Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (13)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (13)"

Transkrypt

1 INSTYTUT EKONOMIKI ROLNICTWA I GOSPODARKI ŻYWNOŚCIOWEJ PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY nr Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (13) Jakość i bezpieczeństwo żywności a zdrowie konsumenta KONKURENCYJNOŚĆ POLSKIEJ GOSPODARKI ŻYWNOŚCIOWEJ W WARUNKACH GLOBALIZACJI I INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

2 Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (13) Jakość i bezpieczeństwo żywności a zdrowie konsumenta

3

4 Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (13) Jakość i bezpieczeństwo żywności a zdrowie konsumenta Praca zbiorowa pod redakcją naukową dr inż. Marioli Kwasek Autorzy: mgr inż. Bożena Brzostek-Kasprzak dr inż. Mariola Kwasek prof. dr hab. Waldemar Michna prof. dr hab. Mieczysław W. Obiedziński

5 Prac zrealizowano w ramach tematu Konkurencyjno rolnictwa zrównowaonego w zadaniu Rolnictwo zrównowaone a bezpieczna ywno i zdrowie Zakres przeprowadzonych bada w pierwszym roku trwania Programu Wieloletniego dotyczy nastpujcych zagadnie: (1) zwizków midzy ywnoci, ywieniem a zdrowiem; (2) rozpoznania czynników wpywajcych na jako rolinnych i zwierzcych surowców rolnych oraz przetworzonych produktów ywnociowych; (3) obszarów ryzyka w acuchu rolno-ywnociowym; (4) monitoringu jakoci gleb, surowców rolnych i przetworzonych produktów ywnociowych oraz (5) systemów bezpieczestwa ywnoci w Polsce oraz wybranych krajach Unii Europejskiej. Wszystkie te zagadnienia zostay omówione w niniejszej pracy. Recenzent prof. dr hab. Zygmunt Wojtaszek Korekta Joanna Gozdera Redakcja techniczna Leszek lipski Projekt okadki AKME Projekty Sp. z o.o. ISBN Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej Pastwowy Instytut Badawczy Warszawa, ul. witokrzyska 20, skr. poczt. nr 984 tel.: (22) faks: (22)

6 Spis treci Wprowadzenie (dr in. Mariola Kwasek) I. Zwizek midzy ywnoci, ywieniem a zdrowiem czowieka... (dr in. Mariola Kwasek) II. Jako i bezpieczestwo ywnoci. (dr in. Mariola Kwasek) III. Konsumenci XXI wieku. (dr in. Mariola Kwasek) IV. Obszary ryzyka w acuchu rolno-ywnociowym (prof. dr hab. Mieczysaw W. Obiedziski) V. Monitoring jakoci gleb, surowców rolnych oraz przetworzonych produktów ywnociowych gwarancj bezpieczestwa ywnoci. (prof. dr hab. Waldemar Michna) VI. Systemy bezpieczestwa ywnoci w Polsce oraz wybranych krajach Unii Europejskiej... (mgr in. Boena Brzostek-Kasprzak) Podsumowanie... (dr in. Mariola Kwasek) Literatura 95 Streszczenie 99 Summary 100

7

8 Wprowadzenie Zadanie badawcze Rolnictwo zrównowaone a bezpieczna ywno i zdrowie jest realizowane w ramach tematu Konkurencyjno rolnictwa zrównowaonego, bdcego czci Programu Wieloletniego Konkurencyjno polskiej gospodarki ywnociowej w warunkach globalizacji i integracji europejskiej, ustanowionego Uchwa Nr 19/2011 Rady Ministrów z dnia 1 lutego 2011 roku. Celem zadania badawczego Rolnictwo zrównowaone a bezpieczna ywno i zdrowie przewidzianego na lata jest ocena jakoci i bezpieczestwa ywnoci wytwarzanej w ramach rolnictwa konwencjonalnego i rolnictwa ekologicznego oraz monitorowanie zmian w tym zakresie, a take wpywu ywnoci na zdrowie. Ponadto dostarczanie naukowo uzasadnionych przesanek do decyzji w zakresie promowania racjonalnego wyywienia, ochrony zdrowia, rozwijania produkcji ywnoci wysokiej jakoci. Zakres przeprowadzonych bada w pierwszym roku trwania Programu Wieloletniego, których celem bya identyfikacja czynników wpywajcych na jako i bezpieczestwo ywnoci w Polsce oraz innych krajach Unii Europejskiej, dotyczy nastpujcych zagadnie: zwizków midzy ywnoci, ywieniem a zdrowiem; rozpoznania czynników wpywajcych na jako rolinnych i zwierzcych surowców rolnych oraz przetworzonych produktów ywnociowych; obszarów ryzyka w acuchu rolno-ywnociowym; monitoringu jakoci gleb, rolin, produktów rolniczych i ywnociowych; systemów bezpieczestwa ywnoci w Polsce oraz wybranych krajach Unii Europejskiej. Wszystkie te zagadnienia zostay omówione w niniejszej pracy. *** We wspóczesnym wiecie kwestia jakoci i bezpieczestwa ywnoci jest przedmiotem szczególnej troski pastw Unii Europejskiej, w tym Polski. Wystpowanie substancji niepodanych w produktach rolno-ywnociowych moe stanowi zagroenie dla zdrowia konsumenta. Rozpoznanie obszarów zagroe w caym acuchu rolno-ywnociowym (produkcja, przetwarzanie, magazynowanie, dystrybucja, sprzeda produktów ywnociowych) stanowi podstaw zapewnienia bezpieczestwa ywnoci. Bezpieczestwo ywnoci, z punktu widzenia konsumenta, jest najwaniejsz cech jakoci, dlatego prawo ywnociowe szczegóowo reguluje t 7

9 kwesti. Wadze publiczne pastw Unii Europejskiej zobowizane s przepisami prawa do realizacji zada z zakresu zdrowia publicznego i ochrony interesów konsumenta m.in. przez nadzór nad bezpieczestwem ywnoci i ywienia. Kryzysy w sektorze ywnoci, jakie miay miejsce w ostatnich latach, nadwyryy zaufanie obywateli Unii Europejskiej do jakoci i bezpieczestwa ywnoci. W obliczu tej sytuacji Unia Europejska opracowaa kompleksow strategi majc na celu odbudowanie zaufania konsumentów do bezpieczestwa ywnoci, która trafia na ich stó. Ma ona jednoczenie zapewni wysokie standardy ywnoci, zdrowia i dobrostanu zwierzt oraz zdrowia rolin. Standardy te maj zastosowanie zarówno do ywnoci produkowanej w Unii Europejskiej, jak i do ywnoci importowanej. Praca skada si z szeciu rozdziaów. W rozdziale pierwszym przedstawiono zwizki midzy ywnoci, ywieniem a zdrowiem. Jednym z najwaniejszych czynników majcych wpyw na stan zdrowia czowieka, co potwierdzaj liczne badania naukowe, jest nie tylko sposób odywiania si zgodny z zaleceniami ywieniowymi, ale take jako produktów ywnociowych. W rozdziale drugim zdefiniowano jako i bezpieczestwo ywnoci oraz czynniki je ksztatujce. W analizie zagroe dla zdrowia ze strony spoywanej ywnoci naley rozpatrywa wpyw czynników zwizanych z jej pozyskiwaniem, przetwórstwem, dystrybucj i konsumpcj. Do najwaniejszych czynników wpywajcych na jako i bezpieczestwo ywnoci nale: rodowisko (jako gleb, wód i powietrza), jako rolinnych i zwierzcych produktów rolnych, przetwórstwo, dystrybucja, ustawodawstwo ywnociowe (krajowe, unijne), system kontroli i certyfikacji. Przedmiotem rozwaa rozdziau trzeciego jest wspóczesny konsument, który kupujc okrelony produkt ywnociowy wie z nim oczekiwania dotyczce jakoci. Gdy jako produktu spenia te oczekiwania, konsument czuje si usatysfakcjonowany. Naprzeciw tym oczekiwaniom wychodzi Wspólna Polityka Rolna, która m.in. poprzez krajowe i wspólnotowe systemy jakoci gwarantuje konsumentom ywno, któr cechuje wysoka jako. W rozdziale czwartym zaprezentowano obszary ryzyka w acuchu rolno- -ywnociowym. Uwag zwrócono przede wszystkim na zanieczyszczenia chemiczne ywnoci. Zagroenia chemiczne ywnoci to gównie trwae, wieloletnie oddziaywanie pokarmowych zanieczyszcze niewielkimi ilociami substancji antropogennych (wyprodukowanych przez czowieka lub uwolnionych do rodowiska przez czowieka), ksenobiotyków, tzw. endokrynomimetyków EDCs (endocrine disruptors), tzn. zwizków imitujcych dziaanie estrogenów. Ich skutki przewlekego dziaania na organizm nie do koca s poznane. Zdaniem wikszoci specjalistów, chemiczne skaenia ywnoci mog powodowa roz- 8

10 maite schorzenia od nowotworów po obnienie odpornoci, autyzm, choroby neurodegeneracyjne. Histori monitoringu jakoci gleb, rolin, produktów rolniczych i spo- ywczych, który funkcjonowa w ostatniej dekadzie XX wieku i na pocztku XXI wieku w Polsce, a take celowo jego przywrócenia przedstawiono w rozdziale pitym. Monitoring, który prowadzi na bieco badania nad jakoci gleb, rolin, produktów rolniczych i spoywczych zorganizowany by na zasadach (1) reprezentatywnoci, (2) powtarzalnoci, (3) oznaczenia skae surowców rolnych takimi substancjami, które potencjalnie stanowi najnowsze zagroenia dla zdrowia ludzkiego, a wic metale cikie, pestycydy, azotany, polichlorowane bifenyle, wielopiercieniowe wglowodory aromatyczne, mitotoksyny oraz niekorzystne dla zdrowia tuszcze, (4) obejmowania badaniami przede wszystkim tych surowców, które stanowi podstaw wyywienia spoeczestwa: zbó, ziemniaków, warzyw, owoców, nasion rolin oleistych, tkanek zwierzt byda, trzody, drobiu, dzików, saren, a take mleka krowiego oraz ryb sodkowodnych i odawianych w Batyku. Monitoring dawa odpowied na pytanie, czy przecitna dzienna dieta mieszkaca kraju zawiera akceptowan dla ludzkiego organizmu (w wietle nauki o ywieniu czowieka) ilo kontaminantów, czyli innymi sowy czy polska ywno jest bezpieczna. Temat jak najbardziej aktualny dzisiaj, gdy wzrasta wiadomo konsumentów o prawidowym ywieniu, zmianie stylu ycia i ochronie rodowiska przyrodniczego. W Polsce nadzór nad bezpieczestwem ywnoci we wszystkich ogniwach acucha rolno-ywnociowego sprawuj cztery Inspekcje: Inspekcja Weterynaryjna, Pastwowa Inspekcja Ochrony Rolin i Nasiennictwa, Inspekcja Jakoci Handlowej Artykuów Rolno-Spoywczych, Pastwowa Inspekcja Sanitarna. Inspekcja Weterynaryjna, Pastwowa Inspekcja Ochrony Rolin i Nasiennictwa oraz Inspekcja Jakoci Handlowej Artykuów Rolno-Spoywczych podlegaj Ministerstwu Rolnictwa i Rozwoju Wsi, za Pastwowa Inspekcja Sanitarna Ministerstwu Zdrowia. Obecnie trwa debata nad konsolidacj instytucji podlegajcych Ministerstwu Rolnictwa i Rozwoju Wsi i utworzeniem Pastwowej Inspekcji Bezpieczestwa ywnoci i Weterynarii. Nadzorowanie bezpieczestwa ywnoci przez wiele inspekcji utrudnia waciw kontrol w acuchu rolno- ywnociowym. Mimo e inspekcje powinny ze sob wspópracowa, w celu zapewnienia bezpieczestwa ywnoci konsumentom, to ich dziaania czsto s 9

11 nieefektywne, chociaby ze wzgldu na rónice w strukturach i kompetencjach tych instytucji. Wprowadzenie jednolitego i zintegrowanego systemu kontroli na wszystkich etapach acucha rolno-ywnociowego (od pola do stou) umoliwioby zapewnienie zwikszenia jakoci i bezpieczestwa ywnoci, a w konsekwencji ochrony zdrowia i ycia konsumentów oraz wzrost ich zaufania do polskiej ywnoci. Utworzenie jednej Inspekcji nadzorujcej bezpieczestwo ywnoci uatwioby przepyw informacji i zwikszyo skuteczno natychmiastowej reakcji na powstae nieprawidowoci. Kontrola ywnoci znalazaby si pod nadzorem jednej instytucji. W Unii Europejskiej nadzór nad bezpieczestwem ywnoci sprawuje Europejski Urzd ds. Bezpieczestwa ywnoci (EFSA). W poszczególnych krajach Unii Europejskiej istniej róne systemy bezpieczestwa ywnoci. Informacje dotyczce systemów bezpieczestwa ywnoci w Polsce oraz wybranych krajach Unii Europejskiej przedstawiono w ostatnim rozdziale pracy. Autorzy publikacji maj nadziej, e przyczyni si ona do pogbienia wiedzy zarówno konsumentów, jak i producentów ywnoci, i przybliy zoono zagadnie zwizanych z zapewnieniem jakoci i bezpieczestwa ywnoci w caym acuchu rolno-ywnociowym. 10

12 Dr in. Mariola Kwasek Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej Pastwowy Instytut Badawczy Warszawa I. ZWIZEK MIDZY YWNOCI, YWIENIEM A ZDROWIEM CZŁOWIEKA Zdrowie jest nieodłcznym warunkiem osigni człowieka. Zdrowy człowiek ma wiksze szanse na samorealizacj i satysfakcj z pełnienia ról społecznych. wiatowa Organizacja Zdrowia okreliła zdrowie jako stan dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie jedynie jako brak choroby lub niepełnosprawnoci 1. W tak przedstawionej definicji problemy zdrowia s postrzegane całociowo i równoczenie wskazuj na wieloaspektowe powizania z rónorodnymi czynnikami okrelajcymi jego stan. Istnieje kilka koncepcji, które systematyzuj te czynniki według rónych kryteriów. Jedn z najwaniejszych jest koncepcja pól zdrowia Lalonde a, która dzieli czynniki kształtujce stan zdrowia ludnoci na cztery pola: (1) pole biologii obejmujce czynniki biologiczne, głównie genetyczne, (2) pole rodowiska obejmujce czynniki decydujce o naturalnym rodowisku człowieka, czyli czysto wody, powietrza i gleby, jako zdrowotna ywnoci, a take dobre warunki mieszkaniowe, bezpieczna szkoła i zakład pracy, (3) pole opieki zdrowotnej obejmujce czynniki dotyczce zasobów i organizacji opieki zdrowotnej oraz (4) pole zachowa, czyli wiadome zachowania sprzyjajce utrzymaniu i ochronie zdrowia człowieka (zły stan zdrowia jest wynikiem wiadomego działania człowieka). 2 Najwikszy wpływ na zdrowie człowieka ma styl ycia (pole zachowa). Na styl ycia składaj si takie elementy, jak aktywno fizyczna, prawidłowe ywienie, higiena osobista, umiejtno radzenia sobie ze stresem, stosowanie uywek tytoniu, alkoholu, narkotyków i rodków psychotropowych oraz poddawanie si profilaktycznym badaniom okresowym. Styl ycia wpływa na zdrowie człowieka w około 50%. Zarówno czynniki genetyczne, jak i rodowiskowe wpływaj na zdrowie człowieka po około 20%. W najmniejszym stopniu, 1 Constitution of the World Health Organization, Basic Documents, Forty-fifth edition, Supplement, October M. Lalonde (1974), A New Perspective on the Health of Canadians a working document, Minister of National Health and Welfare, Ottawa. 11

