYKA WŁADZA zdolność jednostek lub grup do osiągania własnych celów lub realizowania własnych interesów, nawet wobec sprzeciwu innych POLITYKA środki

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Administracja Studia drugiego stopnia Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów Antologia tekstów Jerzego Topolskiego Teoretyczne problemy wiedzy historycznej przygotowana została przede wszystkim z myślą o studentach i doktorantach. Zawiera ona prace napisane przystępnym językiem

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara c, TM, All rights (lefts) reserved, etc... DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Bohaterowie dramatu Bohaterowie dramatu Wiara Nauka Bohaterowie dramatu

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Sylabus. Kod przedmiotu:

Sylabus. Kod przedmiotu: Sylabus Nazwa Przedmiotu: TEORIA POZNANIA Kod przedmiotu: Typ przedmiotu: obowiązkowy Poziom przedmiotu: zaawansowany rok studiów, semestr: rok I i II, semestr i (rok akad. 009/010, 010/011) Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Filozofia KOD WF/II/st/3 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów... 8 Przedmowa CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa członkowskiego a prawem UE wybrane problemy

Wykaz skrótów... 8 Przedmowa CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa członkowskiego a prawem UE wybrane problemy Spis treści Wykaz skrótów...................................................... 8 Przedmowa.......................................................... 9 CZĘŚĆ I Wzajemne relacje między konstytucją państwa

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo Katedra Teorii i Filozofii Prawa Poznań, dnia 27 września 2016 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1. Nazwa

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu

Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii i etyki (wybieralny) Kod przedmiotu 06.4-WI-ArchKP-wyb.zag.z filozofii-

Bardziej szczegółowo

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Spis treści Wstęp 1. Małżeństwo jako dramat, czyli dlaczego współczesny świat nazywa ciebie singlem 2. Dlaczego nie potrafisz

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Kierunek studiów Poziom Profil Administracja Studia pierwszego stopnia Profil ogólnoakademicki K A R T A P

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Marian Kocon SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Marian Kocon SSN Maria Szulc (sprawozdawca) Sygn. akt III CZP 19/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 16 maja 2012 r. SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący) SSN Marian Kocon SSN Maria Szulc (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Fundacji

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. MFI 2016 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY DATA: 11 maja 2016

Bardziej szczegółowo

Doktryny polityczno-prawne - opis przedmiotu

Doktryny polityczno-prawne - opis przedmiotu Doktryny polityczno-prawne - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Doktryny polityczno-prawne Kod przedmiotu 10.9-WX-PR-DPP-W-14_pNadGen8TH74 Wydział Kierunek Wydział Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE 1764-1989 Autor: Wojciech Witkowski Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw nowożytnej Europy 1.1. Pojęcie administracji i biurokracji 1.2.

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

Historia doktryn etycznych - opis przedmiotu

Historia doktryn etycznych - opis przedmiotu Historia doktryn etycznych - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Historia doktryn etycznych Kod przedmiotu 08.1-WH-F-HDE-2-S16 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Filozofia Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Anna Owczarek. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Anna Owczarek. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 34/15 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 25 czerwca 2015 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Anna Owczarek Protokolant Bożena Kowalska w sprawie

Bardziej szczegółowo

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08)

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08) 1 Zwolnienie z pracy w spółce energetycznej należącej do państwa kobiety pracownicy ochrony ze względu na jej płeć Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr Emel

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Kształtowanie postaw etycznych u dziecka Beata Szynalska-Skarżyńska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 11 maja 2015 r. CZYM JEST ETYKA? Etyka, zgodnie z europejską tradycją,

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg.

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg. Czołowy amerykański apologeta, teolog i filozof, profesor William Lane Craig często uczestniczy w publicznych debatach powtarzając swoje argumenty dowodzące, że założenie istnienia boga jest bardziej rozsądne

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE SEMINARIUM OPCJONALNE: ETYKA, BIOETYKA, ETYKA MEDYCZNA

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE SEMINARIUM OPCJONALNE: ETYKA, BIOETYKA, ETYKA MEDYCZNA PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Studia stacjonarne WF AIK NAZWA PRZEDMIOTU: SEMINARIUM OPCJONALNE: ETYKA, BIOETYKA, ETYKA MEDYCZNA NAZWA PRZEDMIOTU PO ANGIELSKU: ELECTIVE SEMINAR: ETHICS, BIOETHICS, MEDICAL

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Historia filozofii 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Karta opisu przedmiotu

Karta opisu przedmiotu AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ W GDYNI Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Karta opisu przedmiotu A. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu Filozofia polityki. Jednostka prowadząca Instytut Stosunków

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 2009 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zasady oceniania: za rozwiązanie wszystkich zadań można uzyskać maksymalnie 50 punktów (w tym za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Romualda Spyt

POSTANOWIENIE. SSN Romualda Spyt Sygn. akt III UK 95/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 21 września 2010 r. SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania P. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo