ROZDZIAŁ 13 RELACJE ROLNIKÓW Z INSTYTUCJAMI W ASPEKCIE FINANSOWANIA GOSPODARSTW ZE ŹRÓDEŁ ZEWNĘTRZNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROZDZIAŁ 13 RELACJE ROLNIKÓW Z INSTYTUCJAMI W ASPEKCIE FINANSOWANIA GOSPODARSTW ZE ŹRÓDEŁ ZEWNĘTRZNYCH"

Transkrypt

1 Ryszard Kata ROZDZIAŁ 13 RELACJE ROLNIKÓW Z INSTYTUCJAMI W ASPEKCIE FINANSOWANIA GOSPODARSTW ZE ŹRÓDEŁ ZEWNĘTRZNYCH Wprowadzenie Polskie rolnictwo praktycznie w całym okresie transformacji funkcjonuje w warunkach ostrych ograniczeń finansowych i płynnościowych, a spora część gospodarstw napotyka również ograniczenia kredytowe. Efektywne prowadzenie działalności rolniczej jest zatem i będzie w przyszłości zajęciem trudnym, wymagającym lepszej wiedzy i opanowania nowych umiejętności z zakresu pozyskiwania i wykorzystania zewnętrznych źródeł finansowania gospodarstwa. Dotyczy to zarówno środków finansowych pochodzących z rynku finansowego jak i środków płynących do rolnictwa w ramach pomocy publicznej - zwłaszcza z funduszy unijnych. Finansowanie sfery eksploatacyjnej jak i inwestycyjnej w rolnictwie staje się coraz bardziej złożone zarówno w fazie pozyskiwania kapitałów, jak i ich angażowania oraz uwalniania (Kulawik, 2003). Sytuacja taka powoduje konieczność zmian w sferze finansów rolnictwa, w tym także w sferze wiedzy i umiejętności rolników w zakresie sięgania i posługiwania się funduszami zewnętrznymi. Zmianie winny ulec zatem także relacje rolników z instytucjami finansowymi oraz innymi instytucjami otoczenia rolnictwa, które mogą służyć rolnikom pomocą w absorpcji zewnętrznych funduszy, zarówno zwrotnych jaki i bezzwrotnych (np. unijnych). W tym kontekście celem opracowania jest próba określenia wpływu otoczenia instytucjonalnego na łagodzenie ograniczeń w pozyskiwaniu przez rolników funduszy zewnętrznych, służących finansowaniu przekształceń i rozwoju gospodarstw. Źródłem danych empirycznych były badania ankietowe, w formie wywiadu kwestionariuszowego przeprowadzonego z rolnikami z regionu Polski południowowschodniej (tj. województw: świętokrzyskiego, podkarpackiego i małopolskiego). Taki zakres przestrzenny badań wynikał z potrzeby ujęcia badanej problematyki w obszarze rolnictwa rozdrobnionego, które z uwagi na swoje cechy strukturalne, szczególnie narażone jest na występowanie ograniczeń w dostępie do kapitału zewnętrznego. Sondaż przeprowadzono w pierwszej połowie 2007 r. na losowo wybranej próbie 856 rolników - właścicieli indywidualnych gospodarstw rolnych 1. Bariery w dostępie rolników do kredytu W finansowaniu rolnictwa kluczowe znaczenie ma występowanie w tym sektorze przeciętnie długich cykli produkcyjnych, wymagających prefinansowania. Dla potencjalnych kredytodawców oznacza to konieczność zaakceptowania dłuższych okresów zaangażowania kapitału, a także podwyższonego ryzyka. Wynika ono z charakteru produkcji rolnej uzależnionej w dużym stopniu od czynników przyrodniczych. Ryzyko związane jest także ze specyfiką rynku rolnego, wrażliwego na zmiany w podaży produktów rolnych oraz wrażliwego na szoki wywołane wpływem czynników makroekonomicznych, takich jak 1 Badania były realizowane w ramach projektu badawczego N /2320, pt. Rola lokalnych instytucji w przekształceniach rolnictwa o rozdrobnionej strukturze gospodarstw (po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej), finansowanego przez MNiSzW ze środków na naukę.

2 126 Ryszard Kata polityka rolna państwa (Kata, Zając, 2004). Problemem rolników w aspekcie efektywności ich działalności gospodarczej jest wysoki stopień wyspecjalizowania czynników wytwórczych, zarówno ziemi jak i pracy oraz kapitału rzeczowego. Zasoby te są mało mobilne i niepodzielne (bryłowate), a zastosowane w innym procesie produkcyjnym często tracą na wartości. Stąd pomimo posiadania zasobów ziemi oraz kapitału rzeczowego rolnicy mają trudności z zabezpieczeniem kredytów, gdyż banki niechętnie korzystają z tak nisko płynnych form zabezpieczenia wierzytelności. Rolnictwo należy zatem do tych sektorów, w których bardzo mocno występują ograniczenia kredytowe. Wynika to z następujących cech tego sektora: a) gospodarstwa rolne są wysoko kapitałochłonne w stosunku do poziomu sprzedaży i gwarantowanej nadwyżki pieniężnej, b) aktywa posiadane i użytkowane przez rolnika są nieelastyczne i przez to specyficzne dla danego gospodarstwa, c) pomiędzy nabyciem i zastosowaniem nakładów a sprzedażą wytworzonej produkcji występują duże różnice czasowe, d) instrumenty długu, szczególnie kredyt, są dla rolnictwa najważniejszym źródłem funduszy inwestycyjnych ze względu na praktyczny brak możliwości pozyskiwania kapitału na rynku papierów wartościowych oraz w formie kapitału udziałowego (Bierlen, Barry, Dixon, Ahrendsen, 1998). Obok wymienionych istnieje jeszcze szereg innych utrudnień w dostępie rolników do kredytów określanych mianem zewnętrznych ograniczeń kredytowych, gdyż są one postrzegane z punktu widzenia banków finansujących gospodarstwa rolne. Do najważniejszych utrudnień, mających źródło w wielu znanych niedoskonałościach rynków kredytowych należą: 1) asymetria informacyjna, 2) wysokie koszty transakcyjne udzielenia niewielkich kwotowo kredytów (Kulawik, 2000). Asymetria informacyjna przejawia się tym, iż to jedynie potencjalni kredytobiorcy mają pełną wiedzę na temat rzeczywistych zamiarów skorzystania z kapitału kredytowego, a także wszystkich okoliczności finansowanego przez siebie przedsięwzięcia. Ta przewaga wiedzy i informacji osób zgłaszających zapotrzebowanie na kredyt powoduje, że instytucje finansowe wystawione są na określone ryzyko. Jest ono potęgowane przez naturalną niepewność towarzyszącą finansowaniu działalności rolniczej, stąd odpowiedzią może być racjonowanie kredytów, nadmierne usztywnienie wymogów lub w ogóle odmowa kredytowania. Odczucie asymetrii informacyjnej ze strony banków wynika także z faktu częstego braku lub zaniedbywania przez rolników systematycznej ewidencji zdarzeń gospodarczych, co nie pozwala na rzetelną ocenę kondycji finansowej i zdolności kredytowej gospodarstwa. Na tym tle można wyróżnić strategię działania banków polegającą na różnicowaniu jakości kredytobiorców, sprowadzającą się m.in. do różnicowania stóp procentowych i wymogów co do zabezpieczeń na niekorzyść klientów - w tym przypadku rolników - postrzeganych jako bardziej ryzykowni (Mishkin, 1990). Rolnictwo odznacza się relatywnie niską koncentracją. W sektorze tym dominują małe podmioty ekonomiczne, głównie o charakterze rodzinnym. Ma to określone konsekwencje dla rynku kredytowego. Po pierwsze, jednostkowe koszty transakcyjne kredytowania są tu wyższe niż w innych sektorach, co z kolei może prowadzić do racjonowania samych kredytów. W szczególnie trudnym położeniu na formalnym rynku kredytowym mogą znaleźć się zatem małe gospodarstwa, nawet gdy prowadzą rentowną działalność (Kulawik 2003, s. 30). Ponadto, duże ryzyko kredytowe w rolnictwie wynika z silnej koncentracji funkcji ekonomicznych i pozaekonomicznych w rolniczym gospodarstwie rodzinnym, co wiąże się z potencjalnym zagrożeniem wykorzystania kredytu rolnego na cele konsumpcyjne (zmienność

3 Relacje rolników z instytucjami w aspekcie finansowania gospodarstw ze źródeł zewnętrznych 127 kredytu). Z kolei skoncentrowanie w rękach kierownika gospodarstwa funkcji właściciela, zarządzającego i wykonawcy, wpływa na ukształtowanie się w tym sektorze określonego typu kredytobiorcy, skupionego na aspektach produkcyjnych, kosztem sfery szeroko pojętego marketingu i finansów. Postawy takie skutkują relatywnie częstym występowaniem w rolnictwie tzw. przedkapitalistycznej mentalności kredytowej. Jej istotą jest duża awersja do zaciągania kredytów bankowych, zarówno z przyczyn ekonomicznych, jak i socjokulturowych (Łuczka, 2001). Niechęć do korzystania z kredytów występuje nawet wtedy, gdy mają one charakter preferencyjny. Wymienione ograniczenia w dostępie rolników do kredytów lub innych zwrotnych źródeł finansowania (np. leasingu) są dodatkowo wzmocnione przez fakt, że na obszarach wiejskich infrastruktura finansowa jest znacznie słabiej rozwinięta niż na obszarach zurbanizowanych. Skutkuje to mniejszą konkurencją na rynku finansowym, a co za tym idzie gorszymi warunkami, w jakich rolnicy mogą pozyskiwać kredyty. Sam dostęp do kredytów może być także bardziej utrudniony, niż na takich rynkach gdzie konkurencja wymusza lepszą ofertę i bardziej otwartą postawę banków wobec klientów (Kata, 2007). Wreszcie bardzo istotne znaczenie mają wewnętrzne ograniczenia kredytowe wynikające z określonych cech i zachowań większości rolników na rynku kredytowym, tj.: wspomnianej wcześniej zachowawczej mentalności rolników w stosunku do zewnętrznych zwrotnych instrumentów finansowania gospodarstwa, braku dostatecznej wiedzy i umiejętności rolników w korzystaniu z instrumentów zewnętrznego finansowania, a także braku doświadczenia w tej materii, postrzeganie instytucji finansowych oraz praktyk udzielania kredytów jako nieprzyjaznych, tak że rolnicy rezygnują ze starań o ich otrzymanie, obawą przed zadłużeniem. W tym ostatnim aspekcie należy wziąć pod uwagę również fakt, że celem funkcjonowania większości gospodarstw rodzinnych nie jest maksymalizacja zysku czy nawet wartości gospodarstwa, ale trwały jego byt i zrównoważony rozwój, pozwalający rolnikowi na realizację funkcji nie tylko ekonomicznych, ale także socjalnych, rezydencjalnych i kulturowych. Stąd skłonność do zwiększania stopnia zadłużenia gospodarstw jest raczej umiarkowana z uwagi na malejącą marginalną użyteczność pieniądza. Wynika ona, z przypisywania większej wartości unikniętym stratom niż możliwym zyskom. Jest przecież rzeczą naturalną, że rolnicy bardziej boją się utraty kapitału własnego, problemów z płynnością i nawet zagrożenia bankructwem, niż cenią sobie potencjalny przyrost korzyści z wyższego zadłużenia. Relacje rolników z instytucjami w aspekcie kredytowania gospodarstw Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych w regionie rolnictwa rozdrobnionego wskazują na niskie zainteresowanie rolników kredytami. Spośród badanych rolników, jedynie 28,5% korzystało w latach w finansowaniu gospodarstwa z zewnętrznych zwrotnych źródeł, tj. głównie kredytów bankowych oraz pożyczek (tab. 1). Ogółem w badanej zbiorowości kredyty inwestycyjne 2 pobrało w latach ,3% rolników, przy czym 12,6% pobrało w tym okresie jeden kredyt inwestycyjny, 3,5% dwa, a 1,2% trzy kredyty. Średnia kwota kredytu inwestycyjnego wynosiła 53,4 tys. zł. Najwięcej, bo 70,1% rolników pobrało kredyty w bankach spółdzielczych, 8,6% w BGŻ, zaś pozostali w innych bankach komercyjnych. W zakresie celu kredytowania, ponad 1/3 kredytów (38%) przeznaczonych było na zakup maszyn, 15% na zakup ziemi, 14,4% na 2 W grupie kredytów inwestycyjnych klasyfikowane były także kredyty pomostowe, czyli służące do finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych realizowanych w ramach programów unijnych.

4 128 Ryszard Kata budowę budynków inwentarskich, zaś 15,5% na adaptację, remonty lub modernizację budynków (w tym ich dostosowanie do wymogów UE). Ponadto 8% kredytów przeznaczonych było na finansowanie przedsięwzięć związanych z pozarolniczą działalnością gospodarczą (w tym 2,1% z agroturystyką), zaś pozostałe 9,1% na inne cele (zakup stada podstawowego oraz inwestycje w obiekty infrastruktury wewnętrznej gospodarstwa). Tabela 1. Struktura rolników w aspekcie kredytowania gospodarstw w latach Wyszczególnienie Liczba rolników Odsetek rolników (w %) 1. Rolnicy którzy pobierali kredyty rolne ogółem: ,5 w tym: 1 kredyt , , ,5 4 i więcej 13 1,5 2. W tym: - kredyty inwestycyjne i obrotowe 48 5,6 - tylko inwestycyjne* ,7 - tylko obrotowe 96 11,2 3. Rolnicy nie biorący kredytów rolnych ,5 Ponadto część rolników (3,3%) korzystało z pożyczek ze strony zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego, głównie na dostosowanie produkcji do standardów unijnych. Większość (tj. około 60%) kredytów inwestycyjnych, w tym kredyty pomostowe, jakie rolnicy pobierali w bankach było związanych z realizacją przedsięwzięć współfinansowanych z funduszy unijnych. Z kolei kredyty obrotowe pobrało w badanym okresie 16,7% rolników, w tym 8,1% jednokrotnie, 5,8% dwukrotnie, zaś trzy i więcej razy 2,8%. Średnia kwota kredytu wynosiła 10,1 tys. zł. Prawie 85% rolników (84,8%) pobrało kredyty obrotowe w bankach spółdzielczych, 2,8% w BGŻ, zaś pozostali w innych bankach. W zakresie celu kredytowania dominowały zakupy środków obrotowych do produkcji rolnej (75,1% kredytów), 5,5% kredytów służyło łagodzeniu skutków klęsk żywiołowych, 4,6% przeznaczonych było na finansowanie bieżących potrzeb związanych z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej przez rolników, zaś 3,7% na bieżące naprawy i remonty. Trzeba jednak podkreślić, że 5,6% rolników deklarowało, że finansowało z kredytów obrotowych, zakupy stada podstawowego, maszyn oraz inne wydatki o charakterze inwestycyjnym. Może to wskazywać, że rolnicy wobec braku, lub utrudnionego dostępu do kredytów inwestycyjnych finansowali tego typu przedsięwzięcia łatwiej dostępnymi kredytami obrotowymi. Po kredyty rolne znacznie częściej sięgali użytkownicy relatywnie większych obszarowo i silniejszych ekonomicznie gospodarstw rolnych. Tacy rolnicy korzystali także przeciętnie z znacznie większych kwotowo kredytów w porównaniu do użytkowników gospodarstw małych, zwłaszcza poniżej 5 ha UR. W grupie gospodarstw największych, tj. o powierzchni powyżej 10 ha UR, z kredytów inwestycyjnych skorzystało w badanym okresie 42% rolników, w grupie gospodarstw o powierzchni od 5-10 ha UR, odsetek ten wynosił 20,2%, zaś w grupie gospodarstw najmniejszych, poniżej 5 ha UR, z kredytów inwestycyjnych korzystało zaledwie 8% rolników. Średnia kwota kredytu w gospodarstwach największych wynosiła 75,3 tys. zł i była prawie 2-krotnie wyższa niż w przypadku gospodarstw najmniejszych (34,3 tys. zł). Podobne relacje miały miejsce także w zakresie kredytów obrotowych. Odsetek rolników korzystających z kredytów bankowych (zarówno inwestycyjnych jak i obrotowych) wzrastał także bardzo wyraźnie wraz ze wzrostem siły

