Algebra. Wykłady dla Studiów Doktoranckich. Kazimierz Szymiczek

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Algebra. Wykłady dla Studiów Doktoranckich. Kazimierz Szymiczek"

Transkrypt

1 Algebra Wykłady dla Studiów Doktoranckich Kazimierz Szymiczek

2 Spis treści Przedmowa v 1 Grupy Grupy, podgrupy, homomorfizmy Definicja i przykłady grup Podgrupy i warstwy Podgrupy normalne Homomorfizmy Automorfizmy wewnętrzne Twierdzenie Jordana-Höldera Działanie grupy na zbiorze Działanie grupy przez automorfizmy wewnętrzne Zastosowania w teorii grup skończonych Iloczyn prosty i półprosty grup Iloczyny wewnętrzne Iloczyny zewnętrzne Iloczyn prosty Iloczyn półprosty Holomorf grupy Grupy wolne i kody genetyczne grup Monoidy wolne Grupy wolne Własność uniwersalna grupy wolnej Kod genetyczny grupy Zadania Pierścienie Podstawowe pojęcia Homomorfizmy i ideały Ideały w pierścieniach przemiennych Ideały pierwsze i maksymalne Rozszerzenie i zwężenie ideału Twierdzenie chińskie o resztach Elementy nilpotentne i dzielniki zera Pierścienie ułamków i lokalizacja Konstrukcja i

3 ii SPIS TREŚCI Własność uniwersalna Ideały pierścienia ułamków Zadania Moduły Definicje i przykłady Operacje na modułach Homomorfizmy modułów Rozszczepialne ciągi dokładne Moduły wolne Moduły projektywne Bazy dualne modułów projektywnych Moduły projektywne nad pierścieniami lokalnymi Bimoduły i reprezentacje pierścieni Iloczyn tensorowy modułów Rozszerzenie pierścienia skalarów Zadania Moduły nad pierścieniami ideałów głównych Moduły torsyjne Moduły skończenie generowane Grupy abelowe Grupy abelowe wolne Grupa abelowa wolna jako składnik prosty grupy abelowej.. 98 Generatory i relacje Skończenie generowane grupy abelowe Skończenie generowane beztorsyjne grupy abelowe Skończenie generowane mieszane grupy abelowe Torsyjne grupy abelowe Skończone grupy abelowe Zadania Kategorie Obiekty i morfizmy Monomorfizmy i epimorfizmy Iloczyny obiektów kategorii Sumy obiektów kategorii Funktory Transformacja naturalna funktorów Naturalna równoważność funktorów Funktory sprzężone Funktor K Grupa Grothendiecka Funktor K K teoria Zadania

4 SPIS TREŚCI iii 6 Pierścienie noetherowskie Moduły i pierścienie noetherowskie Moduły noetherowskie Pierścienie noetherowskie Moduły i pierścienie artinowskie Rozkład prymarny Ideały prymarne Radykał ideału Nota bibliograficzna Pierścienie Dedekinda Wymiar pierścienia Elementy całkowite nad pierścieniem Pierścienie Dedekinda Inna charakteryzacja pierścieni Dedekinda Pierścienie liczb algebraicznych całkowitych Zadania Afiniczne rozmaitości algebraiczne Zbiory algebraiczne i ich ideały Topologia Zariskiego Rozmaitości algebraiczne Twierdzenie Hilberta o zerach Zastosowania twierdzenia Hilberta o zerach Rozkład prymarny ideałów i rozkład zbioru algebraicznego na sumę rozmaitości Ideały maksymalne pierścienia wielomianów Ideały radykalne Ciało funkcji wymiernych na rozmaitości Pierścień funkcji wielomianowych na zbiorze algebraicznym Kategoria afinicznych zbiorów algebraicznych Zbiory algebraiczne określone nad podciałem Punkty K wymierne Ciało funkcji wymiernych na rozmaitości Wymiar rozmaitości Nieosobliwość rozmaitości Zadania Algebra endomorfizmów K algebry: definicje i przykłady Algebry z dzieleniem i algebry proste Centralność i prostota algebry endomorfizmów Wielomian minimalny endomorfizmu Endomorfizmy odwracalne Rząd endomorfizmu Podobieństwo endomorfizmów Zadania

5 iv SPIS TREŚCI 9 Algebra liniowa: Triangularyzacja i diagonalizacja Wartości własne endomorfizmu Endomorfizmy diagonalizowalne Postać kanoniczna trójkątna Diagonalizacja Zadania Algebra liniowa: Postacie kanoniczne Struktura K[X] modułu V τ Rozkład prymarny modułu V τ Rozkład modułu V τ na sumę prostą podmodułów cyklicznych Endomorfizmy nilpotentne Postać kanoniczna Jordana Jednoznaczność postaci kanonicznej Jordana Postać kanoniczna Jordana Postać kanoniczna Jednoznaczność postaci kanonicznej Wielomian charakterystyczny, wyznacznik, ślad Wielomian charakterystyczny Wyznacznik endomorfizmu Wyznacznik macierzy Ślad endomorfizmu Postać kanoniczna Frobeniusa Podprzestrzenie cykliczne Postać kanoniczna wymierna Jednoznaczność postaci kanonicznej Rozmaitości o endomorfizmach Podobieństwo przy zwężaniu ciała Charakteryzacja endomorfizmów nilpotentnych Transponowanie macierzy Zadania

6 Przedmowa Sometimes one has to say difficult things, but one ought to say them as simply as one knows how. G. H. Hardy Program studiów doktoranckich w Uniwersytecie Śląskim przewiduje wykłady z czterech podstawowych dyscyplin matematycznych. Wykłady te są adresowane do wszystkich uczestników studiów doktoranckich i mają ustanowić pewien minimalny standard wykształcenia matematycznego wszystkich doktorów, niezależnie od ich specjalizacji naukowej. W związku z tym programy tych wykładów przewidują jedynie hasła o ogólnym znaczeniu i unikają problematyki ważnej jedynie dla specjalistów. Niniejszy skrypt jest zapisem takiego wykładu z algebry w roku akademickim v

7 Rozdział 1 Grupy Ostatnie zmiany r. 1.1 Grupy, podgrupy, homomorfizmy Rozpoczniemy od przypomnienia podstawowych pojęć i faktów z teorii grup, występujących w kursowym uniwersyteckim wykładzie algebry. Następujące książki będą przydatne w odświeżaniu tych wiadomości: [BB] A. Białynicki-Birula, Zarys algebry. PWN Warszawa [H] I. N. Herstein, Topics in Algebra. 2nd edition. Wiley, New York [KM] M. I. Kargapołow, J. I. Mierzliakow, Podstawy teorii grup. PWN Warszawa [L] S. Lang, Algebra. PWN Warszawa [S] K. Szymiczek, Zbiór zadań z teorii grup. PWN Warszawa Definicja i przykłady grup Półgrupą nazywamy system złożony ze zbioru S i określonego w tym zbiorze łącznego działania binarnego. Monoidem nazywamy półgrupę z jedynką (elementem neutralnym). Grupą nazywamy monoid, w którym każdy element ma element odwrotny. Inne definicje: zob. [S], zad. 051, 053, niezależność aksjomatów: zad Przykład (a) Grupa symetryczna S(X) zbioru X. Jej elementami są bijekcje ϕ : X X, natomiast działaniem jest superpozycja bijekcji: dla ϕ, ψ S(X) odwzorowanie ϕ ψ : X X działa następująco: (ϕ ψ)(x) = ϕ(ψ(x)) dla każdego x X. Gdy zbiór X jest skończony, grupę S(X) nazywa się grupą permutacji zbioru X i oznacza S(n) (lub S n ), gdzie n jest liczbą elementów zbioru X. (b) Grupa funkcji M(X, G) określonych na zbiorze X o wartościach w grupie G. Dla dwóch funkcji f, g : X G ich iloczyn definiujemy jako funkcję fg : X G taką, że (fg)(x) = f(x) g(x) dla każdego x X (po prawej stronie mamy iloczyn dwóch elementów grupy G). (c) Pełna grupa liniowa GL(n, F ) składa się z wszystkich odwracalnych macierzy 1

8 2 ROZDZIAŁ 1. GRUPY kwadratowych stopnia n o elementach z ciała F. Specjalna grupa liniowa SL(n, F ) składa się z wszystkich macierzy kwadratowych stopnia n o elementach z ciała F, których wyznacznik jest równy 1. (d) Grupa kwaternionów Quat. W grupie SL(2, C) weźmy macierze A = [ 0 i i 0 ], B = [ Wtedy A 4 = B 4 = I, A 2 = B 2, BAB 1 = A 1 i równości te pozwalają stwierdzić, że następujących 8 macierzy I, A, A 2, A 3, B, AB, A 2 B, A 3 B tworzy grupę. Nazywamy ją grupą kwaternionów i oznaczamy Quat lub Q. (e) Grupa diedralna D(n). W grupie permutacji S(n) weźmy permutacje ( ) n x = (12... n), y =. n n Sprawdzamy, że x n = y 2 = 1, yxy 1 = x 1. Równości te pozwalają stwierdzić, że 2n permutacji 1, x,..., x n 1, y, xy,..., x n 1 y tworzy grupę. Nazywamy ją grupą diedralną i oznaczamy D(n) (lub D n ). Grupę tę nazywa się także grupą izometrii n kąta foremnego, gdyż numerując wierzchołki n kąta foremnego liczbami 1, 2,..., n stwierdzamy, że x i y, a także każdy element grupy D(n), można zinterpretować jako izometrię tego n kąta. Faktycznie są to wszystkie izometrie n kąta foremnego. Obszerną listę przykładów można znaleźć w [S], zad Podgrupy i warstwy Podgrupą H grupy G nazywamy podzbiór grupy G zamknięty ze względu na działanie grupowe (jeśli a, b H, to także ab H), który sam jest grupą ze względu na działanie będące zacieśnieniem działania na G do H. Piszemy wtedy H < G. H < G wtedy i tylko wtedy, gdy spełniony jest warunek: x, y H xy 1 H. Łatwo stwierdzić, że część wspólna dowolnej rodziny podgrup grupy G jest podgrupą grupy G. W szczególności, jeśli A jest podzbiorem grupy G, to część wspólna wszystkich podgrup grupy G zawierających zbiór A jest podgrupą grupy G. Nazywamy ją podgrupą generowaną przez zbiór A i oznaczamy A. Na przykład, grupa kwaternionów Quat jest podgrupą grupy SL(2, C) generowaną przez macierze A, B z przykładu 1.1.1(d). Podobnie, grupa diedralna D(n) jest podgrupą S(n) generowaną przez permutacje x, y z przykładu 1.1.1(e), zatem w grupie S(n) mamy x, y = D(n). Dla podzbiorów A i B grupy G określamy ich iloczyn kompleksowy A B := {a b G : a A, b B}. ].