13 bo tylko w około 10% zdrowie człowieka zaley od opieki zdrowotnej. 3 Oznacza to, e co najmniej w 50% człowiek sam decyduje o swoim zdrowiu. Jednym z najwaniejszych czynników determinujcych zdrowie człowieka, co potwierdzaj liczne badania naukowe, jest prawidłowe ywienie, które jest nieodzownym warunkiem rozwoju człowieka, jego sprawnoci fizycznej, rozwoju intelektualnego, dobrego samopoczucia oraz stanu zdrowia. Prawidłowe ywienie polega na spoywaniu takiej iloci składników pokarmowych o odpowiedniej wartoci energetycznej i odywczej, która warunkuje utrzymanie odpowiedniej masy ciała i normalne funkcjonowanie organizmu. Poywienie musi wic by dostosowane do rzeczywistych potrzeb organizmu, z uwzgldnieniem wieku człowieka, jego płci, stanów fizjologicznych oraz rodzaju wykonywanej pracy. 4 Nieprawidłowy sposób odywiania si zwiksza ryzyko wystpienia przewlekłych chorób niezakanych, potocznie zwanych chorobami dietozalenymi, do których nale m.in. choroby układu krenia (miadyca, zawał mi- nia sercowego, nadcinienie ttnicze, udar mózgu), choroby nowotworowe (rak jelita grubego, rak ołdka), choroby układu trawiennego (wrzody ołdka i dwunastnicy, marsko wtroby, próchnica zbów, kamienie ółciowe), cukrzyca insulinoniezalena, nadwaga i otyło oraz osteoporoza 5. Choroby te nios ogromne zagroenie dla zdrowia i ycia ludnoci. Dominujc przyczyn zgonów mieszkaców Unii Europejskiej s włanie choroby układu krenia i choroby nowotworowe. Problemy zdrowotne wynikaj zarówno z nadkonsumpcji ywnoci, jak i z niedokarmienia, powodujc okrelone skutki zdrowotne na tle niedoboru lub nadmiaru energii i okrelonych składników pokarmowych (tab. I.1). Zdrowie człowieka uwarunkowane jest nie tylko pełnowartociow racj pokarmow, ale take jakoci produktów ywnociowych. ywno, poza składnikami odywczymi, zawiera substancje nie majce takiego charakteru i s to: konserwanty, przeciwutleniacze, emulgatory, stabilizatory, barwniki, metale cikie, azotany, azotyny i inne, mogce stanowi ryzyko dla zdrowia. W rezultacie spoywanie ywnoci wysoko przetworzonej, zawierajcej wymienione 3 M. Lalonde przedstawił procentowe szacunki, które nie aspiruj do naukowej precyzji, a jedynie inspiruj procesy decyzyjne polityków zajmujcych si sprawami zdrowotnymi. 4. Ziemlaski (1998), Zalecenia ywieniowe dla ludnoci w Polsce, I, Warszawa. 5 Według wiatowej Organizacji Zdrowia nawet 70% chorób ma ródło w nieprawidłowym odywianiu si. 12

14 zwizki, spowodowało pojawienie si alergii pokarmowych, bdcych ogromnym współczesnym problemem ludnoci. 6 Tabela I.1. Powizanie midzy niektórymi chorobami a nieprawidłowym ywieniem Niedokarmienie Jednostka chorobowa Nadkonsumpcja Wap, potas nadcinienie sól Fluor próchnica cukier Jod wole Magnez, witaminy miadyca antyoksydacyjne rak piersi tłuszcze NNKT a choroby serca kwasy tł. nasycone, cholesterol choroby wtroby alkohol Witamina C rak ołdka sól Błonnik kamienie ółciowe energia, cukier, tłuszcz, alkohol cukrzyca energia, cukier, tłuszcz, alkohol Błonnik, witaminy rak jelita tłuszcze antyoksydacyjne Wap, fluor osteoporoza Witamina D osteomalacja zapalenie stawów elazo, kwas foliowy niedokrwisto Witamina A lepota a NNWT niezbdne nienasycone kwasy tłuszczowe ródło: Opracowano na podstawie [A. Gronowska-Senger, 2009]. Zwizki midzy pokarmem człowieka a jego zdrowiem od najdawniejszych czasów były przedmiotem zainteresowania ludzi. Nawet najwartociowszy produkt spoywany w nadmiarze lub niewłaciwej kompozycji z innymi moe okaza si szkodliwy. Dlatego oprócz pokarmu i zdrowia dołczono trzeci wany człon tej problematyki, a mianowicie ywienie. Relacje midzy ywnoci, ywieniem i zdrowiem, zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, przedstawiono na rysunku. I.1. 6 A. Gronowska-Senger (2009), ywienie a zdrowie społeczne w perspektywie XXI wieku [w:] ywienie człowieka a zdrowie publiczne, praca pod red. naukow J. Gawckiego, W. Roszkowskiego, PWN, Warszawa, s

15 Rys. I.1. Zwizki midzy ywnoci, ywieniem i zdrowiem YWNO YWIENIE jako zdrowotna ywnoci warto odywcza ywnoci zatrucia pokarmowe: ostre (mikrobiologiczne) (np. salmonellozy), przewlekłe (chemiczne) (np. ołowica) ZDROWIE zły stan odywiania: niedoywienie (np. hiperwitaminoza), nadkonsumpcja (np. otyło) choroby rozwojowe choroby zakane choroby metaboliczne rodowisko przyrodnicze ródło: Opracowano na podstawie [Kompendium wiedzy o ywnoci, ywieniu i zdrowiu, 2004]. Centraln pozycj na rysunku I.1 zajmuj dwa parametry, które mog podlega ocenie i by wiadomie kształtowane. Pierwszy to jako zdrowotna ywnoci ujmujca przede wszystkim jej szeroko rozumian nieszkodliwo, na któr głównie maj wpływ sanitarno-higieniczne warunki produkcji, przetwórstwa i obrotu handlowego. O jakoci zdrowotnej ywnoci decyduje zawarto w niej naturalnych zwizków toksycznych i antyodywczych, zanieczyszcze rodowiskowych i technicznych oraz drobnoustrojów chorobotwórczych, paso- ytów itp. 7 Zanieczyszczenia ywnoci mog by naturalne (np. aflatoksyna i spleniałe orzeszki ziemne, sporysz, mikotoksyny, ochratoksyna, botulina i botulizm) lub spowodowane przez człowieka (np. dioksyny). Ludzie spoywaj ywno ruty- 7 Kompendium wiedzy o ywnoci, ywieniu i zdrowiu (2004), praca zbiorowa pod red. J. Gawckiego i T. Mossor-Pietraszewskiej, PWN, Warszawa, s

16 nowo i rzadko myl o tym, co moe ona zawiera (rys. I.2). Obojtno tak łatwo moe przerwa zatrucie pokarmowe, wywołane najczciej zanieczyszczeniem bakteriami, chocia podobne objawy mog by wynikiem obecnoci innych czynników, np. metali, co miało miejsce w Camelford 8. W przypadku zatrucia bakteriami Salmonella lub Campylobacter, objawy mog by wysoce nieprzyjemne, a konsekwencje bardzo powane. Bakterie te powoduj infekcje przewodu pokarmowego. 9 Drugim parametrem, podlegajcym ocenie, jest warto odywcza ywnoci (racji pokarmowej) informujca o zawartoci niezbdnych dla organizmu składników, ich wzajemnych proporcji i biodostpnoci. Oba wymienione parametry, tj. jako zdrowotna ywnoci oraz warto odywcza ywnoci s ze sob powizane. Z jednej strony nieodpowiednia poda składników odywczych zwiksza wraliwo organizmu na substancje szkodliwe i patogeny, z drugiej ostre i przewlekłe zatrucia pokarmowe pogarszaj wykorzystanie składników odywczych i prowadz do niedoywienia. Znajomo relacji midzy ywnoci, ywieniem a zdrowiem jest podstaw racjonalnego ywienia. Obecnie racjonalne ywienie definiuje si jako sposób ywienia zgodny z zaleceniami nauki o ywieniu, polegajcy na planowaniu posiłków na podstawie norm ywienia i wyywienia oraz tabel wartoci odywczych produktów spoywczych, z uwzgldnieniem uwarunkowa genetycznych, społecznych i kulturowych. Poznanie ludzkiego genomu i dynamiczny rozwój biologii molekularnej ka si spodziewa, e w przyszłoci uwarunkowania genetyczne bd determinowa racjonalne ywienie w znacznie wikszym stopniu ni obecnie. wiadczy o tym choby utworzenie Centrum Nutrigenomiki Człowieka (Center of Human Nutrigenomics) na Uniwersytecie Wageningen w Holandii W lipcu 1988 r. 20 ton siarczanu glinu wrzucono przypadkowo do zbiornika zawierajcego wod, wczeniej uzdatnion do picia. Skutkiem tego mieszkacy Camelford (Kornwalia) otrzymali wod pitn zanieczyszczon glinem oraz mocno zakwaszon (ph 3,5 5). Przekazanie informacji o skaeniu wody do wiadomoci publicznej oraz wykrycie i usunicie przyczyny tego wypadku nastpiło z opónieniem. Woda zawierała glin w steniu do 320 mg/l, a take inne metale (mied), które przeszły do rur w wyniku jej kwasowoci. Mieszkacy pocztkowo uskarali si na zły smak wody, a póniej na róne objawy: zaburzenia układu pokarmowego, wysypk skórn, bóle stawów, pieczenie w przełyku oraz utrat pamici. Zwierzta, które miały kontakt z wod, głównie ryby, zginły. Glin jest na trzecim miejscu wród najbardziej rozpowszechnionych pierwiastków na kuli ziemskiej, ale znane jest jego szkodliwe działanie powodujce choroby mózgu, koci oraz anemi. 9 J. Timbrell (2008), Paradoks trucizn. Substancje chemiczne przyjazne i wrogie, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa, s Kompendium wiedzy o ywnoci, ywieniu, jw., s

