Praca naukowo-badawcza z zakresu prewencji wypadkowej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Praca naukowo-badawcza z zakresu prewencji wypadkowej"

Transkrypt

1 Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy ul. Czerniakowska 16, Warszawa Praca naukowo-badawcza z zakresu prewencji wypadkowej Ocena obciążenia psychofizycznego oraz zapobieganie dolegliwościom układu mięśniowoszkieletowego u pracowników centrów obsługi klientów (call centers) zrealizowana na podstawie umowy nr TZ/370/37/08/D z dnia r. zawartej pomiędzy ZUS i CIOP-PIB Wykonawcy: mgr inż. Joanna Kamińska mgr Anna Kazenas mgr Andrzej Najmiec dr hab. inż. Danuta Roman-Liu dr Tomasz Tokarski dr hab. Maria Widerszal-Bazyl Warszawa, grudzień 2008 r.

2 Spis treści 1. Wstęp Uzasadnienie przeprowadzenia badań Cel pracy Identyfikacja czynników związanych z obciążeniem psychicznym i obciążeniem układu mięśniowo-szkieletowego występujących na stanowiskach pracy call centers Czynniki biomechaniczne Czynniki związane z obciążeniem psychicznym Główne źródła stresu w pracy operatora call centers Źródła stresu a dolegliwości mięśniowo-szkieletowe Badanie obciążenia psychofizycznego oraz częstości występowania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego wśród pracowników call center Grupa badana Metodyka badań Kwestionariusz Psychospołeczne Warunki Pracy Kwestionariusz Ergonomiczne stanowisko komputerowe Ergonomiczna ocena stanowisk pracy Analiza wiedzy pracowników na temat ergonomicznego stanowiska pracy Ergonomiczna ocena stanowisk pracy w call center Analiza wpływu obciążenia psychofizycznego na powstawanie dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego wśród pracowników call center Częstość występowania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego Analiza obciążenia psychofizycznego Wyniki badań psychospołecznych warunków pracy Wybrane wyniki szczegółowe w zakresie psychospołecznych warunków pracy w call center Hierarchia potrzeb zmian Psychospołeczne warunki pracy a dolegliwości mięśniowo-szkieletowe Samopoczucie fizyczne i psychiczne a ergonomia stanowiska pracy Zasady profilaktyki dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego wśród pracowników call centers Ergonomiczne stanowisko pracy w call center

3 6.2. Świadomy pracownik Organizacja pracy Profilaktyka psychologiczna Podsumowanie Bibliografia Załączniki Spis załączników: Załącznik 1. Streszczenie podsumowujące całość wykonanych prac. Załącznik 2. Kwestionariusz Psychospołeczne Warunki Pracy Załącznik 3. Kwestionariusz Ergonomiczne stanowisko komputerowe (opracowany na podstawie kwestionariusza występowania subiektywnych objawów zespołów przeciążeniowych oraz zmodyfikowanej listy kontrolnej: Bezpieczeństwo i higiena pracy na stanowiskach z komputerami) Załącznik 4. Ankieta dla pracodawcy Załącznik 5. Szczegółowe wyniki analizy psychologicznej Załącznik 6. Szczegółowe wyniki analizy ergonomicznej Załącznik 7. Broszura: Call center jak zapobiegać dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego i radzić sobie ze stresem 3

4 1. Wstęp 1.1. Uzasadnienie przeprowadzenia badań Choroby układu ruchu stanowią duży problem społeczny i ekonomiczny we współczesnym świecie. Dolegliwości spowodowane chorobami tego układu w ostatnim dziesięcioleciu rozpoznawane są jako jedna w głównych przyczyn czasowej niezdolności do pracy. Zagadnienia związane z chorobami układu ruchu znajdują się od wielu lat wśród najważniejszych punktów strategii Wspólnoty Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. W latach priorytetem było wzmacnianie działań służących zapobieganiu chorobom zawodowym układu ruchu, natomiast w latach głównym celem działań jest zapobieganie występowaniu czynników ryzyka chorób układu ruchu i wspieranie aktywności naukowej w tym zakresie. Zgodnie z zapisami dyrektywy 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 roku jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy jest podjęcie odpowiednich kroków w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników. Między innymi poprzez zapobieganie ryzyku zawodowemu. Człowiek spędza znaczną część swojego dorosłego życia w środowisku pracy. Jak wynika z badań europejskich, opublikowanych w Fourth European Working Conditions Survey, 2007 w Europie pracownicy spędzają w pracy tygodniowo średnio 38,6 godzin. Pracownicy polscy nieco więcej, bo 43,9 godzin. W środowisku pracy występuje szereg czynników, które mogą spowodować, że równowaga między wymaganiami jakie stawia praca a możliwościami sprostania tym wymaganiom przez pracownika zostanie zachwiana. W konsekwencji takiego stanu rzeczy może dojść do pogorszenia stanu zdrowia pracownika i wystąpienia różnych dolegliwości zdrowotnych związanych z pracą. Badania krajowe, przeprowadzone w II kwartale 2007 r. przez Główny Urząd Statystyczny wskazują na czynniki, które mogą mieć niekorzystny wpływ na samopoczucie lub na zdrowie fizyczne osób pracujących. Badaniem zostało objętych tys. osób, były to tylko osoby aktualnie pracujące. Czynniki niebezpieczne zostały podzielone na dwie grupy. Pierwszą z nich stanowiły czynniki psychologiczne takie jak: nadmierne obciążenie ilością pracy i presja czasu, przemoc lub zagrożenie przemocą, nękanie lub zastraszanie. Na czynniki psychologiczne 4

5 jako źródło zagrożeń w miejscu pracy wskazało 24,8% pracujących. Łączna liczba zagrożeń (tzw. osobozagrożeń) psychologicznych w miejscu pracy wyniosła tys. Wśród tej grupy zagrożeń dominującym okazało się nadmierne obciążenie pracą i presją czasu 87% wszystkich osobozagrożeń psychologicznych. Struktura osób pracujących narażonych na zagrożenia psychologiczne w pracy została przedstawiona na Rys. 1. Rys. 1. Struktura osób pracujących narażonych na zagrożenia psychologiczne w miejscu pracy Drugą grupę czynników niebezpiecznych stanowiły czynniki fizyczne takie jak: substancje chemiczne, kurz, opary, dym, gaz, hałas lub drgania, niewłaściwa pozycja ciała i ruchy ciała lub wysiłek fizyczny związany z przemieszczaniem ciężkich ładunków, ryzyko wystąpienia wypadku. Z grupy tys. pracujących prawie połowa (6.880 tys. pracowników)wskazała na występowanie w ich miejscu pracy zagrożeń fizycznych. Jako główny niebezpieczny czynnik fizyczny pracownicy wskazywali na niewłaściwą pozycję i ruchy ciała lub wysiłek fizyczny związany z przemieszczaniem ciężkich ładunków (2 531 tys. osób wskazało na ten czynnik jako główny czynnik niebezpieczny). Łączna liczba osobozagrożeń wśród zbadanych osób pracujących wyniosła tys. W przeciwieństwie do czynników psychologicznych udział występowania poszczególnych zagrożeń fizycznych rozkłada się prawie równomiernie. Strukturę osób pracujących, narażonych na zagrożenia fizyczne przedstawia Rys. 2. 5

6 Rys. 2. Struktura osób pracujących, narażonych na zagrożenia fizyczne w pracy. Dane europejskie (Fourth European Working Conditions Survey, 2007) pokazują, że średnio 35% osób pracujących w krajach EU-27 stwierdza, że wykonywana przez nich praca wpływa na ich zdrowie. Grecja, Polska, Litwa i Słowenia to kraje, w których tak twierdzi aż 2/3 pracujących. W Polsce twierdzi tak 65,3% pracujących. 28,6% osób pracujących w krajach EU-27 stwierdza też, że ich zdrowie i bezpieczeństwo są zagrożone z powodu wykonywanej pracy. W Polsce sądzi tak aż 47,3% pracowników. Najczęściej występującymi schorzeniami wśród osób pracujących w EU-27 z 16 rodzajów schorzeń, wymienianymi przez badane osoby były dolegliwości mięśniowoszkieletowe (bóle kręgosłupa, bóle mięśni) tak zgłaszało 47,% osób pracujących, następnie przemęczenie 22,6% osób, stres 22,3%, zdenerwowanie 10,5%. Tabela 1. ukazuje procent polskich i europejskich pracowników EU-27, którzy doświadczyli poszczególnych problemów zdrowotnych. Tabela 1. Procent polskich i wszystkich pracowników EU-27, wskazujących na poszczególny objaw (Fourth European Working Conditions Survey, 2007) Problem zdrowotny PL % EU-27 % Bóle kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego 45,8 24,7 Bóle mięśni ramion, szyi oraz kończyn górnych i dolnych 43,9 22,8 Stres 34,9 22,3 Przemęczenie 48,8 22,6 Problemy z zasypianiem 11,8 8,7 Niepokój 5,6 7,8 Zdenerwowanie 8,8 10,5 6

7 Badania krajowe, przeprowadzone przez Główny Urząd Statystyczny (2008), o których była już mowa, wskazują na podobieństwo najczęściej występujących dolegliwości zdrowotnych związanych z pracą z danymi europejskimi. Wśród całej badanej populacji, liczącej 26,255 mln osób, 14,936 mln stanowiły osoby aktualnie pracujące. Wśród nich, co piąta osoba zgłosiła występowanie w ciągu ostatnich 12 miesięcy problemów zdrowotnych związanych z pracą. Pomimo dość częstego występowania kilku dolegliwości u jednej osoby szczegółowa charakterystyka tego problemu obejmowała tylko jedną dolegliwość najpoważniejszą, tj. tą, która według subiektywnej opinii miała największy wpływ na codzienną aktywność (zarówno w pracy, jak i poza pracą) w badanym okresie. Strukturę najpoważniejszych dolegliwości zdrowotnych, opracowanych na podstawie badań Głównego Urzędu Statystycznego przedstawia Tabela 2. Tabela 2. Osoby odczuwające dolegliwości zdrowotne według rodzaju dolegliwości i aktywności ekonomicznej Osoby według bieżącej aktywności ekonomicznej w II kwartale 2007r. WYSZCZEGÓLNIENIE Problem z kośćmi, stawami lub mięśniami odczuwany głównie w obrębie ogółem pracujący w tysiącach niepracujący, którzy w ciągu ostatnich 8 lat pracowali nie pracowali Ogółem Szyi, barku lub ręki Bioder, nogi, stopy Pleców Problem z oddychaniem lub płucami Problem ze skórą Problem ze słuchem Stres, depresja, niepokój Bóle głowy i/lub przemęczenie oczu Choroba serca, zawał serca lub inne problemy układu krążeniowego Choroba zakaźna Inna dolegliwość Jak wskazują wyniki przeprowadzonych badań najpowszechniejszą dolegliwością zdrowotną, odczuwaną w ciągu ostatnich 12 miesięcy stanowiły problemy z układem mięśniowo-szkieletowym, tj. kośćmi, stawami lub mięśniami. Ten problem wystąpił u 62% 7

8 ogółu mających problemy ze zdrowiem i stosunkowo najczęściej był sygnalizowany przez osoby pracujące u prawie 67% tej grupy. Co 15 osoba z problemami zdrowotnymi wskazywała, że bóle głowy lub przemęczenie oczu były najpoważniejszą dolegliwością odczuwaną w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Ten problem zdrowotny najczęściej wskazywały osoby pracujące. Ponad 5% ogółu osób z zawodowymi problemami zdrowotnymi wskazało, że był to głównie stres, depresja lub niepokój. Ten typ dolegliwości stosunkowo najliczniej występował wśród osób pracujących. Zaprezentowane powyżej dane krajowe i europejskie wskazują, że dolegliwości mięśniowo-szkieletowe są najczęstszym problemem zdrowotnym związanym z pracą. Powodują nie tylko problemy zdrowotne poszczególnych pracowników ale wpływają również na gospodarkę i koszty ubezpieczeń w krajach europejskich (European Agency for Safety and Health at Work, 2008). Powodują straty w produkcji, choroby pracowników, wpływają na wysokość zasiłków i ubezpieczeń, powodują utratę doświadczonej załogi i powodują koszty przeszkolenia nowych pracowników, zmniejszają jakość pracy. Szacunkowe dane z krajów członkowskich Unii Europejskiej, dotyczące kosztów jakie ponosi gospodarka z powodu wszystkich chorób zawodowych wskazują, że koszty te stanowią od 2.6 do 3.8% Produktu Krajowego Brutto (PKB). Od 40 do 50% ponoszonych przez gospodarkę kosztów jest spowodowana dolegliwościami mięśniowo-szkieletowymi. Dostępne dane szacunkowe wskazują, że koszty te stanowią od 0.5 do 2% PKB (European Agency for Safety and Health at Work, 2000.) Rocznie gospodarka europejska traci więcej niż 600 milionów dni roboczych z powodu dolegliwości mięśniowo-szkieletowych, (Paoli, 1999). Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe są główną przyczyną absencji chorobowej w państwach europejskich; przyczyną 39% wszystkich zwolnień chorobowych trwających 2 tygodnie lub dłużej są dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego związane z pracą (dla porównania, przyczyną 19% wszystkich zwolnień chorobowych są: stres, depresja i lęk). Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe związane z pracą wywierają również największy wpływ na trwałą niezdolność do pracy; 61% przypadków trwałej niezdolności do pracy jest spowodowanych schorzeniami układu mięśniowo-szkieletowego (dla porównania 10% przypadków jest spowodowanych stresem, depresją i lękiem, a kolejne 10% - zaburzeniami układu krążenia), (Paoli, 2000). Jak wynika z danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (2007), w 2007r. zarejestrowano tys. zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy na łączną liczbę dni absencji chorobowej ,0 tys. W porównaniu z 2006r. był to wzrost liczby zaświadczeń o 6,7%, natomiast liczby dni absencji o 3,3%. Liczba osób, które w ciągu 2007 roku przynajmniej raz przebywały na zwolnieniu lekarskim wyniosła 6 138,6 tys. i w porównaniu z rokiem poprzednim była wyższa o 10,7%. Przeciętna długość zwolnienia 8

9 lekarskiego wyniosła 12,21dnia, natomiast przeciętna absencja chorobowa w roku przypadająca na 1 osobę 35,99 dnia. Analiza danych opracowanych przez ZUS pozwala stwierdzić, że dolegliwości mięśniowo-szkieletowe stanowią w Polsce jedną z poważniejszych grup chorobowych. Łączna ilość dni absencji chorobowej w 2007 roku, spowodowanej chorobami układu kostnostawowego, mięśniowego i tkanki łącznej wyniosła dla ogółu osób ubezpieczonych w ZUS, , 3 tys. dni. Przeciętna długość zwolnienia lekarskiego spowodowanego tą dolegliwością wynosiła 12,52 dni. Najwięcej dni absencji chorobowej ,5 tys. dni spowodowanych było chorobami układu oddechowego, a po chorobach układu mięśniowoszkieletowego, ,5 tys. dni spowodowanych było chorobami układu nerwowego. W przypadku pracowników, łączna ilość dni absencji chorobowej z tytułu chorób układu kostnostawowego, mięśniowego i tkanki łącznej wyniosła ,8 tys. dni. Przeciętna długość zwolnienia lekarskiego wyniosła 11,99 dni. I podobnie, choroby układu oddechowego były przyczyną największej ilości dnia absencji chorobowej pracowników w 2007 roku , 1 tys. dni, oraz choroby układu nerwowego ,6 tys. dni. Na europejskim rynku pracy obserwuje się intensywny wzrost zatrudnienia w sektorze usług. Jak potwierdzają dane europejskie Fourth European Working Conditions Survey (2007), ponad 66% zatrudnionych w krajach Unii Europejskiej (EU-27) pracuje w sektorze usług. Właśnie do tego sektora zalicza się usługi świadczone przez call centers. Przez Call center (ang. dosłownie = centrum telefoniczne, spotykane tłumaczenie polskie to: centrum obsługi klientów, biuro obsługi klienta BOK, centrum kontaktów z klientami) rozumie się całość infrastruktury służącej do masowego kontaktu z klientami przy użyciu telefonu jako medium oraz komputera. Obecnie, z uwagi na rozszerzenie mediów kontaktu, mówi się o także o contact center. W tym przypadku do łączności telefonicznej dodaje się kontakt poprzez: pocztę elektroniczną, pogawędki internetowe, live chat, kontakt internetowy poprzez WWW (jak WEB Collaboration czy LIVECHAT Contact Center, wspólne przeglądanie WWW przez konsultanta i klienta), SMS, telefaks, kontakt wizualny video. Rynek usług telemarketingowych na rynku polskim rozwija się bardzo dynamicznie. Grupa badawcza Datamonitor podaje, że w 2007 r. w Europie, w branży call centers będzie pracowało 1,6 proc. ogółu zatrudnionych (Media i Marketing, 2006). Z badań firmy badawczej Datamonitor wynika, że liczba telefonicznych centrów obsługi rośnie w Polsce nieprzerwanie od sześciu lat. Z 360 w 2000 roku zwiększyła się do blisko tysiąca w roku Analitycy Datamonitor przewidują, że w 2008 roku w Polsce będzie 1,4 tys. telefonicznych centrów obsługi. Pracę znajdzie w nich nawet 50 tys. konsultantów. Call center, które nastawione są na obsługę klientów zewnętrznych, na koniec 2006 roku posiadały 6 tys. stanowisk dla konsultantów. Również wyniki badań przeprowadzonych w latach 2005/2006 oraz w latach 2007/2008 przez firmę Master Plan pod patronatem 9

10 Stowarzyszenia Managerów Call Centers, opublikowane w 2008 roku w raporcie Tempo wzrostu call centers w Polsce, wskazują na dynamiczny rozwój tej branży. Przyrost liczby stanowisk call centers w roku 2006 w stosunku do roku 2005 wynosił 23,2%; 35,7% w roku 2007 w stosunku do roku Porównanie tempa wzrostu PKB i przyrostu stanowisk call centers pokazuje, że rynek call centers rósł w roku 2006; 3,89 raza szybciej niż PKB, a o rok później już 6,46 raza szybciej: (2006:2005) - przyrost stanowisk call centers - (23,2%) - przyrost PKB - (5,98%) (2007:2006) - przyrost stanowisk call centers - (35,7%) - przyrost PKB - (5,53%). W związku z intensywnym rozwojem wykorzystania usług telemarketingowych na rynku polskim (ok. 9 tys. stanowisk pracy, wartość rynku call center w Polsce to ok. 140 mln euro), pracownicy centrów obsługi klientów mogą doświadczać przeciążenia wykonywaną pracą, co z kolei ma wpływ na jakość życia oraz świadczonych przez nich usług. W pracy osób zatrudnionych w centrach obsługi klientów, tzw. call centers istnieje szereg czynników wpływających na ich samopoczucie psychofizyczne oraz obciążenie fizyczne organizmu. Do głównych zagrożenia należy praca przy komputerze w niezmiennej, często wymuszonej pozycji ciała, małe możliwości swobodnego gospodarowania czasem (robienia przerw na odpoczynek, zmianę pozycji ciała zgodnie z potrzebami pracownika), obciążenie wzroku i duże narażenie na stres psychospołeczny (związany np. z kontaktami z klientami). Celowym wydaje się więc przeprowadzenie szczegółowej analizy zagrożeń związanych z obciążeniem psychicznym organizmu i obciążeniem układu mięśniowoszkieletowego oraz opracowanie zasad profilaktyki dolegliwości układu mięśniowoszkieletowego (MSD) wśród pracowników call centers co może przyczynić się do poprawy satysfakcji z pracy oraz zmniejszenia absencji chorobowej. Mając powyższe na uwadze w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy Państwowym Instytucie Pracy postanowiono przeprowadzić badania, których celem jest ocena obciążenia psychofizycznego oraz zapobieganie dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego wśród pracowników obsługi klientów (call centers). 10

11 1.2. Cel pracy Celem pracy jest ocena obciążenia psychofizycznego i jego skutków na powstawanie dolegliwości mięśniowo-szkieletowych oraz przedstawienie wytycznych w celu zapobiegania tym dolegliwościom u pracowników centrów obsługi klientów (call centers) Badania niezbędne do realizacji pracy przeprowadzono według następującego schematu (cele szczegółowe): 1. Opracowanie kwestionariusza Ergonomiczne stanowisko komputerowe (do oceny ergonomicznej stanowisk komputerowych w call center; do oceny wiedzy pracowników na temat ergonomii stanowisk komputerowych oraz adaptacja kwestionariusza nordyckiego do oceny występowania subiektywnych objawów zespołów przeciążeniowych). 2. Adaptacja kwestionariusza Psychospołeczne Warunki Pracy. 3. Opracowanie zasad przeprowadzania badań kwestionariuszowych oraz uzyskanie zgody komisji etycznej na badania. 4. Zebranie grupy ponad 200 osób pracujących na stanowiskach w call centers do badań kwestionariuszowych. 5. Przeprowadzenie badań ankietowych. 6. Przeprowadzenie analizy statystycznej danych ankietowych. Na podstawie danych uzyskanych z powyższych narzędzi badawczych została przeprowadzona 1. analiza i ocena obciążenia psychofizycznego, 2. analiza i ocena występowania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego wśród pracowników call center, 3. analiza i ocena ergonomiczna stanowisk pracy w call center, 4. analiza i ocena wiedzy pracowników na temat ergonomii stanowisk pracy w call center (stanowisk komputerowych), 5. analiza wpływu obciążenia psychofizycznego na powstawanie dolegliwości mięśniowo-szkieletowych wśród pracowników call center Na tej podstawie możliwe było wskazane obszarów, które w największym stopniu mogą się przyczynić do powstania obciążenia psychospołecznego i obciążenia układu mięśniowoszkieletowego oraz przedstawienie zasad profilaktyki dolegliwości układu mięśniowoszkieletowego. 11

12 2. Identyfikacja czynników związanych z obciążeniem psychicznym i obciążeniem układu mięśniowo szkieletowego występujących na stanowiskach pracy call centers W rozdziale tym zostaną zaprezentowane, na podstawie przeglądu literatury i dotychczasowych badań, charakterystyczne czynniki ryzyka związane z obciążeniem psychicznym i obciążeniem układu mięśniowo-szkieletowego występujące na stanowiskach pracy call centers. Przedstawione zostaną też najczęściej pojawiające się dolegliwości zdrowotne wynikające z oddziaływania tych czynników na człowieka. Zmiany chorobowe w obrębie mięśni, ścięgien i nerwów powstają w wyniku urazu bądź też w wyniku kumulujących się skutków ciągłego obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, którego następstwem jest zmęczenie. Oznacza to, że aby uniknąć schorzeń, należy tak zaprojektować czynności na stanowisku pracy aby były one wykonywane w sposób optymalny. Przyczyny powstawania schorzeń mięśniowo-szkieletowych są zazwyczaj kojarzone z nadmiernym obciążeniem związanym z wykonywaniem takich czynności roboczych jak dźwiganie, pchanie, ciągnięcie oraz operowanie ciężkimi narzędziami. Tym niemniej schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego pojawiają się także u pracowników wykonujących prace określane mianem praca lekka o niewielkim wydatku energetycznym, np. praca przy komputerze jak również praca w centrach obsługi klienta. Ze względu na to, że na obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego ma wpływ charakter wykonywanych czynności pracy, różne stanowiska pracy i wykonywane na tych stanowiskach czynności pracy powodują różne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego. Inne obciążenie i co za tym idzie innego typu dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego występują na skutek wykonywania prac w pozycji siedzącej, a innego typu w pozycji stojącej. Inne obciążenie powodują prace powtarzalne a inne prace wymagające stałego utrzymywania pozycji ciała. Oznacza to, iż określony typ czynności pracy powoduje określonego typu obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego i co za tym idzie określone dolegliwości. Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe mogą mieć swoje źródło w wielu przyczynach, które w rezultacie tworzą niewłaściwy margines pomiędzy wymaganiami wynikającymi z pracy a możliwościami pracownika. Wśród czynników decydujących o powstawaniu zaburzeń układu mięśniowo-szkieletowego można wyróżnić czynniki genetyczne, morfologiczne, 12

13 psychospołeczne i biomechaniczne. W każdej z tych kategorii czynników występuje wiele zmiennych determinujących powstawanie schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego. Czynniki indywidualne (osobowe) wynikające z uwarunkowań genetycznych bądź tzw. stylu życia i mogą mieć pośredni efekt na powstawanie dolegliwości mięśniowo-szkieletowych. Wśród czynników indywidualnych ważną rolę odgrywają cechy charakteryzujące pracownika takie jak płeć, wiek, otyłość, wydolność fizyczna czy styl życia. Czynniki biomechaniczne i czynniki psychospołeczne stanowią tzw. czynniki środowiska pracy 2.1. Czynniki biomechaniczne Biomechaniczne czynniki ryzyka wpływające bezpośrednio na obciążenie mięśniowoszkieletowe wynikają z typu wykonywanych czynności pracy i powiązane są z procesem pracy poprzez pozycję ciała pracownika, wywierane siły i sekwencje czasu. Wpływ czynników biomechanicznych na rozwój dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego został potwierdzony licznymi pracami badawczymi (Hales i inni, 1994; Haar i inni, 2007; Ekberg i inni, 1994). Przypuszcza się, iż w środowisku pracy takie czynniki biomechaniczne jak niewłaściwa pozycja ciała i wykonywane ruchy, wywieranie nadmiernej siły z uwzględnieniem sekwencji czasowych może spowodować uszkodzenia mięśni, ścięgien i wiązadeł. Prawidłowa ocena obciążenia czy ryzyka powstawania dolegliwości mięśniowoszkieletowych podczas pracy wymaga uwzględnienia łącznego wpływu tych czynników. To z kolei oznacza, iż istotny jest związek między całościowym obciążeniem układu mięśniowoszkieletowego wyrażanym przez pozycję ciała, siłę i czas a dolegliwościami mięśniowoszkieletowymi (MSDs). Jednakże, w większości przypadków ocenia się jedynie związek pomiędzy MSDs a określonymi czynnościami pracy podczas których występują typowe dla dolegliwości mięśniowo-szkieletowych zagrożenia i te właśnie zagrożenia charakteryzują wykonywaną pracę np. jako prace powtarzalne czy obciążenie statyczne (Fredrikssen i inni, 2000; Cole i inni, 2001; Budorf i inni, 1997; Brandt i inni, 2004). Pozycja ciała podczas pracy uwarunkowana jest strukturą przestrzenną stanowiska pracy i rodzajem wykonywanych czynności pracy. Właściwie dostosowana do pracownika przestrzenna struktura stanowiska pracy zapewnia właściwą pozycję ciała. Stanowisko pracy i wykonywane przez operatora czynności nie powinny wiązać się z koniecznością utrzymywania niewygodnych pozycji jak np. skręt czy pochylenie ciała. Pozycje takie powodują występowanie dużych wartości sił ściskających i tnących oraz momentów sił w kręgosłupie oraz w stawach kończyn górnych i dolnych, co jest bezpośrednią przyczyną powstawania urazów i dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego. 13

14 Położenie ciała podczas wykonywania poszczególnych czynności pracy zazwyczaj jest opisywane w odniesieniu do trzech płaszczyzn ciała: strzałkowej, czołowej i poprzecznej. Ruch do przodu w płaszczyźnie strzałkowej nazywany jest zginaniem, do tyłu prostowaniem, w płaszczyźnie czołowej od osi ciała odwodzeniem, do osi pionowej przywodzeniem, natomiast ruch rotujący do wewnątrz w płaszczyźnie poprzecznej nawracaniem (pronacją), a ruch rotujący na zewnątrz odwracaniem (supinacją) ramienia. Niewygodna, ograniczona lub odchylona od położenia naturalnego pozycja ciała może powodować przeciążenia mięśni, wiązadeł i ścięgien. Optymalną, najmniej obciążającą pozycją ciała jest pozycja naturalna, czyli pozycja stojąca z wyprostowanym kręgosłupem i kończynami górnymi opuszczonymi wzdłuż ciała. W takiej pozycji wszystkie kąty pomiędzy poszczególnymi członami ciała są równe zero. Im większe odchylenie ciała od pozycji naturalnej tym większe obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego. Obciążenie pozycją ciała wyrażone jest obciążeniem w poszczególnych stawach, ale przede wszystkim obciążeniem w części lędźwiowej kręgosłupa. Obciążenie to jest znacznie większe w siedzącej, niż w stojącej pozycji ciała (Rys. 3) a ponadto zależy od pozycji kręgosłupa oraz obciążenia kończyn górnych (Andersson i in., 1974). Rys. 3. Wartość siły ściskającej w lędźwiowej części kręgosłupa w różnych pozycjach ciała (Andersson i in., 1974) Nawet podczas prac powszechnie uważanych za lekkie i powodujących małe obciążenie układu ruchu związane z wywieraniem siły takich jak np. praca w centrach obsługi klienta 14

15 może występować nadmierne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego spowodowane niewłaściwą techniką pracy. Niewłaściwa lub utrzymywana przez dłuższy czas pozycja przy pracy może powodować znaczne obciążenie i zmęczenie układu mięśniowego. Obciążenie zwiększa się, gdy występuje konieczność wywierania siły. Znaczną rolę odgrywa typ wywieranej siły np. podnoszenie czy też związanej z uruchomieniem myszki, ale także wartości tej siły. Nadmierne skurcze mięśni wynikające z obciążenia statycznego pozycją ciała lub obciążenia powtarzalnego powodują napięcia ścięgien, co w rezultacie prowadzi do niedokrwienia i stanów zapalnych. Konieczność wywierania siły na składowe elementy stanowiska pracy, środki pracy i narzędzia pracy pogłębia to zjawisko. Aktywizowanie na zmianę, w czasie pracy różnych mięśni i grup mięśniowych, zmniejsza ryzyko przeciążeń statycznych i zmęczenia układu mięśniowego. Nierównomierne rozłożenie obciążeń pomiędzy różnymi częściami ciała może być przyczyną dolegliwości. Podczas wykonywania czynności wymagających wywierania siły znaczenie mają także możliwości siłowe pracownika, które zależą od czynników subiektywnych takich jak wiek, płeć czy masa mięśniowa. I tak siła zewnętrzna mierzona u kobiet stanowi około 75% siły mężczyzn, co wynika przede wszystkim z różnic w masie mięśniowej obu populacji (Roman-Liu, 2003). Obok wywieranej siły zewnętrznej i niewłaściwej pozycji ciała podczas pracy na obciążenie i dolegliwości układu mięśniowego ma wpływ rytm pracy. Największe zagrożenie dla układu mięśniowo-szkieletowego stanowią obciążenie statyczne i obciążenie powtarzalne, przy czym jak wynika z Rys. 4, zarówno utrzymywanie pozycji nieruchomej jak i zbyt częste powtarzanie tych samych czynności pracy powoduje zwiększenie ryzyka powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego (EN ). ryzyko powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego praca o charakterze statycznym praca monotypowa częstość powtarzania czynności Rys. 4. Ryzyko powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego w funkcji częstości powtarzania czynności pracy (EN ) 15

16 Jeżeli napięcie mięśniowe nie jest związane ze zmianą długości mięśnia oznacza to, że występuje napięcie statyczne mięśnia. Jest ono jednak stosunkowo trudne do ścisłego zdefiniowania. Praca statyczna mięśni jest rozumiana jako izometryczny skurcz mięśnia, w którym długość określonego mięśnia nie ulega zmianie. Stałą długość mięśnia można interpretować jako sytuację, w której położenie odpowiednich segmentów ciała pozostaje stałe. Z ergonomicznego punktu widzenia statyczne napięcie mięśniowe charakteryzowane jest poprzez czas trwania tego napięcia dla określonego poziomu siły. Nawet w przypadku bardzo małych obciążeń układu mięśniowego niektóre jednostki motoryczne mięśnia znajdują się w statycznym napięciu przez cały czas trwania obciążenia. Praca taka, pomimo niewielkiego obciążenia (małe efekty energetyczne i przeciążeniowe) jest dosyć uciążliwa i powoduje negatywne skutki dla organizmu. Jest to typowa sytuacja występująca na stanowiskach pracy siedzącej takich jak np. praca z komputerem, również w centrach obsługi klienta. Występują również takie czynności pracy, które angażują ruchowo tylko niektóre człony kończyny górnej jak np. rękę przy nieruchomym ramieniu i przedramieniu. Powoduje to z jednej strony obciążenie pewnych partii ciała pracą powtarzalną, z drugiej natomiast obciążenie statyczne innych części ciała zaangażowanych w utrzymywanie pozycji. Sytuacja taka jest określana jako obciążenie statyczne lub praca statyczna. W celu zminimalizowania ryzyka dolegliwości mięśniowo-szkieletowych należy unikać obciążenia statycznego a także zbyt częstego powtarzania tych samych ruchów oraz umożliwiać ruch zgodnie z naturalnymi rytmami ruchu ciała. Najlepiej jest, gdy czynności pracy wykonywane są z uwzględnieniem dużej zmienności, tak aby uniknąć ciągłego napięcia tych samych grup mięśniowych. Zmniejszenie obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego i poprzez to zmniejszenie ryzyka możliwe jest poprzez właściwy dobór wartości parametrów wpływających na obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego czyli parametrów opisujących czynniki biomechaniczne. W przypadku prac polegających na wykonywaniu czynności powtarzalnych główne zagrożenie związane jest ze zbyt dużą częstością powtarzania określonych czynności roboczych. Przy czym występuje pewien zakres częstości ruchów, przy którym ryzyko powstawania dolegliwości jest minimalne. Stąd też częstość optymalna powinna być określona indywidualnie dla każdej z wykonywanych czynności. Właściwy dobór wartości parametrów biomechanicznych, tak aby obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego było optymalne minimalizuje ryzyko dolegliwości mięśniowo-szkieletowych. 16

17 2.2. Czynniki związane z obciążeniem psychicznym Pracownik call centers (telemarketer) to zawód związany z ciągłą pracą przy słuchawkach telefonicznych i komputerze (Kamińska, Kosińska, Kost, 2007). Biura call centers czynne są zwykle 7 dni w tygodniu. Liczne badania (np. Dieckhoff, Freigang-Buer, Schröter & Viereck, 2002; Hennet i in., 1996) podają, że operatorzy call centers w zależności od prowadzonej działalności firmy podczas ośmiogodzinnego dnia pracy rozmawiają średnio z 60 do 250 klientów. Pracę w branży call centers charakteryzuje rutynowość zadań (Baumgart i in., 2002), niski poziom kontroli (np. Holman., 2003, Richter & Schulze, 2001), wysoki poziom stresu spowodowany charakterem wykonywanych zadań i częstymi kontaktami z klientami (Zapf, 2003). Wśród cech psychicznych, które powinien mieć pracownik na stanowisku konsultanta telefonicznej obsługi klienta niezbędne są przede wszystkim: asertywność, ekstrawersja, spostrzegawczość i szybkość reagowania w nowych sytuacjach, a także duża odporność na stres i zmęczenie Główne źródła stresu w pracy operatora call centers W niniejszej pracy termin obciążenie psychiczne będzie używane zamiennie z pojęciem stresu psychicznego. Za utożsamieniem tych pojęć postuluje wielu badaczy. Opisując główne źródła stresu (obciążenia psychicznego) w pracy operatorów call centers będziemy się odwoływać do wpływowego modelu wymagania-kontrola-wsparcie społeczne, w którym zakłada się, że podstawowymi źródłami stresu są: nadmierny poziom wymagań, brak kontroli oraz niski poziom wsparcia społecznego. Powszechnie znanymi źródłami stresu w tej grupie zawodowej są: przeciążenie lub niedociążenie pracą, niejednoznaczność i konflikt roli, brak postępów w karierze zawodowej, praca nudna, automatyczna, niska płaca oraz fizyczne warunki pracy (Schultz, 2002). U pracowników call centers dodatkowym czynnikiem stresogennym jest nieregularność czasu pracy (np. Hoekstra i in., 1995; Most, 1999). Nieregularność zmian powoduje konieczność ciągłego dostosowywania się organizmu do cyklów praca wypoczynek. Ciągłe zmiany prowadzą do desynchronizacji rytmów biologicznych, a w rezultacie do powstania stresu (Terelak, 2001). W związku z tym, że praca konsultanta wymaga wysokiej sprawności psychicznej, może dojść do wielu obciążeń typu psychicznego. Szczególnie ważne dla poznania specyfiki i czynników ryzyka występujących w pracy operatorów call centers są badania przeprowadzone przez Zapfa i in. (2003) W swoim badaniu Zapf i in., 2003, porównywał warunki pracy operatorów call centers z warunkami 17