5 Relacje rolników z instytucjami w aspekcie finansowania gospodarstw ze źródeł zewnętrznych 129 ekonomicznej gospodarstw rolnych (rys. 1). Rysunek 1. Odsetek rolników pobierających kredyty bankowe w latach według grup siły ekonomicznej gospodarstw ,3 5,6 19,3 11,8 14,1 17,2 31,4 26,3 <2 2-<4 4-<8 8-<16 >16 grupy ESU 41,8 34,1 kredyty inwestycyjne kredyty obrotowe Zaprezentowane wyniki potwierdzają, że obszar użytków rolnych, a także powiązana z nim siła ekonomiczna gospodarstwa są istotnymi determinantami kształtującym popyt na kredyty ze strony rolników. Mogą one także wpływać na dostępność tej formy finansowania gospodarstwa przez rolników. Jak wykazują wyniki badań w większości rolnicy, którzy pobierali kredyty uzyskali w tym zakresie pomoc otoczenia instytucjonalnego. Ich relacje z otoczeniem instytucjonalnym koncentrowały się co oczywiste głównie na kontaktach z instytucjami finansowymi, od których rolnicy pożyczali środki pieniężne. Relacje z instytucjami finansowymi miały w tym zakresie charakter komercyjny (czego nie wyklucza fakt, że część kredytów było subsydiowanych przez ARiMR). Jednakże należy je rozpatrywać także w kategorii otwarcia rolnikom dostępu do zewnętrznego finansowania. Jest to istotne, gdyż część pośredników finansowych (zwłaszcza dużych banków komercyjnych) nie wykazuje specjalnego zainteresowana finansowaniem rolnictwa rozdrobnionego (Kata 2003). Niektórzy rolnicy korzystali także z pomocy instytucji niebankowych w zakresie informacji, doradztwa inwestycyjnego, pomocy w wypełnianiu dokumentacji związanej z pozyskaniem kredytu oraz uzyskaniem ewentualnych gwarancji kredytowych (tab. 2). Tabela 2. Odsetek rolników korzystających z różnych form pomocy otoczenia instytucjonalnego w pozyskaniu kredytów Forma pomocy Odsetek rolników Instytucje świadczące dany rodzaj pomocy ogółem wyszczególnienie % rolników* 1. Udzielenie kredytu, 34,2 banki 93,7 pożyczki org. branżowe, przetwórstwo 9,3 2. Pomoc w sporządzeniu 16,8 ODR 67,1 wniosku kredytowego banki 37,1 inne 2,2 3. Poręczenia, gwarancje 1,6 banki 57,7 kredytowe Fundusz Poręczeń Kredytowych 15,4 inne (np. organizacje branżowe) 26,9 * część rolników korzystała z pomocy więcej niż jednej instytucji.

6 130 Ryszard Kata Pomoc w sporządzaniu wniosków o kredyty inwestycyjne uzyskało 16,8% rolników. Szczególnie istotną rolę pełni tu doradztwo rolnicze, gdyż 2/3 rolników, którzy korzystali z pomocy w tym zakresie uzyskało ją ze strony ODR, natomiast 1/3 ze strony banku. Bardzo niewielki odsetek rolników (1,6%) korzystał z pomocy instytucji w zakresie poręczeń lub gwarancji kredytowych. Takie formy zabezpieczenia kredytu były świadczone na rzecz rolników przez banki, fundusz poręczeń kredytowych, a także inne podmioty (głównie odbiorców produktów rolnych). Wyniki badań wskazują, że pomoc instytucji w łagodzeniu ograniczeń w dostępie rolników do kredytów, wynikających z braku dobrych zabezpieczeń kredytów w rolnictwie jest bardzo niewielka. Może to świadczyć o niedorozwoju rynku finansowego w tym zakresie (brak takiej oferty pomocy rolnikom), ale także nieumiejętności lub niechęci rolników do sięgania po tego typu pomoc. Istotne znacznie może tu mieć także fakt, że tego typu świadczenia podnoszą koszt kredytu. Wyniki badań wskazują, że dla 19,3% rolników, którzy nie korzystają z kredytów rolnych, ważnym powodem są niekorzystne warunki finansowania, w tym w szczególności wysokie oprocentowanie i prowizje bankowe oraz uciążliwe procedury kredytowe (tab. 3). Nieco ponad 10% rolników wskazało na trudności w uzyskaniu kredytu, zaś 1,8% wprost na fakt odmowy kredytu ze strony banku. Trudności w uzyskaniu kredytu lub odmowa kredytowania wynikają zdaniem rolników, głównie z za wysokich wymagań banków co do zabezpieczenia kredytu oraz zdolności kredytowej rolnika. Część respondentów (3,4% z pośród tych którzy nie korzystali z kredytu) wskazywało także na brak informacji jako istotną przyczynę nie korzystania z tego typu form finansowania gospodarstwa. Blisko 1/3 rolników, którzy nie brali kredytów w latach , wskazywało na ograniczenia leżące po stronie wewnętrznej gospodarstwa, tj. wynikające z niechęci do brania jakiegokolwiek kredytu oraz obawy przed trudnościami w spłacie kredytu. Takie ograniczenia wewnętrzne były pochodną słabości ekonomicznej gospodarstw, ich słabego powiązania z rynkiem, niskiego obszaru użytków rolnych lub braku perspektyw gospodarowania wynikających np. z braku następcy. Z kolei 22,7% rolników jako przyczynę absencji kredytowej wskazywało ograniczenia wynikające z sytuacji ogólnej rolnictwa, w tym niskiej dochodowości produkcji rolnej oraz niepewności zbytu produktów. Tabela 3. Przyczyny nie korzystania z kredytu przez rolników. Przyczyna główna przyczyna szczegółowa Odsetek rolników ogółem* Odsetek rolników nie biorących kredyty* 1. Niekorzystne warunki kredytowania 13,8 19,3 wysokie oprocentowanie 11,6 16,2 wysokie prowizje 4,6 6,4 brak (krótki) okres karencji 0,5 0,7 krótki okres spłaty 1,4 2,0 uciążliwe procedury 3,3 4,6 2. Trudności w uzyskaniu kredytu ze strony banku 7,5 10,5 brak właściwej informacji 2,5 3,4 brak pomocy konsultingowej 0,5 0,7 za wysokie wymagania co do: - zabezpieczeń, 4,0 5,6 - zdolności kredytowej, 2,5 3,4 - minimalnej kwoty kredytu, 0,5 0,7 3. Odmowa banku 1,3 1,8 4. Sytuacja wewnętrzna gospodarstwa 23,5 32,8 niechęć do brania jakiegokolwiek kredytu 12,5 17,5 obawa przed trudnościami w spłacie kredytu 12,4 17,3 ograniczanie działalności rolniczej 3,2 4,4 inne 0,4 0,5

7 Relacje rolników z instytucjami w aspekcie finansowania gospodarstw ze źródeł zewnętrznych Ograniczenia wynikające z sytuacji ogólnej 16,2 22,7 niska dochodowość produkcji rolnej 12,9 18,0 dekoniunktura na rynku rolnym 1,4 2,0 brak wsparcia ze strony Państwa 0,9 1,3 niepewność zbytu produktów rolnych 6,4 9,0 inne 0,2 0,3 6. Nie było takiej potrzeby 39,8 55,7 * odsetek rolników nie sumuje się do 100% z uwagi na fakt, że respondenci mogli wskazywać więcej niż 1 przyczynę główną oraz szczegółową Największa grupa, tj. ponad połowa rolników (55,7%), którzy nie korzystali z kredytów jako przyczynę tego faktu wskazywała brak takiej potrzeby. Tylko taką odpowiedź wskazało 45,4% rolników spośród tych, którzy nie finansowali gospodarstwa kredytami bankowymi. Trzeba jednak zaznaczyć, że w większości przypadków byli to użytkownicy małych i słabych ekonomicznie gospodarstw. Brak zainteresowania kredytami w tej grupie rolników, wynikał głównie z braku perspektyw rozwoju gospodarstwa, a w wielu przypadkach ze stopniowego ograniczania lub likwidowania produkcji rolnej. Niski poziom zainteresowania kredytami w obszarze rolnictwa rozdrobnionego jest efektem określonej sytuacji strukturalnej oraz słabej kondycji ekonomicznej większości gospodarstw rolnych. Niemniej jednak istnieje grupa rolników, która zainteresowana jest taką formą finansowania gospodarstwa, zwłaszcza w powiązaniu z funduszami unijnymi, jednakże napotyka na określone ograniczenia kredytowe, zarówno o charakterze wewnętrznym jak i zewnętrznym. Część z tych ograniczeń leży po stronie otoczenia instytucjonalnego rolnictwa. Banki wydają się dla niektórych rolników nieprzyjazne, a tworzone przez nie procedury kredytowe skomplikowane i wiążące się z wysokimi kosztami transakcyjnymi. Wskazywany przez rolników brak informacji i pomocy konsultingowej obciąża nie tylko instytucje finansowe, ale także inne podmioty otoczenia rolnictwa, które mogą służyć rolnikom pomocą w tym zakresie. Wydaje się również, że absencja rolników na rynku kredytowym jest także pochodną niskiej wiedzy rolników na temat możliwości i zalet stosowania zewnętrznych zwrotnych źródeł finansowania gospodarstwa. W efekcie kreuje to zachowawczą postawę rolników na rynku kredytowym. Skutkiem tego może być także, tak licznie wskazywany przez rolników, brak potrzeby korzystania z kredytów, który nie wynika bynajmniej z faktu posiadania przez nich wystarczających zasobów kapitału własnego. Pomoc otoczenia instytucjonalnego w poszerzeniu dostępu rolników do kredytu jest zatem niezbędna i musi ona dotyczyć także zmiany postaw i mentalności rolników, m.in. poprzez działania informacyjne, konsultingowe i szkoleniowe. Relacje rolników z instytucjami w aspekcie finansowania gospodarstw z funduszy UE Nie ulega wątpliwości, że tempo i zakres przekształceń strukturalnych w rolnictwie uzależnione będą od wykorzystania przez rolników szans jakie wiążą się z członkostwem Polski w UE. W warunkach rolnictwa rozdrobnionego, kluczowe znaczenie będą miały te formy wsparcia, które realnie prowadzić będą do przekształceń gospodarstw rolnych, gdyż tylko te w swej masie, mogą się przyczynić do przemian i rozwoju całego sektora. Dla przekształceń tego typu rolnictwa zasadnicze znaczenie mają programy, które sprzyjają podniesieniu potencjału ekonomicznego i możliwości rozwojowych gospodarstw rolnych. W ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW ) były to takie działania jak: renty strukturalne, wspieranie gospodarstw niskotowarowych oraz grup producentów rolnych. Natomiast w ramach SPO Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich (nazywanego dalej SPOR), działania: (1.1)

8 132 Ryszard Kata inwestycje w gospodarstwach rolnych oraz (1.2) ułatwianie startu młodym rolnikom. Ważne znaczenie mają też programy wspierające zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, które sprzyjają wielofunkcyjnemu rozwojowi gospodarstw, m. in. poprzez alokację zasobów rolniczych w kierunku działań na rzecz środowiska przyrodniczego, z jednej strony oraz różnicowania działalności rolniczej i źródeł dochodów z drugiej. W ramach PROW były to: przedsięwzięcia rolno-środowiskowe, zalesianie gruntów rolnych oraz dostosowanie gospodarstw do standardów unijnych. Natomiast w ramach SPOR działanie 2.4 różnicowanie działalności rolniczej i zbliżonej do rolnictwa w celu zapewnienia różnorodności działań lub alternatywnych źródeł dochodów oraz działanie 2.6 rozwój i ulepszanie infrastruktury technicznej związanej z rolnictwem. W badanej zbiorowości gospodarstw w latach oprócz dopłat bezpośrednich (z których korzystało 84,1% rolników), 53% rolników, sięgało po środki finansowe w ramach innych instrumentów unijnych (tab. 4). Wśród nich największym zainteresowaniem rolników cieszyły się działania realizowane w ramach PROW, tj. granty dla gospodarstw niskotowarowych, programy rolno-środowiskowe oraz dostosowanie gospodarstw do standardów UE. Popularność tych działań, wiązała się z tym, iż uzyskanie wsparcia finansowego, nie wymaga w zasadzie od rolnika realizacji kosztownych przedsięwzięć (np. inwestycyjnych). Spośród badanej grupy 6,0% rolników korzystało w latach z dofinansowania inwestycji w gospodarstwach z programu SAPARD. Natomiast po akcesji z podobnego programu finansowanego z SPOR (działanie 1.1) skorzystało 7,4% respondentów. Przeciętna kwota dofinansowania wynosiła zł. W ramach SPOR, rolnicy korzystali także z innych działań, tj. ułatwiania startu młodym rolnikom (3,5%) oraz wsparcia różnicowania działalności rolniczej w celu tworzenia alternatywnych źródeł dochodów (1,9%). Tabela 4. Odsetek rolników korzystających ze środków finansowych UE o charakterze prorozwojowym Wyszczególnienie Rolnicy ogółem Przeciętna liczba % kwota 1. SARARD 52 6, PROW wsparcie gospodarstw niskotowarowych , programy rolno-środowiskowe , dostosowanie gospodarstw do wymogów UE 51 5, zalesianie 8 0, renty strukturalne 3 0,3-3. SPOR - inwestycje w gospodarstwach rolnych 64 7, ułatwianie startu młodym rolnikom 30 3, różnicowanie działalności 16 1, inne 10 1, Razem (bez dopłat bezp. i ONW) ,0 - Razem w latach (bez SAPARD) ,3 - Źródło: jak w tabeli 1. Spośród różnych form pomocy w finansowaniu gospodarstw z funduszy UE, jaką otrzymali rolnicy ze strony otoczenia instytucjonalnego, na czołowym miejscu wskazywali oni pomoc w wypełnianiu wniosków i kompletowaniu niezbędnej dokumentacji związanej z aplikowaniem o wsparcie unijne (tab. 5).

9 Relacje rolników z instytucjami w aspekcie finansowania gospodarstw ze źródeł zewnętrznych 133 Tabela 5. Odsetek rolników uzyskujących pomoc w finansowaniu gospodarstw rolnych z funduszy UE według form wsparcia i instytucji wspierających Forma pomocy 1. Pomoc w wypełnianiu wniosków i kompletowaniu dokumentacji na potrzeby programów UE 2. Doradztwo, konsulting, szkolenia 3. Przygotowanie biznes planów, planów inwestycyjnych, planów rozwoju gospodarstw Odsetek rolników Instytucje świadczące dany rodzaj pomocy ogółem (w %) wyszczególnienie % rolników 68,0 ODR 86,0 ARiMR 38,0 Izba rolnicza 2,5 org. branżowe, stowarzyszenia 1,7 banki 0,9 68,0 ODR 91,6 Izba rolnicza 6,5 ARiMR 8,1 stowarzyszenia, org. branżowe 2,5 przetwórstwo rolno-spożywcze 2,5 37,3 ODR 91,3 banki 3,6 ARiMR 1,0 inne 3,9 Z takiej pomocy skorzystało łącznie 68% respondentów (w tym także ubiegających się tylko o dopłaty bezpośrednie). Tyle samo rolników, korzystało z pomocy instytucji w formie doradztwa oraz szkoleń, z których większość, realizowanych głównie przez ODR, dotyczyło problematyki pozyskiwania wsparcia finansowego z programów unijnych oraz wypełnienia przez rolników związanych z tym wymogów produkcyjnych, technologicznych, ekologicznych i innych. Rolnicy korzystali także z pomocy ODR w sporządzaniu planów rozwoju gospodarstwa, czy też planów inwestycyjnych. Dla rolników istotne znaczenie mają także relacje z ARiMR. Przy czym postrzegają tą instytucję nie tylko przez pryzmat jej roli w wdrażaniu i administrowaniu programami UE, ale także oczekują od jej pracowników pomocy informacyjnej i doradczej na etapie składania wniosków, a następnie realizacji płatności i monitoringu projektów. Spośród innych instytucji otoczenia rolnictwa, respondenci deklarowali także pomoc organizacji branżowych i stowarzyszeń oraz przetwórstwa rolno-spożywczego. Najczęstszym i najbardziej efektywnym źródłem informacji dla rolników na temat programów unijnych (poza dopłatami bezpośrednimi) są pracownicy doradztwa rolniczego (rys. 2). Zwykle rolnicy poszukiwali informacji u pracowników terenowych ODR, w punktach konsultacyjnych znajdujących się przy urzędach gmin. Ważnym źródłem informacji były także media, zwłaszcza telewizja, radio, prasa (w tym fachowa), a także Internet. Łącznie z tych kanałów przepływu informacji, korzystało 38,3% rolników. Rolnicy poszukiwali ponadto informacji o programach unijnych w powiatowych oddziałach ARiMR (18,2%), u sąsiadów, znajomych czy rodziny (6,0%), a także w takich instytucjach jak Izba Rolnicza czy banki spółdzielcze.

10 134 Ryszard Kata Rysunek 2. Odsetek rolników według źródła informacji o programach UE inne Bank spółdzielczy 0,6 0,8 Urząd Gminy Internet sąsiedzi, znajomi 4,4 5,1 6 Izba Rolnicza 9,9 ARiMR 18,2 prasa, radio, telewizja 32,2 ODR 62, Rolnicy na etapie wstępnej informacji korzystają z wielu różnorodnych źródeł informacji. Na etapie decyzji znaczenie kanałów masowych, np. mediów elektronicznych, czy prasy znacznie jednak maleje, rośnie natomiast znaczenie kanałów personalnych, zwłaszcza doradztwa rolniczego oraz ARiMR. Na etapie decyzji rolnicy poszukują w usłudze jaką jest informacja sprzężenia zwrotnego, czyli możliwości wymiany myśli, poglądów, wyjaśnienia wątpliwości oraz swego rodzaju dopasowania przekazywanych treści do potrzeb danego gospodarstwa i samego odbiorcy informacji. Takiej możliwości nie dają kanały masowe, ze względu na swoją ogólnikowość oraz horyzontalny charakter (Woźniak, 2004). Tabela 6. Pomoc instytucji w uzyskaniu przez rolników wsparcia finansowego UE z programów ukierunkowanych na przekształcenia gospodarstw rolnych Wyszczególnienie Odsetek rolników A) Odsetek gospodarstw, które ubiegały się o wsparcie UE z programów prorozwojowych ogółem (łącznie z SAPARD-em) 53,0 B) Odsetek gospodarstw, które uzyskały w tym zakresie pomoc instytucji 50,5 relacja B/A 95,2 3) Odsetek gospodarstw, które uzyskały pomoc wg rodzaju instytucji*: ODR 92,1 ARiMR 3,9 Nadleśnictwo 1,2 Izba Rolnicza 1,4 bank 1,2 samorząd terytorialny 0,9 inne 4,6 * 5,3% rolników wskazywało pomoc więcej niż 1 instytucji Z pomocy instytucji w wypełnianiu wniosków i kompletowaniu niezbędnych dokumentów korzystało 95,2% rolników, którzy ubiegali się o środki finansowe w ramach programów prorozwojowych (tj. SAPARD-u oraz wymienionych wyżej działań SPOR i PROW ). Tak wysoki odsetek rolników korzystających z wsparcia dowodzi, że bez pomocy instytucji, rolnicy generalnie nie są w stanie poradzić sobie z wszystkimi %

Instytucjonalne uwarunkowania w dostępie rolników do kapitału w regionie Polski południowo-wschodniej

Instytucjonalne uwarunkowania w dostępie rolników do kapitału w regionie Polski południowo-wschodniej 344 Dr inż. Ryszard Kata Wydział Ekonomii Uniwersytet Rzeszowski Instytucjonalne uwarunkowania w dostępie rolników do kapitału w regionie Polski południowo-wschodniej WPROWADZENIE Współcześnie, konkurencyjne

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Bogucki Wydawnictwo Naukowe Poznań 2010 Spis treści 1. Wprowadzenie 9 1.1. Cel i zakres analizy 9 1.2.

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw B 316447 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I. Konkurencyjność sektora małych i średnich przedsiębiorstw,

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH

MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH MAŁOPOLSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO W DYSTRYBUCJI ŚRODKÓW POMOCOWYCH DLA WSI I GOSPODARSTW ROLNYCH Referujący : Bronisław Dutka Dyrektor MODR PRIORYTETEM DLA MODR Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Konkurencyjność sektora banków spółdzielczych w Polsce. Anna Rosa Katedra Finansów Wydział Nauk Ekonomicznych Politechnika Koszalińska

Konkurencyjność sektora banków spółdzielczych w Polsce. Anna Rosa Katedra Finansów Wydział Nauk Ekonomicznych Politechnika Koszalińska Konkurencyjność sektora banków spółdzielczych w Polsce Anna Rosa Katedra Finansów Wydział Nauk Ekonomicznych Politechnika Koszalińska Struktura prezentacji Banki spółdzielcze charakterystyka Konkurencja

Bardziej szczegółowo

Panie Marszałku, Wysoka Izbo,

Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Cieszę się, iż mogę poinformować Wysoką Izbę, a za pośrednictwem mediów również polskich rolników o realizacji programów skierowanych do polskiej wsi, a więc Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O DOFINANSOWANIE REALIZACJI PROJEKTU W ZAKRESIE DZIAŁANIA WSPARCIE DORADZTWA ROLNICZEGO

WNIOSEK O DOFINANSOWANIE REALIZACJI PROJEKTU W ZAKRESIE DZIAŁANIA WSPARCIE DORADZTWA ROLNICZEGO WNIOSEK O DOFINANSOWANIE REALIZACJI PROJEKTU W ZAKRESIE DZIAŁANIA WSPARCIE DORADZTWA ROLNICZEGO UWAGA: Ubiegający się o dofinansowanie projektu nie wypełnia pól zaciemnionych. Data wpływu wniosku o dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Wnioskowana kwota kredytu zł... słownie zł... Okres kredytowania od... do... Linia kredytowa