17 Rys. I.2. Kumulacja substancji obcych w ywnoci i organizmie człowieka Kwas Pestycydy Mikotoksyny Metale cikie, Azotany Antybiotyki Antybiotyki SO2 benzoesowy Antybiotyki Metale cikie Pestycydy Azotyny Detergenty Detergenty Pestycydy Azotany Azotany Mikotoksyny Ludzie spoywaj ywno rutynowo i rzadko myl, co moe ona zawiera 16

18 Dr in. Mariola Kwasek Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki ywnociowej Pastwowy Instytut Badawczy Warszawa II. JAKO I BEZPIECZESTWO YWNOCI 1. Elementy determinujce jako ywnoci Jako pod wzgldem etymologicznym, jest cisłym tłumaczeniem łaciskiego wyrazu qualitas 1. W wielu jzykach wyraz jako zachował brzmienie zblione do łaciskiego pierwowzoru (np. w jzyku angielskim quality, w jzyku francuskim qualité, w jzyku niemieckim die Qualität). W literaturze spotyka si wiele rónorodnych definicji jako definicji o charakterze filozoficznym, technicznym, towaroznawczym, a take sformułowa o charakterze definicji konsumenckich. Szereg znacze pojcia jako uywanych w zwizku z kontrol jakoci przytacza J. M. Juran: Jako stopie, w jakim okrelony wyrób zaspokaja potrzeby okre- lonego nabywcy (jako rynkowa). Jako stopie, w jakim klasa wyrobu ma potencjaln zdolno zapewnienia satysfakcji konsumentom w ogóle (w tym znaczeniu jest ona niekiedy identyfikowana z gatunkiem). Jako stopie zgodnoci wyrobu z modelem, wzorcem lub odpowiednio ujtymi wymaganiami (jako zgodnoci). Jako stopie, w jakim okrelony wyrób znajduje u konsumenta pierwszestwo przed innym wyrobem w wyniku przeprowadzonych bada porównawczych (jako preferencji). Jako cecha lub zespół cech (istotnych dla danego wyrobu) dajcych si wyodrbni: sposób wykonania, wygld, konsystencja, smak, zapach itp. (charakterystyka jakoci). 2 Sporód podanych definicji najbardziej przydatna z punktu widzenia problematyki kontroli jakoci produktów ywnociowych jest definicja charakteryzujca pojcie jakoci przez wyliczanie jego cech składowych. Jako ywnoci jest niewtpliwie pojciem złoonym, zawierajcym w sobie szereg cech grupowych i jednostkowych. Dla dokładnego sprecyzowania zada kontroli 1 K. Kumaniecki (1979), Słownik łacisko-polski, PWN, Warszawa, s J.M. Juran (1962), Quality control handbook, New York-Toronto-London: McGraw-Hill, przytoczono za N. Baryłko-Pikielna (1975), Zarys analizy sensorycznej ywnoci, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa, s

19 wszystkie istotne cechy powinny by dokładnie okrelone i logicznie usystematyzowane. 3 Definicja jakoci ywnoci była wielokrotnie modyfikowana. Przebieg kształtowania si definicji jakoci od Platona do czasów współczesnych mona znale w wielu pracach, w tym w pracy A. Kowalskiej 4. Pierwowzorem definicji jakoci ywnoci stosowanej obecnie jest definicja C. Szczuckiego z lat 70. XX wieku. C. Szczucki sformułował definicj jakoci, któr odniósł wyłcznie do produktów misnych: jako produktów misnych to stopie zdrowotnoci, atrakcyjnoci sensorycznej i dyspozycyjnoci w szerokim konsumenckim i społecznym zakresie znaczeniowym, istotny tylko w granicach moliwoci wyznaczonych przewidzianymi dla tego produktu surowcami, technologi i cen 5. Na rysunku II.1. przedstawiono definicj jakoci ywnoci w ujciu graficznym. Zgodnie z zaproponowanym schematem definicji, kada istotna wła- ciwo jakociowa kadego produktu ywnociowego moe by zaliczona do jednej z trzech podstawowych grup cech, jakimi s: zdrowotno, atrakcyjno sensoryczna i dyspozycyjno. W kadej z wymienionych grup mona wymieni wiele cech jednostkowych, które mog by przedmiotem odrbnej oceny. Definicja opracowana przez C. Szczuckiego, w pierwotnym załoeniu, miała odnosi si tylko do wyrobów misnych. Została ona jednak uogólniona przez N. Baryłko-Pikieln i zaproponowana dla wszystkich produktów ywno- ciowych w nastpujcym brzmieniu: jako produktów ywnociowych jest to stopie zdrowotnoci, atrakcyjnoci sensorycznej oraz dyspozycyjnoci, istotny w granicach, jakie wyznaczaj dla danego produktu przewidziane surowce, technologia oraz cena. Naley zwróci uwag na drugi człon definicji, który podkrela, e pojcie jakoci albo standardu jakociowego danego produktu nie jest pojciem absolutnym, lecz pojciem wzgldnym, wyznaczonym granicami podanymi w definicji. Ograniczenia te wydaj si szczególnie istotne przy ustalaniu zasad oceny dla potrzeb kontroli jakoci oraz przygotowania schematów i definicji ocen szczegółowych. 6 3 N. Baryłko-Pikielna (1975), Zarys analizy sensorycznej, jw. s A. Kowalska (2010), Jako i konkurencyjno rolnictwa ekologicznego, Difin, Warszawa, s C. Szczucki (1970), Zakresy znaczeniowe podstawowych poj w kontroli jakoci produktów misnych, cz I, Gospodarka misna, nr 1, s N. Baryłko-Pikielna (1975), Zarys analizy sensorycznej, jw., s

20 Rys. II.1. Elementy składajce si na jako ywnoci ZDROWOTNO: Bezpieczestwo produktu Warto odywcza Warto kaloryczna Warto dietetyczna JAKO YWNOCI ATRAKCYJNO SENSORYCZNA: Wygld zewntrzny Zapach Konsystencja Obraz struktury Smakowito DYSPOZYCYJNO: Rozpoznawalno gatunku Wielko jednostkowa Trwało Łatwo przygotowania ródło: Opracowano na podstawie [C. Szczucki, 1970 oraz N. Baryłko-Pikielna, 1975] Zdrowotno Na zdrowotno produktu ywnociowego rozumian w szerokim zakresie znaczeniowym, z punktu widzenia ywieniowego, składaj si: bezpieczestwo produktu jako brak jakichkolwiek zagroe natury chemicznej, mikrobiologicznej, pasoytniczej, mechanicznej lub radiacyjnej po spoyciu lub spoywaniu produktów przez dłuszy czas; to ostatnie zastrzeenie dotyczy zagroenia czynnikami wystpujcymi wprawdzie w niewielkich ilociach, jednak kumulujcymi si w organizmie człowieka, jak na przykład pestycydy; warto odywcza jako zdolno dostarczania organizmowi ludzkiemu cennego materiału budulcowego, czyli przede wszystkim pełnowartociowego białka oraz szeregu bioregulatorów, głównie witamin, składników mineralnych lub mikroelementów; warto kaloryczna jako zdolno dostarczania organizmowi odpowiedniej iloci materiału energetycznego; 19