18 pracy trzech różnych grup zawodowych. Przebadanych zostało 375 operatorów call centers i 405 pracownikach z trzech innych branż. Uzyskane w tym badaniu wyniki wskazują, że powszechnymi problemami, występującymi w branży call centers są: Niski poziom złożoności zadań Niski poziom kontroli pracowników nad wykonywanymi zadaniami Wysoki poziom dysonansu emocjonalnego Porównanie średnich wyników dla wybranych charakterystyk pracy dla branży call centers i trzech innych grup zawodowych prezentuje Tabela 3 oraz Rys. 5 Tabela 3. Zestawienie średnich wyników dla wybranych charakterystyk pracy operatorów call centers (N=375) i grupy porównawczej (N=405). Czynnik (średni wynik) Call Centers (średni wynik) Grupa porównawcza Złożoność zadań 2,92 3,67 Poziom kontroli dot. wykonywanych zadań 2,75 3,68 Poziom kontroli dot. czasu pracy 2,75 3,53 Partycypacja 2,51 3,37 Pewność pracy 2,27 2,34 Wymagania dot. wyrażania pozytywnych emocji 3,34 2,58 Ograniczenie dot. możliwości wyrażania negatywnych emocji 1,70 2,42 Poziom dysonansu emocjonalnego 3,42 2,77 (na podstawie: Zapf i in., 2003) 18

19 Rys. 5. Porównanie średnich wyników dla wybranych charakterystyk pracy operatorów call centers i grupy porównawczej. Wyniki przeprowadzonych badań wskazały, że najbardziej charakterystycznym czynnikiem dla branży call centers jest procent czasu poświęcany na rozmowy z klientami. Operatorzy call centers w ciągu jednej godziny przeprowadzają średnio od 6 do 10 rozmów z klientami. Czynnik ten był negatywnie skorelowany ze złożonością wykonywanych zadań i kontrolą. Kolejnym stresogennym czynnikiem, charakterystycznym dla branży call centers, na który wskazują badania Zapfa i in., (2003) jest zjawisko dysonansu emocjonalnego. Dysonans emocjonalny bierze się z narzuconej przez charakter pracy koniecznością wyrażania pozytywnych emocji w stosunku do klientów, mimo odczuwania zupełnie innych emocji. Badania przeprowadzone nad zjawiskiem dysonansu emocjonalnego (np. Morris i Feldmann, 1997; Nerdinger i Röper, 1999; Schaubroeck i Jonem, 2000) wskazują na korelację dysonansu emocjonalnego z wypaleniem emocjonalnym. Benninghoven i in. (2005) w swojej pracy wskazuje również, że konieczność modulowania głosu służąca prowadzeniu 19

20 rozmów z klientem w przyjazny sposób prowadzi do długotrwałego obciążenie, na które szczególnie narażone są narządy głosu Powyższe potencjalne źródła stresu w pracy konsultanta telefonicznego świadczą o dużej stresogenności tego typu pracy. W Polsce ilość badań nad źródłami stresu u pracowników branży call centers jest znikoma. Przeprowadzone w ramach tego projektu badania przyczynią się do poszerzenia wiedzy w tym obszarze Źródła stresu a dolegliwości mięśniowo szkieletowe W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele dowodów świadczących o ważnej roli czynników psychospołecznych w rozwoju różnych zaburzeń zdrowia w tym m.in. na interesujące nas w tej pracy choroby układu mięśniowo-szkieletowego (np. Bongers i in., 1993; Houtman i in., 1994, Benninghoven i in., 2005). Badania nad psychospołecznymi źródłami dolegliwości mięśniowo-szkieletowych rozpoczęto w latach 70., a głównie w 80. Jak podaje Widerszal-Bazyl, (2003, s.66) u podstaw nurtu tych badań leży założenie, że niektóre cechy pracy, takie jak ograniczenie kontroli czy brak wsparcia społecznego w organizacji, wywołują stres psychiczny, który objawia się m.in. zwiększonym napięciem mięśniowo-szkieletowym. Długotrwałe kumulowanie się napięcia może doprowadzić do trwałego zaburzenia funkcji mięśniowoszkieletowej. Dowodem potwierdzającym taki stan rzeczy są badania przeprowadzone przez Theorella i in. (1991). Wykazano w nich, że duże wymagania w pracy związane są z większym napięciem mięśniowym, a ono z kolei z licznymi dolegliwościami kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego, szyi i ramion (Widerszal-Bazyl, 2003, s. 66). Model możliwych powiązań między psychospołecznymi cechami pracy a stresem i symptomami schorzeń mięśniowo-szkieletowych został zaproponowany przez Bongers i in. (1993) - Rys. 6. Jak podaje Widerszal-Bazyl (2003, s. 66), w modelu tym zakłada się, że psychospołeczne cechy pracy (w tym: wymagania, kontrola i wsparcie społeczne) mają wpływ na mechaniczne obciążenie pracą (np. przy dużej presji czasu pracownik musi wydatkować więcej energii fizycznej w jednostce czasu), a także przy pośrednictwie zmiennych indywidualnych na pojawienie się stresu psychicznego. Z kolei, stres psychiczny trojako oddziałuje na dalsze wydarzenia: 1) powoduje wzrost napięcia mięśniowego, a nie jest też wykluczone, że uruchamia inne ważne z punktu widzenia wyniku końcowego mechanizmy (np. hormonalne), 2) wpływa na związek obciążenia mechanicznego z dolegliwościami mięśniowoszkieletowymi (np. osłabia zdolność radzenia sobie z obciążeniem mechanicznym). 20

Załącznik 3. Kwestionariusz Ergonomiczne stanowisko komputerowe

Załącznik 3. Kwestionariusz Ergonomiczne stanowisko komputerowe Załącznik 3. Kwestionariusz Ergonomiczne stanowisko komputerowe (Zmodyfikowany kwestionariusz występowania subiektywnych objawów zespołów przeciążeniowych oraz Zmodyfikowana lista kontrolna: Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Załącznik 6. Szczegółowe wyniki analizy ergonomicznej

Załącznik 6. Szczegółowe wyniki analizy ergonomicznej Załącznik 6. Szczegółowe wyniki analizy ergonomicznej Wyniki analizy statystycznej kwestionariusza Ergonomiczne stanowisko komputerowe. Oznaczenie użyte w analizie Pytanie w kwestionariuszu SK1 Jak często

Bardziej szczegółowo

Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa, gdyŝ:

Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa, gdyŝ: PRACA PRZY KOMPUTERZE Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy O czym naleŝy wiedzieć i pamiętać Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa,

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD DLA KLASY I Technikum Informatycznego

WYKŁAD DLA KLASY I Technikum Informatycznego ERGONOMIA STANOWISKA KOMPUTEROWEGO WYKŁAD DLA KLASY I Technikum Informatycznego PRACA PRZY KOMPUTERZE Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłużej niż 4 godziny, może być uciążliwa, gdyż: - intensywna

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

ERGONOMIA. Cz. 5 ZASADY ORGANIZACJI PRACY I STANOWISK PRACY

ERGONOMIA. Cz. 5 ZASADY ORGANIZACJI PRACY I STANOWISK PRACY ERGONOMIA Cz. 5 ZASADY ORGANIZACJI PRACY I STANOWISK PRACY 1 OGÓLNE ZASADY KSZTAŁTOWANIA STANOWISK PRACY Zapobiegać lub redukować konsekwencje związane z przeciążeniami można poprzez: 1. Unikanie pochylania

Bardziej szczegółowo

Źródła zagrożeń oraz ergonomiczne czynniki ryzyka na stanowisku wyposażonym w monitor ekranowy

Źródła zagrożeń oraz ergonomiczne czynniki ryzyka na stanowisku wyposażonym w monitor ekranowy Źródła zagrożeń oraz ergonomiczne czynniki ryzyka na stanowisku wyposażonym w monitor ekranowy Wymagania minimalne [Dz.U.1998.148.973] Minimalne wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii

Bardziej szczegółowo

OBCIĄŻENIE NARZĄDÓW RUCHU U PRACOWNIKÓW BUDOWNICTWA

OBCIĄŻENIE NARZĄDÓW RUCHU U PRACOWNIKÓW BUDOWNICTWA II KONFERENCJA OBCIĄŻENIE NARZĄDÓW RUCHU U PRACOWNIKÓW BUDOWNICTWA Zbigniew W. Jóźwiak Łódź, 29 października 2014 r. Rodzaje uszkodzeń narządów ruchu spowodowane brakiem przestrzegania zasad ergonomii