Wnioskowana kwota kredytu zł... słownie zł... Okres kredytowania od... do... Linia kredytowa Bank Spółdzielczy w Człuchowie Data wpływu Numer w rejestrze WNIOSEK o udzielenie kredytu inwestycyjnego z dopłatami do oprocentowania ze środków Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Informacje

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym Część 1 - Przedsiębiorstwa Pytania 1-7 dotyczą polityki kredytowej Banku w zakresie kredytów dla przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego Departament Instrumentów Finansowych. *Pożyczki na rozwój firmy

Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego Departament Instrumentów Finansowych. *Pożyczki na rozwój firmy Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego Departament Instrumentów Finansowych *Pożyczki na rozwój firmy Małopolski Fundusz Pożyczkowy oferuje korzystnie oprocentowane pożyczki z przeznaczeniem na rozwój

Bardziej szczegółowo

Analiza ofert instytucji finansowych posiadaj

Analiza ofert instytucji finansowych posiadaj Analiza ofert instytucji finansowych posiadających akredytacje do udzielania gwarancji bankowych w ramach zaliczek wypłacanych przez ARiMR na wybrane działania PROW 20072013 Nabór wniosków w ramach PROW

Bardziej szczegółowo

Pożyczki dla przedsiębiorców

Pożyczki dla przedsiębiorców Pożyczki dla przedsiębiorców Tytuł prezentacji Województwa Dolnośląskiego BGK Miasto, Wrocław, data 09-2011 Polska Fundacja Przedsiębiorczości (PFP) z siedzibą w Szczecinie funkcjonuje od 1997 roku i jest

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych

Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych Forum Liderów Banków Spółdzielczych Model polskiej bankowości spółdzielczej w świetle zmian regulacji unijnych Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych Jerzy Pruski Prezes Zarządu BFG Warszawa, 18 września

Bardziej szczegółowo

Aktualna sytuacja na rynku kredytowym dla firm w Polsce i możliwe scenariusze na przyszłość

Aktualna sytuacja na rynku kredytowym dla firm w Polsce i możliwe scenariusze na przyszłość Aktualna sytuacja na rynku kredytowym dla firm w Polsce i możliwe scenariusze na przyszłość Tomasz Kierzkowski Departament Klienta Biznesowego 23 maja 2013 Plan prezentacji Fundusze unijne i kredyty dla

Bardziej szczegółowo

KREDYTY PREFERENCYJNE JUŻ DOSTĘPNE W NASZYM BANKU!!! PREFERENCYJNE LINIE KREDYTOWE: z dopłatami do oprocentowania

KREDYTY PREFERENCYJNE JUŻ DOSTĘPNE W NASZYM BANKU!!! PREFERENCYJNE LINIE KREDYTOWE: z dopłatami do oprocentowania KREDYTY PREFERENCYJNE JUŻ DOSTĘPNE W NASZYM BANKU!!! PREFERENCYJNE LINIE KREDYTOWE: z dopłatami do oprocentowania RR Z PR K01 K02 na inwestycje w rolnictwie i rybactwie na zakup ziemi (formuła de minimis)

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw www.psab.pl Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Koordynator zarządzający Ponadregionalną Siecią Aniołów Biznesu - Innowacja

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r.

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r. FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Jelenia Góra, grudzień 2014 r. I. Fundusz pożyczkowy dla kobiet... 3 1. Termin przyjmowania wniosków... 3 2. Limity

Bardziej szczegółowo

pozycji rynkowej napotyka na jedną

pozycji rynkowej napotyka na jedną STAN SYSTEMU POŻYCZKOWO-GWARANCYJNEGO DLA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW szanse i wyzwania Finansowanie polskich przedsiębiorstw w okresie spowolnienia gospodarczego Warszawa 10. grudnia 2008 Sektor

Bardziej szczegółowo

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska

Jak instytucje finansowe mogą skorzystać z unijnego wsparcia? Wpisany przez Joanna Dąbrowska Jednym z programów, w którym uwzględniono potrzeby małych i średnich przedsiębiorców jest Program Ramowy na Rzecz Konkurencyjności i Innowacji 2007-2013. Obok programów o zasięgu krajowym, do dyspozycji

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności gospodarczej

Źródła finansowania działalności gospodarczej Źródła finansowania działalności gospodarczej ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ISTOTA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSOWANIE polega na: pozyskiwaniu środków pieniężnych przez

Bardziej szczegółowo

BANK OCHRONY ŚRODOWISKA S.A.

BANK OCHRONY ŚRODOWISKA S.A. BANK OCHRONY ŚRODOWISKA S.A. Rola Banku Ochrony Środowiska we wspieraniu inwestycji wykorzystujących odnawialne źródła energii Odnawialne źródła energii: szansa i wyzwanie POLEKO 2007 POLSKI SYSTEM FINANSOWANIA

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI

PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI PRZYSZŁOŚĆ DORADZTWA ROLNICZEGO W KONTEKŚCIE WSPÓŁPRACY ŚRODOWISK NAUKOWYCH Z PRAKTYKAMI dr hab. Zbigniew Brodziński Katedra Ekonomiki Przestrzennej i Środowiskowej Centrum Rozwoju Obszarów Wiejskich UWM

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wrocław, 19 czerwca 2015

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wrocław, 19 czerwca 2015 Analiza ex-ante w zakresie możliwości zastosowania instrumentów finansowych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Dolnośląskiego 2014 2020 Wybrane wyniki Jan Szczucki, PAG Uniconsult

Bardziej szczegółowo

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym FINANSE PRZEDSIĘBIORSTW Marek 2011 Agenda - Zarządzanie kapitałem obrotowym Znaczenie kapitału obrotowego dla firmy Cykl gotówkowy Kapitał obrotowy brutto i netto.

Bardziej szczegółowo

TABELA OPROCENTOWANIA PRODUKTÓW KREDYTOWYCH BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W RESZLU

TABELA OPROCENTOWANIA PRODUKTÓW KREDYTOWYCH BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W RESZLU TABELA OPROCENTOWANIA PRODUKTÓW KREDYTOWYCH BANKU SPÓŁDZIELCZEGO W RESZLU /tekst jednolity obejmujący wprowadzone zmiany/ Reszel, 2014 r. SPIS TREŚCI Ogólne zasady oprocentowania kredytów i pożyczek...3

Bardziej szczegółowo

Rola instytucji we wsparciu przekształceń rolnictwa rozdrobnionego finansowanych z funduszy unijnych

Rola instytucji we wsparciu przekształceń rolnictwa rozdrobnionego finansowanych z funduszy unijnych Rozdział i 1 Rola instytucji we wsparciu przekształceń rolnictwa rozdrobnionego finansowanych z funduszy unijnych Kata Ryszard 1 Streszczenie Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej polscy rolnicy

Bardziej szczegółowo

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha.

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha. UWAGI ANALITYCZNE UDZIAŁ DOCHODÓW Z DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ W DOCHODACH OGÓŁEM GOSPODARSTW DOMOWYCH W Powszechnym Spisie Rolnym w woj. dolnośląskim spisano 140,7 tys. gospodarstw domowych z użytkownikiem

Bardziej szczegółowo

Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie.

Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie. Oferta dla rolników O BANKU Jeden z największych banków Europy Środkowo-Wschodniej, należący do Grupy UniCredit wiodącej międzynarodowej instytucji finansowej w Europie. Działa w Polsce od ponad 80 lat

Bardziej szczegółowo

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki III Forum Gospodarcze InvestExpo Finansowanie wdrażania innowacji przez banki Dr inż. Jerzy Małkowski Związek Banków Polskich Chorzów, 8 kwietnia 2011 r. 1 CZYM JEST INNOWACJA? Efekty wszelkich działań

Bardziej szczegółowo

MIROSŁAWA CAPIGA. m #

MIROSŁAWA CAPIGA. m # MIROSŁAWA CAPIGA m # Katowice 2008 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 CZĘŚĆ I DWUSZCZEBLOWOŚĆ SYSTEMU BANKOWEGO W POLSCE Rozdział 1 SPECYFIKA SYSTEMU BANKOWEGO 15 1.1. System bankowy jako element rynkowego systemu finansowego

Bardziej szczegółowo

Pożyczki dla przedsiębiorców

Pożyczki dla przedsiębiorców Pożyczki dla przedsiębiorców Tytuł prezentacji Województwa Dolnośląskiego BGK Miasto, Wrocław, data 2014 Polska Fundacja Przedsiębiorczości (PFP) z siedzibą w Szczecinie funkcjonuje od 1997 roku i jest

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych

Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych Krystyna Kubiak Główny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich Wsparcie na rozpoczęcie działalności gospodarczej

Bardziej szczegółowo

Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013. L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy

Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013. L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy Załącznik nr 1 do uchwały nr 21 Zmiany merytoryczne Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 L.p. Działanie Tekst przed zmianą Tekst docelowy 1. Ułatwianie Definicja rozpoczęcia prowadzenia działalności

Bardziej szczegółowo

PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW

PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW DOTACJE KREDYTY PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW P.P.H.U. PROMETEUSZ Wojciech Kras TWÓJ PARTNER W BIZNESIE ul. Bardowskiego 2/2, Parę słów o firmie Prometeusz:

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich , współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej

Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej Dr inż. Marta Czekaj Prof. dr hab. Janusz Żmija Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Instytut

Bardziej szczegółowo

POŻYCZKA WSPARCIE NA STARCIE

POŻYCZKA WSPARCIE NA STARCIE POŻYCZKA WSPARCIE NA STARCIE PODJĘCIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Jelenia Góra, grudzień 2014 r. I. Pożyczki wsparcie na starcie - podjęcie działalności gospodarczej...

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw

Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Inicjatywa JEREMIE w województwie pomorskim - PRFPK Sp. z o.o. w procesie finansowania MŚP Inicjatywa JEREMIE dla rozwoju Pomorza Napędzamy rozwój przedsiębiorstw Realizacja operacji wg stanu na koniec

Bardziej szczegółowo

PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW

PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW DOTACJE KREDYTY PREFERENCYJNE POŻYCZKI ZE ŚRODKÓW UE PROFESJONALNE SPORZĄDZANIE BIZNES PLANÓW Prometeusz Euro Sp. z o.o. TWÓJ PARTNER W BIZNESIE , Parę słów o firmie Prometeusz: 15 lat doświadczenia założyciela

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Atuty współpracy banków lokalnych i samorządów. Mirosław Potulski Bank Polskiej Spółdzielczości S.A.

Atuty współpracy banków lokalnych i samorządów. Mirosław Potulski Bank Polskiej Spółdzielczości S.A. Atuty współpracy banków lokalnych i samorządów Mirosław Potulski Bank Polskiej Spółdzielczości S.A. Bankowość spółdzielcza w Polsce 576 banków spółdzielczych Ponad 4,4 tys. placówek, tj. ok. 30% wszystkich

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO

INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO INSTYTUCJE DORADZTWA ROLNICZEGO W PROCESIE ABSORPCJI WSPARCIA UNIJNEGO dr hab. inż. Józef Kania, prof. UR Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Konferencja nt. Instytucje w procesie przemian strukturalnych i

Bardziej szczegółowo

Finansowanie innowacji. Adrian Lis

Finansowanie innowacji. Adrian Lis 2011 Finansowanie innowacji Adrian Lis Plan prezentacji Część teoretyczna Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania innowacji Programy wspierające innowacyjność Część praktyczna Główne problemy i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Współpraca przedsiębiorstwa z bankiem [paradygmaty współpracy] dr Robert Zajkowski Zakład Bankowości

Współpraca przedsiębiorstwa z bankiem [paradygmaty współpracy] dr Robert Zajkowski Zakład Bankowości Współpraca przedsiębiorstwa z bankiem [paradygmaty współpracy] dr Robert Zajkowski Zakład Bankowości www.robert.zajkowski.umcs.lublin.pl robik@hektor.umcs.lublin.pl 1 Instrumenty finansowania przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Dr Marek Wigier Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa Kraków, 25 października 2013 roku Definicja

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego

Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego Oferta finansowania dla podmiotów rozpoczynających działalność gospodarczą z gwarancją Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego Dolnośląskie Spotkania Biznesowe, maj 2014 r. ZESPÓŁ PRODUKTÓW KREDYTOWYCH KLIENTA

Bardziej szczegółowo

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej

Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących. efektywności energetycznej Możliwości i bariery stosowania formuły ESCO do finansowania działań służących poprawie efektywności energetycznej Marek Zaborowski i Arkadiusz Węglarz KAPE S.A. Czym jest ESCO ESCO energy service company,

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 28.01.2016 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci znawcy systemów bankowych

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI grudzień 2012 r. MARR - oferta dla przedsiębiorczych Wspieranie starterów - projekty edukacyjne, szkolenia, punkty informacyjne, doradztwo, dotacje na start Ośrodek

Bardziej szczegółowo

Proponowane tematy prac dyplomowych

Proponowane tematy prac dyplomowych KATEDRA ANALIZY SYSTEMOWEJ I FINANSÓW 1. Podatki i opłaty lokalne jako źródło dochodów własnych gminy 2. Analiza dochodów budżetowych jednostek samorządów terytorialnych na przykładzie gminy... w latach...

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1

Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 24 września 2013 r. Wyniki finansowe banków w I półroczu 2013 r. 1 W końcu czerwca 2013 r. działalność operacyjną prowadziły

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK ZLECENIE PORĘCZENIA W RAMACH INICJATYWY JEREMIE 1

WNIOSEK ZLECENIE PORĘCZENIA W RAMACH INICJATYWY JEREMIE 1 Nazwa i adres Wnioskodawcy (wraz z kodem pocztowym) nr tel: fax email: Forma organizacyjnoprawna osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą spółka cywilna spółka jawna spółka akcyjna spółka z o.o.

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE. Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców.

Inicjatywa JEREMIE. Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców. Inicjatywa JEREMIE Tytuł prezentacji Poza dotacyjna forma wsparcia szansą rozwoju dla przedsiębiorców. BGK Miasto, data Co to jest JEREMIE? Joint European Resources for Micro-to-Medium Enterprises Wspólne

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE realizowane przez Bank Pekao SA Katowice, 16 maja 2014 Dużo większa rola

Bardziej szczegółowo

Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE

Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE Poręczenia Tytuł kredytowe prezentacji udzielane przez Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego w ramach Inicjatywy JEREMIE BGK Dolnośląski Fundusz Gospodarczy

Bardziej szczegółowo

Jak zdobywać rynki zagraniczne

Jak zdobywać rynki zagraniczne Jak zdobywać rynki zagraniczne Nagroda Emerging Market Champions 2014 *Cytowanie bez ograniczeń za podaniem źródła: Jak zdobywać rynki zagraniczne. Badanie Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy zrealizowane

Bardziej szczegółowo

DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW UE

DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW UE 2012 2011 Jakub Moskal Dyrektor, Departament Koordynacji Wdrażania Programów Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

VIII ZJAZD PSFP Konferencja FUNDUSZY POśYCZKOWYCH I PORĘCZENIOWYCH. sk- Sztokholm 4-6.09.2008

VIII ZJAZD PSFP Konferencja FUNDUSZY POśYCZKOWYCH I PORĘCZENIOWYCH. sk- Sztokholm 4-6.09.2008 VIII ZJAZD PSFP Konferencja FUNDUSZY POśYCZKOWYCH I PORĘCZENIOWYCH Gdańsk sk- Sztokholm 4-6.09.2008 FUNDUSZE POśYCZKOWE I PORĘCZENIOWE W SYSTEMIE FINANSOWANIA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW Barbara

