GENEZA I HISTORIA TRZECIEGO FILARU UNII EUROPEJSKIEJ



Podobne dokumenty
Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW SŁOWO WSTĘPNE WPROWADZENIE CZĘŚĆ I. PRZECIWDZIAŁANIE I ZWALCZANIE PRZESTĘPCZOŚCI W UNII EUROPEJSKIEJ

Wspólny wniosek DECYZJA RADY

Strategia bezpieczeństwa wewnętrznego UE. Dr Agnieszka Nitszke IE ćw. 2016/17 (2)

Wniosek DECYZJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Wspólny wniosek DECYZJA RADY

PODSTAWA PRAWNA ZWYKŁEJ PROCEDURY USTAWODAWCZEJ. Podstawa prawna Przedmiot Elementy procedury 1. w ogólnym interesie gospodarczym

Wykaz podstaw prawnych przewidujących stosowanie zwykłej procedury ustawodawczej w traktacie z Lizbony 1

Wspólny wniosek DECYZJA RADY

Wspólny wniosek DECYZJA RADY

Spis treści: Wykaz skrótów Wstęp

OTWARTE KONSULTACJE PUBLICZNE

Unit 3-03/ Kompetencje Unii. Zasady strukturalne

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 13 czerwca 2012 r. (OR. en) 10449/12. Międzyinstytucjonalny numer referencyjny: 2011/0431 (APP) LIMITE

System prawny i instytucjonalny Unii Europejskiej

WSPÓŁPRACA WYMIARÓW SPRAWIEDLIWOŚCI W SPRAWACH KARNYCH. Dr Agnieszka Nitszke IE ćw. 2016/17 (9)

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 28 kwietnia 2016 r. (OR. en)

Konferencja Rok uczestnictwa Polski w Systemie Informacyjnym Schengen. SIS to więcej bezpieczeństwa.

Dr Agnieszka Nitszke IE ćw. 2016/17 (10) WSPÓŁPRACA POLICYJNA

Wspólny wniosek DECYZJA RADY

A8-0251/ POPRAWKI Poprawki złożyła Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych

Unia Europejska - charakterystyka (zarys treści na potrzeby ćwiczeń z zakresu KPP UE)

DECYZJA WYKONAWCZA KOMISJI (UE) / z dnia r.

Strefa Schengen jest obszarem, na którym zniesiona została kontrola graniczna na granicach wewnętrznych oraz stosowane są ściśle określone jednolite

STUDIA PODYPLOMOWE "OCHRONA ŚRODOWISKA W PRAWIE UNII EUROPEJSKIEJ I W PRAWIE POLSKIM

Droga Polski do Unii Europejskiej

Wniosek DECYZJA RADY. w sprawie podpisania, w imieniu Unii Europejskiej, Konwencji Rady Europy o zapobieganiu terroryzmowi (CETS No.

Trybunał Konstytucyjny Warszawa. W n i o s e k

DECYZJA WYKONAWCZA KOMISJI (UE) / z dnia r. określająca środki dotyczące dostępu do danych w systemie wjazdu/wyjazdu (EES)

Spis treści. Wykaz literatury... XVII Przedmowa... XIX

Wniosek DECYZJA RADY

Wniosek DECYZJA RADY

Wniosek DECYZJA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 listopada 2016 r. (OR. en) Jeppe TRANHOLM-MIKKELSEN, Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej

Wniosek DECYZJA RADY

Zadania komórek organizacyjnych BMWP KGP

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

PODSTAWA PRAWNA CELE OSIĄGNIĘCIA

CONSILIUM. Schengen. Swoboda podróżowania po Europie CZERWIEC 2011

Zalecenie DECYZJA RADY

Pytania na zaliczenie:

System instytucjonalny i prawny Unii Europejskiej. Autor: Justyna Maliszewska-Nienartowicz CZĘŚĆ I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA UNII EUROPEJSKIEJ

Wniosek DECYZJA RADY

NEGOCJACJE W SPRAWIE PRZYSTĄPIENIA BUŁGARII I RUMUNII DO UNII EUROPEJSKIEJ

Wniosek DECYZJA RADY

Spis treści: Wykaz skrótów Przedmowa (Artur Kuś)

10116/14 mb/aga/mak 1 DG D 2B

PL Zjednoczona w różnorodności PL A8-0062/9. Poprawka. Louis Aliot w imieniu grupy ENF

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 345. Legislacja. Akty o charakterze nieustawodawczym. Tom grudnia Wydanie polskie.

Wniosek DECYZJA RADY

*** PROJEKT ZALECENIA

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów Wstęp... 19

Druk nr 580 Warszawa, 12 maja 2006 r.

12892/15 mkk/kt/mm 1 DGD1C

Rola ETS w ochronie praw i wolności jednostki

Wniosek DECYZJA RADY

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 28 października 2016 r. (OR. en)

TRAKTAT O UNII EUROPEJSKIEJ (wersja skonsolidowana) str. 15. TYTUŁ I. Postanowienia wspólne (art. 1-8) str. 17

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

POLITYKA AZYLOWA UE. Dr Agnieszka Nitszke IE ćw. 2016/17 (6)

ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) NR

Wniosek ROZPORZĄDZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

9116/19 IT/alb JAI.2. Bruksela, 21 maja 2019 r. (OR. en) 9116/19

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 19 października 2017 r. (OR. en)

9454/17 nj/kt/mg 1 DGD1C

Poprawka 3 Claude Moraes w imieniu Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych

Obrady ustawodawcze (Obrady otwarte dla publiczności zgodnie z art. 16 ust. 8 Traktatu o Unii Europejskiej)

Spis treœci. Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa... XXVII

DECYZJA WYKONAWCZA KOMISJI. z dnia r.

Grupa G6. Artur Gruszczak 1. wszelkie prawa zastrzeżone. Natolin w Warszawie;

12513/17 ADD 1 1 DPG

*** PROJEKT ZALECENIA

OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH

ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) NR

STUDIA PODYPLOMOWE PRAWO OCHRONY ŚRODOWISKA W PRAWIE UNII EUROPEJSKIEJ I W PRAWIE POLSKIM

Spis treści. Spis skrótów Wprowadzenie Część I. Przestępczość zorganizowana. Zagadnienia wprowadzające

ROZPORZĄDZENIE RADY (EURATOM, WE) NR 2185/96. z dnia 11 listopada 1996 r.

STUDIA PODYPLOMOWE PRAWO OCHRONY ŚRODOWISKA W PRAWIE UNII EUROPEJSKIEJ I W PRAWIE POLSKIM

STREFA SCHENGEN - pytania do egzaminu

TRAKTAT O UNII EUROPEJSKIEJ

Wniosek DECYZJA RADY

PRAWA PODSTAWOWE W UNII EUROPEJSKIEJ

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

Flaga Unii Europejskiej

WERSJE SKONSOLIDOWANE

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 14 listopada 2014 r. (OR. en)

PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ PO TRAKTACIE Z LIZBONY. Autorzy: Jacek Barcik, Aleksandra Wentkowska. Wykaz skrótów. Wykaz literatury.

UNIA EUROPEJSKA PARLAMENT EUROPEJSKI

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 11 kwietnia 2017 r. (OR. en)

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek dotyczący DECYZJI RADY

Spis treści VII. Przedmowa... XIX Wykaz skrótów... XXI

KONFERENCJA MIĘDZYRZĄDOWA 2007

Wniosek DECYZJA RADY

DECYZJA RAMOWA RADY 2005/222/WSiSW z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie ataków na systemy informatyczne

AKTY PRZYJĘTE PRZEZ ORGANY UTWORZONE NA MOCY UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH

14127/14 ADD 1 hod/lo/kal 1 DPG

ZAŁĄCZNIK KOMUNIKATU KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO ORAZ KOMITETU REGIONÓW

Nowa granica. [ Europa i jej granice ] dla Europy

Transkrypt:

1 GENEZA I HISTORIA TRZECIEGO FILARU UNII EUROPEJSKIEJ 1.1. WPROWADZENIE Trzeci filar 1 Unii Europejskiej określany obecnie jako współpraca policji i sądowa w sprawach karnych został utworzony na mocy traktatu z Maastricht. Tytuł VI Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) zawierał postanowienia o wspó ł- pracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. W art. K.1 ustanowiono dziedziny, które mają służyć realizacji celów 2 Unii Europejskiej w zakresie trzeciego filaru, tj.: 1) politykę azylową; 2) zasady regulujące przekraczanie przez osoby zewnętrznych granic państw członkowskich i sprawowanie kontroli nad tym ruchem; 3) politykę imigracyjną i politykę wobec obywateli państw trzecich: warunki wjazdu i przemieszczania się obywateli państw trzecich na terytorium państw członkowskich, warunki pobytu obywateli państw trzecich na terytorium państw członkowskich, włącznie z łączeniem rodzin i dostępem do rynku pracy, walka z nielegalną imigracją, pobytem i pracą obywateli państw trzecich na terytorium państw członkowskich; 4) walkę z narkomanią; 5) zwalczanie nadużyć na skalę międzynarodową; 1 Należy pamiętać, że określenie filar nie jest określeniem traktatowym, ale doktrynalnym. 2 W szczególności chodzi o swobodny przepływ osób.