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu. Pojęcie ergonomii Zagrożenia długotrwałej pracy z komputerem Ergonomiczne stanowisko komputerowe Ćwiczenia i przerwy

Plan wykładu. Pojęcie ergonomii Zagrożenia długotrwałej pracy z komputerem Ergonomiczne stanowisko komputerowe Ćwiczenia i przerwy Plan wykładu Pojęcie ergonomii Zagrożenia długotrwałej pracy z komputerem Ergonomiczne stanowisko komputerowe Ćwiczenia i przerwy Ergonomia Ergonomia - nauka o pracy, czyli dyscyplina naukowa zajmująca

Bardziej szczegółowo

Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991

Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991 Dane ergonomiczne do projektowania stanowisk pracy. Strefa pracy kończyn górnych. Wymiary. PN-N 08018: 1991 Strefy pracy kończyn górnych [PN-91/N 08018] Normalizacja PN-91/N-08018 strefy pracy kończyn

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

Stres związany z pracą w pielęgniarstwie *

Stres związany z pracą w pielęgniarstwie * Stres związany z pracą w pielęgniarstwie * Obecnie niemal powszechnie uznaje się, że pielęgniarstwo ze swej natury jest zawodem stresującym. Pielęgniarka, jak rzadko kto, codziennie staje w obliczu skrajnego

Bardziej szczegółowo

KARTA REALIZACJI PROJEKTU Ergonomia. data zal. projektu: Grupa Wydział. ocena za projekt: Rok lp. data adnotacje do zajęć podpis prowadzącego

KARTA REALIZACJI PROJEKTU Ergonomia. data zal. projektu: Grupa Wydział. ocena za projekt: Rok lp. data adnotacje do zajęć podpis prowadzącego Z KARTA REALIZACJI PROJEKTU Ergonomia imię i nazwisko: tytuł projektu:... prowadzący:...... data zal. projektu: Grupa Wydział ocena za projekt: Rok lp. data adnotacje do zajęć podpis prowadzącego 4 5 6

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO Zarząd Oddziału PTP w Białymstoku PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO okres realizacji 2014-2016 BIAŁYSTOK 2015 I. INFORMACJE O PROGRAMIE Istotą programu jest

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Podstawowe informacje o przedsiębiorstwie Rodzaj działalności:. Liczba pracowników w jednostce lokalnej:. Wdrożony system zarządzania

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM

KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM Zdrowy pracownik, to wydajny pracownik. VERIDIS PREZENTUJE - OFERTA DLA FIRM Ci, którzy myślą, że nie mają czasu na ćwiczenia fizyczne, będą musieli wcześniej

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH

ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH ORGANIZACJA DZIAŁAŃ W ZAKRESIE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO - LISTA PYTAŃ KONTROLNYCH Przedstawiona lista dotyczy podstawowych zagadnień związanych z oceną ryzyka zawodowego. Odpowiedź tak oznacza, że przyjęte

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia psychospołeczne Zagrożenia psychospołeczne 1. Wstęp Zarządzanie stresem nie jest dla pracodawców jedynie obowiązkiem moralnym i dobrą inwestycją, jest to wymóg prawny określony w dyrektywie ramowej 89 /391/EWG 3 2. Przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2004 ROKU

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2004 ROKU ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2004 ROKU Warszawa 2005 Opracowała Akceptowała Agnieszka Sikora Hanna Markowska Wicedyrektor

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY CZŁOWIEKA W POZYCJI STOJĄCEJ

ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY CZŁOWIEKA W POZYCJI STOJĄCEJ ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY CZŁOWIEKA W POZYCJI STOJĄCEJ Pozycja stojąca jest częsta w zawodach, w których praca związana jest z koniecznością użycia większej siły i większej przestrzeni. Nie jest ona

Bardziej szczegółowo

Ergonomia stanowiska komputerowego

Ergonomia stanowiska komputerowego Ergonomia stanowiska komputerowego ERGOTEST 2007 Spis treści 1. Metodologia i cel badań.3 2. Cechy społeczno demograficzne respondentów.4 3. Wyniki badań......5 1. Organizacja przestrzeni....5 2. Organizacjja

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne zagrożenia w miejscu

Psychospołeczne zagrożenia w miejscu Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy i metody ich oceny Anna Łuczak Wrocław 27 maja 2015 POWODY dla których należy! (warto?) oceniać stres i psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy Europejska

Bardziej szczegółowo

Załącznik 7. Broszura: Call center jak zapobiegać dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego i radzić sobie ze stresem

Załącznik 7. Broszura: Call center jak zapobiegać dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego i radzić sobie ze stresem Załącznik 7. Broszura: Call center jak zapobiegać dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego i radzić sobie ze stresem 1 Call center jak zapobiegać dolegliwościom układu mięśniowo-szkieletowego i radzić

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM

STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM Środowisko zawodowe, w jakim przebywa pracownik, jest bardzo ważnym elementem, który może wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne oraz funkcjonowanie społeczne. Pielęgniarki

Bardziej szczegółowo

http://bydgoszcz.stat.gov.pl

http://bydgoszcz.stat.gov.pl Szeroko rozumiane pojęcie warunków pracy obejmuje m. in.: charakterystykę warunków pracy, wypadki przy pracy, czas pracy i strajki. W niniejszym opracowaniu zawarto dane dotyczące warunków pracy i wypadków

Bardziej szczegółowo

Organizacja stanowiska pracy z komputerem:

Organizacja stanowiska pracy z komputerem: Organizacja stanowiska pracy z komputerem: Materiały szkoleniowe Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

ERGONOMIA PRACY KIEROWCY POJAZDU CIĘŻKIEGO

ERGONOMIA PRACY KIEROWCY POJAZDU CIĘŻKIEGO ERGONOMIA PRACY KIEROWCY POJAZDU CIĘŻKIEGO Opracowanie: Paweł Bartuzi Centralny Instytut Ochrony Pracy- Paostwowy Instytut Badawczy Spis treści 1. Wprowadzenie 3 2. Badania terenowe 5 3. Badania doświadczalne

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej

Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej Współpraca pracodawcy i koordynowanej opieki medycznej metodą na długofalowe utrzymanie aktywności zawodowej dr n. med. Grzegorz Juszczyk Dyrektor Działu Profilaktyki Korporacyjnej Zdrowotne przecieki

Bardziej szczegółowo

Stres w pracy? Nie, dziękuję!

Stres w pracy? Nie, dziękuję! Najważniejsze informacje i wyniki badań nt. stresu zawodowego. Metody i techniki radzenia sobie ze stresem Dr Dorota Żołnierczyk Zreda Pracownia Psychologii i Socjologii Pracy Centralny Instytut Ochrony

Bardziej szczegółowo

Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy Styczeń 2013 r.

Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy Styczeń 2013 r. dr med. Joanna Bugajska Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy Styczeń 2013 r. Plan prezentacji: Wprowadzenie Występowanie

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE OKRESOWE W DZIEDZINIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY OSÓB ZATRUDNIONYCH NA STANOWISKACH KIEROWNICZYCH CZĘŚĆ 4

SZKOLENIE OKRESOWE W DZIEDZINIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY OSÓB ZATRUDNIONYCH NA STANOWISKACH KIEROWNICZYCH CZĘŚĆ 4 SZKOLENIE OKRESOWE W DZIEDZINIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY OSÓB ZATRUDNIONYCH NA STANOWISKACH KIEROWNICZYCH CZĘŚĆ 4 IV. ORGANIZACJA I METODY KSZTAŁTOWANIA BEZPIECZNYCH I HIGIENICZNYCH WARUNKÓW PRACY.

Bardziej szczegółowo

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym.

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym. I. STRESZCZENIE Głównym celem pracy była analiza porównawcza jakości życia i stanu fizycznego pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów z grupą chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Badania przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Rozwój gospodarczy, dokonujący się we wszystkich obszarach życia ludzi, wiąże się nieodzownie ze zmianą dominującej pozycji ciała człowieka. W ciągu doby,

Bardziej szczegółowo

Informacje na temat zagrożeń psychospołecznych w środowisku pracy

Informacje na temat zagrożeń psychospołecznych w środowisku pracy Informacje na temat zagrożeń psychospołecznych w środowisku pracy Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy Autorzy: dr

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od Autorów... 9

Spis treści. Od Autorów... 9 Spis treści Od Autorów... 9 1. Historia bezpieczeństwa i higieny pracy... 11 1.1. Pojęcia podstawowe... 11 1.2. Przyczyny stosowania profilaktyki BHP... 13 1.3. Organizacja profilaktyki... 15 1.4. Profilaktyka

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Zasady kształtowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy

Zasady kształtowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy Zasady kształtowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy Bardzo ważnym elementem w procesie pracy jest dopasowywanie warunków pracy do pracownika, bardziej niż pracownika do warunków pracy co jest