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Konin, 24 marca 2014 r. BGK jedyny Bank Państwowy w Polsce założony w 1924 r. www.jeremie.com.pl 2 Bank Gospodarstwa Krajowego, utworzony w 1924 r.,

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ X. Plan finansowy realizacji programu rewitalizacji

ROZDZIAŁ X. Plan finansowy realizacji programu rewitalizacji ROZDZIAŁ X Plan finansowy realizacji programu rewitalizacji 10.1 Źródła finansowania planu rewitalizacji miasta Makowa Mazowieckiego Realizacja zadań inwestycyjnych objętych w latach 2006-2013 kosztować

Bardziej szczegółowo

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które:

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które: Od 9 listopada br. rolnicy mogą składać w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wnioski o dofinansowanie inwestycji w gospodarstwach rolnych. W ramach PROW 2007-2013 Agencja wprowadza w życie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SAPARD WNIOSEK O POMOC FINANSOWĄ DZIAŁANIE 4: RÓŻNICOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH

PROGRAM SAPARD WNIOSEK O POMOC FINANSOWĄ DZIAŁANIE 4: RÓŻNICOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ NA OBSZARACH WIEJSKICH Program S A P A R D Współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Al. Jana Pawła II nr 70, 00-175 Warszawa D01/4/1 PROGRAM SAPARD WNIOSEK O POMOC FINANSOWĄ

Bardziej szczegółowo

Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw. Warszawa 10 grudnia 2008 r.

Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw. Warszawa 10 grudnia 2008 r. Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw Warszawa 10 grudnia 2008 r. Bank Gospodarstwa Krajowego Bank państwowy z wieloletnim doświadczeniem w obsłudze jednostek centralnych, samorządów

Bardziej szczegółowo

Oprocentowanie środków pieniężnych, kredytów i pożyczek dla Klientów Instytucjonalnych (exbgż)

Oprocentowanie środków pieniężnych, kredytów i pożyczek dla Klientów Instytucjonalnych (exbgż) Oprocentowanie środków pieniężnych, kredytów i pożyczek dla Klientów Instytucjonalnych (exbgż) /Wyciąg, stan na dzień 30 kwietnia 2015 r./ Spis treści: I. Oprocentowanie środków pieniężnych oraz debetu

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich i w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Jan Śliwa PODSTAWY FINANSÓW

Jan Śliwa PODSTAWY FINANSÓW Jan Śliwa PODSTAWY FINANSÓW Łódź Warszawa 2011 SPIS TREŚCI WSTĘP... 9 ROZDZIAŁ I. FINANSE PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSE SFERY REALNEJ... 13 1. Istota finansów przedsiębiorstwa... 13 1.1. Podstawowe pojęcia...

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Analizabarier rozwoju i dostępu do finansowania* Bd Badanie Fundacji jikronenberga przy Citi Handlowy we współpracy merytorycznej Microfinance Centre *cytowanie bez ograniczeń

Bardziej szczegółowo

Instrumenty finansowe w procesie rewitalizacji terenów poprzemysłowych w warunkach polskich

Instrumenty finansowe w procesie rewitalizacji terenów poprzemysłowych w warunkach polskich Instrumenty finansowe w procesie rewitalizacji terenów poprzemysłowych w warunkach polskich Mgr Bogusław Wacławik Doktorant na Wydziale Finansów Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie 1 Maksyma wystąpienia:

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK)

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK) konkurs 1/JEREMIE/RPOWK-P/2012 Załącznik nr 1 do trybu składania wniosków o wsparcie finansowe dla Wnioskodawców ze środków Funduszu Powierniczego JEREMIE utworzonego w ramach działania 5.1. Rozwój Instytucji

Bardziej szczegółowo

Pożyczki udzielane są również firmom na starcie, nie posiadającym ze względu na krótki staż, zdolności kredytowej.

Pożyczki udzielane są również firmom na starcie, nie posiadającym ze względu na krótki staż, zdolności kredytowej. Pożyczki Unii Europejskiej przeznaczone na wspieranie przedsiębiorczości w państwach członkowskich UE to coraz bardziej popularna forma finansowania inwestycji przez mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Wprowadzenie

Rozdział I Wprowadzenie Rozdział I Wprowadzenie Przedmiotem Strategii Nowe szanse, nowe możliwości wspierania przedsiębiorczości MMSP na terenie powiatu bełchatowskiego, 2005-2013 jest pokazanie możliwości współfinansowania zadań

Bardziej szczegółowo

Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej

Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ. Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej Spis treści Wstęp Część I. WPROWADZENIE DO BANKOWOŚCI KORPORACYJNEJ Rozdział 1. Wprowadzenie do bankowości korporacyjnej 1.1. Bank jako pośrednik finansowy i dostawca płynności 1.2. Segmentacja działalności

Bardziej szczegółowo

... ... (imię i nazwisko, nazwa podmiotu ubiegającego się o kredyt na wznowienie produkcji)

... ... (imię i nazwisko, nazwa podmiotu ubiegającego się o kredyt na wznowienie produkcji) Załącznik 5 Wniosek o udzielenie kredytu inwestycyjnego 1), obrotowego 1) na wznowienie produkcji w gospodarstwie rolnym lub dziale specjalnym produkcji rolnej znajdującym się na obszarach, gdzie szkody

Bardziej szczegółowo

Alternatywne formy finansowania inwestycji. Obligacje przychodowe

Alternatywne formy finansowania inwestycji. Obligacje przychodowe Alternatywne formy finansowania inwestycji Obligacje przychodowe Inwestycje w sektorze usług użyteczności publicznej Duża jednostkowa skala nakładów inwestycyjnych Długi okres użytkowania Opłaty za korzystania

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO

KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO Sławomir Żygowski I Wiceprezes Zarządu ds. bankowości korporacyjnej Nordea Bank Polska S.A. SYTUACJA W SEKTORZE BANKOWYM W POLSCE UWARUNKOWANIA KRYZYSU Wina banków? Globalna

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość w procesach dywersyfikacji działalności gospodarczej na obszarach wiejskich

Przedsiębiorczość w procesach dywersyfikacji działalności gospodarczej na obszarach wiejskich Przedsiębiorczość w procesach dywersyfikacji działalności gospodarczej na obszarach wiejskich dr Iwona Nurzyńska 10.09.2015, Warszawa Instytut Rozwoju Wsi i Rolnitwa Polska Akademia Nauk (IRWiR PAN) Struktura

Bardziej szczegółowo

Zewnętrzne źródła finansowania. Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009

Zewnętrzne źródła finansowania. Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009 Zewnętrzne źródła Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009 Spis treści 1. Tło projektu 2. Cele projektu 3. Struktura projektu 4. Struktura próby 5. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

POTENCJAŁ INWESTYCYJNY POLSKIEGO SEKTORA FINANSOWEGO

POTENCJAŁ INWESTYCYJNY POLSKIEGO SEKTORA FINANSOWEGO POTENCJAŁ INWESTYCYJNY POLSKIEGO SEKTORA FINANSOWEGO Krzysztof Pietraszkiewicz - Prezes Związku Banków Polskich Warszawa, 31 marca 2010 r. PLAN WYSTĄPIENIA Potencjałpolskich banków Wyzwania związane z

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Wrocław, 19 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008 Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO ElŜbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego Fundusze strukturalne jako instrument wsparcia rozwoju gospodarczego Opolszczyzny Opole,

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej I N F O R M A C J A o gospodarowaniu środkami w wojewódzkich funduszach ochrony środowiska i gospodarki wodnej w roku 27 Warszawa, maj 28 SPIS TREŚCI:

Bardziej szczegółowo