16 6) współpracę sądową w sprawach cywilnych; 7) współpracę sądową w sprawach karnych; 8) współpracę celną; 9) współpracę policyjną w celu zapobiegania i walki z terroryzmem, nielegalnym handlem narkotykami i innymi poważnymi formami międzynarodowej przestępczości, włącznie z pewnymi aspektami współpracy celnej, jeżeli zajdzie taka konieczność, w związku z organizowaniem obejmującego całą Unię systemu wymiany informacji w ramach Europejskiego Biura Policji (Europol). Działania w trzecim filarze podejmowane są przez państwa członkowskie zgodnie z europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. i Konwencją dotyczącą statusu uchodźców z dnia 28 lipca 1951 r. oraz w poszanowaniu ochrony przyznawanej przez państwa członkowskie osobom prześladowanym z przyczyn politycznych. Traktat amsterdamski w znacznym stopniu zmodyfikował współpracę sądową i policyjną państw członkowskich Unii. W obowiązującym stanie prawnym 3 podstawy prawne dla funkcjonowania trzeciego filaru określa tytuł VI Traktatu o Unii Europejskiej w art. 29 42. Z punktu widzenia przedstawianej problematyki należy współpracę policji i sądową w sprawach karnych państw członkowskich UE przedstawić w szerszym aspekcie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, jako całości stosunków określonych w konkluzjach Rady Europejskiej z Tampere z listopada 1999 r. Prezentacja i ocena zagadnień jest utrudniona z kilku względów 4 : następuje bardzo szybki rozwój prawa w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, dokumenty unijne przyjmują przede wszystkim postać dyrektyw oraz decyzji ramowych, co prowadzi do konieczności realizacji założeń przez państwa członkowskie, wiele aktów ma charakter niewiążący jeśli nawet wywierają one praktyczny wpływ na funkcjonowanie Unii i państw członkowskich, to ocena tego wpływu jest bardzo trudna, wiele przyjętych rozwiązań prawnych nie weszło w życie i ich znaczenie jest trudne do sformułowania. Głównym celem 5 trzeciego filaru jest zapewnienie obywatelom wysokiego poziomu bezpieczeństwa osobistego w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości przez wspólne działanie państw członkowskich w dziedzinie współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych oraz poprzez zapobieganie 3 Największe zmiany wprowadzone zostały przez traktat amsterdamski, którym zmieniono nazwę trzeciego filaru przez zmianę nazwy tytułu VI. 4 Prawo Unii Europejskiej. Prawo materialne i polityki, pod red. J. Barcza, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2003, s. 611. 5 Art. 29 TUE.

rasizmowi i ksenofobii oraz ich zwalczanie. Aby osiągnąć ten cel Unia (w r a- mach trzeciego filaru) zapobiega takim zjawiskom, jak: przestępczość zorganizowana, zwłaszcza terroryzm, handel ludźmi i przestępstwa przeciwko dzieciom, nielegalny handel narkotykami i nielegalny handel bronią, a także korupcja i nadużycia finansowe, oraz walczy z tymi zjawiskami. Mechanizmami służącymi do realizacji tych celów są: ściślejsza współpraca policji, organów celnych oraz innych właściwych organów w państwach członkowskich, prowadzona zarówno bezpośrednio, jak i za pośrednictwem Europolu, ściślejsza współpraca organów sądowych oraz innych właściwych organów w państwach członkowskich, w tym współpraca za pośrednictwem Europejskiego Urzędu ds. Współpracy Sądowej (Eurojust), zbliżanie, w miarę potrzeby, norm prawa karnego w państwach członkowskich. Wspólne działanie w dziedzinie współpracy policyjnej obejmuje m.in.: współpracę operacyjną właściwych organów państw członkowskich, w tym służb policji, służb celnych oraz innych wyspecjalizowanych organów ścigania, w zapobieganiu, wykrywaniu i ściganiu przestępstw, gromadzenie, przechowywanie, przetwarzanie, analizowanie i wymianę istotnych informacji, w tym informacji organów ścigania zwłaszcza za pośrednictwem Europolu o podejrzanych transakcjach finansowych, z zastrzeżeniem właściwych przepisów o ochronie danych osobowych, współpracę i wspólne inicjatywy w dziedzinie szkolenia, wymiany oficerów łącznikowych, delegacji służbowych, korzystania z wyposażenia i badań kryminalistycznych, wspólną ocenę poszczególnych technik śledczych dotyczących wykrywania poważnych form przestępczości zorganizowanej. Wspólne działanie w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach karnych obejmuje: ułatwianie i przyspieszanie współpracy między ministerstwami i organami sądowymi lub odpowiednimi organami państw członkowskich, w tym w miarę potrzeby współpracy za pośrednictwem Eurojustu, w zakresie procedury sądowej i wykonywania orzeczeń, ułatwianie ekstradycji między państwami członkowskimi, zapewnianie, w zakresie niezbędnym do usprawnienia tej współpracy, zgodności norm stosowanych w państwach członkowskich, zapobieganie sporom o właściwość między państwami członkowskimi, stopniowe przyjmowanie środków ustanawiających minimalne normy dotyczące znamion przestępstw i kar w dziedzinach przestępczości zorganizowanej, terroryzmu i nielegalnego handlu narkotykami. 17

18 Celem wzmocnionej współpracy w którejkolwiek z dziedzin określonych w tytule VI Traktatu o Unii Europejskiej jest umożliwienie Unii szybszego przekształcenia się w przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Podobnie jak filar drugi, filar trzeci ma charakter przede wszystkim międzyrządowy. Występujące elementy wspólnotowe pojawiły się głównie po przyjęciu traktatu amsterdamskiego. W praktyce jest to więc filar hybrydowy. Już obecnie współpraca policji i sądowa w sprawach karnych ma charakter bardziej wspólnotowy niż wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa 6. Głównymi bodźcami działań w początkowym okresie były obawy związane ze wzrostem imigracji i przestępczości, a jednocześnie chęć usunięcia kontroli na granicach wewnętrznych wobec pogłębiającej się integracji gospodarczej. Rozwój integracji europejskiej z jednej strony wymagał bowiem dopełnienia w kluczowych obszarach, zwłaszcza polityki imigracyjnej, azylowej i wizowej (w związku z rozszerzeniem swobody przemieszczania się na terytorium WE/UE) oraz wzmacniania współpracy sądów w sprawach cywilnych (niezbędnej dla sprawnego działania swobód rynku wewnętrznego), z drugiej zaś, konfrontował państwa członkowskie z narastaniem negatywnych zjawisk, przede wszystkim z przestępczością zorganizowaną 7. Należy również wskazać prace Rady Europy w zakresie współpracy państw europejskich w dziedzinach objętych przestrzenią wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, które mimo że okazały się nieefektywne, były pierwszym forum dyskusji w tym wymiarze. Również państwa członkowskie Wspólnot Europejskich pomimo braku w Traktacie ustanawiającym Europejską Wspólnotę Gospodarczą odniesienia do spraw wewnętrznych i sprawiedliwości za pomocą wielostronnych umów formowały taką współpracę, czego przejawem była konwencja neapolitańska czy konwencja brukselska. Wśród bodźców do współpracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych wymienia się 8 : 1) bodźce związane z imigracją: wzrost ruchu granicznego między krajami zachodnioeuropejskimi, wzrost migracji związanej z pracą oraz łączeniem rodzin w krajach zachodnioeuropejskich, wzrost liczby podań o azyl, obawy wywołane międzynarodową przestępczością zorganizowaną; 6 Z.J. Pietraś, Prawo wspólnotowe i integracja europejska, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2006, s. 586. 7 J. Barcz, E. Kawecka-Wyrzykowska, K. Michałowska-Gorywoda, Integracja europejska, Wolters Kluwer, Warszawa 2007, s. 384. 8 Unia Europejska. Organizacja i funkcjonowanie, pod red. M. Cini, PWE, Warszawa 2007, s. 413.

19 2) bodźce związane z projektem integracji europejskiej: niekorzystny wpływ opóźnień przy przekraczaniu granic na działalność gospodarczą, chęć zakończenia procesu tworzenia jednolitego rynku przez stopniowe usuwanie kontroli na przejściach granicznych w obrębie Unii, potrzeba opracowania wspólnych przepisów dotyczących przekraczania granic zewnętrznych, aby było możliwe usunięcie kontroli na granicach wewnętrznych. 1.2. PRZESTRZEŃ WOLNOŚCI, BEZPIECZEŃSTWA I SPRAWIEDLIWOŚCI Całe terytorium Unii Europejskiej jest określone w art. 2 TUE 9 jako tzw. obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, na którym zapewniona jest swoboda przepływu osób. Wiąże się to z koniecznością przyjęcia jednolitych rozwiązań dotyczących kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji oraz zapobiegania i zwalczania przestępczości 10. Bardzo często mówiąc o trzecim filarze, stawia się znak równości między tym pojęciem a obszarem wolności bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Należy jednak podkreślić, że współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych jest jedynie formą współpracy państw członkowskich Unii, która ma służyć rzeczywistemu i bezpiecznemu funkcjonowaniu tego obszaru 11. Na przestrzeń wolności bezpieczeństwa i sprawiedliwości (PWBiS) składa się również część pierwszego filaru. Obecnie przestrzeń ta obejmuje w ramach UE dwa obszary o różnym statusie: regulacje zawarte w tytule IV Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską: wizy, azyl, imigracja i inne rodzaje polityki związane ze swobodnym przepływem osób, regulacje zawarte w tytule VI Traktatu o Unii Europejskiej: postanowienia o współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. 9 W art. 2 TUE wśród celów UE wymienia się: utrzymanie i rozwijanie Unii jako przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji oraz zapobiegania i zwalczania przestępczości. 10 Europeistyka w zarysie, pod red. A.Z. Nowaka, D. Milczarka, PWE, Warszawa 2006, s. 158. 11 Ibidem.

20 1.3. TREVI Początki współpracy innej niż gospodarcza w obrębie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej miały miejsce już w latach 70. XX w. W 1975 r. podczas szczytu Rady Europejskiej w Rzymie doszło do pierwszego spotkania ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich EWG. Spotkanie to dotyczyło podjęcia współpracy w walce z terroryzmem, radykalizmem, ekstremizmem i przemocą międzynarodową (terrorisme, radicalisme, extremisme, violence internationale TREVI). Współpraca ta przyjęła formę grupy o nietypowym mechanizmie działania, miała bowiem charakter nieformalny i odbywała się poza strukturami EWG. Spotkania ministrów odpowiedzialnych za sprawy bezpieczeństwa wewnętrznego państw członkowskich miały miejsce co pół roku na nieoficjalnych konferencjach, podczas których podejmowano uchwały co do konkretnych działań. Uchwały te były oparte na propozycjach wypracowanych przez powołane wcześniej komisje i grupy robocze. Regularne spotkania rozpoczęły się od czerwca 1976 r. i miały na celu umożliwienie współpracy m.in. technicznej, personalnej i prawnej. Początkowo TREVI obejmowała walkę ( zbieranie i wymiana informacji) z terroryzmem politycznym i kryminalnym ( TREVI I), a także wymianę informacji operacyjnych oraz współdziałanie techniczne i szkoleniowe policji państw członkowskich ( TREVI II). Od połowy lat 80. XX w. (1986 r.) zajmowała się zwalczaniem przestępczości zorganizowanej i handlu narkotykami (TREVI III) 12. Następnie utworzono grupę badającą zagrożenia wynikające z braku kontroli na granicach (TREVI 1992) 13. Wymiernym efektem prac grupy TREVI było przygotowanie licznych rozwiązań dla państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej. Rozwiązania te nie miały jednak mocy prawnie wiążącej, a jedynie polityczną. W rzeczywistości grupa TREVI stanowiła luźną formę forum politycznego, którego wyniki nie były w żaden sposób wiążące. Jednak w czasie 15 lat jej działalności podjęto wiele inicjatyw, co doprowadziło do powstania kolejnych grup zajmujących się różnymi dziedzinami polityki wewnętrznej i sprawiedliwości. Należy również wspomnieć o forum współpracy w ramach europejskiej współpracy politycznej, która oprócz kwestii późniejszego drugiego filaru zajmowała się także dziedziną wymiaru sprawiedliwości. We wszystkich państwach członkowskich TREVI utworzono biura łącznikowe, usytuowane przy policji, dysponujące chronionymi kanałami informacyj- 12 Szerzej zob.: A. Misiuk, Polskie służby policyjne i graniczne w drodze do Europy [w:] Polska droga do Schengen. Opinie ekspertów, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2001, s. 139 i nast. 13 E. Dynia, Integracja europejska, Lexis Nexis, Warszawa 2004, s. 162.

21 nymi. W wyniku spotkań ministrów na odpowiednim szczeblu, a także dzięki pracom grup roboczych TREVI zdołano osiągnąć współpracę w zakresie wymiany informacji oraz w wielu dziedzinach związanych z walką z różnego rodzaju przestępczością 14. W rezultacie działalności grupy TREVI powstał system wymiany informacji i współdziałania w zakresie zwalczania terroryzmu, zorganizowanej przestępczości i narkomanii, wymiany doświadczeń, technik policyjnych i wyposażenia, zapobiegania klęskom żywiołowym i postępowania w przypadku ich wystąpienia oraz w zakresie cywilnego bezpieczeństwa powietrznego 15. Współpraca związana z ograniczaniem i zwalczaniem terroryzmu i przestępczości zorganizowanej została zintensyfikowana w związku z zamiarem zniesienia kontroli na granicach wewnętrznych, co łączy się z koniecznością wzmożenia działań związanych ze zwalczaniem przestępczości na granicach zewnętrznych. Od początku 1991 r. działalność TREVI została całkowicie skoordynowana z działaniami Komisji Europejskiej 16. Wokół tej struktury rozwijały się aż do 1993 r. różne formy współpracy. Paralelnie pod nazwą europejskiej współpracy sądowej pojawiły się różnorode inicjatywy zacieśnienia współdziałania ministerstw sprawiedliwości i sądów państw członkowskich. Pomysł współpracy został przedstawiony przez Francję na posiedzeniu Rady Europejskiej odbywającym się w dniach 5 6 grudnia 1977 r. w Brukseli i przewidywał wieloetapowość realizacji współpracy europejskiej w sferze spraw karnych. Jego praktycznym wymiarem było podpisanie umowy 4 grudnia 1977 r. w Dublinie w sprawie walki z terroryzmem oraz kolejnych umów dotyczących pomocy sądowej w sprawach karnych. Projekt ten nie doczekał się jednak ostatecznej realizacji. Dopiero w drugiej połowie lat 80. XX w. współpraca ta (m.in. w związku z planami dopełnienia rynku wewnętrznego) nabrała tempa 17. W październiku 1986 r. założono tzw. grupę ds. migracji składającą się z urzędników krajowych ministerstw odpowiedzialnych za kwestie imigracji oraz funkcjonariuszy Komisji Europejskiej. Zadaniem tej grupy było uzgadnianie narodowych strategii dotyczących podań o imigrację, wydawania wiz i przyznawania azylu. W grudniu 1988 r. na Rodos powołano grupę koordynatorów ds. swobodnego przemieszczania się osób (tzw. grupa Rodos), której zadaniem była koordynacja prac innych grup w obszarze likwidacji kontroli na granicach wewnętrznych i w obsza- 14 M. Knap, Europol międzynarodowa współpraca policyjna, Unia Europejska 2000, nr 2, s. 169. 15 Z.M. Doliwa-Klepacki, Integracja europejska, Wydawnictwo Temida 2, Białystok 2005, s. 656. 16 J. Menkes, Od współpracy policyjnej do przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, Sprawy Międzynarodowe 1997, nr 3, s. 60. 17 Prawo Unii Europejskiej, s. 384.