Bardziej szczegółowo

INSTRUKTAŻ STANOWISKOWY PRACOWNIKÓW ADMINISTRACYJNO-BIUROWYCH NARAŻONYCH NA DZIAŁANIE CZYNNIKÓW UCIĄŻLIWYCH

INSTRUKTAŻ STANOWISKOWY PRACOWNIKÓW ADMINISTRACYJNO-BIUROWYCH NARAŻONYCH NA DZIAŁANIE CZYNNIKÓW UCIĄŻLIWYCH INSTRUKTAŻ STANOWISKOWY PRACOWNIKÓW ADMINISTRACYJNO-BIUROWYCH NARAŻONYCH NA DZIAŁANIE CZYNNIKÓW UCIĄŻLIWYCH Szkolenia bhp w firmie instruktaż stanowiskowy pracowników administracyjno-biurowych 1 Informacje

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

ZAŁĄCZNIK RADA UNII EUROPEJSKIEJ, ZAŁĄCZNIK Projekt konkluzji Rady Wczesne wykrywanie i leczenie zaburzeń komunikacyjnych u dzieci, z uwzględnieniem zastosowania narzędzi e-zdrowia i innowacyjnych rozwiązań RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. PRZYPOMINA,

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE

KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE KULTURA BEZPIECZEŃSTWA DRGANIA MECHANICZNE Drgania mechaniczne wibracje to ruch cząstek ośrodka spręzystego względem położenia równowagi. W środowisku pracy rozpatrywane są jedynie drgania przekazywane

Bardziej szczegółowo

Sukces odpowiedzialnego pracodawcy to inwestycja w zdrowie pracowników

Sukces odpowiedzialnego pracodawcy to inwestycja w zdrowie pracowników Dr Piotr Wachowiak 1 Sukces odpowiedzialnego pracodawcy to inwestycja w zdrowie pracowników Pracownik jest najważniejszym kapitałem każdego przedsiębiorstwa. Aby pracownicy przyczyniali się do realizacji

Bardziej szczegółowo

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy dr inż. Zofia Pawłowska kierownik Zakładu Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy CIOP-PIB Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy

Bardziej szczegółowo

WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R.

WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R. Kontakt: tel. (71) 37-16-300 e-mail: SekretariatUSwro@stat.gov.pl Internet: http://wroclaw.stat.gov.pl/ Wrocław, sierpień 2015 r. WARUNKI PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W 2014 R. Szeroko rozumiane pojęcie

Bardziej szczegółowo

Przykładowy szkolny plan nauczania

Przykładowy szkolny plan nauczania Przykładowy szkolny plan nauczania Typ szkoły: Szkoła policealna - /szkoła dla młodzieży/ 1,5 Zawód: Technik bezpieczeństwa i higieny pracy; symbol 325509 Podbudowa programowa: szkoły dające wykształcenie

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY Z KOMPUTEREM

ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY Z KOMPUTEREM ORGANIZACJA STANOWISKA PRACY Z KOMPUTEREM Czynniki szkodliwe: pole elektrostatyczne rzędu do 100 V/m w odległości około 50 cm od ekranu, wywołane wysokim potencjałem dodatnim monitora ekranowego, promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Naruszanie godności człowieka. w miejscu pracy. Ocena aktualnego stanu, wyniki badań.

Naruszanie godności człowieka. w miejscu pracy. Ocena aktualnego stanu, wyniki badań. Naruszanie godności człowieka w miejscu pracy. Ocena aktualnego stanu, wyniki badań. Artykuł 30 Konstytucji stanowi o godności człowieka Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności

Bardziej szczegółowo

MECHANIKA KOŃCZYNY GÓRNEJ OBRĘCZ I STAW ŁOKCIOWY

MECHANIKA KOŃCZYNY GÓRNEJ OBRĘCZ I STAW ŁOKCIOWY MECHANIKA KOŃCZYNY GÓRNEJ OBRĘCZ I STAW ŁOKCIOWY POŁĄCZENIA KOŃCZYNY GÓRNEJ OBRĘCZ KOŃCZYNY GÓRNEJ Kończyna górna jest połączona ze szkieletem tułowia za pomocą obręczy. W tym połączeniu znajdują się trzy

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2011 ROKU Warszawa 2012 Opracowała Akceptowała Agnieszka Sikora

Bardziej szczegółowo

Młodzi na rynku pracy 2012. Raport badawczy

Młodzi na rynku pracy 2012. Raport badawczy Młodzi na rynku pracy 2012 Raport badawczy Warszawa, 28 lutego 2012 Nota metodologiczna Badanie zostało zrealizowane w dniach 9-16 lutego 2012 przez portal badawczy StudentsWatch sp. z o.o. na losowej

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu Oddział Higieny Dzieci i Młodzieży Poznań 2012 ERGONOMIA [gr. érgon dzieło, praca, nómos prawo ], antropotechnika,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie redukcji poziomu stresu w zakładzie pracy dla poprawy warunków pracy i wydajności. Marta Bem

Znaczenie redukcji poziomu stresu w zakładzie pracy dla poprawy warunków pracy i wydajności. Marta Bem Znaczenie redukcji poziomu stresu w zakładzie pracy dla poprawy warunków pracy i wydajności Marta Bem Dobrostan w pracy to dynamiczny stan umysłu charakteryzujący się względną równowagą między zdolnościami,

Bardziej szczegółowo

CALL CENTER - WYMAGANIA DLA STANOWISK PRACY

CALL CENTER - WYMAGANIA DLA STANOWISK PRACY CALL CENTER - WYMAGANIA DLA STANOWISK PRACY Od kilku lat obserwuje się dynamiczny rozwój rynku usług telemarketingowych działającego w oparciu o specjalne działy określane mianem "call center". Szacuje

Bardziej szczegółowo

7. Struktura, odpowiedzialność i uprawnienia w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

7. Struktura, odpowiedzialność i uprawnienia w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 7. Struktura, odpowiedzialność i uprawnienia w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 7.1. Jakie wymagania i wytyczne dotyczące określenia struktur odpowiedzialności i uprawnień w systemie

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2013 ROKU Warszawa 2014 Opracowała Akceptowała Agnieszka Sikora

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY INFORMACYJNE DOTYCZĄCE PREWENCJI WYPADKOWEJ I PROFILAKTYKI NADMIERNEGO OBCIĄŻENIA UKŁADU RUCHU PRACOWNIKÓW POMOCY SPOŁECZNEJ

MATERIAŁY INFORMACYJNE DOTYCZĄCE PREWENCJI WYPADKOWEJ I PROFILAKTYKI NADMIERNEGO OBCIĄŻENIA UKŁADU RUCHU PRACOWNIKÓW POMOCY SPOŁECZNEJ 2013 MATERIAŁY INFORMACYJNE DOTYCZĄCE PREWENCJI UKŁADU RUCHU PRACOWNIKÓW POMOCY SPOŁECZNEJ Materiały informacyjne opracowano na podstawie wyników badań przeprowadzonych w ramach zadania pn. Badanie i ocena

Bardziej szczegółowo

2. Uczestnicy szkolenia Szkolenie jest przeznaczone dla wszystkich osób, które rozpoczynają pracę w danym zakładzie pracy.

2. Uczestnicy szkolenia Szkolenie jest przeznaczone dla wszystkich osób, które rozpoczynają pracę w danym zakładzie pracy. ZAŁĄCZNIK Nr RAMOWE PROGRAMY SZKOLENIA I. Ramowy program instruktażu ogólnego. Cel szkolenia Celem szkolenia jest zaznajomienie pracownika w szczególności z: a) podstawowymi przepisami bezpieczeństwa i

Bardziej szczegółowo

Eksperyment 11. Badanie związków między sygnałem a działaniem (wariant B) 335

Eksperyment 11. Badanie związków między sygnałem a działaniem (wariant B) 335 PRZEDMOWA... 9 1. WPROWADZENIE... 13 1.1. Geneza ergonomii jako dyscypliny naukowej... 14 1.2. Rozwój techniki i ewolucja jej roli dla człowieka oraz społeczeństwa... 17 1.3. Organizacja badań ergonomicznych,

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok WPROWADZENIE System rachunków zdrowia 1 jest międzynarodowym narzędziem

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu: Organizacja pracy w laboratorium analitycznym

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu: Organizacja pracy w laboratorium analitycznym Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu: Organizacja pracy w laboratorium analitycznym 1. Podstawowe pojęcia związane z bezpieczeństwem i higieną pracy zna podstawowe pojęcia związane z

Bardziej szczegółowo

źle METODYKA ERGONOMICZNEGO WYKONYWANIA ĆWICZEŃ SIŁOWYCH

źle METODYKA ERGONOMICZNEGO WYKONYWANIA ĆWICZEŃ SIŁOWYCH Podnoszenie jest bezpieczne wówczas, gdy rzut środka ciężkości układu, osoba podnosząca i obiekt podnoszony mieści się wewnątrz powierzchni ograniczonej stopami (czworobok podparcia). Stopy powinny być

Bardziej szczegółowo

Aspekt techniczny (narażenie) i formalny (procedura) stwierdzenia choroby zawodowej. Michał Langer WSSE Poznań

Aspekt techniczny (narażenie) i formalny (procedura) stwierdzenia choroby zawodowej. Michał Langer WSSE Poznań Aspekt techniczny (narażenie) i formalny (procedura) stwierdzenia choroby zawodowej. Michał Langer WSSE Poznań Za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku

Bardziej szczegółowo

Projekt Move to Work

Projekt Move to Work Projekt Move to Work Projekt Move to Work jest kontynuacją rozpoczętej w 2011 r. polskiej edycji międzynarodowego projektu Fit for Work. Stowarzyszenie CEESTAHC zaangażowało się w realizację projektu Fit

Bardziej szczegółowo

OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: STARSZY INSPEKTOR D/S ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH

OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: STARSZY INSPEKTOR D/S ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH Sporządzono dnia, 11.06.2010r. OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: STARSZY INSPEKTOR D/S ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH 1. NAZWA I ADRES ZAKŁADU PRACY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ 76-248 Dębnica Kaszubska, ul. Zjednoczenia

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Bądź ergo-pozytywny! prezentacja wyników badania. Healthy computing. TNS 13 marca 2013 r. realizacja: 7-11 marca 2013 r.