9 1.1. GRUPY, PODGRUPY, HOMOMORFIZMY 3 Dla każdych trzech podzbiorów A, B, C grupy G mamy (A B) C = A (B C). Jeśli A i B są podgrupami grupy G, to iloczyn AB jest podgrupą grupy G wtedy i tylko wtedy gdy AB = BA. Warstwą lewostronną grupy G względem podgrupy H wyznaczoną przez element a G nazywamy zbiór ah := {a} H = {ah G : h H}. Podobnie definiuje się warstwę prawostronną Ha := {ha G : h H}. Każda warstwa grupy G względem podgrupy H jest równoliczna z podgrupą H. Mianowicie odwzorowania H ah, h ah oraz H Ha, h ha są bijekcjami. Jeśli dwie warstwy lewostronne ah i bh mają choć jeden element wspólny, to są identyczne: ah = bh. Podobnie dla warstw prawostronnych. Ponieważ każdy element a G należy do dokładnie jednej warstwy ah grupy G względem podgrupy H i różne warstwy są rozłączne, grupę G można przedstawić jako sumę mnogościową parami rozłącznych warstw G = i I a i H. Łatwo sprawdzić, że odwzorowanie ah Ha 1 jest bijekcją pomiędzy zbiorem warstw lewostronnych i zbiorem warstw prawostronnych grupy G względem podgrupy H. Zatem zbiory te są równoliczne a ich wspólną moc nazywa się indeksem podgrupy H w grupie G. Zbiór parami rozłącznych warstw lewostronnych a i H oznacza się G : H. Moc G : H zbioru warstw G : H, czyli moc zbioru I, jest więc indeksem podgrupy H w grupie G. Rozkład grupy G na sumę mnogościową parami rozłącznych warstw wraz z faktem, że każde dwie warstwy grupy względem tej samej podgrupy są równoliczne, prowadzi natychmiast do twierdzenia Lagrange a mówiącego, że dla grupy skończonej G i jej dowolnej podgrupy H mamy G : H H = G. Łatwo też zauważyć uogólnienie: dla grupy skończonej G, jeśli K < H < G, to Podgrupy normalne G : H H : K = G : K. Podgrupa H grupy G nazywa się podgrupą normalną, jeśli ah = Ha a G. Piszemy wtedy H G. Zob. [S], zad. 213, gdzie podanych jest 10 innych warunków definiujących podgrupę normalną. Dwie podstawowe obserwacje:

10 4 ROZDZIAŁ 1. GRUPY 1. Jeśli H G i K < G, to HK = KH i wobec tego HK jest podgrupą grupy G. A więc iloczyn kompleksowy dowolnej podgrupy normalnej i dowolnej podgrupy grupy G jest podgrupą grupy G. 2. Jeśli H G oraz a, b G, to ah bh = a(hb)h = a(bh)h = abhh = abh. A więc iloczyn kompleksowy dwóch warstw względem podgrupy normalnej H jest znów warstwą względem H. Zbiór G : H wszystkich warstw ah grupy G względem podgrupy normalnej H oznacza się G/H. Zbiór G/H z kompleksowym mnożeniem warstw jest grupą (z jedynką H). Nazywa się ją grupą ilorazową grupy G względem podgrupy normalnej H. Przykład Jeśli grupa G jest abelowa, to każda podgrupa H grupy G jest podgrupą normalną. W dowolnej grupie G jej centrum Z(G) = {a G : ag = ga g G} jest podgrupą normalną w G. W pełnej grupie liniowej GL(n, K) stopnia n nad ciałem K centrum składa się z wszystkich macierzy skalarnych ai, gdzie a K oraz I jest macierzą jednostkową stopnia n (zob. [S], zad. 288). Mamy także SL(n, K) GL(n, K). Dla A GL(n, K) warstwa A SL(n, K) składa się z wszystkich macierzy grupy GL(n, K), których wyznacznik jest równy det A. Komutantem grupy G nazywa się podgrupę [G, G] grupy G generowaną przez zbiór wszystkich komutatorów, czyli elementów postaci [a, b] := a 1 b 1 ab, gdzie a, b są dowolnymi elementami G. W grupie abelowej G mamy [a, b] = 1 dla każdych a, b G, zatem także [G, G] = 1. Natomiast w grupie nieabelowej G jej komutant [G, G] jest zawsze nietrywialną podgrupą grupy G. Ponadto, [G, G] G dla każdej grupy G. Łatwo stwierdzić, że grupa ilorazowa G/[G, G] jest abelowa. Grupę G {1} nazywa się prostą, jeśli podgrupa jednostkowa E = {1} oraz cała grupa G są jedynymi podgrupami normalnymi w G. Przykład (a) Na podstawie twierdzenia Lagrange a, jeśli rząd grupy G jest liczbą pierwszą, to grupa G nie posiada właściwych podgrup i tym bardziej nie posiada właściwych podgrup normalnych, jest zatem grupą prostą. A więc grupy reszt Z p, gdzie p jest liczbą pierwszą, są proste. (b) W kursowym wykładzie algebry dowodzi się także, że grupy alternujące A n (grupy permutacji parzystych) dla n 5 są grupami prostymi. (c) Jeszcze jedną serię nieskończoną skończonych grup prostych otrzymuje się jako grupy ilorazowe specjalnych grup liniowych. Grupa SL(n, K) ma centrum złożone z macierzy skalarnych o wyznaczniku 1, a więc Z(SL(n, K)) = {ai : a K, a n = 1}. Grupa ilorazowa SL(n, K)/Z(SL(n, K)) nazywa się rzutową grupą specjalną stopnia n nad ciałem K i oznacza się ją PSL(n, K). Można udowodnić, że dla każdego ciała K, które ma co najmniej 4 elementy i dla każdej liczby naturalnej n 2 grupa PSL(n, K) jest prosta (zob. [KM], str. 125).

11 1.1. GRUPY, PODGRUPY, HOMOMORFIZMY Homomorfizmy Homomorfizmem grupy G w grupę G nazywamy każde odwzorowanie h : G G takie, że h(ab) = h(a)h(b) dla każdych a, b G. Jeśli f : G G jest także homomorfizmem grup, to złożenie f h : G G jest także homomorfizmem grup. Często zamiast f h będziemy w takiej sytuacji pisać po prostu fh. Obrazem im h homomorfizmu h : G G nazywamy obraz h(g) grupy G w grupie G. Jest to podgrupa grupy G. Jądrem ker h homomorfizmu h nazywamy zbiór h 1 (1 ), czyli zbiór tych elementów grupy G, których obrazem poprzez h jest jedynka 1 G grupy G. Łatwo sprawdza się, że ker h jest podgrupą grupy G. Jeśli h : G G jest homomorfizmem, to dla każdego a G Zatem ker h jest podgrupą normalną grupy G. Dla dowodu (1.1) zauważmy, że ker h a = h 1 (h(a)) = a ker h. (1.1) h 1 (h(a)) = {b G : h(b) = h(a)} = {b G : a 1 b ker h} = {b G : b a ker h} = a ker h. Ponieważ h(a) = h(b) pociąga również ba 1 ker h, czyli b ker h a, więc także ker h a = h 1 (h(a)). Formułę (1.1) łatwo uogólnimy w następujący sposób: dla dowolnego niepustego podzbioru A grupy G Rzeczywiście, h 1 (h(a)) = ker h A = h 1 (h(a)) = A ker h. (1.2) a A h 1 (h(a)) = a A a ker h = A ker h i podobnie otrzymamy drugą część równości (1.2). Z równości (1.2) otrzymujemy teraz ker h < H < G h 1 (h(h)) = H (1.3) dla dowolnego homomorfizmu h : G G. Jeśli homomorfizm h jest odwzorowaniem różnowartościowym (injektywnym), to dla każdego a G zbiór h 1 (h(a)) jest jednoelementowy. A więc na podstawie (1.1) homomorfizm h jest injektywny wtedy i tylko wtedy gdy ker h = {1}. Definicja Homomorfizm grup h : G G nazywa się monomorfizmem kategoryjnym grupy G w grupę G jeśli dla dowolnej grupy K i homomorfizmów f 1, f 2 : K G mamy następującą implikację: hf 1 = hf 2 f 1 = f 2.

12 6 ROZDZIAŁ 1. GRUPY Homomorfizmy występujące w tej definicji wygodnie jest zapisać w postaci następującego diagramu: f 1 K G h G f 2 K Rozważymy teraz własność homomorfizmów dualną w stosunku do kategoryjnej monomorficzności. Dualność ta polega na tym, że w definicji zmieniamy kierunki działania wszystkich homomorfizmów. Definicja Homomorfizm grup h : G G nazywa się epimorfizmem kategoryjnym grupy G w grupę G jeśli dla dowolnej grupy K i homomorfizmów f 1, f 2 : G K mamy następującą implikację: hf 1 hf 2 f 1 h = f 2 h f 1 = f 2. Homomorfizmy występujące w tej definicji tworzą następujący diagram: K f 1 f 1 h G h G f 2 K f 2 h Stwierdzenie Jeśli homomorfizm grup h : G G jest odwzorowaniem injektywnym, to h jest monomorfizmem kategoryjnym grupy G w grupę G. Jeśli homomorfizm grup h : G G jest odwzorowaniem surjektywnym, to h jest epimorfizmem kategoryjnym grupy G w grupę G. Dowód. W oznaczeniach definicji zakładamy, że a K oraz hf 1 = hf 2. Wtedy h(f 1 (a)) = (hf 1 )(a) = (hf 2 )(a) = h(f 2 (a)). Jeśli h jest odwzorowaniem injektywnym, to stąd otrzymujemy f 1 (a) = f 2 (a). Wobec tego f 1 = f 2. Podobnie, w oznaczeniach definicji zakładamy, że a G oraz f 1 h = f 2 h. Jeśli h jest odwzorowaniem surjektywnym, to istnieje b G taki, że a = h(b). Wobec tego f 1 (a) = f 1 (h(b)) = (f 1 h)(b) = (f 2 h)(b) = f 2 (h(b)) = f 2 (a). Stąd f 1 = f 2.