21 warto dietetyczna jako łatwo i stopie wykorzystania przez organizm człowieka składników pokarmowych zawartych w produkcie. 7 Bezpieczestwo ywnoci jest dla konsumenta najwaniejsz cech jako- ci, std te prawo ywnociowe szczegółowo reguluje t kwesti, dajc konsumentowi pewno, e ywno, któr nabywa spełnia jego oczekiwania pod wzgldem bezpieczestwa. Bezpieczestwo ywnoci, zgodnie z ustaw z dnia 25 sierpnia 2006 roku o bezpieczestwie ywnoci i ywienia, rozumiane jest jako ogół warunków, które musz by spełniane, dotyczcych w szczególnoci: (1) stosowanych substancji dodatkowych i aromatów,(2) poziomów substancji zanieczyszczajcych,(3) pozostałoci pestycydów,(4) warunków napromieniania ywnoci,(5) cech organoleptycznych oraz działa, które musz by podejmowane na wszystkich etapach produkcji lub obrotu ywnoci w celu zapewnienia zdrowia i ycia człowieka. 8 W działaniach na rzecz bezpieczestwa ywnoci istotn rol odgrywa komisja Kodeksu ywnociowego (Codex Alimentarius 9 ), która bezpieczestwo ywnoci definiuje jako zapewnienie, e ywno nie spowoduje uszczerbku na zdrowiu konsumenta, jeli jest przygotowana i/lub spoywana zgodnie z zamierzonym zastosowaniem. O bezpieczestwie produktów ywnociowych decyduje jego czysto fizyczna, chemiczna i mikrobiologiczna. Zagroenia zdrowotne ywnoci mog mie trzy podstawowe ródła pochodzenia: 10 obecno zanieczyszcze fizycznych, np. szkło, kamienie, metale itp.; wystpowanie naturalnych substancji toksycznych lub szkodliwych w surowcach rolnych, np. pozostałoci zwizków chemicznych (pestycydów, herbicydów, antybiotyków, rodków myjcych, metali cikich, a take substancji, które przypadkowo dostały si do ywnoci; wystpowanie mikroorganizmów chorobotwórczych, ich metabolitów, wirusów, bakterii, pasoytów, toksyn itp. 7 Por. C. Szczucki (1970), Zakresy znaczeniowe podstawowych, jw., s. 3-4 oraz N. Baryłko-Pikielna (1975), Zarys analizy sensorycznej, jw., s Dz. U. 2006, nr 171, poz Komisja Kodeksu ywnociowego (Codex Alimentarius) jest najwaniejsz organizacj midzynarodow zajmujc si bezpieczestwem ywnoci, zdrowiem konsumentów i zapewnieniem uczciwych praktyk w handlu ywnoci. Powstała ona w 1963 roku w ramach Wspólnego Programu dla Norm dotyczcych ywnoci powołanego przez Organizacj ds. Wyywienia i Rolnictwa ONZ (FAO) oraz wiatow Organizacj Zdrowia (WHO). Codex Alimentarius jest zbiorem przyjtych w skali midzynarodowej norm ywno- ciowych, praktyk, zalece i wytycznych wykorzystywanych przez urzdowe słuby kontroli, przemysł rolno-spoywczy oraz rodowiska naukowe. 10 R.I. Zalewski (2004), Zarzdzanie jakoci w produkcji ywnoci, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Pozna, s

22 1.2. Atrakcyjno sensoryczna Cechy sensoryczne produktów ywnociowych, zwane take cechami organoleptycznymi 11, to cechy, które konsument odbiera jako wraenia powstajce pod wpływem oddziaływa produktów ywnociowych na narzdy zmysłów (wzrok, wch, słuch). Cechy te dla wikszoci konsumentów s podstaw do podejmowania decyzji o zakupie tych, a nie innych produktów ywnociowych. Na atrakcyjno sensoryczn produktu składaj si takie cechy, jak: wygld zewntrzny, zapach, konsystencja (suma wrae dotykowych) oraz obraz struktury (suma wrae wzrokowych, dotyczcych mikro- i makroskopowych szczegółów budowy wewntrznej produktów). 12 Wyróniki te oceniane s w pierwszej kolejnoci i decyduj w duej mierze o kupnie i spoyciu produktu. 13 Wygld zewntrzny produktu jako suma wrae wzrokowych obejmujcych kształt, wielko, barw, połysk, faktur powierzchni, ewentualnie równie jako opakowania bezporedniego (np. osłonek w wdlinach). Suma tych wła- ciwoci powinna komponowa si w zintegrowan cało, której swoista estetyka wiadczy o starannoci wykonania produktu. Zapach, jako suma zewntrznych wrae wchowych, wywołanych zastosowaniem okrelonego surowca podstawowego, surowców lub dodatków pomocniczych oraz ewentualnie przypraw, jak równie powstajcych w wyniku okrelonego procesu technologicznego (np. obróbki cieplnej w układzie otwartym lub zamknitym, obróbki chemicznej, mechanicznej, utrwalania metodami biologicznymi lub chemicznymi i in.). Konsystencja, jako suma wrae dotykowych, okrelajcych rónorodne właciwoci reologiczne produktu (np. jego twardo, sprysto, plastyczno, lepko, mazisto, płynno itp.). Najczciej bywa oceniana na podstawie rodzaju i stopnia odkształce pod wpływem odpowiednio przyłoonej siły, zwykle ucisku dłoni lub palcami. Obraz struktury, jako suma wrae wzrokowych, dotyczcych mikroi makroskopowych szczegółów budowy wewntrznej produktów oraz barwy, zalenych od uytego surowca, a take postpowania technologicznego podczas procesu produkcji. Smakowito, jako suma wrae zapachowo-smakowo-czuciowych, odbieranych przy ocenie doustnej. Ta ostatnia cecha najsilniej jest zwizana z o- 11 Zgodnie z ustaw o bezpieczestwie ywnoci i ywienia, cechy organoleptyczne to zespół cech obejmujcych smak, zapach, wygld, w tym barw i konsystencj, rodków spo- ywczych, które mona wyodrbni i oceni przy pomocy zmysłów człowieka (Dz. U. 2006, nr 171, poz. 1225). 12 D. Kołoyn-Krajewska, T. Sikora (2010), Zarzdzanie bezpieczestwem ywnoci. Teoria i praktyka, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa, s R.I. Zalewski (2004), Zarzdzanie jakoci w produkcji, jw., s

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU Tryb ycia współczesnego, młodego pokolenia nie sprzyja regularnemu odywianiu si. W tej sytuacji zapewnienie dzieciom i młodziey moliwoci regularnego

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015

NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 Teresa Karwowska 1 z 6 NARODOWY PROGRAM ZDROWIA 2007-2015 1 : Okrela gówne kierunki polityki zdrowotnej pastwa Jest prób zjednoczenia wysików rónych organów administracji rzdowej, organizacji pozarzdowych

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze dietetyk 322[20]

Zmiany w informatorze dietetyk 322[20] Dietetyk errata sierpie 2011 Strona 21 punkt 3. otrzymuje brzmienie Zmiany w informatorze dietetyk 322[20] 3. Bezpiecznie wykonywa zadania zawodowe zgodnie z przepisami bezpieczestwa i higieny pracy, ochrony

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Podstaw rozwoju kadego społeczestwa jest jego rozwój gospodarczy, a energia stanowi wan rol w jego realizacji. Z uwagi na cigły

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI. Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi

WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI. Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 09.09.2011 Wprowadzenie Ewolucja WPR - od zabezpieczenia potrzeb

Bardziej szczegółowo

Pól szarych nie wypełnia ubiegajcy si o dofinansowanie realizacji projektu

Pól szarych nie wypełnia ubiegajcy si o dofinansowanie realizacji projektu Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i modernizacja sektora ywnociowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006 w zakresie działania

Bardziej szczegółowo

Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej

Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa żywności ze specjalnym uwzględnieniem legislacji europejskiej dr Paweł Wojciechowski Katedra Prawa Rolnego i Systemu Ochrony Żywności Wydział Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Poz. 728 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych 2) 3) 1) 2) z 2011 r. Nr 106, poz. 622, Nr 122, poz. 696 i Nr 171, poz. 1016. 3) - i Nr 230, poz. 1511 oraz z 2011 r.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych ! Liczba substancji istniejcych, ujtych w EINECS 100 106 substancji Liczba substancji obecnych w obrocie około 30 000 70 000 substancji

Bardziej szczegółowo

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1 CO TO JEST HACCP? HACCP ANALIZA ZAGROŻEŃ I KRYTYCZNE PUNKTY KONTROLI HAZARD ryzyko, niebezpieczeństwo, potencjalne zagrożenie przez wyroby dla zdrowia konsumenta ANALYSIS ocena, analiza, kontrola zagrożenia

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ

WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ WNIOSEK O WPIS ZAKŁADU DO REJESTRU ZAKŁADÓW PODLEGAJCYCH URZDOWEJ KONTROLI ORGANÓW PASTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ... (miejscowo, data) Pastwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w... Na podstawie art. 64 ust.

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Przedmowa... 13 Rozdział I WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO... 15 1. Pojęcie prawa... 15 1.1. Prawo a inne systemy normujące stosunki społeczne...

Bardziej szczegółowo

Kod CPV 453 312 10-1 WENTYLACJA

Kod CPV 453 312 10-1 WENTYLACJA SPECYFIKACJE TECHNICZNE WYKONANIA l OBIORU ROBÓT BUDOWLANYCH Kod CPV 453 312 10-1 WENTYLACJA 1 SPIS TRECI 1. WSTP... 1.1. Przedmiot ST... 1.2. Zakres stosowania ST... 1.3. Zakres robót objtych ST... 1.4.

Bardziej szczegółowo

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej Beata Pietrzyk Dyrektor Biura Certyfikacji 1 Wstęp W Polsce wzrasta

Bardziej szczegółowo

Objanienia dotyczce sposobu wypełniania tabel

Objanienia dotyczce sposobu wypełniania tabel INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA TABEL W PEŁNYM PLANIE PROJEKTU DZIAŁANIE UŁATWIANIE STARTU MŁODYM ROLNIKOM SEKTOROWEGO PROGRAMU OPERACYJNEGO "RESTRUKTURYZACJA I MODERNIZACJA SEKTORA YWNOCIOWEGO ORAZ ROZWÓJ OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3)

Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3) Obszary nauki (dyscypliny) wyodrbnione w ramach Zespołu Roboczego Nauk Przyrodniczych (ZR-3) N301: Biologia molekularna i komórkowa biochemia biofizyka bioinformatyka i biologia obliczeniowa biologia molekularna

Bardziej szczegółowo

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze spis treści 3 Wstęp... 8 1. Żywność 1.1. Podstawowe definicje związane z żywnością... 9 1.2. Klasyfikacja żywności... 11 2. Przechowywanie i utrwalanie żywności 2.1. Zasady przechowywania żywności... 13

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK KOSMETOLOGIA

KIERUNEK KOSMETOLOGIA KIERUNEK KOSMETOLOGIA MARKETING I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Studia niestacjonarne II stopnia Etap studiów II rok, semestr III Wymiar zaj Seminaria: 10 godz. Łcznie: 10 godz. Osoba odpowiedzialna za przedmiot

Bardziej szczegółowo

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz?

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *Głównym jego celem było pokazanie jak ważne jest dla nas zdrowe odżywianie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr Rady Miasta Rejowiec Fabryczny

Uchwała Nr Rady Miasta Rejowiec Fabryczny PROJEKT Uchwała Nr Rady Miasta Rejowiec Fabryczny z dnia w sprawie programu współpracy Miasta Rejowiec Fabryczny z organizacjami pozarzdowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalnoci

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ

KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ ZAŁACZNIK nr 2 KARTA OCENY JEDNOSTKI NAUKOWEJ Cz A dla dyscyplin: nauki humanistyczne i społeczne Zespół roboczy Komisji Bada na Rzecz Rozwoju... NAZWA JEDNOSTKI I. WYNIKI DZIAŁALNOCI NAUKOWEJ 1. Publikacje

Bardziej szczegółowo

l.p. Cel strategiczny stosowane narzdzia i oczekiwane efekty uzasadniajce wyznaczone cele

l.p. Cel strategiczny stosowane narzdzia i oczekiwane efekty uzasadniajce wyznaczone cele Cele Strategiczne l.p. Cel strategiczny stosowane narzdzia i oczekiwane efekty uzasadniajce wyznaczone cele 1. przeciwdziałanie patologiom społecznym, zwłaszcza wród młodziey. 1.Edukacjaz zdrowotna. 2.Promocja

Bardziej szczegółowo

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich Realizacja przez Iwona Iwanicka 1 z 6 Samorzdy lokalne dla zdrowia mieszkaców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia Iwona Iwanicka Cele programu Zdrowe Miasta Poprawa warunków zdrowotnych

Bardziej szczegółowo

Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005

Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005 Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005 Warszawa, maj 2006 Spis treci Wprowadzenie...3 Cz I Zbiorcze wykonanie budetów jednostek samorzdu terytorialnego...7 1. Cz operacyjna...7

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728 Rozporządzenie Ministra Zdrowia 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Rynek Produktów Ekologicznych

Rynek Produktów Ekologicznych SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ EKONOMICZNO-ROLNICZY Rynek Produktów Ekologicznych dr Mariusz Maciejczak www.maciejczak.pl Rynek Produktów w Ekologicznych WYKŁAD 3 ZNAKOWANIE

Bardziej szczegółowo

System śledzenia środków spożywczych (traceability), podstawowe narzędzie do wycofania niebezpiecznej żywności z rynku

System śledzenia środków spożywczych (traceability), podstawowe narzędzie do wycofania niebezpiecznej żywności z rynku System śledzenia środków spożywczych (traceability), podstawowe narzędzie do wycofania niebezpiecznej żywności z rynku Iwona Zawinowska Biuro Bezpieczeństwa Żywności Pochodzenia Zwierzęcego GŁÓWNY INSPEKTORAT

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 14a 1 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005r. ze zm.

Na podstawie art. 14a 1 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005r. ze zm. Na podstawie art. 14a 1 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005r. ze zm. ) w zwizku z wnioskiem podatnika XXXXXX z dnia 10.11.2005r., uzupełnionego

Bardziej szczegółowo

Obligatoryjne i nieobligatoryjne systemy zarządzania jakością stosowane w produkcji i przetwórstwie surowców rolnych

Obligatoryjne i nieobligatoryjne systemy zarządzania jakością stosowane w produkcji i przetwórstwie surowców rolnych Zakład Towaroznawstwa mgr inż. Sławomir Stec Obligatoryjne i nieobligatoryjne systemy zarządzania jakością stosowane w produkcji i przetwórstwie surowców rolnych Badania realizowane w ramach Programu:

Bardziej szczegółowo

Farby do kontaktu z ywnoci AquaSafe to seria farb na bazie wody oraz lakierów przeznaczonych specjalnie do bezporedniego kontaktu z ywnoci.