22 rze środków kompensacyjnych do zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego. Kolejną grupą była utworzona w 1990 r. grupa koordynatorów ds. walki z narkotykami (tzw. grupa CELAD) oraz w 1992 r. grupa antymafijna. Rozporządzeniem z 8 lutego 1993 r. ustanowiono Europejski Urząd Obserwacyjny ds. Narkotyków i Narkomanii (EUNN). Instytucja ta, z siedzibą w Lizbonie, ma za zadanie zbierać i opracowywać dane z państw członkowskich dotyczące narkotyków i ich konsumpcji, jak również nawiązywać współpracę z innymi instytucjami międzynarodowymi w dziedzinie walki z narkotykami 18. Grupa TREVI działała aż do wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej, tj. 1 listopada 1993 r. 1.4. POROZUMIENIA Z SCHENGEN W SPRAWIE STOPNIOWEGO ZNOSZENIA KONTROLI GRANICZNEJ Traktat ustanawiający Europejską Współpracę Gospodarczą gwarantował swobodę przepływu podmiotów prowadzących działalność ekonomiczną. Nie oznaczało to jednak zniesienia kontroli przepływu osób na granicach między państwami członkowskimi. Poza strukturami wspólnotowymi niektóre państwa członkowskie podjęły inicjatywę mającą na celu zniesienie takich kontroli, niezależnie od tego, czy osoby przemieszczające się zajmowały się działalnością ekonomiczną 19. Zasadnicze zmiany nastąpiły w 1985 r. W luksemburskim Schengen podpisano 14 czerwca układ w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na granicach wewnętrznych między początkowo 5 państwami: Belgią, Francją, RFN, Luksemburgiem i Holandią. Porozumienie to, zwane porozumieniem podstawowym, miało bardzo ogólny charakter programowy i wytyczało główne kierunki współpracy pomiędzy stronami. Umowa zobowiązywała bowiem jedynie do pojęcia starań, a nie do realizacji konkretnych zadań. W miarę możliwości kontrole na granicach miały być ograniczone do wzrokowej kontroli pojazdów. Ponadto należało ułatwić przemieszczanie się mieszkańców regionów przygranicznych oraz dążyć do ujednolicania polityki wizowej państw stron. Państwa miały również podjąć działania zmierzające do zwalczania handlu narkotykami oraz wzmocnić współpracę w ramach walki z przestępczością 20. Z początkiem 1992 r. porozumienie to miało doprowadzić do likwidacji kontroli granicznych w przepływie 18 F. Emmert, M. Morawiecki, Prawo europejskie, PWN, Warszawa Wrocław 1999, s. 46 47. 19 Europeistyka, s. 159. 20 Ibidem.

23 osób między tymi państwami i zaostrzenia kontroli na zewnętrznych wspólnych granicach. Te same państwa podpisały w Schengen 19 czerwca 1990 r. drugi układ, stanowiący porozumienie wykonawcze dla porozumienia z 1985 r. (tzw. Schengen II). Weszło ono w życie 26 marca 1995 r. i po raz pierwszy wprowadziło konkretną i rozbudowaną regulację umożliwiającą realizację założeń Schengen I. Schengen II regulował warunki przekraczania granic zewnętrznych, określał zasady polityki azylowej oraz wprowadził System Informacyjny Schengen ( SIS) 21, który stał się nowatorską, wspólną bazą danych gromadzącą informacje dotyczące osób i przedmiotów. Baza ta była dostępna dla narodowych organów ochrony porządku publicznego. Porozumienie wykonawcze zakładało współpracę policyjną polegającą na bezpośrednich kontaktach służb państw członkowskich. Konwencję z 1990 r. można podzielić na kilka części. Pierwsza część regulowała warunki przekraczania granic zewnętrznych, wprowadzając listę państw objętych obowiązkiem wizowym. Druga określała część zasad polityki azylowej. W konwencji znalazły się też postanowienia dotyczące ułatwień we współpracy policyjnej i sądowej ustanawiające system bezpośrednich kontaktów placówek policji w regionach nadgranicznych. Umowa wykonawcza wprowadziła zasadę właściwości jednego państwa do rozpatrywania wniosków azylowych. Ponadto dopuszczono możliwość prowadzenia inwigilacji transgranicznej oraz pościgu transgranicznego (pod warunkiem uzyskania wcześniejszej zgody państwa strony). Oba porozumienia były umowami międzynarodowymi o charakterze otwartym. Mogły bowiem do nich przystąpić zarówno inne państwa członkowskie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, jak i państwa trzecie. Mimo że same układy zostały zawarte poza traktatem stanowiącym Wspólnotę Europejską, to wywarły one zasadniczy wpływ na rozwój współpracy w ramach UE w trzech ważnych dziedzinach: polityki azylowej, wizowej oraz współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych 22. Stopniowo wszystkie państwa członkowskie Wspólnoty Europejskiej, poza Wielką Brytanią i Irlandią 23, stały się stronami obu porozumień z Schengen. Dodatkowo należą do nich państwa trzecie, czyli Szwajcaria 24, Norwegia 25 i Islandia oraz San Marino, Watykan i Monako. W obszarze Schengen zapewniony jest swobodny przepływ osób, niezależnie od ich narodowości. Krajami Unii Europejskiej nienależącymi do strefy Schengen są Cypr, Rumunia i Bułgaria. 21 Jest to scentralizowany system informacyjny składający się z komputera znajdującego się w Strasburgu, połączonego z siecią komputerów narodowych. 22 Prawo Unii Europejskiej, s. 384. 23 Poza strefą Schengen leżą również należące do Danii autonomiczne Grenlandia i Wyspy Owcze. 24 Od 12 grudnia 2008 r. (granice lądowe), marzec 2009 r. (porty lotnicze). 25 Bez Spitsbergenu i Wyspy Niedźwiedziej.

24 1.5. JEDNOLITY AKT EUROPEJSKI Równolegle z rozwojem systemu Schengen były podejmowane pewne działania na forum Wspólnot Europejskich. Ogólne ujęcie współpracy państw w ramach Wspólnoty Europejskiej przedstawił francuski prezydent François Mitterrand. Stwierdził on, że w sytuacji, gdy przestępczość nabrała w Europie charakteru międzynarodowego, konieczne stało się umiędzynarodowienie także systemu jej zapobiegania, ścigania oraz karania. Momentem przełomowym w tym zakresie stało się przyjęcie Jednolitego aktu europejskiego (JAE), likwidującego wewnątrzeuropejskie kontrole graniczne. Akt ten wszedł w życie w 1987 r. i po raz pierwszy na płaszczyźnie prawnotraktatowej powiązał swobodny przepływ osób w ramach WE ze współpracą dotyczącą imigracji z krajów trzecich, a także współdziałaniem w zwalczaniu terroryzmu, przestępczości oraz przemytu narkotyków i dzieł sztuki. Jednocześnie stwierdzono wówczas, że żadne z postanowień JAE nie może naruszać prawa państw członkowskich Wspólnot do podjęcia środków uznanych przez nie za stosowne w celu kontrolowania imigracji z państw trzecich i zwalczania terroryzmu, przestępczości i nielegalnego przemytu. Skutkiem przyjęcia takich rozwiązań było otwarcie drogi do pogłębienia współpracy w tym zakresie i określenie nowych ram integracji tj. Unii Europejskiej. Zgodnie z zasadą solidarności wspólnotowej państwa administrujące tymi własnymi granicami, które stały się także granicami Wspólnoty, są gwarantami nie tylko własnego bezpieczeństwa, ale także bezpieczeństwa wszystkich pozostałych państw członkowskich 26. Jednocześnie powstał deficyt bezpieczeństwa wywołany przez ograniczenia wynikające z suwerenności państw członkowskich. Działania sił policyjnych nadal były ograniczone tylko do własnych terytoriów narodowych. Natomiast z punktu widzenia państw członkowskich odczuwane były obawy przed zanikaniem granic państwowych i przenikaniem obcej przestępczości. Rozwiązaniem tych problemów stało się umiędzynarodowienie działań policyjnych, gdyż przestępczość transnarodowa może być skutecznie zwalczana wyłącznie przez transnarodowe siły policyjne 27. 26 Z.J. Pietraś, op. cit., s. 587. 27 Ibidem.

25 1.6. KONWENCJA DUBLIŃSKA Pod wpływem negocjacji w Schengen 15 czerwca 1990 r. została podpisana konwencja dublińska, w której określono zasady wyznaczania jednego państwa odpowiedzialnego za rozpatrywanie wniosków azylowych. W przypadku legalnych imigrantów jest nim państwo, które wydało zgodę na wjazd i pobyt cudzoziemca, czyli państwo zamieszkania danego uchodźcy, natomiast w przypadku nielegalnych imigrantów państwo, przez którego granicę cudzoziemiec przedostał się na terytorium Unii Europejskiej. Zakres konwencji ogranicza się do uchodźców w rozumieniu konwencji genewskiej. Konwencja dublińska miała służyć wyeliminowaniu sytuacji, kiedy osoba składa kilka wniosków azylowych w kilku państwach członkowskich. Z założenia konwencja ta miała wejść w życie równocześnie z konwencjami o wspólnym reżimie wizowym i o przekraczaniu granic zewnętrznych UE, co nie nastąpiło. W 1991 r. popisano Konwencję między państwami członkowskimi o wykonywaniu zagranicznych orzeczeń skazujących w sprawach karnych. Podpisanie tych umów zwiększyło liczbę umów niewchodzących bezpośrednio w skład porządku prawnego Wspólnot. W okresie od wejścia w życie konwencji dublińskiej podejmowano próby rozszerzenia zakresu jej obowiązywania. Miało to nastąpić przez zawarcie tzw. konwencji równoległych z państwami Europy Środkowej, Szwajcarią, Norwegią czy państwami Ameryki Północnej. 19 stycznia 2001 r. podpisano jednak tylko umowę z Norwegią i Islandią, która obowiązywała od 23 marca. Uzupełnieniem systemu dublińskiego jest system Eurodac, ustanowiony rozporządzeniem Rady z 11 grudnia 2000 r. oraz uzupełniony przez rozporządzenie z 28 lutego 2002 r. System ten ma za zadanie pomóc w określeniu państwa właściwego dla rozpatrzenia wniosku poprzez użycie metod daktyloskopijnych. Ponadto ma pozwolić na identyfikację i zwalczanie nadużyć przy składaniu wniosków azylowych oraz ograniczenie nielegalnej imigracji 28. 1.7. TRAKTAT O UNII EUROPEJSKIEJ Traktat o Unii Europejskiej (traktat z Maastricht) przyniósł ogromny postęp w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Współpraca w ramach grupy TREVI została bowiem zastąpiona współpracą w zakresie wymiaru 28 Prawo Unii Europejskiej, s. 618.

26 sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, stając się podstawą tzw. trzeciego filaru Unii Europejskiej. Przyjmując Traktat o Unii Europejskiej, wyróżniono 9 obszarów wspólnego interesu, które stały się spektrum współpracy państw członkowskich w trzecim filarze. Ówczesny trzeci filar obejmował 29 : 1) politykę azylową, 2) zasady regulujące przekraczanie granic zewnętrznych UE przez osoby fizyczne i sprawowanie nad nimi kontroli, 3) politykę imigracyjną i politykę dotyczącą obywateli krajów trzecich, 4) zwalczanie narkomanii, 5) zwalczanie przestępczości międzynarodowej, 6) współpracę sądową w sprawach cywilnych, 7) współpracę sądową w sprawach karnych, 8) współpracę celną, 9) współpracę policyjną mającą na celu walkę z terroryzmem, nielegalnym handlem narkotykami i innymi formami przestępczości międzynarodowej, w związku ze zorganizowaniem obejmującego całą Unię systemu wymiany informacji w ramach Europolu 30. W dużej mierze zakres ten obejmuje sprawy uregulowane w porozumieniach Schengen. Realizacja założeń Traktatu o Unii Europejskiej nastąpiła poprzez: powołanie do życia w 1994 r. Europejskiego Centrum ds. Narkotyków i Uzależnienia od Narkotyków, przyjęcie w 1996 r. porozumienia w sprawie utworzenia Europejskiego Biura Policji (Europol), podjęcie 15 października 1999 r. przez Radę Europejską działania zmierzającego do harmonizacji do 2005 r. podstawowych przepisów prawa karnego, w tym do wzajemnego uznawania wyroków sądowych, utworzenia organu współdziałania prokuratorów ( Eurojust) oraz zacieśnienia współpracy policji, w tym wprowadzenia wspólnego systemu gromadzenia odcisków palców, ustanowienia wspólnej polityki azylowej i migracyjnej, przyjęcie 4 czerwca 1999 r. przez Radę Europejską podczas spotkania w Kolonii zalecenia podjęcia prac nad opracowaniem Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Prace nad Kartą zostały zakończone we wrześniu 2000 r., a 7 grudnia tego samego roku została ona podpisana przez Radę Europejską podczas spotkania w Nicei. Skodyfikowano w niej podstawowe prawa obywateli UE, gwarantowane już w różnych aktach prawa unijnego, a w niektórych przypadkach je rozszerzono. Karta Praw Podstawowych składa się z 54 artykułów, 29 Europeistyka, s. 160. 30 Zagadnienia zawarte w art. K1 TUE; w wersji traktatu nicejskiego art. 29 TUE.

zgrupowanych w 7 rozdziałach, zatytułowanych: godność, wolność, równość, solidarność, prawa obywateli, wymiar sprawiedliwości i postanowienia ogólne. Niektóre sformułowania Karty wzbudzają kontrowersje, gdyż w praktyce trudno będzie państwom członkowskim zagwarantować przestrzeganie wszystkich jej postanowień, stąd też nadano jej charakter dokumentu deklaratoryjnego, a nie wiążącego. Na mocy traktatu z Maastricht do dorobku prawnego Unii włączono dotychczasowe konwencje, które od tego momentu musiały być obligatoryjnie wdrożone. Nie zastosowano jednak takiego rozwiązania co do porozumień Schengen. Tak więc w początkowych latach funkcjonowania trzeciego filaru współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych opierała się głównie na aktach uchwalanych wokół umów z Schengen, a faktyczne akty prawne przyjęte w ramach samego trzeciego filaru miały niewielkie znaczenie. W Unii Europejskiej uchwalano w tym czasie liczne programy szkoleniowe (Oision, Falcone, Grotious, Daphne, Oddyseus), które nie miały dużego wpływu na poprawę sytuacji organów ścigania. Poza Unią przyjęto natomiast szereg konwencji międzyrządowych, takich jak: Konwencja w sprawie ochrony prawnej interesów finansowych Wspólnot Europejskich (konwencja PIF), Konwencja w sprawie wykorzystania technologii informatycznych dla potrzeb celnych (konwencja CIS), Konwencja o Europolu, Konwencja o uproszczonej procedurze ekstradycyjnej między państwami członkowskimi Unii Europejskiej, Konwencja o pomocy wzajemnej i współpracy między administracjami celnymi państw członkowskich Unii Europejskiej (II konwencja neapolitańska), Konwencja w sprawie zwalczania korupcji funkcjonariuszy Wspólnot Europejskich lub funkcjonariuszy państw członkowskich Unii Europejskiej. Dla państw Unii wygodniejsze było uchwalenie szeregu konwencji w formie umów międzyrządowych zamiast aktów prawa wtórnego w ramach trzeciego filaru, gdyż pozostawiało to im dodatkowy czas na ratyfikację, co opóźniało wejście w życie tych umów. Taka sytuacja była przyczyną modyfikacji Traktatu o Unii Europejskiej przez traktat amsterdamski. Do Traktatu o Unii Europejskiej wprowadzono ponadto regulacje dotyczące ściślejszej współpracy w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w celu umożliwienia włączenia w ramy prawnoorganizacyjne Unii Europejskiej inicjatyw, w których nie uczestniczą wszystkie państwa członkowskie. Na mocy art. 43 TUE ( tytuł VII: Postanowienia o wzmocnionej współpracy) państwa członkowskie, które zamierzają ustanowić między sobą wzmocnioną współpracę, mogą korzystać z instytucji, procedur i mechanizmów przewidzianych Trak- 27

28 tatem o Unii Europejskiej oraz Traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską, pod warunkiem że współpraca ta: zmierza do wspierania celów Unii i Wspólnoty, do ochrony i służenia ich interesom oraz do wzmacniania ich procesów integracyjnych, szanuje traktaty oraz jednolite ramy instytucjonalne Unii, szanuje dorobek wspólnotowy oraz środki przyjęte na mocy postanowień traktatów, pozostaje w granicach kompetencji Unii lub Wspólnoty i nie dotyczy dziedzin objętych wyłączną kompetencją Wspólnoty, nie narusza rynku wewnętrznego ani spójności gospodarczej i społecznej, nie stanowi przeszkody ani dyskryminacji w handlu między państwami członkowskimi oraz nie zakłóca konkurencji między nimi, obejmuje co najmniej osiem państw członkowskich, szanuje kompetencje, prawa i obowiązki państw członkowskich nieuczestniczących w niej, nie narusza postanowień Protokołu włączającego dorobek Schengen w ramy Unii Europejskiej, jest otwarta w stosunku do wszystkich państw członkowskich. Ponadto wzmocniona współpraca może zostać podjęta tylko w ostateczności, po ustaleniu w ramach Rady UE, że cele współpracy nie mogą zostać osiągnięte w rozsądnym terminie przez zastosowanie odpowiednich postanowień traktatów. Jeśli natomiast wzmocniona współpraca jest ustanawiana, pozostaje ona otwarta w stosunku do wszystkich państw członkowskich. Kolejnym rozwiązaniem z daleko idącymi konsekwencjami było objęcie jurysdykcją Trybunału Sprawiedliwości dziedzin włączonych zarówno do pierwszego, jak i do trzeciego filaru. Na podstawie art. 35 TUE Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym o ważności i wykładni decyzji ramowych i decyzji, wykładni konwencji sporządzonych na mocy tytułu VI Traktatu o Unii Europejskiej oraz ważności i wykładni środków wykonawczych do tych konwencji. Każde z państw członkowskich ma jednak możliwość uznania właściwości Trybunału Sprawiedliwości do orzekania w trybie prejudycjalnym w wymienionych przypadkach. Państwo członkowskie, składając oświadczenie wskazuje, że każdy sąd tego państwa, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego, może zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o rozpatrzenie w trybie prejudycjalnym pytania podniesionego w sprawie przed nim zawisłej i dotyczącego ważności lub wykładni aktu, o którym mowa w art. 35 ust. 1 TUE, jeżeli sąd ten uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku. Należy również pamiętać, że Trybunał Sprawiedliwości nie jest właściwy w sprawie oceny zgodności z prawem lub proporcjonalności działań policji bądź

29 innych organów ścigania jednego z państw członkowskich ani wykonywania przez państwa członkowskie obowiązków dotyczących utrzymania porządku publicznego i ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego. W ciągu pięcioletniego okresu od czasu wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej państwa członkowskie wypracowały zasady różnych rodzajów polityki w zakresie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Podpisano szereg konwencji, protokołów oraz porozumień, a odpowiednie organy uchwaliły ponad 100 różnego typu deklaracji i decyzji. Utworzono wiele instytucji w celu realizacji poszczególnych rodzajów polityki 31. 1.8. TRAKTAT AMSTERDAMSKI W 1997 r. podpisano traktat amsterdamski, który znacząco zmienił model funkcjonowania trzeciego filaru Unii Europejskiej. Traktat ten dał początek inicjatywie budowanej w ramach Unii, a mianowicie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji oraz zapobiegania i zwalczania przestępczości (art. 2 TUE) 32. Traktat amsterdamski zmienił kształt współpracy w ramach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Nastąpiło bowiem przeniesienie części materii międzyrządowego trzeciego filara do pierwszego. Uwspólnotowiono politykę wizową, azylową i migracyjną ( obecnie w tytule IV Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską), kontrolę osób na granicach zewnętrznych Unii Europejskiej (dorobek Schengen 33 włączono do acquis communautaire) oraz współpracę celną i sądową w sprawach cywilnych. Natomiast w zrekonstruowanym trzecim filarze pozostała szeroko rozumiana problematyka współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. Nastąpiła w związku w tym zmiana nazwy trzeciego filaru na współpracę policyjną i sądową w sprawach karnych. W załączniku do protokołu dołączonego do traktatu amsterdamskiego strony ponadto określiły, co zalicza się do acquis Schengen 34 : układ z Schengen z 14 czerwca 1985 r., porozumienie wykonawcze z 19 czerwca 1990 r., 31 Z.M. Doliwa-Klepacki, op. cit., s. 658. 32 Prawo Unii Europejskiej, s. 385. 33 Dokonano tego na podstawie protokołu B.2 do traktatu amsterdamskiego oraz decyzji Rady z 20 maja 1999 r. 34 E. Dynia, op. cit., s. 167.

30 konwencja dublińska określająca państwo odpowiedzialne za badanie wniosku o azyl złożonego w jednym z państw członkowskich Wspólnoty, podpisana 15 czerwca 1990 r., umowy akcesyjne i protokoły do tych umów dotyczące przystąpienia: Włoch z 27 listopada 1990 r., Hiszpanii i Portugalii z 25 czerwca 1991 r., Grecji z 6 listopada 1992 r., Austrii z 28 kwietnia 1995 r., Danii, Finlandii i Szwecji z 19 grudnia 1996 r., wszystkie regulacje prawne dotyczące Europolu, deklaracje i decyzje wydawane przez Komitet Wykonawczy powołany w porozumieniu wykonawczym z 1990 r. (Schengen II), jak również akty przyjęte przez organy, którym Komitet Wykonawczy udzielił kompetencji decyzyjnych dla wdrożenia porozumienia wykonawczego. W maju 1999 r. zostały wydane dwie decyzje porządkujące funkcjonowanie dotychczasowego dorobku Schengen. W decyzji 1999/435/WE wymieniono dokumenty składające się na acquis Schengen. W decyzji 1999/436/WE określono podstawy prawne poszczególnych elementów składowych dorobku Schengen 35. Wielka Brytania i Irlandia jako państwa nieobjęte porozumieniem z Schengen na mocy protokołu nie są związane dorobkiem Schengen. Mogą jednak w każdej chwili wyrazić wolę przyjęcia niektórych rozwiązań z niego wynikających. Dania z kolei zastrzegła sobie, że będzie nadal związana umowami z Schengen jako umowami międzynarodowymi (wykluczając zasadę prymatu i skutku bezpośredniego). Jest to powód niestosowania wobec Danii przypadków objętych art. 62 TWE 36. Dla państw kandydujących do Unii Europejskiej uczestnictwo w formie współpracy, jaką jest acquis Schengen, jest obowiązkowe. Protokół w art. 8 przewidywał bowiem, że wszystkie państwa kandydujące do Unii będą musiały zaakceptować całość tego dorobku. Są one w związku z tym zobligowane do przyjęcia tego acquis w negocjacjach akcesyjnych, nie dysponują więc swobodą wyboru, jaka przysługuje Wielkiej Brytanii i Irlandii 37. Dorobek obejmujący zasady i regulacje związane m.in. z polityką wizową, azylową, współpracą policji, wymiaru sprawiedliwości i wymiany informacji powinien być automatycznie zaakceptowany przez państwa kandydujące do Unii możliwie jeszcze w okresie przedczłonkowskim 38. Inną ważną zmianą wynikającą z traktatu amsterdamskiego było uzupełnienie art. 6 TUE, dotyczącego poszanowania praw podstawowych w państwach członkowskich zgodnie z Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawo- 35 Europeistyka, s. 161. 36 Ibidem. 37 E. Dynia, op. cit., s. 168. 38 Ibidem.