13 1.1. GRUPY, PODGRUPY, HOMOMORFIZMY 7 Injektywny homomorfizm grup h : G G nazywa się zwykle monomorfizmem, zaś homomorfizm surjektywny nazywa się epimorfizmem. Tak więc każdy monomorfizm grup jest monomorfizmem kategoryjnym i każdy epimorfizm grup jest epimorfizmem kategoryjnym. Można pokazać, że twierdzenia odwrotne są także prawdziwe i w związku z tym nie ma konieczności rozróżniania morfizmów grupowych i kategoryjnych. W rozdziale 5 dyskutujemy ten problem w pełnej ogólności. Homomorfizm, który jest równocześnie monomorfizmem i epimorfizmem nazywa się izomorfizmem. Najważniejszym przykładem homomorfizmu grup jest homomorfizm kanoniczny κ : G G/H, gdzie H jest dowolną podgrupą normalną grupy G. Jest on określony następująco: κ(a) = ah dla a G. Jest to epimorfizm oraz ker κ = H. A więc każda podgrupa normalna H grupy G jest jądrem pewnego homomorfizmu grupy G w odpowiednio dobraną grupę G (na przykład na grupę ilorazową G/H). Sformułujemy teraz trzy podstawowe twierdzenia o homomorfizmach grup. Twierdzenie (Twierdzenie o faktoryzacji.) Jeśli h : G G jest homomorfizmem grup, J := ker h oraz κ : G G/J jest homomorfizmem kanonicznym, to istnieje dokładnie jeden monomorfizm h : G/J G taki, że h = h κ, a więc taki, że następujący diagram jest przemienny: h G G κ G/J Homomorfizm h definiuje się kładąc h (aj) = h(a) dla a G. Z tego twierdzenia wynika, że każdy homomorfizm h : G G ma rozkład postaci h G κ G/J h im h j G, gdzie κ jest homomorfizmem kanonicznym, h jest izomorfizmem oraz j jest włożeniem. Innym bardzo użytecznym faktem jest następujący wniosek. Wniosek Jeśli h : G G jest epimorfizmem grup, to homomorfizm h jest izomorfizmem i wobec tego G/ ker h = G. Uwaga Twierdzenie o faktoryzacji można sformułować w następującej nieco ogólniejszej formie. Niech H będzie podgrupą normalną grupy G i niech h : G G będzie homomorfizmem grup. Jeśli H ker h, to istnieje dokładnie jeden homomorfizm h : G/H G taki, że h = h κ, gdzie κ : G G/H jest homomorfizmem kanonicznym. Ponadto, jeśli H = ker h, to h jest monomorfizmem. Założenie, że H ker h pozwala określić h formułą h (ah) = h(a). Rzeczywiście, jeśli ah = bh, to a 1 b H ker h, skąd wynika, że h(a) = h(b). Ponadto, jeśli H = ker h, to h(a) = 1 pociąga ah = H, zatem h jest monomorfizmem.

14 8 ROZDZIAŁ 1. GRUPY Dla grupy G symbolami Sub G i NSub G oznaczamy odpowiednio zbiór wszystkich podgrup grupy G i zbiór wszystkich podgrup normalnych grupy G. Jeśli H jest podgrupą grupy G, to Sub H G i NSub H G oznaczają odpowiednio zbiór wszystkich podgrup grupy G zawierających podgrupę H i zbiór wszystkich podgrup normalnych grupy G zawierających podgrupę H. Twierdzenie (Twierdzenie o odpowiedniości.) Niech h : G G będzie epimorfizmem grup. Wtedy przyporządkowanie h : Sub J G Sub G, h (H) = h(h) każdej podgrupie H grupy G zawierającej jądro J = ker h jej obrazu h(h) w grupie G jest bijekcją taką, że h (NSub J G) = NSub G. Ponadto, dla każdej podgrupy normalnej H grupy G zawierającej jądro J = ker h mamy izomorfizm G/H = G /h(h). Dowód. Dla L Sub G mamy h(h 1 (L)) = L, zatem h jest odwzorowaniem surjektywnym. Dla dowodu, że h jest odwzorowaniem injektywnym przypuśćmy, że J < H 1, H 2 < G oraz h(h 1 ) = h(h 2 ). Wtedy na podstawie (1.3) mamy H 1 = h 1 (h(h 1 )) = h 1 (h(h 2 )) = H 2. A więc h jest bijekcją. Niech teraz J < H G (to znaczy H NSub J G). Wtedy dla x G oraz a G takiego, że h(a) = x mamy x h(h) x 1 = h(a) h(h) h(a 1 ) = h(aha 1 ) = h(h). Stąd wynika, że h(h) NSub G. Zatem zacieśnienie h do NSub J G jest injekcją w zbiór NSub G. Pozostaje pokazać, że zacieśnienie to jest surjekcją. Niech więc L NSub G. Dla każdego a G mamy h(a h 1 (L) a 1 ) = h(a) L h(a) 1 = L. Zatem a h 1 (L) a 1 h 1 (L). Stąd wynika już, że h 1 (L) G i wobec h(h 1 (L)) = L odwzorowanie h jest surjekcją. Dla dowodu ostatniej części twierdzenia określamy odwzorowanie h : G G /h(h), h (a) = h(a)h(h). Z łatwością stwierdzamy, że h jest epimorfizmem grup. Ponadto, ponieważ ker h < H, na podstawie (1.3) mamy ker h = {a G : h(a) h(h)} = h 1 (h(h)) = H. Zatem istnienie izomorfizmu G/H = G /h(h) wynika z wniosku Wniosek Jeśli H G, to homomorfizm kanoniczny κ : G G/H indukuje bijekcję κ : Sub H G Sub G/H taką, że κ (NSub H G) = NSub G/H.

15 1.1. GRUPY, PODGRUPY, HOMOMORFIZMY 9 Wniosek Jeśli K G, H G i K < H, to K H (a) H/K G/K, (b) (G/K)/(H/K) = G/H. oraz Dowód. Rozpatrzmy homomorfizm kanoniczny κ : G G/K =: G. Wtedy na podstawie wniosku mamy κ(h) = H/K G/K, oraz na podstawie twierdzenia otrzymujemy G/H = G /κ(h) = (G/K)/(H/K). Bardziej bezpośredni dowód otrzymamy rozpatrując odwzorowanie G/K G/H, gk gh. Jest to epimorfizm z jądrem H/K. Izomorfizm w części (b) wniosku otrzymujemy przez zastosowanie wniosku Twierdzenie (Twierdzenie o izomorfizmie.) Jeśli H G, K < G, to (a) H K K, (b) HK/H = K/H K. Dowód. Przede wszystkim HK < G, gdyż z założeń wynika, że HK = KH, a to wystarcza by iloczyn dwóch podgrup grupy G był jej podgrupą. H jest podgrupą normalną w G, zatem jest także podgrupą normalną w HK. Dla dowodu twierdzenia rozważamy homomorfizm K HK/H, k kh. Jest to epimorfizm i ma jądro K H skąd wobec wniosku otrzymujemy (b) Automorfizmy wewnętrzne Automorfizmem grupy G nazywamy każdy izomorfizm α : G G. Zbiór Aut G wszystkich automorfizmów grupy G jest podgrupą grupy symetrycznej S(G) zbioru G. Dla każdego elementu a G definiujemy odwzorowanie i a : G G, i a (x) = axa 1. Łatwo sprawdza się, że i a Aut G. Automorfizm i a nazywa się automorfizmem wewnętrznym grupy G. Dla a, b G mamy i a i b = i ab oraz i 1 a = i a 1. Stąd wynika, że automorfizmy wewnętrzne tworzą podgrupę w grupie automorfizmów grupy G. Nazywamy ją grupą automorfizmów wewnętrznych grupy G i oznaczamy Inn G. Odwzorowanie G Inn G, a i a jest epimorfizmem grup. Jądrem tego epimorfizmu jest podgrupa normalna {a G : i a = id G } = {a G : ax = xa x G} = Z(G). Na podstawie wniosku mamy zatem izomorfizm gdzie Z(G) jest centrum grupy G. Inn G = G/Z(G),

16 10 ROZDZIAŁ 1. GRUPY Twierdzenie Jordana-Höldera Jeśli H G i grupa G/H nie jest prosta, to na podstawie wniosku istnieje podgrupa K grupy G różna od H i G taka, że H K G. Podobnie, jeśli grupa K/H nie jest prosta (lub gdy G/K nie jest prosta), to istnieje podgrupa K 1 grupy K różna od H i K taka, że H K 1 K (istnieje podgrupa K 2 grupy G różna od K i G taka, że K K 2 G). Kontynuując to postępowanie dla grupy skończonej G skonstruujemy ciąg podnormalny H 0 = E H 1 H k 1 G = H k (1.4) którego faktory H i+1 /H i są grupami prostymi dla i = 0, 1,..., k 1. Taki ciąg podnormalny grupy G nazywa się ciągiem kompozycyjnym grupy G a liczba k nazywa się długością ciągu kompozycyjnego (1.4). Każda grupa skończona posiada więc przynajmniej jeden ciąg kompozycyjny, ale jak sugeruje konstrukcja przedstawiona powyżej, grupa mająca wiele podgrup normalnych będzie na ogół miała wiele ciągów kompozycyjnych. Podstawowe pytania jakie się nasuwają są następujące: (a) Czy grupa skończona może mieć ciągi kompozycyjne o różnych długościach? (b) Czy faktory proste ciągu kompozycyjnego są wyznaczone jednoznacznie (z dokładnością do izomorfizmu) przez grupę G, czy też zależą od ciągu kompozycyjnego? Na obydwa te pytania istnieje bardzo satysfakcjonująca odpowiedź znana jako twierdzenie Jordana-Höldera (zob. [L], str.123): Długości wszystkich ciągów kompozycyjnych grupy skończonej są równe. Zbiory faktorów prostych F 1,..., F k oraz G 1,..., G k dowolnych dwóch ciągów kompozycyjnych grupy skończonej G różnią się (z dokładnością do izomorfizmu) co najwyżej porządkiem. Oznacza to, że istnieje permutacja π S(k) taka, że grupy F i oraz G π(i) są izomorficzne dla i = 1,..., k. Z twierdzenia Jordana-Höldera wynika, że jeśli dwie grupy skończone mają różne długości ciągów kompozycyjnych lub jeśli ich ciągi kompozycyjne mają różne zbiory faktorów prostych, to grupy te nie mogą być izomorficzne. Jest to jeden z motywów zainteresowania problemem klasyfikacji skończonych grup prostych. Problem ten polega na charakteryzacji z dokładnością do izomorfizmu wszystkich skończonych grup prostych. Praca nad klasyfikacją skończonych grup prostych trwa już ponad 110 lat (od 1892 roku). Okres największej koncentracji pracy przypadł na lata Wreszcie w roku 1981 ogłoszono że problem został kompletnie rozwiązany. Oceniano, że kompletny dowód twierdzenia klasyfikacyjnego tworzy zestaw co najmniej 500 prac zajmujących co najmniej stronic w profesjonalnych czasopismach matematycznych i napisanych przez około 100 matematyków. Pierwszą próbą objaśnienia twierdzenia klasyfikacyjnego była monografia Daniela Gorensteina Finite simple groups. An introduction to their classification. Plenum Press Pod koniec lat 90-tych znaleziono jednak pewne luki w argumentacji (w 800-stronicowej pracy Masona) i podjęto próbę uratowania twierdzenia klasyfikacyjnego. W 2004 roku ukazały się dwie książki Aschbachera i Smitha pod wspólnym tytułem The classification