Farby do kontaktu z ywnoci AquaSafe to seria farb na bazie wody oraz lakierów przeznaczonych specjalnie do bezporedniego kontaktu z ywnoci. Aquasafe Karta techniczna produktu Farby do bezporedniego kontaktu z ywnoci Aquasafe Prezentowana gama produktów składa si z nastpujcy produktów: Kod Opis Kod Opis 201591 Lakier OPV AquaSafe do kontaktu

Bardziej szczegółowo

Janusz Związek Główny Lekarz Weterynarii

Janusz Związek Główny Lekarz Weterynarii Wytwarzanie mięsa i produktów mięsnych w zakładach o małej zdolności produkcyjnej, krajowe regulacje obowiązujące w Polsce, kontrola i przejrzystość łańcucha produkcyjnego Janusz Związek Główny Lekarz

Bardziej szczegółowo

Toksykologia rodowiska

Toksykologia rodowiska UNIWERSYTET WARMISKO-MAZURSKI W OLSZTYNIE WYDZIAŁ OCHRONY RODOWISKA I RYBACTWA Kierunek: Ochrona rodowiska Specjalno: Inynieria ekologiczna/ochrona zasobów naturalnych/ Biotechnologia w ochronie rodowiska

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Przepisy ogólne

Rozdział 1 Przepisy ogólne ROZPORZDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 17 listopada 1998 r. w sprawie ogólnych warunków obowizkowego ubezpieczenia odpowiedzialnoci cywilnej podmiotu przyjmujcego zamówienie na wiadczenia zdrowotne za

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze technik organizacji us ug gastronomicznych 341[07]

Zmiany w informatorze technik organizacji us ug gastronomicznych 341[07] Technik organizacji usug gastronomicznych errata sierpie 2011 Zmiany w informatorze technik organizacji usug gastronomicznych 341[07] Strona 22 punkt 3. otrzymuje brzmienie: 3. Bezpiecznie wykonywa zadania

Bardziej szczegółowo

Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05. Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05. Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Dowiadczenia z pierwszej fazy wdraania programu rolnorodowiskowego Osieck, 27.04.05 Marek Jobda, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Działania Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2004-2006! " # $#%&

Bardziej szczegółowo

Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli

Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Nawil?aj?cy, koj?cy?el pod prysznic z organicznym ekstraktem z MALWY, 500 ml, Ekos, Pierpaoli Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena Cena po rabacie Cena sprzeda?y brutto: 18,69 z? Kwota rabatu: Kwota podatku:

Bardziej szczegółowo

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Podstawowe pojęcia i określenia z zakresu towaroznawstwa żywności 1.2. Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe Autor: Jacek Bielecki Ostatnia zmiana: 14 marca 2011 Wersja: 2011 Spis treci Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe PROGRAM SPRZEDA WERSJA 2011 KOREKTY RABATOWE... 1 Spis treci... 1 Aktywacja funkcjonalnoci...

Bardziej szczegółowo

Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych

Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych 1 Wykaz aktów prawnych dotyczcych stosowania substancji chemicznych w laboratoriach szkolnych [1] Ustawa - Kodeks

Bardziej szczegółowo

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29)

Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Rolnictwo zrównoważone a bezpieczna żywność i zdrowie (Synteza) Z badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym (29) Rolnictwo zrównoważone a bezpieczna

Bardziej szczegółowo

W ramach podstawowej działalnoci operacyjnej projekt przewiduje uporzdkowanie zasad finansowania, w aspekcie kwalifikowania przychodów i kosztów, w

W ramach podstawowej działalnoci operacyjnej projekt przewiduje uporzdkowanie zasad finansowania, w aspekcie kwalifikowania przychodów i kosztów, w UZASADNIENIE Projekt rozporzdzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej uczelni publicznych stanowi wykonanie delegacji ustawowej wynikajcej z art. 105 ustawy z dnia 27 lipca

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie Decyzja Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 6 lipca 2005 r. dotyczca przetwarzania danych osobowych córki Skarcego, przez Stowarzyszenie, poprzez publikacj informacji na temat rodziny

Bardziej szczegółowo

Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01]

Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01] Technik agrobiznesu errata sierpie 2011 Zmiany w informatorze technik agrobiznesu 343[01] Strona 23 punkt 3. otrzymuje brzmienie: 3. Bezpiecznie wykonywa zadania zawodowe zgodnie z przepisami bezpieczestwa

Bardziej szczegółowo

UMOWA Nr... a..., z siedzib w... NIP:... REGON:... któr reprezentuje:... zwanym w dalszej czci umowy Dostawc.

UMOWA Nr... a..., z siedzib w... NIP:... REGON:... któr reprezentuje:... zwanym w dalszej czci umowy Dostawc. Załcznik Nr 4 do SIWZ UMOWA Nr... została zawarta w dniu...r. w Kolbuszowej po przeprowadzeniu postpowania o zamówienie publiczne w trybie przetargu nieograniczonego pomidzy POWIATEM KOLBUSZOWSKIM, reprezentowanym

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja obejmuje następujące części:

Dokumentacja obejmuje następujące części: Załącznik nr 6 WYMAGANIA, JAKIM POWINNA ODPOWIADAĆ DOKUMENTACJA NIEZBĘDNA DO OCENY SUBSTANCJI CZYNNEJ JAKĄ SĄ MIKROORGANIZMY, W TYM TAKŻE WIRUSY I GRZYBY, ZAWARTE W PRODUKCIE BIOBÓJCZYM Wymagania ogólne.

Bardziej szczegółowo

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Analiza procesu jest narzdziem do osignicia wyszej efektywnoci organizacji (midzy innymi). Wymaga ona zbudowania modelu procesu biznesowego bdcego opisem funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk. Załoenia

Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk. Załoenia Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk Załoenia Firma Autodesk - wiodcy producent oprogramowania wspomagajcego projektowanie proponuje program umoliwiajcy uytkownikom weryfikacj posiadanego oprogramowania

Bardziej szczegółowo

DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102

DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102 DR INŻ. MARIOLA KWASEK WZORCE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI W POLSCE STUDIA I MONOGRAFIE ISSN 0239-7102 153 WARSZAWA 2012 Autorka publikacji jest pracownikiem naukowym Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo żywności i żywienia

Bezpieczeństwo żywności i żywienia Bezpieczeństwo żywności i żywienia Art. 2 rozporządzenia (WE) 178/2002 Żywność środek spożywczy oznacza jakiekolwiek substancje lub produkty, przetworzone, częściowo przetworzone lub nieprzetworzone, przeznaczone

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE Opracowano na podstawie dokumentu z dnia 7 lutego 2012 r.

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE Opracowano na podstawie dokumentu z dnia 7 lutego 2012 r. PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE Opracowano na podstawie dokumentu z dnia 7 lutego 2012 r. Cukiernik 751201 Celem kształcenia zawodowego jest przygotowanie uczących się do życia w warunkach współczesnego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: 3 Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II DZIAŁ I wiat zwierzt bezkrgowych PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z BIOLOGII DLA KLASY II NUMER I TEMAT LEKCJI (KORELACJA ZE CIEK EDUKACYJN) WYMAGANIA PODSTAWOWE OCENA DOPUSZCZAJCA UCZE: WYMAGANIA PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 7 kwietnia, w rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) obchodzony jest Światowego Dnia Zdrowia. Każdego roku WHO wybiera priorytetowy obszar ważny z punktu widzenia

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Dietetyka A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Dietetyka A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Załcznik nr 16 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Dietetyka A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia pierwszego stopnia trwaj nie krócej ni 6 semestrów. Liczba godzin zaj nie powinna

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU KŁOBUCKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZDOWYMI W 2005 ROKU.

PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU KŁOBUCKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZDOWYMI W 2005 ROKU. Załcznik Nr 1 do Uchwały Nr 202/XXI/2004 Rady Powiatu w Kłobucku z dnia 23 listopada 2004 roku PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU KŁOBUCKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZDOWYMI W 2005 ROKU. I. Wstp do załoe rocznego

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Dziennik Ustaw Nr 94 7858 Poz. 607 607 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Na podstawie art. 21 ust.

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008.

Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008. Załcznik Nr 1 do uchwały Nr XIV/129/08 Rady Gminy Michałowo z dnia 11 stycznia 2008r. Program Współpracy Gminy Michałowo z Organizacjami Pozarzdowymi na rok 2008. Wprowadzenie Aktywna działalno organizacji

Bardziej szczegółowo

w stołówkach szkolnych

w stołówkach szkolnych Zasady Dobrej Praktyki Higienicznej w stołówkach szkolnych Magdalena Chojnowska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku SYSTEMY BEZPIECZEŃSTWA ŻYWNOŚCI Główny cel prawa żywnościowego zdefiniowany w Preambule

Bardziej szczegółowo

Pobieramy gleb do analizy

Pobieramy gleb do analizy Pobieramy gleb do analizy Wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej gleba, jest utworem pełnym ycia. To w niej rozwinie si rzucone ziarno, z którego upieczemy chleb. To ona trzyma targan wiatrem jabło i karmi

Bardziej szczegółowo

lokalizacji wyrobu po jego dostarczeniu.

lokalizacji wyrobu po jego dostarczeniu. Traceability Identyfikacja i śledzenie pochodzenia produktów Wstęp Za bezpieczeństwo środków spożywczych odpowiada producent lub przedsiębiorca wprowadzający te artykuły do obrotu. (jeżeli zostanie to

Bardziej szczegółowo

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych Żywność: Prawo UE: 1.Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi dodatku InsERT GT Smart Documents

Instrukcja obsługi dodatku InsERT GT Smart Documents Instrukcja obsługi dodatku InsERT GT Smart Documents InsERT, grudzie 2003 http://www.insert.com.pl/office2003 InsERT GT Smart Documents to przygotowany przez firm InsERT specjalny dodatek, umoliwiajcy

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005.

Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005. Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005. Konsument, aczkolwiek jest najwiksz zbiorowoci społeczn współczesnego wiata, to jednoczenie jest najsłabszym ogniwem systemu dystrybucji

Bardziej szczegółowo

Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu. www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl

Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu. www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl 1 Wydawca: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Poznaniu 61-659 Pozna, ul. Winogrady 63 www.cdr.gov.pl/poznan e-mail: poznan@cdr.gov.pl Projekt współfinansowany ze rodków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja i identyfikowalność artykułów spożywczych. Bronisze, 04.12.2015 r.

Identyfikacja i identyfikowalność artykułów spożywczych. Bronisze, 04.12.2015 r. Identyfikacja i identyfikowalność artykułów spożywczych Bronisze, 04.12.2015 r. 1 Zadaniem Państwowej Inspekcji Sanitarnej jest m.in. sprawowanie nadzoru nad warunkami zdrowotnymi żywności i żywienia,

Bardziej szczegółowo

Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej

Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej Aktualne obowiązujące wymagania dotyczące dokumentacji potrzebnej do rejestracji produktów biobójczych w procedurze europejskiej Sylwester Huszał Wydział Oceny Dokumentacji Produktów Biobójczych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Lista kontrolna umowy z podwykonawc

Lista kontrolna umowy z podwykonawc Dane podstawowe projektu:... Zleceniodawca:...... Nazwa podwykonawcy z którym zawierana jest umowa:... Nazwa detalu:... Numer detalu:... Odbiór Czy definicja tymczasowego odbioru jest jasno ustalona? Czy

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ W RAMACH PROJEKTU PIERWSZY BIZNES AKTYWIZACJA LOKALNEJ SPOŁECZNOCI. Deklaracja bezstronnoci i poufnoci

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ W RAMACH PROJEKTU PIERWSZY BIZNES AKTYWIZACJA LOKALNEJ SPOŁECZNOCI. Deklaracja bezstronnoci i poufnoci Owiadczam, e: Nr wniosku Imi i nazwisko Kandydata/tki Imi i nazwisko Oceniajcego Imi i nazwisko Kandydata/tki Załcznik nr 5 do Regulaminu rekrutacji do Projektu PIERWSZY BIZNES aktywizacja lokalnej społecznoci

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Urzd przyjazny obywatelom. Kodeks Etyki Pracy zie Marszałkowskim Województwa Mazowieckiego

Urzd przyjazny obywatelom. Kodeks Etyki Pracy zie Marszałkowskim Województwa Mazowieckiego Urzd przyjazny obywatelom Kodeks Etyki Pracy w Urzdzie zie Marszałkowskim Województwa Mazowieckiego Warszawa 2006 1. Wprowadzenie Potrzeba opracowania i wdroenia w Urzdzie Marszałkowskim Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

Bazy danych Podstawy teoretyczne

Bazy danych Podstawy teoretyczne Pojcia podstawowe Baza Danych jest to zbiór danych o okrelonej strukturze zapisany w nieulotnej pamici, mogcy zaspokoi potrzeby wielu u!ytkowników korzystajcych z niego w sposóbs selektywny w dogodnym

Bardziej szczegółowo

ZASADY REKRUTACJI UCZNIÓW DO IM. MIKO AJA KOPERNIKA W NOWEM

ZASADY REKRUTACJI UCZNIÓW DO IM. MIKO AJA KOPERNIKA W NOWEM ZASADY REKRUTACJI UCZNIÓW DO LICEUM OGÓLNOKSZTACEGO IM. MIKOAJA KOPERNIKA W NOWEM I. Podstawa prawna. 1. Art. 9 ust. 2, art. 10 ust. 1 i ust. 9 ustawy z dnia 6 grudnia 2013 roku o zmianie ustawy o systemie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Wykaz niezgodnych substancji chemicznych

Wykaz niezgodnych substancji chemicznych Wykaz niezgodnych substancji chemicznych 1 Wykaz niezgodnych substancji chemicznych Substancje chemiczne zebrane w kolumnie I s niezgodne (niekompatybilne) z substancjami wymienionymi w kolumnie II i powinny

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA. Postępowania w sprawie przyznawania. Znaku towarowego Leszczyńskie Smaki

PROCEDURA. Postępowania w sprawie przyznawania. Znaku towarowego Leszczyńskie Smaki Strona 1 z 6 Postępowania w sprawie przyznawania Znaku towarowego Leszczyńskie Smaki SPIS TREŚCI: 1. CEL 2 2. ZAKRES 2 3. SPOSÓB POSTĘPOWANIA 2 4. CERTYFIKAT - ZNAK 5 5. ODPOWIEDZIALNOŚĆ 6 6. DOKUMENTY

Bardziej szczegółowo

STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM

STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM YWNO. Nauka. Technologia. Jako, 2006, 3 (48), 129-145 GRAYNA MORKIS STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM S t r e s z c z e n i e W krajach Unii Europejskiej jako wyrobów i usług jest najistotniejszym

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE na rok 2008

GMINNY PROGRAM OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE na rok 2008 Załcznik do uchwały Nr... z dnia...rady Miasta Sandomierza GMINNY PROGRAM OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE na rok 2008 Gminny Program Ochrony Ofiar Przemocy w Rodzinie okrela lokaln strategi na rok 2008

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg?

DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg? DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg? SUBSTANCJE DODATKOWE Substancje obce to takie substancje, które nie spełniają warunków określonych dla środków spożywczych i używek, a mogą znajdować się w nich

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM

PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM PROGRAMY OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM. Województwo mazowieckie było pierwszym województwem w Polsce, w którym okrelone zostały programy ochrony powietrza. Sze rozporzdze Wojewody Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU

Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU Zaznacz poprawne odpowiedzi, w każdym pytaniu jest podana jedna poprawna odpowiedź. Wydrukuj rozwiązany test, podpisz

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo i kontrola produktów żywnościowych

Bezpieczeństwo i kontrola produktów żywnościowych EDYTA WACŁAWIK Bezpieczeństwo i kontrola produktów żywnościowych Tematem mojej pracy jest Bezpieczeństwo i kontrola produktów żywnościowych. Dlaczego? Bo każdy z nas spożywa żywność i na co dzień ma z

Bardziej szczegółowo

Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony)

Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony) Próbna matura z angielskiego dla grupy klasy IIC (poziom rozszerzony) I. Zdajcy zna: 1) rónorodne struktury leksykalno-gramatyczne umoliwiajce formułowanie wypowiedzi poprawnych pod wzgldem fonetycznym,

Bardziej szczegółowo

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie

DECYZJA. odmawiam uwzgldnienia wniosku. Uzasadnienie Decyzja Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 21 marca 2005 r. odmawiajca uwzgldnienia wniosku o zobowizanie Zarzdu Banku, do wykrelenia danych osobowych dotyczcych Skarcego z Bankowego

Bardziej szczegółowo