Bądź ergo-pozytywny! prezentacja wyników badania. Healthy computing. TNS 13 marca 2013 r. realizacja: 7-11 marca 2013 r. Bądź ergo-pozytywny! prezentacja wyników badania Spis treści 1 Urządzenia i aktywności 6 2 Ergonomia 10 3 Klawiatura 17 4 Mysz 23 5 Demografia 27 2 1 Urządzenia i aktywności Korzystanie z urządzeń 73 Laptop

Bardziej szczegółowo

Polacy w pracy biurowej

Polacy w pracy biurowej Polacy w pracy biurowej ergonomia komputerowego stanowiska pracy raport z badań raport wykonała Anna Macyszyn Instytut Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego Warszawa, listopad 2006r. 1 Spis treści 1. Metodologia

Bardziej szczegółowo

10 AKTUALNE WYTYCZNE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO DLA OBCIĄŻENIA PRACĄ FIZYCZNĄ

10 AKTUALNE WYTYCZNE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO DLA OBCIĄŻENIA PRACĄ FIZYCZNĄ 10 AKTUALNE WYTYCZNE OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO DLA OBCIĄŻENIA PRACĄ FIZYCZNĄ MARCIN KRAUSE MAREK PROFASKA 10.1 Wprowadzenie Nie ma aktualnie przepisów prawnych dotyczących oceny ryzyka zawodowego dla obciążenia

Bardziej szczegółowo

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach.

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Ryki, styczeń 2013r. 1 Wstęp Powiatowy Urząd Pracy w Rykach w okresie od

Bardziej szczegółowo

Metody oceny obciążeń dynamicznych i statycznych przy wykonywaniu ręcznych prac transportowych

Metody oceny obciążeń dynamicznych i statycznych przy wykonywaniu ręcznych prac transportowych Krzysztof Zamajtys Metody oceny obciążeń dynamicznych i statycznych przy wykonywaniu ręcznych prac transportowych Warszawa, 16.06.2016 r. 1 PROGRAM WYSTĄPIENIA METODY OCENY OBCIĄŻEŃ DYNAMICZNYCH I STATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych

Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych Przykładowy program szkolenia okresowego pracowników inżynieryjno-technicznych 1. Założenia organizacyjno-programowe a) Forma nauczania Kurs z oderwaniem od pracy. b) Cel szkolenia Celem szkolenia jest

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie motoryczne do jazdy na nartach. mgr Jakub Saniewski

Przygotowanie motoryczne do jazdy na nartach. mgr Jakub Saniewski Przygotowanie motoryczne do jazdy na nartach. mgr Jakub Saniewski Cechy motoryczne człowieka Szybkość: polega na przemieszczaniu fragmentów ciała, lub też całego ciała w jak najkrótszym czasie, a zatem

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi - 3 - Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi Temat: Lekcja jogi dla początkujących Miejsce: Sala gimnastyczna z nagłośnieniem. Prowadząca: Anna Czernoch Pomoce: Płyta z podkładem muzycznym, maty.

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Instrukcja kalkulatora kosztów i korzyści działań skierowanych na ograniczenie absencji chorobowej, w tym absencji związanej z warunkami pracy

Instrukcja kalkulatora kosztów i korzyści działań skierowanych na ograniczenie absencji chorobowej, w tym absencji związanej z warunkami pracy Instrukcja kalkulatora kosztów i korzyści działań skierowanych na ograniczenie absencji chorobowej, w tym absencji związanej z warunkami pracy Kalkulator składa się z następujących arkuszy: 1. arkuszy

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Wstęp. 1. Definicje kosztów

Wstęp. 1. Definicje kosztów Wstęp Z absencją chorobową wiążą się koszty, które ponoszą zarówno przedsiębiorstwa, jak i państwo. Zgodnie z danymi publikowanymi przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydatki na absencję chorobową w ramach

Bardziej szczegółowo

Poźniak Ewa, Aneta Mielnik. Podmioty Ratownicze w Systemie Bezpieczeństwa Państwa Sanok 24 25. 10. 2013 r.

Poźniak Ewa, Aneta Mielnik. Podmioty Ratownicze w Systemie Bezpieczeństwa Państwa Sanok 24 25. 10. 2013 r. Poźniak Ewa, Aneta Mielnik Podmioty Ratownicze w Systemie Bezpieczeństwa Państwa Sanok 24 25. 10. 2013 r. Cel badań- określenie zagrożeń występujących w pracy ratowników medycznych. Materiał - badania

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ORZECZENIA USTALAJĄCE PROCENTOWY USZCZERBEK NA ZDROWIU WYDANE W 2012 ROKU Warszawa 2013 Opracowała Akceptowała Agnieszka Sikora

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY

Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY Szkoła Zdrowia Publicznego Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera 90-950 Łódź, ul. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus 8 Studium podyplomowe ZARZĄDZANIE ZDROWIEM I BEZPIECZEŃSTWEM W MIEJSCU PRACY Program

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: GŁÓWNY KSIĘGOWY

OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: GŁÓWNY KSIĘGOWY porządzono dnia, 15.11.2011r. OCENA RYZYKA ZAWODOWEGO na stanowisku: GŁÓWNY KIĘGOWY 1. NAZWA I ADRE ZAKŁADU PRACY OŚRODEK POMOCY POŁECZNEJ 76-248 Dębnica Kaszubska, ul. Zjednoczenia 26 2. NAZWA TANOWIKA

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zespołów bólowych pleców i kręgosłupa wśród lekarzy dentystów

Profilaktyka zespołów bólowych pleców i kręgosłupa wśród lekarzy dentystów Materiały edukacyjne z Czerwcowej sesji stomatologicznej Okręgowej Izby Lekarskiej w Warszawie, 07 czerwca 2014 Profilaktyka zespołów bólowych pleców i kręgosłupa wśród lekarzy dentystów Michał Prawda

Bardziej szczegółowo

ERGONOMIA W ŻYCIU CODZIENNYM I PRACY ZAWODOWEJ

ERGONOMIA W ŻYCIU CODZIENNYM I PRACY ZAWODOWEJ ERGONOMIA W ŻYCIU CODZIENNYM I PRACY ZAWODOWEJ Robotni ludzie dźwigają jako bydlęta, czego się z słusznym politowaniem napatrzył, zwłaszcza przy dozorcach niebacznych, którzy ludzi słabych i chorych zwykli

Bardziej szczegółowo

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce.

W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. W związku z przypadającym w dniu 8 marca Dniem Kobiet postanowiliśmy przyjrzed się zawodowej sytuacji pao w Polsce. Mimo, że pozycja kobiet na rynku pracy w Polsce stale się poprawia, to wciąż widoczne

Bardziej szczegółowo

Przykładowy szkolny plan nauczania /przedmiotowe kształcenie zawodowe/

Przykładowy szkolny plan nauczania /przedmiotowe kształcenie zawodowe/ Przykładowy szkolny plan nauczania /przedmiotowe kształcenie zawodowe/ Typ szkoły: szkoła policealna dla dorosłych /zaoczna/ 1,5 - roczny okres nauczania Zawód: Technik bezpieczeństwa i higieny pracy;

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU AUDYTU DLA DZIAŁÓW ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ, KTÓRYMI KIERUJE MINISTER INFRASTRUKTURY

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU AUDYTU DLA DZIAŁÓW ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ, KTÓRYMI KIERUJE MINISTER INFRASTRUKTURY Załącznik do Uchwały Nr 1/2011 Komitetu Audytu z dnia 14 lutego 2011 r. w sprawie przyjęcia Sprawozdania z realizacji zadań Komitetu Audytu w roku 2010 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU

Bardziej szczegółowo

Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska roboczego

Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska roboczego mgr inż.władysław Stachowski Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechnika Gdańska Gdańsk, ul Narutowicza 11/12 tel 347-28-99 e-mail wst@zie.pg.gda.pl Wstę p Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka zawodowego może być prosta

Ocena ryzyka zawodowego może być prosta Ocena ryzyka zawodowego może być prosta wystarczy tylko pięć kroków, by wykonać ją właściwie! Co to jest ryzyko zawodowe? Mówiąc najprościej, ryzyko zawodowe oznacza prawdopodobieństwo, z jakim ktoś może

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SOCJALNEJ

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SOCJALNEJ Dz.U.98.148.973 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SOCJALNEJ z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe. (Dz. U. z dnia 10

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo