Ewaluacja programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu edycja dr Piotr Tamowicz. współpraca: Dorota Pawelec

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ewaluacja programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu edycja 2003. dr Piotr Tamowicz. współpraca: Dorota Pawelec"

Transkrypt

1 Ewaluacja programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu edycja 2003 Raport końcowy dr Piotr Tamowicz współpraca: Dorota Pawelec Gdańsk, listopad 2004 r.

2 1. Wnioski i rekomendacje Dystans jaki nas dzieli od pozostałych państwa europejskich pod względem nasycenia przedsiębiorstw systemami zarządzania jakością (SZJ) jest dość znaczny. Przykładowo w takich krajach jak: Czechy, Węgry, Finlandia czy Słowacja na 1 milion mieszkańców przypada odpowiednio 870, 776, 411 i 227 certyfikatów ISO W Polsce wskaźnik ten wynosi obecnie ok Aby uzyskać poziom nasycenia odpowiadający np. Słowacji popyt na wdrożenia i certyfikację musiałby utrzymywać się na poziomie co najmniej takim, jak w obecnej transzy programu dotacji do certyfikacji - czyli przez dwa lata po około 2 tysiące aplikacji rocznie. Szybkie dorównanie Finom wymagałoby z kolei dynamiki jeszcze większej - np. po 3,3 tys. aplikacji rocznie przez 3 lat. Obecne stosunkowo wysokie tempo aplikacji SZJ jest wywołane przez wzrost świadomości kadry kierowniczej przedsiębiorstw oraz pojawienie się impulsów rynkowych wymuszających wdrażanie takich systemów. Dużą rolę w zwiększeniu popytu odegrała pomoc publiczna w postaci programu Dotacji na uzyskanie certyfikatu (dalej: Program) oraz programu Wstęp do jakości (dalej: WDJ). Od roku 2000 do chwili obecnej pomoc publiczna wsparła wdrożenie ok % spośród wszystkich SZJ (ISO 9000, i 18000) 1. Programy te ułatwiły wielu przedsiębiorstwom podjęcie decyzji o wdrożeniu SZJ obniżając barierę finansową i łagodząc ogólną dolegliwość tego procesu. Jest mało prawdopodobne aby obecne tempo wdrażania SZJ dało się utrzymać bez kontynuacji pomocy publicznej. Jej wycofanie spowodowałoby najprawdopodobniej drastyczny spadek liczby wdrożeń i w konsekwencji pogorszenie pozycji rynkowej wielu przede wszystkim mniejszych podmiotów 2. Jest to tym bardziej niewskazane, że badane przez nas firmy postrzegają Program zdecydowanie pozytywnie i co za tym należy rozumieć oczekują jego kontynuacji. Za bardzo potrzebny i raczej potrzebny Program uznało 97% badanych. Badania wykazały jednak, że zarówno rynek szkoleniowo-doradczy, jak i certyfikacyjny nie nadążają pod względem standardów i mechanizmów swojego funkcjonowania za znacznym wzrostem popytu. Na rynku pojawiły się firmy oferujące wdrożenia SZJ na bardzo niskim poziomie; istnieje też przekonanie, że obniżeniu uległ standard audytów niektórych jednostek certyfikacyjnych. Mechanizmy regulacji oddolnej (samokontrola zainteresowanych środowisk), jak i regulacji odgórnej nie dostosowały się wystarczająco szybko do nowej sytuacji. 1 Szacunek ten nie obejmuje firm, które skorzystały z dofinansowania do usług doradczych w ramach WDJ, ale nie korzystały z dotacji na przeprowadzenie audytu certyfikującego w ramach programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu. 2 Spadek liczby wdrożeń może być jednak wywołany spadkiem pomocy publicznej poprzez objęcie nią tylko wdrożenia co przewiduje SPO WKP w priorytecie 2 (bezpośrednie wsparcie przedsiębiorstw) działanie 2.1. Konstrukcja działania 2.1 czyli przekazanie dotacji dopiero po okazaniu certyfikatu może skłaniać do pośpiechu przy wdrożeniach i wystawianiu do certyfikacji systemów młodych jeszcze nie w pełni działających. Może to więc tworzyć środowiska sprzyjające obniżaniu jakości systemów (a także wyboru tanich certyfikatorów). 2

3 Jeśli zatem pomoc publiczna w tym zakresie ma być kontynuowana (a faktycznie tak będzie bowiem przewiduje to SPO WKP działanie 2.1) to niewątpliwie konieczne jest pilne zaadresowanie wszystkich pojawiających się problemów. Tylko bowiem w ten sposób będzie możliwe utrzymanie wysokiego poziomu ekonomicznej użyteczności zaangażowanych środków publicznych. Kluczowym pytaniem obecnie jest więc jak usprawnić interesujące nas rynki tak aby to usprawnienie odbywało się przy jak najmniejszych kosztach i np. ryzyku ich przeregulowania. Nie sądzimy by w tej kwestii możliwe i wskazane było aby PARP zaczął odgrywać rolę super-arbitra, kontrolera i regulatora. Oba rynki i ich uczestnicy muszą sami zdecydowanie usprawnić regulację odgórną (przede wszystkim jednostki certyfikacyjne). Rynek wdrożeniowy który jest rynkiem usług musi być za to bardziej przejrzysty informacyjnie (bowiem trudno liczyć tu na jakąś szczególną regulację odgórną). Mimo, że główny ciężar przywrócenia równowagi na tych rynkach musi spoczywać na jego uczestnikach (firmach szkoleniowo-doradczych i jednostkach certyfikacyjnych) PARP powinien jednak podjąć pewne leżące w jego mocy - działania prowadzące do minimalizacji niektórych zjawisk. Przeprowadzone badania pozwalają nam na sformułowanie pewnych propozycji w tym względzie. W przypadku obu rynków PARP powinien nawiązać kontakty z instytucjami regulacyjnymi, jak i środowiskowymi dla stworzenia stałych relacji i kanałów wymiany informacji i przede wszystkim wyrażania swoich (PARP-u) poglądów, opinii, krytyki i obaw względem aktorów tych rynków (firm szkoleniowodoradczych, jednostek certyfikacyjnych). W przypadku rynku certyfikacyjnego konieczny tu jest stały i szczery dialog z Polskim Centrum Akredytacji, jak i poszczególnymi podmiotami. Kontakty te powinny zaowocować wspólnym sformułowaniem i zadeklarowaniem polityki zero tolerancji dla obniżania jakości certyfikacji. Sądzimy, że w tej presji na poprawę jakości i standardów działania obu rynków warto nawet posłużyć się najmocniejszymi argumentami typu: jeśli jakość będzie spadać pieniądze publiczne nie będą mogły wspierać tego typu działań; będzie więc to oznaczać spadek liczby klientów, wdrożeń i w końcu zysków uczestników obu rynków. PARP może taką politykę ( zero tolerancji ) wesprzeć ze swej strony także bardzo konkretnymi - nie pociągającymi za sobą specjalnych kosztów działaniami. Chodzi tu przede wszystkim o nie angażowanie pieniędzy publicznych wszędzie tam gdzie na rynku istnieje jakaś ewidentna nieefektywność (np. występowanie konfliktu interesów). W ten sposób zmniejszy się ryzyko ich niewłaściwego wykorzystania, jak i przy okazji wskaże luki w systemie regulacji. Dla przykładu ograniczone powinno być korzystanie z podmiotów działających w ramach tej samej grupy kapitałowej (firma szkoleniowo-doradcza i jednostka certyfikująca). Beneficjent pomocy publicznej jeśli chce skorzystać z usług to wyłącznie jednego z tych podmiotu (albo firmy doradczej albo certyfikatora). Ograniczona lub wręcz wykluczona powinna być możliwość korzystania przez przedsiębiorstwo z usług 3

4 jednostki certyfikującej SZJ, która dokonuje na rzecz takiego przedsiębiorstwa certyfikacji urządzeń i ma w tym zakresie faktyczny monopol. Dla zwiększenia efektywności rynku certyfikatorów wskazane jest także oddziaływanie na świadomość wyborów dokonywanych przez przedsiębiorców. Opracowanie i wręczanie każdemu uczestnikowi programu prostego poradnikaprzewodnika o tym jak wybrać certyfikatora, jakimi kryteriami się kierować na co zwracać uwagę byłoby bardzo przydatne. Podpowiedzi ze strony firm szkoleniowo-doradczych mogą być objęte konfliktem interesów dlatego takie praktyki trzeba ograniczać (ale nie łudźmy, że da się je wyeliminować). Firmy te raczej powinny uczyć jak wybierać, a nie kogo wybierać. Jeśli więc przedsiębiorca i decydent będzie miał w tej kwestii (wyboru certyfikatora) jakieś niezależne źródło informacji (np. informator/poradnik) wówczas łatwiej będzie mu ocenić sensowność porad i podpowiedzi formułowanych przez firmę szkoleniowodoradczą. Nieco trudniejszym zadaniem do rozwiązania są problemy działania rynku szkoleniowo-doradczego, a dokładniej spadku jakości usług. Rynek ten jest dosyć zatomizowany i z przyczyn naturalnych nie podlega szczególnemu nadzorowi. Błędem byłoby więc działanie na rzecz znacznego podwyższenia barier wejścia czy tworzenia jakiejś struktury regulacyjnej. Jesteśmy zdania, że raczej trzeba postawić na wprowadzanie dobrowolnych standardów postępowania oraz zwiększanie świadomości wyboru usługodawcy. Błędem byłoby także liczenie na to, że sam system akredytacji jest w stanie załatwić problemy tego rynku - musi to być wiązka różnych działań i rozwiązań wzajemnie się uzupełniających. Działaniem zgodnym z postulowanym przez nas kierunkiem jest np. podjęcie przez PARP współpracy ze Stowarzyszeniem Doradców Gospodarczych (co już faktycznie nastąpiło) czy też propagowaniem pewnych standardów etycznych (co też się dzieje). Konieczne jest także ułatwienie usługobiorcom procesu oceny wiarygodności usługodawców. Cenną inicjatywą w tym względzie jest internetowe forum wymiany informacji, jakie pojawiło się na portalu PARP-u. Należy dołożyć starań aby forum to zaczęto intensywniej wykorzystywać do wymiany opinii. Niezwykle użyteczne byłoby także podawanie na listach instytucji akredytowanych ich dorobku wdrożeniowego z nazwami konkretnych obsłużonych firm i ich danymi kontaktowymi. Ujawniana powinna być także praktyka wypożyczanie i migracji audytorów i ekspertów pomiędzy firmami szkoleniowo-doradczymi (co skutkuje przypisywaniem dorobku jednej osoby kilku akredytowanym firmom). Dlatego sugerowalibyśmy aby firmy szkoleniowo-doradcze wraz ze swoim dorobkiem wdrożeniowym ujawniały też realnych wykonawców usług (z podziałem na stałych i kontraktowanych ekspertów/konsultantów). Pozwoli to lepiej ocenić wiarygodność usługodawcy, na ile to jest realny producent usługi, a na ile pośrednik. Taka pełna transparentność firm szkoleniowo-doradczych ułatwi także prowadzenie przez PARP kontroli. PARP mógłby też wesprzeć oddolne ruchy samoregulacyjne na rynku wdrożeniowym o ile oczywiście takie się pojawią. Byłby to sposób na akredytację 4