17 1.2. DZIAŁANIE GRUPY NA ZBIORZE 11 of quasithin groups (razem ponad 1200 stronic), które według przekonania autorów definitywnie usuwają znalezione luki i w ten sposób stanowią ostatnie ogniwo w klasyfikacji skończonych grup prostych (zob. informację bibliograficzną w Notices of the AMS Vol. 51 No. 8 (2004), p. 977). Jednakże kompletny dowód twierdzenia klasyfikacyjnego nie jest jeszcze napisany i ciągle istnieją wątpliwości, czy nie pojawią się luki trudne do uzupełnienia. Trwa realizacja programu Gorensteina, Lyonsa i Solomona przedstawienia głównych części dowodu twierdzenia klasyfikacyjnego. W latach opublikowano 6 monografii w wydawnictwie American Mathematical Society, ale program ten jest jeszcze daleki od finalizacji. Autorzy tego projektu przewidują, że uda im się napisać kompletny dowód twierdzenia klasyfikacyjnego w serii monografii, które w sumie będą miały około 3000 do 4000 stronic tekstu. Zapowiedź autorów w pierwszym tomie serii brzmi dość skromnie: It is our purpose in these monographs to prove the following theorem: Classification Theorem. Every finite simple group is cyclic of prime order, an alternating group, a finite simple group of Lie type, or one of the twenty-six sporadic finite simple groups. Historię całego przedsięwzięcia przedstawia interesująco praca Ronalda Solomona A brief history of the classification of the finite simple groups, Bulletin of the Amer. Math. Soc. Vol. 38 (2001), pp Sytuację po ukazaniu się książek Aschbachera i Smitha opisuje Micheal Aschbacher w artykule The status of the classification of finite simple groups, Notices of the Amer. Math. Soc. Vol. 51, No. 7 (2004), pp Powracając do ciągu kompozycyjnego (1.4), jeśli faktory tego ciągu są abelowe (a więc izomorficzne z grupami Z p dla liczb pierwszych p), to grupa G nazywa się grupą rozwiązalną. Wszystkie grupy małych rzędów są rozwiązalne. Najmniejszą grupą skończoną, która nie jest rozwiązalna jest grupa alternująca A 5 rzędu 60. Jest to mianowicie najmniejsza nieabelowa grupa prosta. Żadna nieabelowa grupa prosta G nie jest rozwiązalna, gdyż E G jest jej ciągiem kompozycyjnym i jedyny faktor prosty G/E = G jest grupą nieabelową. Najsławniejszym twierdzeniem o grupach rozwiązalnych jest zapewne twierdzenie Feita i Thompsona z 1963 roku mówiące, że każda grupa skończona rzędu nieparzystego jest rozwiązalna. Wynika stąd w szczególności, że każda nieabelowa skończona grupa prosta ma rząd parzysty. 1.2 Działanie grupy na zbiorze Mówimy, że grupa G działa na zbiorze X jeśli jest dane odwzorowanie takie, że spełnione są dwa warunki: (a) f(gx) = (fg)x dla f, g G, x X, (b) 1x = x dla x X. G X X, (g, x) gx, Uwaga Każdy element g G wyznacza odwzorowanie g zbioru X w siebie g : X X, g (x) = gx.

18 12 ROZDZIAŁ 1. GRUPY Odwzorowanie to jest bijekcją. Injektywność g wynika stąd, że gx = gy g 1 (gx) = g 1 (gy) (g 1 g)x = (g 1 g)y x = y. Natomiast surjektywność g wynika z faktu, że x = g(g 1 x) dla każdego x X. Krótko mówiąc, (g 1 ) jest odwzorowaniem odwrotnym do g. Uwaga Odwzorowanie G S(X), g g jest homomorfizmem grup. Mamy mianowicie (fg) (x) = (fg)x = f(gx) = f (g (x)) = (f g )(x) dla każdych x X, f, g G. Zatem (fg) = f g. Na odwrót, każdy homomorfizm G S(X), g g wyznacza działanie grupy G na zbiorze X poprzez odwzorowanie G X X, (g, x) gx = g (x). Rzeczywiście, dla f, g G mamy f g = (fg) zatem dla dowolnego x X otrzymujemy f(gx) = f(g (x)) = f (g (x)) = (f g )(x) = (fg) (x) = (fg)x, 1x = 1 (x) = x, gdzie 1 jest jedynką grupy S(X). Przyporządkowanie każdemu homomorfizmowi grupy G w grupę symetryczną S(X) zbioru X odpowiadającego mu w ten sposób działania grupy G na zbiorze X ustala wzajemnie jednoznaczną odpowiedniość między homomorfizmami grupy G w grupę S(X) i działaniami grupy G na zbiorze X. W związku z tym działaniem grupy G na zbiorze X można nazwać dowolny homomorfizm G S(X). Przykład Najbardziej naturalnym przykładem działania grupy na zbiorze jest działanie grupy symetrycznej G = S(X) zbioru X na zbiorze X: S(X) X X, (σ, x) σ(x). Odpowiadający temu działaniu homomorfizm G S(X) jest homomorfizmem identycznościowym. Definicja Niech grupa G działa na zbiorze X. Elementy x, y X nazywają się sprzężone, jeśli istnieje g G taki, że y = gx. Piszemy wtedy x y. O elemencie g takim, że y = gx mówimy, że transformuje x na y. Relacja sprzężenia jest relacją równoważnościową w zbiorze X. Definicja Klasę abstrakcji relacji sprzężenia nazywa się orbitą zbioru X, lub G-orbitą zbioru X.

19 1.2. DZIAŁANIE GRUPY NA ZBIORZE 13 G-orbita zbioru X zawierająca element x X ma postać: {y X : y x} = {gx X : g G} =: Gx. Zbiór X można więc przedstawić jako sumę mnogościową rozłącznych orbit: X = Gx i gdzie x i przebiega zbiór reprezentantów orbit zbioru X. Stąd, dla zbioru skończonego X, otrzymujemy X = Gx i. Bardzo ważnym dla zastosowań jest fakt, że liczbę elementów Gx orbity Gx można przedstawić jako indeks pewnej podgrupy grupy G. Przystępujemy do opisu tego przedstawienia. Definicja Niech grupa G działa na zbiorze X. Stabilizatorem elementu x X nazywamy zbiór Stab x = {f G : fx = x}. Łatwo zauważyć, że Stab x jest podgrupą grupy G. Jeśli s Stab x, to dla dowolnego elementu g G mamy (gs)x = g(sx) = gx. A więc każdy element warstwy g Stab x transformuje element x na ten sam element gx. Pokażemy, że poza warstwą g Stab x nie ma w grupie G elementów, które transformują x na gx. Twierdzenie Niech grupa G działa na zbiorze X i niech x X, g G. (a) Jeśli y = gx, to zbiór elementów h G transformujących x na y (tzn. takich, że y = hx ) jest warstwą g Stab x w grupie G. (b) Przyporządkowanie elementowi y = gx Gx zbioru wszystkich elementów h G transformujących x na y jest bijekcją orbity Gx na zbiór warstw G : Stab x. Dowód. (a) wynika z następujących równoważności: gx = hx x = g 1 hx g 1 h Stab x h g Stab x. (b) Na podstawie (a) mamy odwzorowanie Gx G : Stab x, gx {h G : gx = hx} = g Stab x. (1.5) Jest to oczywiście surjekcja (bo g przebiega całą grupę G). Injektywność wynika z następujących równoważności: f Stab x = g Stab x f 1 g Stab x fx = gx. Zatem odwzorowanie (1.5) jest bijekcją. Wniosek Jeśli grupa G działa na zbiorze X, to dla każdego x X, Gx = G : Stab x. W szczególności, jeśli grupa G jest skończona, to liczba elementów w orbicie Gx jest dzielnikiem rzędu grupy G. Wniosek Jeśli grupa skończona G działa na zbiorze skończonym X oraz {x 1,..., x k } jest zbiorem reprezentantów wszystkich orbit zbioru X, to k X = G : Stab x i. i=1 Tę równość nazywa się równaniem klas dla działania grupy G na zbiorze X.