31 wych wolności Rady Europy oraz wspólnymi tradycjami konstytucyjnymi państw członkowskich, jako ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego, nowym art. 7 TUE, w którym zamieszczono klauzulę sankcyjną wobec państw członkowskich Unii winnych poważnego naruszenia zasad wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności i praworządności. Warto zaznaczyć, że zgodnie z traktatem amsterdamskim państwom dodatkowo przysługiwał 5-letni okres przejściowy, w którym decyzje co do przeniesionych rodzajów polityki i projektów ustalonych podczas szczytu w Tampere miały być uchwalane jednomyślną decyzją Rady Unii Europejskiej, a zatem według starego systemu. 1.9. AGENDA Z TAMPERE Agenda z Tampere została przyjęta na szczycie w Tampere w dniach 15 16 października 1999 r. Szczyt ten okazał się szczególnie istotnym etapem w tworzeniu obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Został na nim opracowany program działań, które powinna podjąć Unia Europejska, by stworzyć europejską przestrzeń prawną. Miało temu służyć: opracowanie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, określenie zadań Unii, by stworzyć obszar wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, rozwijanie kontaktów i powiązań z organizacjami i państwami trzecimi 39. Agenda z Tampere jest swoistym harmonogramem działań związanych z wykonaniem postanowień traktatu amsterdamskiego w zakresie problematyki objętej tytułem IV Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską i tytułem VI Traktatu o Unii Europejskiej. Szczyt Rady poświęcony był wyłącznie problemom dawnego trzeciego filaru. Agenda z Tampere została podzielona na 4 części: pierwsza część dotyczyła problemu azylu i migracji, a więc tych rodzajów polityki, które zostały przeniesione do tytułu IV Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską. W tej części wskazano na potrzebę utrzymywania dobrych stosunków z państwami pochodzenia imigrantów i stworzenia wspólnego europejskiego systemu azylowego; w części drugiej odniesiono się do koncepcji europejskiego obszaru sprawiedliwości, która miała wzmacniać współpracę pomiędzy wymiarami sprawiedliwości poszczególnych państw i harmonizować przepisy z tym związane; 39 Europeistyka, s. 161.

32 część trzecia dotyczyła stworzenia narodowych programów przeciwko przestępczości zorganizowanej; ostatnia część to przede wszystkim odniesienie do bliższego związania trzeciego filaru z drugim filarem. Spotkanie w Tampere miało wymiar historyczny. Po raz pierwszy w dziejach Unii Europejskiej odbyło się nadzwyczajne posiedzenie na szczycie poświęcone współpracy w zakresie spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości. Co więcej, szczyt ten był niezwykle starannie przygotowany i poprzedzały go dwa posiedzenia robocze, wiosną pod prezydencją niemiecką i jesienią pod prezydencją fińską 40. Konkluzje z posiedzenia w Tampere określały priorytety działań Unii na okres bezpośrednio następujący po wejściu w życie traktatu amsterdamskiego we wszystkich dziedzinach objętych trzecim filarem. Należy zaznaczyć, że reformy z Tampere wdrażane były z większym pośpiechem i entuzjazmem dopiero po tragicznych w skutkach zamachach terrorystycznych. Wydarzenia te uświadomiły przywódcom państw, jakie znaczenie ma skuteczna polityka współpracy policyjnej i sądowej dla bezpieczeństwa obywateli. Mimo to 5 lat po wejściu w życie traktatu amsterdamskiego i jednocześnie wygaśnięciu klauzuli przejściowej nie wszystkie zadania przewidziane w Agendzie zostały w pełni zrealizowane, głównie w zakresie polityki azylowej, ratyfikacji przez państwa konwencji trzeciego filaru oraz przyjmowania środków prawnych usprawniających postępowania sądowe. DZIEDZINA AZYLU I POLITYKI MIGRACYJNEJ W zakresie azylu i polityki migracyjnej państwa członkowskie wypowiedziały się za dalszym ograniczaniem postępowań azylowych i zaostrzeniem walki z nielegalną imigracją. Rada Europejska wezwała państwa do zacieśnienia dwustronnej współpracy w zakresie zwalczania nielegalnej imigracji. Podkreślono szczególne znaczenie transferu technologii i wymiany programów. Nowa polityka Unii ma ponadto obejmować środki związane z daleko idącą pomocą w zwalczaniu bezrobocia, polepszaniem warunków życia i demokratyzacją państw pochodzenia potencjalnych uchodźców. Istotną rolę powinno odgrywać ujednolicenie zasad procedur azylowych, które ma doprowadzić do wprowadzenia wspólnych zasad przyznawania statusu uchodźcy. Państwa członkowskie zobowiązały się także do uzgodnienia katalogu praw przysługujących legalnym imigrantom, opartego na prawach obywateli UE. Działaniom tym ma towarzyszyć szeroko zakrojony program zwalczania rasizmu i ksenofobii. Rada Europejska ma zachęcać Radę Unii Europejskiej do zawierania z państwami trzecimi umów 40 Prawo Unii Europejskiej, s. 124.

33 readmisyjnych, które mają stanowić istotny element zwalczania nielegalnej migracji. Nie udało się natomiast w ramach szczytu w Tampere wypracować kryteriów dopuszczania imigrantów z państw trzecich ani też postulowanego od wielu lat przez RFN, ponoszącego główny ciężar utrzymania imigrantów i potencjalnych uchodźców, wyrównania obciążeń z tym związanych, a zwłaszcza przejęcia części kosztów przez inne państwa członkowskie 41. EUROPEJSKA PRZESTRZEŃ PRAWNA Drugą dziedziną pozostającą w sferze zainteresowania szczytu było utworzenie tzw. europejskiej przestrzeni prawnej. Rada Europejska podkreśliła konieczność zapewnienia lepszego dostępu obywateli do wymiaru sprawiedliwości w UE, związaną z zamiarem ogólnego polepszenia sytuacji prawnej obywateli unijnych. Z dużą dokładnością określono również środki zmierzające do tego celu. Komisja Europejska otrzymała zadanie przygotowania poradnika dla obywateli Unii, obejmującego najważniejsze informacje na temat poszczególnych porządków prawnych. Istotną rolę powinny odgrywać procedury ustawodawcze, mające doprowadzić do stworzenia skutecznego systemu pomocy finansowej na rzecz opłacania kosztów sądowych, a także (do czego została zobowiązana R a- da) do wprowadzenia jednolitych zasad uproszczonego i przyspieszonego postępowania sądowego w sprawach konsumenckich i prawa handlowego. Przewidziano również określenie minimalnego standardu uprawnień ofiar przestępstw w postępowaniu sądowym, w tym zwłaszcza dostępu ofiar do wymiaru sprawiedliwości oraz zapewnienia prawa do uzyskania zadośćuczynienia. W istotnej kwestii międzynarodowego postępowania cywilnego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych zarysowały się dwa stanowiska. Francja proponowała daleko idące ujednolicenie procedur sądowych, podczas gdy rząd brytyjski wypowiedział się za szeroko zakrojonym wzajemnym uznaniem orzeczeń. To drugie stanowisko uzyskało poparcie większości uczestników szczytu. Wyrazem tego stały się m.in. trzy rozporządzenia cywilnoprawne, przyjęte przez Radę w maju 2000 r. Rada wezwała wszystkie państwa członkowskie do ratyfikowania w możliwie szybkim terminie konwencji ekstradycyjnych (projekty z l at 1995 i 1996), a także do odformalizowania procedur ekstradycyjnych pomiędzy państwami członkowskimi 42. 41 Ibidem, s. 125. 42 Ibidem, s. 125 126.