5 w ramach akredytacji wypracowaną przez samo środowisko firm szkoleniowodoradczych. Taka samo-organizacja firm byłaby na pewno z pożytkiem dla jakości oferowanych przez nie usług. Stabilizacji tego rynku służyć też będzie likwidacja jego cykliczności czyli pojawianie się nagłego popytu, a po nim długiego okresu posuchy. Takie cykle stop-go rozregulowują rynek i sprzyjają pojawianiu się nierzetelnych oferentów. Jeśli z przyczyn organizacyjnych konieczne jest utrzymanie zasady składania na termin to raczej powinno być tych terminów więcej niż mniej (np. co miesiąc). Terminy w procedurze aplikacyjnej wyznaczane przez samych organizatorów programów muszą być dotrzymywane z żelazną konsekwencją. Przedłużanie się procesu aplikacji nie może bowiem konsumować czasu przeznaczonego na wdrożenie SZJ. Ważnym zadaniem jest ograniczenie niewielkiej populacji firm wycofujących się z utrzymywania SZJ, na istnienie której wskazywali niektórzy nasi rozmówcy. Istnienie tego typu firm jest zapewne kosztem, którego nie da się uniknąć, ale który powinien być minimalizowany. Przede wszystkim wskazane byłoby dokładniejsze przebadanie i rozpoznanie tego zjawiska, jego skali, określenie na ile to zjawisko jest efektem oportunistycznych zachowań przedsiębiorców, a na ile wynika z przyczyn obiektywnych np. z gwałtownego pogorszenia się ich sytuacji finansowej. Jeśli okazałoby się, że zjawisko to ma podłoże zdecydowanie negatywne wówczas należałoby rozważyć podjęcie pewnych działań korygujących: np. zmniejszenie stopy dotacji poniżej 50%, uzależnienie wypłaty pewnej części dotacji od wyników audytu kontrolnego, stosowanie kar wobec przedsiębiorców rezygnujących z utrzymania SZJ po roku od jego wdrożenia (np. ograniczenie możliwości uczestniczenia w innych programach). Wydaje się zasadne stałe rozszerzanie zakresu podmiotowego programu tj. obejmowanie coraz to nowszych i bardziej zaawansowanych systemów zarządzania jakością. Konieczne są w tym względzie pewne prace analityczne i prognostyczne tak aby dostępne zasoby środków publicznych jak najlepiej spożytkować (przeznaczyć je na te SZJ, które mogłyby wygenerować największy przyrost konkurencyjności MSP) 3. Warte rozważenia jest także wsparcie popytu na wdrażanie systemów zintegrowanych (np. obniżenie dotacji dla jednego systemu lub podwyższenie stopy dotacji i progu kwotowego dla systemu zintegrowanego). Oprócz zwiększenia stopnia nasycenia gospodarki tymi systemami działanie takie miałoby jeszcze jedną zaletę. Ograniczałoby to oportunistyczne zachowania niektórych przedsiębiorców traktujących certyfikat ISO na pokaz czy też jako 3 Zapisy jakie znajdują się w Sektorowym Programie Operacyjnym Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw, Priorytet 2, działanie 2.1 nie różnią się w tej kwestii (z wyjątkiem systemu HACCP) od tego co przedmiotowo obejmował Program i WDJ (ISO 9000, i 18000). Zdaniem niektórych ekspertów zapisy te jednak pozwalają na objęcie pomocą publiczną także i innych systemów zarządzania jakością (np. IFS, BRC, BS 7799). Oznaczałoby to faktyczną liberalizację podejścia tak jak rekomendujemy to w niniejszym raporcie. Porównaj: Uzupełnienie Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost konkurencyjności Przedsiębiorstw, strona 72, dokument dostępny w wersji elektronicznej na stronie 5

6 jednorazową inwestycję pod oczekiwany kontrakt (dla tych celów najczęściej chyba inwestuje się w jeden podstawowy system). Preferowanie zintegrowanych SZJ oznaczałoby także lepsze (oszczędniejsze) spożytkowanie środków publicznych. Jest tak bowiem na skutek różnych synergii koszty wdrożenia i certyfikacji zintegrowanego systemu są niższe niż suma kosztów wdrożenia i certyfikacji kolejnych pojedynczych systemów (wdrażanych jeden po drugim). Wreszcie ostatnią naszą rekomendacją jest stworzenie systemu kontroli opartego o bazę danych beneficjentów korzystających z Programu, pozwalającą tanim kosztem wskazać dziwne tendencje, spiętrzenia czy przepływy na rynku szkoleniowo-doradczym i także certyfikacyjnym. Dzięki temu kontrola będzie mogła być bardziej trafna (punktowa) i nie ograniczać się do kwestii formalnych. Musi to być jednak baza danych dobrze przemyślana i konstruowana pod kątem potrzeb obserwacyjnych, a nie ewidencyjnych. Powinna ona pozwolić prześledzić całą ścieżkę realizacji działań objętych pomocą publiczną z możliwością wskazywania powiązań poziomych i pionowych : kto realnie (jaka osoba i jaka firma) wdrażał SZJ w danej firmie, u kogo jeszcze dana firma szkoleniowo-doradcza dokonywała wdrożeń w tym samym czasie, jak kształtowały się koszty tych wdrożeń w relacji do charakterystyki klienta (sektor, wielkość), kto certyfikował klientów tej firmy itd. Już samo zwrócenie się PARP po analizie danych z takiej bazy - do firmy - beneficjenta z prośbą o wyjaśnienie pewnych faktów może zadziałać otrzeźwiająco na tych co liczą, że pieniądze publiczne mogą być łatwym sposobem na poprawianie zysków firmy. Socjotechniczny zabieg polegający na stworzeniu realnego wrażenia, że wiemy więcej niż ci się zdaje może być tak samo skutecznym mechanizmem kontrolnym, jak wizyty kontrolerów w firmach. 6

7 Spis treści 1. Wnioski i rekomendacje Tło problemu Opis programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu...9 a) transza b) ewaluacja transz c) transza Cele i metodologia ewaluacji Wyniki badania ewaluacyjnego transzy a) wpływ Programu na ilość certyfikatów...14 b) trwałość efektów Programu...15 c) zagrożenia dla trwałości efektów...16 d) efekty Programu na poziomie przedsiębiorstw...17 e) znaczenie dotacji dla przedsiębiorstw...18 f) głębokość certyfikacji...19 g) wyłączenie kosztów wdrożenia SZJ...21 h) parametry dotacji...22 i) rynek szkoleniowo-doradczy...24 j) rynek jednostek certyfikujących...26 k) wybór jednostki certyfikującej...28 l) inne zagadnienia źródła informacji o Programie, ocena procedury aplikacyjnej...29 Załączniki...30 Nr 1. Kwestionariusz do badanie beneficjentów Programu...30 Nr 2. Dyspozycje do wywiadów pogłębionych...37 Nr 3. Aneks statystyczny opis populacji beneficjentów Programu...40 Nr 4. Aneks statystyczny zestawienie tabelaryczne wyników badania ankietowego...45 Nr 5. Baza danych z wynikami badani ankietowego (w formacie SPSS)...45 Nr 6. Lista respondentów do wywiadów pogłębionych

8 2. Tło problemu Transformacja gospodarcza wymusiła na przedsiębiorstwach wprowadzanie nowoczesnych standardów zarządzania i organizacji. Tempo realizacji tych procesów jest bardzo zróżnicowane. Niewątpliwie najszybciej przedsiębiorstwa wprowadzają zmiany techniczne i technologiczne; w dalszej kolejności postępują na ogół procesy informatyzacji produkcji i zarządzania. Dane statystyczne wskazują, że stosunkowo najwolniej postępuje proces wdrażania systemów zarządzania jakością. Pod tym względem zdecydowanie odstajemy od średniej europejskiej. Przykładowo w takich krajach jak: Czechy, Węgry, Finlandia czy Słowacja na 1 milion mieszkańców przypada odpowiednio 870, 776, 411 i 227 certyfikatów ISO W Polsce wskaźnik ten wynosi obecnie ok W roku 2000 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) uruchomiła program pomocy publicznej mający wesprzeć proces wdrażania SZJ i certyfikacji. Celem Programu było obniżenie bariery finansowej w dostępie do certyfikacji systemów zarządzania jakością (ISO serii 9000, 14000, 18000) i tym samym zwiększenie skali posiadania certyfikatów przez polskie MSP. W okresie uruchomiono trzy transze finansowania, a umowy o udzielenie dotacji podpisano z ok. 1,5 tys. przedsiębiorstw. W roku 2003 dokonano zmiany zasad realizacji Programu poprzez wyłącznie z niego możliwości uzyskania dotacji na finansowanie przygotowania i wdrażania systemu zarządzania jakością, a utrzymanie jedynie finansowania procesu certyfikacji (audyt certyfikacyjny). Niniejszy raport prezentuje wyniki ewaluacji transzy 2003 programu Dotacji na uzyskanie certyfikatu prowadzonej przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową w okresie wrzesień-listopad 2004 r. Poniżej w poszczególnych podrozdziałach omawiamy najistotniejsze problemy ewaluacyjne: efekty programu, ich trwałość i zagrożenia, problemy rynku szkoleniowo-wdrożeniowego oraz certyfikacji. W aneksie statystycznym umieszczono tabele prezentujące badaną populację w kilku użytecznych przekrojach. Tabele z wynikami badań kwestionariuszowych ze względu na swoją objętość zamieszczone zostały w osobnym pliku. Podziękowania Wszystkim osobom, które poświęciły nam swój czas dzieląc się swoimi uwagami i obserwacjami serdecznie dziękujemy. Słowa podziękowania należą się naszym kolegom Stanisławowi Szultce i Maciejowi Dzierżanowskiemu za uwagi zgłoszone do roboczej wersji raportu. 8

9 3. Opis programu Dotacja na uzyskanie certyfikatu a) transza W okresie PARP zorganizował kilka rund aplikacji o dotację na uzyskanie certyfikatu. W ich trakcie zgłoszono ok. 1,5 tyś. wniosków spośród których wyłoniono przedsiębiorców-beneficjentów Programu. Warunki finansowe Programu zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 21 maja 2001 w sprawie warunków i trybu udzielania dotacji przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Wyznaczało ono procentowy i kwotowy limit kosztów usług szkoleniowych oraz audytu certyfikacyjnego (patrz tabela 1). Tabela 1. Warunki finansowe Programu (transza ). Usługi doradcze i Audyt certyfikacyjny w tym Limity dotacji szkoleniowe w zakresie także audyt wstępny projektowania i wdrażania systemów zarządzania jakością Limit procentowy Mały Limit przedsiębiorca kwotowy Średni przedsiębiorca Dotacja uzupełniająca Źródło: dane PARP 60% ceny netto usług (bez VAT) ,- zł ,-zł Limity kwotowe zwiększa się o 50% w przypadku projektowania i wdrażania jednocześnie więcej niż jednego systemu zarządzania 60% ceny netto usług (bez VAT) 6.000,- zł ,- Limity kwotowe zwiększa się o 50% w przypadku projektowania i wdrażania jednocześnie więcej niż jednego systemu zarządzania Warunki udzielenia dotacji przewidywały konieczność zastosowania ustawy o zamówieniach publicznych dla wyboru usługodawcy gdy kwota dotacji - w przypadku obu dotacji - przekraczała 50% kosztów usług i równowartość kwoty 3000 euro. Wniosek o dotację mógł być złożony dopiero po podpisaniu umowy o wykonanie usług szkoleniowo-doradczych ale przed zawarciem umowy z jednostką certyfikacyjną. Ubieganie się o dotację oparte była o zestandaryzowaną procedurę (tabela 2). Tabela 2. Procedura ubiegania się o dotację Czas/termin Proces Złożenie wniosku wraz z kopią umów o 9

10 Początek procedury Maksymalnie 45 dni od złożenia wniosku Maksymalnie 30 dni od wysłania powiadomienia przez PARP Maksymalnie 30 dni od daty złożenia kompletnego wniosku o wypłatę dotacji Źródło: dane PARP wykonanie usług, kopią harmonogramu prac i płatności, kopią aktualnego dokumentu rejestrowego. PARP powiadamia przedsiębiorcę o decyzji udzielenia dotacji. Przedsiębiorca odsyła podpisany egzemplarz umowy (otrzymanej wcześniej wraz z decyzją PARP). Wypłata dotacji b) ewaluacja transz W okresie luty-marzec 2003 roku Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową (IBGR) na zlecenie PARP przeprowadził ewaluację trzech pierwszych transz Programu (2000, 2001, 2002). Celem badanie było dokonanie kompleksowej oceny efektów Programu, jego dopasowania do potrzeb sektora MSP oraz wewnerznej konstrukcji. Badaniem objęto dwie grupy podmiotów: i) przedsiębiorstwa biorące udział w Programie czyli te, które otrzymały już dotację po wdrożeniu systemu zarządzania jakością i uzyskały certyfikat oraz te które były w trakcie tego procesu (jeszcze nie otrzymały dotacji), ii) jednostki certyfikujące oraz firmy szkoleniowodoradcze. Informacje na temat badania zawiera tabela 3. Tabela 3. Podmioty objęte ewaluacją Rodzaj podmiotów objętych badaniem Beneficjenci programu (przedsiębiorstwa): Pierwsza transza - rok 2000 Druga transza rok 2001 Trzecia transza rok 2002 Ilość podmiotów objętych badaniem Charakter badania Ankieta pocztowa Jednostki certyfikacyjne 15 Wywiad Firmy szkoleniowo-doradcze 15 Wywiad Źródło: IBnGR Materiał zgromadzony w trakcie badania pozwolił na sformułowanie następujących wniosków i rekomendacji: Program zdecydowanie obniżył barierę dostępu do systemów zarządzania jakością i wzbudził zainteresowanie wprowadzaniem kolejnych certyfikatów oraz re-certyfikacją (przechodzenie na nowsze wersje norm) motywacja do wdrażania systemów miała zdecydowanie podłoże ekonomiczne dostosowanie Programu do potrzeb sektora MSP oceniono jako duże 10

11 wskazano na konieczność poprawienia sposobu informowania o Programie (dystrybucja informacji) w tym miedzy innymi zintegrowania informacji o dotacjach na certyfikaty oferowanych przez inne podmioty zdefiniowanie parametrów Programu (stopa dotacji, progi kwotowe) zostało uznane za poprawne, chociaż pojawiły się opinie że mogą one utrudniać korzystanie z usług renomowanych jednostek certyfikujących wskazano na zasadność rozszerzenia Programu o inne systemy jakości, ewentualnie skoordynowanie czasowe wszystkich programów dotacyjnych celem uzyskania możliwości wprowadzenia systemu zintegrowanego. Wskazano na istnienie zagrożenia obniżania jakości usług szkoleniowodoradczych będącego efektem silnej konkurencji na tym rynku na skutek znacznego wzrostu popytu wskazano też na pojawienie się niepokojącej tendencji do wyboru najtańszego certyfikatora. IBnGR w tej kwestii rekomendował zwrócenie większej uwagi na kwestie oceny jakości pracy jednostek szkoleniowodoradczych posiadających tzw. akredytację PARP; rekomendowano także szeregi innych usprawnień: doskonalenie systemu monitorowania działania firm szkoleniowo-doradczych, większy nacisk na kryteria jakościowe w procedurze uzyskania akredytacji, nieujawnianie kwot dotacji przyznawanych firmom c) transza 2003 W roku 2003 PARP uruchomił kolejną transzę Programu. Parametry tej transzy różniły się jednak od tego co obowiązywało w poprzednich latach i zostały ustalone 4 w sposób następujący tabela 4. Tabela 4. Warunki finansowe Programu - transza 2003 Audyt certyfikacyjny w tym także Limity dotacji audyt wstępny Limit procentowy Mały przedsiębiorca Limit kwotowy Średni przedsiębiorca Dotacja uzupełniająca 50% ceny netto usług (bez VAT) ,- zł ,- zł Limity kwotowy zwiększa się o 50% w przypadku jednoczesnej certyfikacji więcej niż jednego systemu zarządzania (czyli jest to kwota zł) Źródło: dane PARP Porównując parametry programu w wersji i 2003 widać wyraźnie, że uległy one pewnemu przemodelowaniu. Zdecydowano się na wyłączenie z Programu całego modułu szkoleniowo-doradczego związanego z przygotowaniem i wdrożeniem systemu zarządzania jakością. Po drugie zdecydowano się na zrównanie w prawach obu kategorii przedsiębiorców (małych i średnich) i po trzecie ujednolicono podwyższając dla małych i obniżając dla średnich 4 Na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 roku (od 10 lipca 2004 Rozporządzenie to nie obowiązuje) 11