20 14 ROZDZIAŁ 1. GRUPY Działanie grupy przez automorfizmy wewnętrzne Rozpatrujemy działanie grupy G na zbiorze X = G określone następująco: G G G, (g, x) gxg 1 =: x g. Gdybyśmy zachowali oznaczenie gx dla obrazu pary (g, x) w zbiorze X = G, to mielibyśmy gx = gxg 1, co byłoby mylące. Dlatego w tym specjalnym przypadku stosujemy symbolikę wykładniczą i piszemy x g zamiast gx. Zauważmy, że związana z tym działaniem grupy G na G bijekcja g S(G) działa następująco: g (x) = gxg 1 = i g (x) x G. A więc g jest automorfizmem wewnętrznym i g. W związku z tym, opisane wyżej działanie grupy G na G nazywa się działaniem przez automorfizmy wewnętrzne. Orbitę x G = {x g G : g G} = {gxg 1 : g G} nazywa się klasą elementów sprzężonych grupy G. Natomiast stabilizator Stab x = {f G : fxf 1 = x} = {f G : fx = xf} nazywa się centralizatorem elementu x i oznacza Z(x). Dla grupy skończonej G równanie klas przyjmuje następującą postać: k k G = G : Stab x i = G : Z(x i ). i=1 i=1 Tutaj x 1,..., x k są elementami reprezentującymi wszystkie różne klasy elementów sprzężonych grupy G oraz G : Z(x i ) = x G i jest liczbą elementów w klasie elementów sprzężonych z elementem x i. Na szczególną uwagę zasługują klasy jednoelementowe: x G = 1 gx = xg g G x Z(G). A więc klasa jest jednoelementowa wtedy i tylko wtedy gdy jej element należy do centrum Z(G) grupy G. Stąd rozbicie grupy G na rozłączne klasy elementów sprzężonych zapisujemy zwykle w postaci G = Z(G) x G 1 x G r, gdzie elementy x i reprezentują różne klasy elementów sprzężonych oraz x G i > 1 dla i = 1,..., r, a równanie klas r r G = Z(G) + x G i = Z(G) + G : Z(x i ), i=1 i=1 gdzie x i G reprezentują różne klasy elementów sprzężonych oraz G : Z(x i ) > 1 dla i = 1,..., r.

Grupy. Rozdział 1. 1.1 Grupy, podgrupy, homomorfizmy. 1.1.1 Definicja i przykłady grup

Grupy. Rozdział 1. 1.1 Grupy, podgrupy, homomorfizmy. 1.1.1 Definicja i przykłady grup Rozdział 1 Grupy Ostatnie zmiany 24.10.2005 r. 1.1 Grupy, podgrupy, homomorfizmy Rozpoczniemy od przypomnienia podstawowych pojęć i faktów z teorii grup, występujących w kursowym uniwersyteckim wykładzie

Bardziej szczegółowo

Teoria ciała stałego Cz. I

Teoria ciała stałego Cz. I Teoria ciała stałego Cz. I 1. Elementy teorii grup Grupy symetrii def. Grupy Zbiór (skończony lub nieskończony) elementów {g} tworzy grupę gdy: - zdefiniowana operacja mnożenia (złożenia) g 1 g 2 = g 3

Bardziej szczegółowo

1 Określenie pierścienia

1 Określenie pierścienia 1 Określenie pierścienia Definicja 1. Niech P będzie zbiorem, w którym określone są działania +, (dodawanie i mnożenie). Mówimy, że struktura (P, +, ) jest pierścieniem, jeżeli spełnione są następujące

Bardziej szczegółowo

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1 4. Wykład 4: Grupy rozwiązalne i nilpotentne. Definicja 4.1. Niech (G, ) będzie grupą. Wówczas (1) ciąg podgrup grupy G zdefiniowany indukcyjnie wzorami G (0) = G, G (i) =[G (i 1),G (i 1) ], dla i N nazywamy

Bardziej szczegółowo

1. Określenie pierścienia

1. Określenie pierścienia 1. Określenie pierścienia Definicja 1. Niech P będzie zbiorem, w którym określone są działania +, (dodawanie i mnożenie). Mówimy, że struktura (P, +, ) jest pierścieniem, jeżeli spełnione są następujące

Bardziej szczegółowo

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a);

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a); Ciała i wielomiany 1 Ciała i wielomiany 1 Definicja ciała Niech F będzie zbiorem, i niech + ( dodawanie ) oraz ( mnożenie ) będą działaniami na zbiorze F. Definicja. Zbiór F wraz z działaniami + i nazywamy

Bardziej szczegółowo

Działanie grupy na zbiorze

Działanie grupy na zbiorze Działanie grupy na zbiorze Definicja 0.1 Niech (G, ) będzie dowolną grupą oraz X niepustym zbiorem, to odwzorowanie : G X X nazywamy działaniem grupy G na zbiorze X jeślinastępujące warunki są spełnione:

Bardziej szczegółowo

1 Grupy. 1.1 Grupy. (2) dla działania istnieje element neutralny, tzn. istnieje e G taki, że ae = a = ea dla dowolnego a G;

1 Grupy. 1.1 Grupy. (2) dla działania istnieje element neutralny, tzn. istnieje e G taki, że ae = a = ea dla dowolnego a G; 1 Grupy 1.1 Grupy Definicja. Grupą nazywamy niepusty zbiór G z działaniem : G G G, (a, b) ab, spełniającym warunki: (1) działanie jest łączne, tzn. a(bc) = (ab)c dla dowolnych a, b, c G; (2) dla działania

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna

Matematyka dyskretna Matematyka dyskretna Wykład 6: Ciała skończone i kongruencje Gniewomir Sarbicki 24 lutego 2015 Relacja przystawania Definicja: Mówimy, że liczby a, b Z przystają modulo m (co oznaczamy jako a = b (mod

Bardziej szczegółowo

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi.

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi. Grupy. Permutacje 1 1 Definicja grupy Niech G będzie zbiorem. Działaniem na zbiorze G nazywamy odwzorowanie (oznaczane, jak mnożenie, przez ) przyporządkowujące każdej parze uporządkowanej (a, b) G G element

Bardziej szczegółowo

spis treści 1 Zbiory i zdania... 5

spis treści 1 Zbiory i zdania... 5 wstęp 1 i wiadomości wstępne 5 1 Zbiory i zdania............................ 5 Pojęcia pierwotne i podstawowe zasady 5. Zbiory i zdania 6. Operacje logiczne 7. Definicje i twierdzenia 9. Algebra zbiorów

Bardziej szczegółowo

Układy równań i nierówności liniowych

Układy równań i nierówności liniowych Układy równań i nierówności liniowych Wiesław Krakowiak 1 grudnia 2010 1 Układy równań liniowych DEFINICJA 11 Układem równań m liniowych o n niewiadomych X 1,, X n, nazywamy układ postaci: a 11 X 1 + +

Bardziej szczegółowo

Grupy, pierścienie i ciała

Grupy, pierścienie i ciała Grupy, pierścienie i ciała Definicja: Niech A będzie niepustym zbiorem. Działaniem wewnętrznym (lub, krótko, działaniem) w zbiorze A nazywamy funkcję : A A A. Niech ponadto B będzie niepustym zbiorem.

Bardziej szczegółowo

Baza w jądrze i baza obrazu ( )

Baza w jądrze i baza obrazu ( ) Przykład Baza w jądrze i baza obrazu (839) Znajdź bazy jądra i obrazu odwzorowania α : R 4 R 3, gdzie α(x, y, z, t) = (x + 2z + t, 2x + y 3z 5t, x y + z + 4t) () zór ten oznacza, że α jest odwzorowaniem

Bardziej szczegółowo

Wykład 4. Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni.

Wykład 4. Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni. Wykład 4 Określimy teraz pewną ważną klasę pierścieni. Twierdzenie 1 Niech m, n Z. Jeśli n > 0 to istnieje dokładnie jedna para licz q, r, że: m = qn + r, 0 r < n. Liczbę r nazywamy resztą z dzielenia

Bardziej szczegółowo

Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009

Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009 Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009 1. Niech V będzie przestrzenią wektorową nad ciałem K i niech 0 K oraz θ V będą elementem zerowym ciała K i wektorem zerowym przestrzeni V. Posługując

Bardziej szczegółowo

1. R jest grupą abelową względem działania + (tzn. działanie jest łączne, przemienne, istnieje element neutralny oraz element odwrotny)

1. R jest grupą abelową względem działania + (tzn. działanie jest łączne, przemienne, istnieje element neutralny oraz element odwrotny) Rozdział 1 Pierścienie i ideały Definicja 1.1 Pierścieniem nazywamy trójkę (R, +, ), w której R jest zbiorem niepustym, działania + : R R R i : R R R są dwuargumentowe i spełniają następujące warunki dla

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ PIERŚCIENIE, CIAŁA I HOMOMORFIZMY

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ PIERŚCIENIE, CIAŁA I HOMOMORFIZMY ALGEBRA Z GEOMETRIĄ 1/10 PIERŚCIENIE, CIAŁA I HOMOMORFIZMY Piotr M. Hajac Uniwersytet Warszawski Wykład 3, 16.10.2013 Typeset by Jakub Szczepanik. Definicja pierścienia 2/10 Zbiór R wyposażony w dwa działania

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa nad pierścieniami

Algebra liniowa nad pierścieniami Algebra liniowa nad pierścieniami Wykład monograficzny Kazimierz Szymiczek Przedmowa Linear algebra, like motherhood, has become a sacred cow. Irving Kaplansky Niniejszy skrypt jest zapisem wykładu monograficznego

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 5 Grupa ilorazowa, iloczyn prosty, homomorfizm

Wyk lad 5 Grupa ilorazowa, iloczyn prosty, homomorfizm Wyk lad 5 Grupa ilorazowa, iloczyn prosty, homomorfizm 1 Grupa ilorazowa Niech H b edzie dzielnikiem normalnym grupy G. Oznaczmy przez G/H zbiór wszystkich warstw lewostronnych grupy G wzgl edem podgrupy

Bardziej szczegółowo

1 Elementy logiki i teorii mnogości

1 Elementy logiki i teorii mnogości 1 Elementy logiki i teorii mnogości 11 Elementy logiki Notatki do wykładu Definicja Zdaniem logicznym nazywamy zdanie oznajmujące, któremu przysługuje jedna z dwu logicznych ocen prawda (1) albo fałsz

Bardziej szczegółowo

B jest liniowo niezależny V = lin (B) 1. Układ pusty jest bazą przestrzeni trywialnej {θ}. a i v i = i I. b i v i, (a i b i ) v i = θ.

B jest liniowo niezależny V = lin (B) 1. Układ pusty jest bazą przestrzeni trywialnej {θ}. a i v i = i I. b i v i, (a i b i ) v i = θ. 8 Baza i wymiar Definicja 8.1. Bazą przestrzeni liniowej nazywamy liniowo niezależny układ jej wektorów, który generuję tę przestrzeń. Innymi słowy, układ B = (v i ) i I wektorów z przestrzeni V jest bazą

Bardziej szczegółowo

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Agnieszka Bojanowska Stefan Jackowski 24 listopada 2010 1 Podstawowe pojęcia Bedziemy uzywać następujących pojęć i przykładów dotyczących

Bardziej szczegółowo

9 Przekształcenia liniowe

9 Przekształcenia liniowe 9 Przekształcenia liniowe Definicja 9.1. Niech V oraz W będą przestrzeniami liniowymi nad tym samym ciałem F. Przekształceniem liniowym nazywamy funkcję ϕ : V W spełniającą warunek (LM) v1,v 2 V a1,a 2

Bardziej szczegółowo

Algebry skończonego typu i formy kwadratowe

Algebry skończonego typu i formy kwadratowe Algebry skończonego typu i formy kwadratowe na podstawie referatu Justyny Kosakowskiej 26 kwietnia oraz 10 i 17 maja 2001 Referat został opracowany w oparciu o prace Klausa Bongartza Criterion for finite

Bardziej szczegółowo

Rzędy Elementów Grupy Abelowej Andrzej Nowicki 16 września 2015, wersja rz-15

Rzędy Elementów Grupy Abelowej Andrzej Nowicki 16 września 2015, wersja rz-15 Materiały Dydaktyczne 2015 Rzędy Elementów Grupy Abelowej Andrzej Nowicki 16 września 2015, wersja rz-15 Niech G będzie grupą z elementem neutralnym e i niech a G. Załóżmy, że istnieje co najmniej jedna

Bardziej szczegółowo

Przestrzenie liniowe

Przestrzenie liniowe Rozdział 4 Przestrzenie liniowe 4.1. Działania zewnętrzne Niech X oraz F będą dwoma zbiorami niepustymi. Dowolną funkcję D : F X X nazywamy działaniem zewnętrznym w zbiorze X nad zbiorem F. Przykład 4.1.

Bardziej szczegółowo

Funkcja kwadratowa. f(x) = ax 2 + bx + c,

Funkcja kwadratowa. f(x) = ax 2 + bx + c, Funkcja kwadratowa. Funkcją kwadratową nazywamy funkcję f : R R określoną wzorem gdzie a, b, c R, a 0. f(x) = ax 2 + bx + c, Szczególnym przypadkiem funkcji kwadratowej jest funkcja f(x) = ax 2, a R \

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa z geometrią

Algebra liniowa z geometrią Algebra liniowa z geometrią Maciej Czarnecki 15 stycznia 2013 Spis treści 1 Geometria płaszczyzny 2 1.1 Wektory i skalary........................... 2 1.2 Macierze, wyznaczniki, układy równań liniowych.........

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 14 Cia la i ich w lasności

Wyk lad 14 Cia la i ich w lasności Wyk lad 4 Cia la i ich w lasności Charakterystyka cia la Określenie cia la i w lasności dzia lań w ciele y ly omówione na algerze liniowej. Stosujac terminologie z teorii pierścieni możemy powiedzieć,

Bardziej szczegółowo

Funkcja kwadratowa. f(x) = ax 2 + bx + c = a

Funkcja kwadratowa. f(x) = ax 2 + bx + c = a Funkcja kwadratowa. Funkcją kwadratową nazywamy funkcję f : R R określoną wzorem gdzie a, b, c R, a 0. f(x) = ax + bx + c, Szczególnym przypadkiem funkcji kwadratowej jest funkcja f(x) = ax, a R \ {0}.

Bardziej szczegółowo

Spektrum pierścienia i topologia Zariskiego

Spektrum pierścienia i topologia Zariskiego Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Wydział Matematyki i Informatyki Kierunek: Matematyka Anna Michałek Spektrum pierścienia i topologia Zariskiego Praca magisterska wykonana w zakładzie Algebry

Bardziej szczegółowo

Liczby zespolone. x + 2 = 0.

Liczby zespolone. x + 2 = 0. Liczby zespolone 1 Wiadomości wstępne Rozważmy równanie wielomianowe postaci x + 2 = 0. Współczynniki wielomianu stojącego po lewej stronie są liczbami całkowitymi i jedyny pierwiastek x = 2 jest liczbą

Bardziej szczegółowo

Paweł Gładki. Algebra. http://www.math.us.edu.pl/ pgladki/

Paweł Gładki. Algebra. http://www.math.us.edu.pl/ pgladki/ Paweł Gładki Algebra http://www.math.us.edu.pl/ pgladki/ Konsultacje: Środa, 14:00-15:00 Jeżeli chcesz spotkać się z prowadzącym podczas konsultacji, postaraj się powiadomić go o tym przed lub po zajęciach,

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku. Wykład monograficzny

Uniwersytet w Białymstoku. Wykład monograficzny Uniwersytet w Białymstoku Wydział Matematyczno-Fizyczny Instytut Matematyki dr hab. Ryszard Andruszkiewicz Wykład monograficzny Wykład monograficzny prowadzony dla studentów V roku matematyki przez dr

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ

ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ WSHE, O/K-CE 10. Homomorfizmy Definicja 1. Niech V, W będą dwiema przestrzeniami liniowymi nad ustalonym ciałem, odwzorowanie ϕ : V W nazywamy homomorfizmem

Bardziej szczegółowo

φ(x 1,..., x n ) = a i x 2 i +

φ(x 1,..., x n ) = a i x 2 i + Teoria na egzamin z algebry liniowej Wszystkie podane pojęcia należy umieć określić i podać pprzykłady, ewentualnie kontrprzykłady. Ponadto należy znać dowody tam gdzie to jest zaznaczone. Liczby zespolone.

Bardziej szczegółowo

0.1 Pierścienie wielomianów

0.1 Pierścienie wielomianów 0.1 Pierścienie wielomianów Zadanie 1. Znaleźć w pierścieniu Z 5 [X] drugi wielomian określający tę samą funkcję, co wielomian X 2 X + 1. (Odp. np. X 5 + X 2 2X + 1). Zadanie 2. Znaleźć sumę i iloczyn

Bardziej szczegółowo

0 + 0 = 0, = 1, = 1, = 0.

0 + 0 = 0, = 1, = 1, = 0. 5 Kody liniowe Jak już wiemy, w celu przesłania zakodowanego tekstu dzielimy go na bloki i do każdego z bloków dodajemy tak zwane bity sprawdzające. Bity te są w ścisłej zależności z bitami informacyjnymi,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 5. Macierze. a 11 a a 1m a 21 a a 2m... a n1 a n2... a nm

Rozdział 5. Macierze. a 11 a a 1m a 21 a a 2m... a n1 a n2... a nm Rozdział 5 Macierze Funkcję, która każdej parze liczb naturalnych (i,j) (i = 1,,n;j = 1,,m) przyporządkowuje dokładnie jedną liczbę a ij F, gdzie F = R lub F = C, nazywamy macierzą (rzeczywistą, gdy F

Bardziej szczegółowo

Funkcje wymierne. Jerzy Rutkowski. Działania dodawania i mnożenia funkcji wymiernych określa się wzorami: g h + k l g h k.

Funkcje wymierne. Jerzy Rutkowski. Działania dodawania i mnożenia funkcji wymiernych określa się wzorami: g h + k l g h k. Funkcje wymierne Jerzy Rutkowski Teoria Przypomnijmy, że przez R[x] oznaczamy zbiór wszystkich wielomianów zmiennej x i o współczynnikach rzeczywistych Definicja Funkcją wymierną jednej zmiennej nazywamy

Bardziej szczegółowo

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y.

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. FUNKCJE LICZBOWE Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. Innymi słowy f X Y = {(x, y) : x X oraz y Y }, o ile (x, y) f oraz (x, z) f pociąga

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ OD RÓWNAŃ DO ODWZOROWAŃ LINIOWYCH

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ OD RÓWNAŃ DO ODWZOROWAŃ LINIOWYCH ALGEBRA Z GEOMETRIĄ 1/10 OD RÓWNAŃ DO ODWZOROWAŃ LINIOWYCH Piotr M Hajac Uniwersytet Warszawski Wykład 8, 27112013 Typeset by Jakub Szczepanik Motywacja 2/10 Przechodzimy od rozwiązywania jednego równania

Bardziej szczegółowo

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13 Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13 (1) Nazwa Algebra liniowa z geometrią (2) Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Matematyki przedmiot (3) Kod () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Topologia Algebraiczna 2 Zadania egzaminacyjne

Topologia Algebraiczna 2 Zadania egzaminacyjne Topologia Algebraiczna 2 Zadania egzaminacyjne Agnieszka Bojanowska, Stefan Jackowski 9 czerwca 2013 1 Kompleksy łańcuchowe Zad. 1. Niech I będzie odcinkiem w kategorii kompleksów łańcuchowych, czyli kompleksem

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z teorii liczb

Przykładowe zadania z teorii liczb Przykładowe zadania z teorii liczb I. Podzielność liczb całkowitych. Liczba a = 346 przy dzieleniu przez pewną liczbę dodatnią całkowitą b daje iloraz k = 85 i resztę r. Znaleźć dzielnik b oraz resztę

Bardziej szczegółowo

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2 Teoria węzłów matematycznych - warkocze Karolina Krzysztoń 10B2 Pojęcie węzła W matematyce węzły to zamknięte pętle umieszczone w przestrzeni trójwymiarowej, czyli zaplątane sznurki z połączonymi końcami.

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie spektralne

Twierdzenie spektralne Twierdzenie spektralne Algebrę ograniczonych funkcji borelowskich na K R będziemy oznaczać przez B (K). Spektralnym rozkładem jedności w przestrzeni Hilberta H nazywamy odwzorowanie, które każdemu zbiorowi

Bardziej szczegółowo

Relacje binarne. Def. Relację ϱ w zbiorze X nazywamy. antysymetryczną, gdy x, y X (xϱy yϱx x = y) spójną, gdy x, y X (xϱy yϱx x = y)

Relacje binarne. Def. Relację ϱ w zbiorze X nazywamy. antysymetryczną, gdy x, y X (xϱy yϱx x = y) spójną, gdy x, y X (xϱy yϱx x = y) Relacje binarne Niech X będzie niepustym zbiorem. Jeśli ϱ X X to mówimy, że ϱ jest relacją w zbiorze X. Zamiast pisać (x, y) ϱ będziemy stosować zapis xϱy. Def. Relację ϱ w zbiorze X nazywamy zwrotną,

Bardziej szczegółowo

opracował Maciej Grzesiak Grupy

opracował Maciej Grzesiak Grupy opracował Maciej Grzesiak Grupy 1. Określenie i przykłady grup Definicja 1. Zbiór G z określonym na nim działaniem dwuargumentowym nazywamy grupą, gdy: G1. x,y,z G (x y z = x (y z; G2. e G x G e x = x

Bardziej szczegółowo

Jak łatwo zauważyć, zbiór form symetrycznych (podobnie antysymetrycznych) stanowi podprzestrzeń przestrzeni L(V, V, K). Oznaczamy ją Sym(V ).

Jak łatwo zauważyć, zbiór form symetrycznych (podobnie antysymetrycznych) stanowi podprzestrzeń przestrzeni L(V, V, K). Oznaczamy ją Sym(V ). Odwzorowania n-liniowe; formy n-liniowe Definicja 1 Niech V 1,..., V n, U będą przestrzeniami liniowymi nad ciałem K. Odwzorowanie G: V 1 V n U nazywamy n-liniowym, jeśli dla każdego k [n] i wszelkich

Bardziej szczegółowo

O centralizatorach skończonych podgrup

O centralizatorach skończonych podgrup O centralizatorach skończonych podgrup GL(n, Z) Rafał Lutowski Instytut Matematyki Uniwersytetu Gdańskiego III Północne Spotkania Geometryczne Olsztyn, 22-23 czerwca 2009 1 Wprowadzenie Grupy podstawowe

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna

Matematyka dyskretna Matematyka dyskretna Wykład 9: Grupy skończone Gniewomir Sarbicki Grupy cykliczne Definicja: Jeżeli każdy element grupy G jest postaci a n dla pewnego a G, to mówimy, że grupa G jest grupą cykliczną o

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie 5.1 Definicja i uwaga 5.1. relacjami zadana za pomocą zbioru generatorów i zbioru relacji kodem genetycz- nym

Twierdzenie 5.1 Definicja i uwaga 5.1. relacjami zadana za pomocą zbioru generatorów i zbioru relacji kodem genetycz- nym 5. Wykład 5: Generatory i relacje. Kod genetyczny grupy. Twierdzenie Nielsena-Schreiera. Głównym celem dzisiejszego wykładu jest następujący rezultat: Twierdzenie 5.1 (Nielsena-Schreiera). Podgrupa grupy

Bardziej szczegółowo

1 Pierścienie i ich homomorfizmy. Ideał, pierścień ilorazowy. Ideały pierwsze i maksymalne, dziedziny i ciała - definicje i przykłady

1 Pierścienie i ich homomorfizmy. Ideał, pierścień ilorazowy. Ideały pierwsze i maksymalne, dziedziny i ciała - definicje i przykłady Tekst ten jest dostępny na stronie http://www-usersmatumkpl/ cstefan/ W razie potrzeby tam będą znajdowały się ewentualne poprawki i uzupełnienia 1 Pierścienie i ich homomorfizmy Ideał, pierścień ilorazowy

Bardziej szczegółowo

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji I LO im. F. Ceynowy w Świeciu Radosław Rudnicki joix@mat.uni.torun.pl 17.03.2009 r. Typeset by FoilTEX Streszczenie Celem wykładu jest wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik

Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik Podstawy logiki i teorii mnogości Informatyka, I rok. Semestr letni 2013/14. Tomasz Połacik 8 Funkcje 8.1 Pojęcie relacji 8.1 Definicja (Relacja). Relacją (binarną) nazywamy dowolny podzbiór produktu kartezjańskiego

Bardziej szczegółowo

Grupa klas odwzorowań powierzchni

Grupa klas odwzorowań powierzchni Grupa klas odwzorowań powierzchni Błażej Szepietowski Uniwersytet Gdański Horyzonty matematyki 2014 Błażej Szepietowski (UG) Grupa klas odwzorowań Horyzonty matematyki 2014 1 / 36 Grupa klas odwzorowań

Bardziej szczegółowo

im = (P )={b 2 R : 9a 2 P [b = (a)]} nazywamy obrazem homomorfizmu.

im = (P )={b 2 R : 9a 2 P [b = (a)]} nazywamy obrazem homomorfizmu. 61 7. Wyk ad 7: Homomorfizmy pierúcieni, idea y pierúcieni. Idea y generowane przez zbiory. PierúcieÒ ilorazowy, twierdzenie o homomorfizmie. Idea y pierwsze i maksymalne. 7.1. Homomorfizmy pierúcieni,

Bardziej szczegółowo

Matematyka Dyskretna Zestaw 2

Matematyka Dyskretna Zestaw 2 Materiały dydaktyczne Matematyka Dyskretna (Zestaw ) Matematyka Dyskretna Zestaw 1. Wykazać, że nie istnieje liczba naturalna, która przy dzieleniu przez 18 daje resztę 13, a przy dzieleniu przez 1 daje

Bardziej szczegółowo

Kombinacje liniowe wektorów.

Kombinacje liniowe wektorów. Kombinacje liniowe wektorów Definicja: Niech V będzie przestrzenią liniową nad ciałem F, niech A V Zbiór wektorów A nazywamy liniowo niezależnym, jeżeli m N v,, v m A a,, a m F [a v + + a m v m = θ a =

Bardziej szczegółowo

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d C. Bagiński Materiały dydaktyczne 1 Matematyka Dyskretna /008 rozwiązania 1. W każdym z następujących przypadków podać jawny wzór na s n i udowodnić indukcyjnie jego poprawność: (a) s 0 3, s 1 6, oraz

Bardziej szczegółowo

1. Liczby zespolone. Jacek Jędrzejewski 2011/2012

1. Liczby zespolone. Jacek Jędrzejewski 2011/2012 1. Liczby zespolone Jacek Jędrzejewski 2011/2012 Spis treści 1 Liczby zespolone 2 1.1 Definicja liczby zespolonej.................... 2 1.2 Postać kanoniczna liczby zespolonej............... 1. Postać

Bardziej szczegółowo

Algebra II Wykład 1. Definicja. Element a pierścienia R nazywamy odwracalnym, jeśli istnieje element b R taki, że ab = 1.

Algebra II Wykład 1. Definicja. Element a pierścienia R nazywamy odwracalnym, jeśli istnieje element b R taki, że ab = 1. Algebra II Wykład 1 0. Przypomnienie Zbiór R z działaniami +, : R R R, wyróżnionymi elementami 0, 1 R i operacją : R R nazywamy pierścieniem, jeśli spełnione są następujące warunki: (1) a, b, c R : a +

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej

Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej Wyk lad 7 Baza i wymiar przestrzeni liniowej 1 Baza przestrzeni liniowej Niech V bedzie przestrzenia liniowa. Powiemy, że podzbiór X V jest maksymalnym zbiorem liniowo niezależnym, jeśli X jest zbiorem

Bardziej szczegółowo

Definicja i własności wartości bezwzględnej.

Definicja i własności wartości bezwzględnej. Równania i nierówności z wartością bezwzględną. Rozwiązywanie układów dwóch (trzech) równań z dwiema (trzema) niewiadomymi. Układy równań liniowych z parametrem, analiza rozwiązań. Definicja i własności

Bardziej szczegółowo

Sumy kwadratów. Twierdzenie Fermata-Eulera. Lemat Minkowskiego

Sumy kwadratów. Twierdzenie Fermata-Eulera. Lemat Minkowskiego Sumy kwadratów TWIERDZENIE LAGRANGE A Każda liczba naturalna da się przedstawić w postaci sumy czterech kwadratów. Twierdzenie Fermata-Eulera Każda liczba pierwsza postaci 4k + 1 daje się przedstawić w

Bardziej szczegółowo

Rozdział 2. Liczby zespolone

Rozdział 2. Liczby zespolone Rozdział Liczby zespolone Zbiór C = R z działaniami + oraz określonymi poniżej: x 1, y 1 ) + x, y ) := x 1 + x, y 1 + y ), 1) x 1, y 1 ) x, y ) := x 1 x y 1 y, x 1 y + x y 1 ) ) jest ciałem zob rozdział

Bardziej szczegółowo

Notatki z Analizy Matematycznej 2. Jacek M. Jędrzejewski

Notatki z Analizy Matematycznej 2. Jacek M. Jędrzejewski Notatki z Analizy Matematycznej 2 Jacek M. Jędrzejewski Definicja 3.1. Niech (a n ) n=1 będzie ciągiem liczbowym. Dla każdej liczby naturalnej dodatniej n utwórzmy S n nazywamy n-tą sumą częściową. ROZDZIAŁ

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Obliczyć rangę dowolnego elementu zbioru uporządkowanego N 0 N 0, gdy porządek jest zdefiniowany następująco: (a, b) (c, d) (a c b d)

Zadanie 2. Obliczyć rangę dowolnego elementu zbioru uporządkowanego N 0 N 0, gdy porządek jest zdefiniowany następująco: (a, b) (c, d) (a c b d) Matemaryka dyskretna - zadania Zadanie 1. Opisać zbiór wszystkich elementów rangi k zbioru uporządkowanego X dla każdej liczby naturalnej k, gdy X jest rodziną podzbiorów zbioru skończonego Y. Elementem

Bardziej szczegółowo

System BCD z κ. Adam Slaski na podstawie wykładów, notatek i uwag Pawła Urzyczyna. Semestr letni 2009/10

System BCD z κ. Adam Slaski na podstawie wykładów, notatek i uwag Pawła Urzyczyna. Semestr letni 2009/10 System BCD z κ Adam Slaski na podstawie wykładów, notatek i uwag Pawła Urzyczyna Semestr letni 2009/10 Rozważamy system BCD ze stałą typową κ i aksjomatami ω κ κ i κ ω κ. W pierwszej części tej notatki

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 12. (ii) najstarszy wspó lczynnik wielomianu f jest elementem odwracalnym w P. Dowód. Niech st(f) = n i niech a bedzie

Wyk lad 12. (ii) najstarszy wspó lczynnik wielomianu f jest elementem odwracalnym w P. Dowód. Niech st(f) = n i niech a bedzie 1 Dzielenie wielomianów Wyk lad 12 Ważne pierścienie Definicja 12.1. Niech P bedzie pierścieniem, który może nie być dziedzina ca lkowitości. Powiemy, że w pierścieniu P [x] jest wykonalne dzielenie z

Bardziej szczegółowo

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami.