34 ZWALCZANIE PRZESTĘPCZOŚCI ZORGANIZOWANEJ Trzecią dziedziną współdziałania państw członkowskich, w której odnotowano konkretne decyzje, jest zwalczanie przestępczości zorganizowanej. Zaproponowano wprowadzenie dwóch nowych rozwiązań instytucjonalnych: systemu Eurojust 43 oraz Europejskiej Akademii Policyjnej. Zadaniem pierwszej jest koordynacja działań prokuratury krajowej poszczególnych państw, połączona z prowadzeniem postępowań śledczych oraz załatwianiem wniosków w zakresie pomocy prawnej. Instytucja ta ma w swojej działalności korzystać z materiałów przygotowywanych w ramach Europolu. Wprawdzie postępowanie sądowe nadal będzie odbywać się na podstawie prawa krajowego poszczególnych państw członkowskich, to jednak Eurojust może być traktowany jako pierwszy krok w kierunku utworzenia europejskiej agencji sądowej, zajmującej się zwalczaniem przestępczości transgranicznej. Zadaniem Akademii jest szkolenie wyższych urzędników krajowych organów śledczych. W ramach szczytu nie udało się z przyczyn politycznych zharmonizować krajowych systemów prawa karnego, jednak ustalono konieczność ujednolicenia przynajmniej niektórych definicji, przesłanek określonych czynów oraz sankcji w zakresie przestępczości finansowej (włączając fałszerstwo euro), handlu narkotykami, handlu ludźmi oraz przestępczości przeciwko środowisku. Podstawą dla działań w tym zakresie powinien być art. 31 TUE, a także zasada wzajemnego uznawania ważności orzeczeń sądowych i czynności śledczych. Zobowiązano również Radę i Parlament Europejski do przyjęcia w możliwe krótkim terminie opracowanej przez Komisję Europejską dyrektywy o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy, upoważniającej instytucje śledcze do uzyskania informacji finansowych nawet z naruszeniem przepisów o tajemnicy bankowej 44. WSPÓŁPRACA Z PAŃSTWAMI TRZECIMI Znaczącym sukcesem posiedzenia Rady Europejskiej w Tampere stało się otwarcie drogi dla daleko idącej i szeroko zakrojonej współpracy z państwami trzecimi w sferze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. W grudniu 2001 r. odbyło się posiedzenie Rady poświęcone realizacji postanowień z Tampere. Tymczasem już na posiedzeniu Rady Ministrów Sprawiedliwości w Luksemburgu w październiku 1999 r. zajęto się praktyczną realizacją decyzji z Tampere. Decyzje dotyczyły przede wszystkim współpracy policyjnej. Uznano zwłaszcza za 43 Utworzone decyzją Rady 2000/799/JHA z 14 grudnia 2000 r.; Dz.Urz. WE z 2000 r., L 324. 44 Prawo Unii Europejskiej, s. 126.

35 konieczne wprowadzenie stałych, regularnych konferencji szefów wydziałów operacyjnych policji państw członkowskich. Podkreślono konieczność przyspieszenia utworzenia systemu Eurojust jako złożonego z przedstawicieli państw członkowskich (po jednym z każdego państwa) organu o charakterze prokuratorskim, mającego wspierać Europol w koordynowaniu prowadzonych działań. Ponadto Rada zaapelowała o przyspieszenie prac legislacyjnych nad rozporządzeniem o Eurodacu oraz nad ratyfikowaniem konwencji unijnych, zwłaszcza w kwestiach ekstradycyjnych 45. Szczyt z Tampere dowiódł, że przekazanie pewnych kompetencji na rzecz Wspólnoty Europejskiej miało charakter zabiegu formalnego, a wspomniane środki nadal są traktowane jako związane ze współpracą policyjną, spraw wewnętrznych i sądową. Najważniejszym skutkiem zaistniałej sytuacji jest dysponowanie przez instytucje unijne uprawnieniami do działania we wszystkich dziedzinach dotyczących tej współpracy objętych traktatami. Natomiast w zaskakująco małym zakresie uwzględniono w konkluzjach Rady kwestie rozszerzenia Unii Europejskiej, do którego odwołano się jedynie przy kilku sugestiach dotyczących niektórych form współpracy. Na uwagę zasługuje też zauważenie przez Radę konieczności włączenia problematyki współpracy w dziedzinie spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości do instrumentów wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz wspólnotowych, dotyczących aspektów międzynarodowych (wspólnych strategii i umów międzynarodowych) 46. 1.10. TRAKTAT NICEJSKI Traktat nicejski, podpisany 26 lutego 2001 r., nie wprowadził żadnych istotnych zmian w trzecim filarze. Do tytułu IV Traktatu o Unii Europejskiej (art. 29 TUE) włączył postanowienia dotyczące Europejskiego Urzędu ds. Współpracy Sądowej (Eurojust). Artykuł 29 TUE w wersji przyjętej w traktacie amsterdamskim określa cele, zadania, środki oraz metody współpracy organów ścigania i organów wymiaru sprawiedliwości. Na mocy traktatu nicejskiego artykuł ten uległ rozszerzeniu i przewiduje kolejną możliwość dla prowadzonej już współpracy w sprawach karnych współpracę poprzez Eurojust. Mechanizmy realizacji celów w trzecim 45 Ibidem, s. 127. 46 Ibidem.

36 filarze, określone w art. 29 TUE, oparte są na: ściślejszej współpracy organów sądowych oraz innych właściwych organów w Państwach Członkowskich, w tym współpracy za pośrednictwem Europejskiej Jednostki Współpracy Sądowej (Eurojust), zgodnie z postanowieniami artykułów 31 i 32. Uzupełnienie wprowadzono także do art. 31 ust. 1 oraz ust. 2 stanowiąc, że: 1. Wspólne działanie w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach karnych obejmuje między innymi: a) ułatwianie i przyspieszanie współpracy między ministerstwami i organami sądowymi lub odpowiednimi organami Państw Członkowskich, w tym, w miarę potrzeby współpracy za pośrednictwem Eurojust, w zakresie procedury sądowej i wykonywania orzeczeń; b) ułatwianie ekstradycji między Państwami Członkowskimi; c) zapewnianie, w zakresie niezbędnym do usprawnienia tej współpracy, zgodności norm stosowanych w Państwach Członkowskich; d) zapobieganie sporom o właściwość między Państwami Członkowskimi; e) stopniowe przyjmowanie środków ustanawiających minimalne normy dotyczące znamion przestępstw i kar w dziedzinach przestępczości zorganizowanej, terroryzmu i nielegalnego handlu narkotykami. 2. Rada wspiera współpracę za pośrednictwem Eurojust przez: a) umożliwienie Eurojust właściwej koordynacji działań pomiędzy krajowymi organami ścigania Państw Członkowskich; b) popieranie wspomagania przez Eurojust dochodzeń w sprawach karnych w sprawach poważnej przestępczości transgranicznej, zwłaszcza w ramach przestępczości zorganizowanej, ze szczególnym uwzględnieniem analiz przeprowadzonych przez Europol; c) ułatwianie ścisłej współpracy między Eurojust i Europejską Siecią Sądową, zwłaszcza w celu ułatwienia wykonania wniosków o udzielenie pomocy prawnej i realizacji wniosków o ekstradycję. Jak zauważa A. Gruszczyk, powyższe postanowienia podkreślają wagę, jaką państwa członkowskie przywiązują do skutecznej współpracy policji, prokuratury i sądów w celu zwalczania przestępczości zorganizowanej. Mimo istniejących różnic w prawie karnym poszczególnych państw Eurojust stwarza nadzieję, że ścisłe funkcjonalne powiązanie organów wymiaru sprawiedliwości przyniesie widoczne rezultaty w przeciwdziałaniu i zwalczaniu stale rosnącej przestępczości, szczególnie tej, która przybiera zorganizowane formy międzynarodowe 47. Przyjęcie nowych członków wymusiło na Unii Europejskiej także zmianę koncepcji polityki w kwestii zewnętrznej. W związku z poszerzaniem granic na 47 A. Gruszczak, III filar Unii Europejskiej po Traktacie Nicejskim [w:] Traktat Nicejski, pod red. A. Podrazy, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Fundacja Rozwoju KUL, Lublin 2001, s. 190.