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami. M. Beśka, Wstęp do teorii miary, rozdz. 3 25 3 Miara 3.1 Definicja miary i jej podstawowe własności Niech X będzie niepustym zbiorem, a A 2 X niepustą rodziną podzbiorów. Wtedy dowolne odwzorowanie : A

Bardziej szczegółowo

Wielomiany. dr Tadeusz Werbiński. Teoria

Wielomiany. dr Tadeusz Werbiński. Teoria Wielomiany dr Tadeusz Werbiński Teoria Na początku przypomnimy kilka szkolnych definicji i twierdzeń dotyczących wielomianów. Autorzy podręczników szkolnych podają różne definicje wielomianu - dla jednych

Bardziej szczegółowo

Algebra i jej zastosowania - konspekt wykładu

Algebra i jej zastosowania - konspekt wykładu Algebra i jej zastosowania - konspekt wykładu Agata Pilitowska MiNI - rok akademicki 2012/2013 Spis treści 1 Pierścienie i ciała 1 11 Definicja i przykłady 1 12 Pierścienie całkowite 3 13 Ciało ułamków

Bardziej szczegółowo

W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora.

W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora. 1. Podstawy matematyki 1.1. Geometria analityczna W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora. Skalarem w fizyce nazywamy

Bardziej szczegółowo

Wybrane własności półgrup

Wybrane własności półgrup Wybrane własności półgrup Arkadiusz Męcel Seminarium magisterskie: Klasyczne struktury algebraiczne 16 października 2008r. 1 Pojęcie półgrupy. Proste przykłady. Celem tego referatu jest przedstawienie

Bardziej szczegółowo

LXIII Olimpiada Matematyczna

LXIII Olimpiada Matematyczna 1 Zadanie 1. LXIII Olimpiada Matematyczna Rozwiązania zadań konkursowych zawodów stopnia drugiego 17 lutego 2012 r. (pierwszy dzień zawodów) Rozwiązać w liczbach rzeczywistych a, b, c, d układ równań a

Bardziej szczegółowo

Notatki z Analizy Matematycznej 1. Jacek M. Jędrzejewski

Notatki z Analizy Matematycznej 1. Jacek M. Jędrzejewski Notatki z Analizy Matematycznej 1 Jacek M. Jędrzejewski Wstęp W naszym konspekcie będziemy stosowali następujące oznaczenia: N zbiór liczb naturalnych dodatnich, N 0 zbiór liczb naturalnych (z zerem),

Bardziej szczegółowo

Elementy algebry ogólnej 1

Elementy algebry ogólnej 1 Elementy algebry ogólnej 1 Notatki do wykładu w semestrze zimowym 2015/2016 Ewa Cygan Wersja z 13 sierpnia 2015 Spis treści Wstęp ii Oznaczenia, konwencje i podstawowe twierdzenia.................. ii

Bardziej szczegółowo

W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1

W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1 W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1 Zadanie IV. Dany jest prostokątny arkusz kartony o długości 80 cm i szerokości 50 cm. W czterech rogach tego arkusza wycięto kwadratowe

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD PROF. DR HAB. INŻ. TADEUSZA KACZORKA

WYKŁAD PROF. DR HAB. INŻ. TADEUSZA KACZORKA W pracy tej zostaną przedstawione: - warunki konieczne i wystarczające cykliczności macierzy A normalności macierzy transmitancji T(s); - warunki istnienia i metody doboru sprzężeń zwrotnych od stanu tak,

Bardziej szczegółowo

4. O funkcji uwikłanej 4.1. Twierdzenie. Niech będzie dana funkcja f klasy C 1 na otwartym podzbiorze. ϕ : K(x 0, δ) (y 0 η, y 0 + η), taka że

4. O funkcji uwikłanej 4.1. Twierdzenie. Niech będzie dana funkcja f klasy C 1 na otwartym podzbiorze. ϕ : K(x 0, δ) (y 0 η, y 0 + η), taka że 4. O funkcji uwikłanej 4.1. Twierdzenie. Niech będzie dana funkcja f klasy C 1 na otwartym podzbiorze taka że K(x 0, δ) (y 0 η, y 0 + η) R n R, f(x 0, y 0 ) = 0, y f(x 0, y 0 ) 0. Wówczas dla odpowiednio

Bardziej szczegółowo

Definicja: alfabetem. słowem długością słowa

Definicja: alfabetem. słowem długością słowa Definicja: Niech X będzie zbiorem niepustym. Zbiór ten będziemy nazywać alfabetem. Skończony ciąg elementów alfabetu X będziemy nazywać słowem a liczbę elementów tego ciągu nazywamy długością słowa. Na

Bardziej szczegółowo

Kongruencje pierwsze kroki

Kongruencje pierwsze kroki Kongruencje wykład 1 Definicja Niech n będzie dodatnią liczbą całkowitą, natomiast a i b dowolnymi liczbami całkowitymi. Liczby a i b nazywamy przystającymi (kongruentnymi) modulo n i piszemy a b (mod

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY

ALGEBRA Z GEOMETRIĄ LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY ALGEBRA Z GEOMETRIĄ 1/10 LINIOWA NIEZALEŻNOŚĆ, ROZPINANIE I BAZY Piotr M. Hajac Uniwersytet Warszawski Wykład 10, 11.12.2013 Typeset by Jakub Szczepanik. Geometryczne intuicje Dla pierścienia R = R mamy

Bardziej szczegółowo

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 4 do Uchwały Senatu nr 430/01/2015 SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Algebra liniowa z geometrią Kod przedmiotu/

Bardziej szczegółowo

Zastosowania wyznaczników

Zastosowania wyznaczników Zastosowania wyznaczników Mirosław Sobolewski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW 7.wykład z algebry liniowej Warszawa, listopad 2012 Mirosław Sobolewski (UW) Warszawa, listopad 2012 1 / 17

Bardziej szczegółowo

O MACIERZACH I UKŁADACH RÓWNAŃ

O MACIERZACH I UKŁADACH RÓWNAŃ O MACIERZACH I UKŁADACH RÓWNAŃ Problem Jak rozwiązać podany układ równań? 2x + 5y 8z = 8 4x + 3y z = 2x + 3y 5z = 7 x + 8y 7z = Definicja Równanie postaci a x + a 2 x 2 + + a n x n = b gdzie a, a 2, a

Bardziej szczegółowo

1. Informacje ogólne. 2. Opis zajęć dydaktycznych i pracy studenta. wykład

1. Informacje ogólne. 2. Opis zajęć dydaktycznych i pracy studenta. wykład Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Matematyka, studia I stopnia, rok I Sylabus modułu: Wstęp do algebry i teorii liczb (03-MO1S-12-WATL) Nazwa wariantu modułu (opcjonalnie):

Bardziej szczegółowo

Układy równań i równania wyższych rzędów

Układy równań i równania wyższych rzędów Rozdział Układy równań i równania wyższych rzędów Układy równań różniczkowych zwyczajnych Wprowadzenie W poprzednich paragrafach zajmowaliśmy się równaniami różniczkowymi y = f(x, y), których rozwiązaniem

Bardziej szczegółowo

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy Rozdział 15 Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy 15.1 Algorytm dzielenia Definicja 15.1 Niech dany będzie niezerowy wielomian f K[x] (K jest ciałem) f = a 0 x m + a 1 x m 1 +... + a m, gdzie

Bardziej szczegółowo

2. Liczby pierwsze i złożone, jednoznaczność rozkładu na czynniki pierwsze, największy wspólny dzielnik, najmniejsza wspólna wielokrotność.

2. Liczby pierwsze i złożone, jednoznaczność rozkładu na czynniki pierwsze, największy wspólny dzielnik, najmniejsza wspólna wielokrotność. 2. Liczby pierwsze i złożone, jednoznaczność rozkładu na czynniki pierwsze, największy wspólny dzielnik, najmniejsza wspólna wielokrotność. 11 października 2008 r. 19. Wskazać takie liczby naturalne m,

Bardziej szczegółowo

Wyk lad 14 Formy kwadratowe I

Wyk lad 14 Formy kwadratowe I Wyk lad 14 Formy kwadratowe I Wielomian n-zmiennych x 1,, x n postaci n a ij x i x j, (1) gdzie a ij R oraz a ij = a ji dla wszystkich i, j = 1,, n nazywamy forma kwadratowa n-zmiennych Forme (1) można

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna. 1. Relacje

Matematyka dyskretna. 1. Relacje Matematyka dyskretna 1. Relacje Definicja 1.1 Relacją dwuargumentową nazywamy podzbiór produktu kartezjańskiego X Y, którego elementami są pary uporządkowane (x, y), takie, że x X i y Y. Uwaga 1.1 Jeśli

Bardziej szczegółowo

Definicja 1.2. Niech A będzie niepustym zbiorem, a i działaniami w A. (1) Mówimy, że jest łączne, jeżeli. x, y, z A[x (y z) =(x y) z].

Definicja 1.2. Niech A będzie niepustym zbiorem, a i działaniami w A. (1) Mówimy, że jest łączne, jeżeli. x, y, z A[x (y z) =(x y) z]. 1. Wykład 1: Grupy i izomorfizmy grup. Podgrupy, podgrupy generowane przez zbiór. 1.1. Grupy i izomorfizmy grup. Definicja 1.1. Niech A będzie niepustym zbiorem. Działaniem wewnętrznym (lub, krótko, działaniem)

Bardziej szczegółowo

Zadania z algebry liniowej - sem. I Przestrzenie liniowe, bazy, rząd macierzy

Zadania z algebry liniowej - sem. I Przestrzenie liniowe, bazy, rząd macierzy Zadania z algebry liniowej - sem I Przestrzenie liniowe bazy rząd macierzy Definicja 1 Niech (K + ) będzie ciałem (zwanym ciałem skalarów a jego elementy nazywać będziemy skalarami) Przestrzenią liniową

Bardziej szczegółowo

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia 1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia kwadratów i sześcianów przez małe liczby, cechy podzielności przez 2, 4, 8, 5, 25, 125, 3, 9. 26 września 2009 r. Uwaga: Przyjmujemy, że 0 nie

Bardziej szczegółowo

Metody dowodzenia prostoty grup

Metody dowodzenia prostoty grup Uniwersytet Warszawski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Daniel Malinowski Nr albumu: 292680 Metody dowodzenia prostoty grup Praca licencjacka na kierunku MATEMATYKA Praca wykonana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

Treść wykładu. Układy równań i ich macierze. Rząd macierzy. Twierdzenie Kroneckera-Capellego.

Treść wykładu. Układy równań i ich macierze. Rząd macierzy. Twierdzenie Kroneckera-Capellego. . Metoda eliminacji. Treść wykładu i ich macierze... . Metoda eliminacji. Ogólna postać układu Układ m równań liniowych o n niewiadomych x 1, x 2,..., x n : a 11 x 1 + a 12 x 2 + + a 1n x n = b 1 a 21

Bardziej szczegółowo