12 przedsiębiorców - próg kwotowy dotacji ( zł); proporcjonalnemu ujednoliceniu uległa też dotacja uzupełniająca czyli limit dotacji w przypadku wprowadzania systemu zintegrowanego. Usunięcie z Programu części dotacji obejmującej moduł szkoleniowo-doradczy nie oznaczało pozbawienia przedsiębiorców w ogóle możliwości obniżenia kosztów wdrożenia systemu zarządzania jakością. Możliwość taka istniała bowiem w ramach programu Wstęp do jakości finansowanego z funduszy PHARE. Program ten umożliwiał otrzymanie dotacji pokrywającej 50% kosztów usług szkoleniowodoradczych związanych z wdrożeniem systemu zarządzania jakością. WDJ istniał i poprzednio gdy realizowano transzę tyle tylko, że korzystanie z jego oferty nie było w pełni opłacalne bowiem nie obejmowała ona refundacji kosztów certyfikacji. W Programie wzięło udział 2279 małych i średnich przedsiębiorstw. Wśród 1244 podmiotów, które do września 2004 r. zakończyły proces certyfikacji i rozliczenia dotacji najliczniej reprezentowane były firmy z województwa mazowieckiego (170 małych i 52 średnie), śląskiego (odpowiednio 113 i 46) i wielkopolskiego (odpowiednio 103, 49). Z kolei najsłabiej reprezentowane było województwo podlaskie (6, 13) oraz lubuskie (15, 5). Z tych 1244 firm najwięcej działało w takich sektorach jak: budownictwo (241 firm), handel hurtowy i komisowy (159 firm) i usługi prawne, rachunkowo-księgowe i inne usługi biznesowe (93 firmy). Szczegółowe dane na temat badanej populacji zawierają tabele zamieszczone w aneksie statystycznym (załącznik nr 3). 12

13 4. Cele i metodologia ewaluacji Raport prezentuje wyniki ewaluacji programu Dotacji na uzyskanie certyfikatu transza Celem badania było uzyskanie pogłębionej wiedzy na temat efektów programu i jego oddziaływania na trzy główne obszary: firmy korzystające z dotacji, rynek podmiotów szkoleniowo-doradczych działających na rzecz beneficjentów (wdrażanie systemów zarządzania jakością) oraz rynek jednostek certyfikacyjnych. Ewaluacja miała dostarczyć odpowiedzi między innymi na takie na takie pytania jak: - w jakim stopniu Program wpływa na poprawę sytuacji przedsiębiorstw? - w jakim stopniu Program jest dopasowany do potrzeb małych i średnich przedsiębiorstw? - czy można było osiągnąć większą skuteczność realizacji celów Programu przy zastosowaniu alternatywnych rozwiązań? Czy szczegółowe rozwiązania (progi, limity, mnożniki) są optymalne? - jak oceniany jest system wdrażania Programu? W jakim stopniu rekomendacje z poprzedniego raportu ewaluacyjnego zostały wykorzystane do projektowania programów wspierających MSP w zdobywaniu certyfikatów jakości, a jakie nie zostały wykorzystane? Jakie były przeszkody w ich zastosowaniu? - w jakim stopniu firmy są przygotowane do uzyskania certyfikatu? Jaki poziom reprezentują firmy zajmujące się szkoleniami i przygotowaniem firm do ubiegania się o certyfikat? - jaka jest trwałość oddziaływania programu? Jakie są długoterminowe korzyści z posiadania certyfikatu? Czy firmy starają się o utrzymanie certyfikatu lub zdobywanie innych? - jakie rekomendacje z oceny programu wynikają dla podobnych programów w przyszłości, w szczególności w związku z funkcjonowaniem systemu funduszy strukturalnych? Badanie przeprowadzono w oparciu o telefoniczne wywiady kwestionariuszowe z beneficjentami Programu (220 wywiadów) 5 prowadzone techniką CATI (wywiady telefoniczne wspomagane komputerowo) oraz 12 pogłębionych wywiadów indywidualnych z beneficjentami Programu (5 wywiadów), firmami szkoleniowodoradczymi (3 wywiady) oraz jednostkami certyfikacyjnymi (4 wywiady). Przedsiębiorstwa objęte badaniem kwestionariuszowym wybierane były losowo z bazy 1244 firm, które do września br. realnie zakończyły proces wdrożenia i certyfikacji oraz otrzymały dotację. Łącznie w transzy 2003 aplikację złożyło 2469 firm, z czego odrzuceniu uległo 146 wniosków; podpisano 2325 umów z czego 46 uległo rozwiązaniu. W uproszczeniu można więc stwierdzić, że badanie zostało przeprowadzone w warunkach osiągnięcia przez Program swoistego półmetka. W załączniku 1 i 2 zamieszono wzór ankiety stosowanej do badań oraz dyspozycje do przeprowadzanych wywiadów. W załączniku 6 przestawiono listę respondentów do wywiadów pogłębionych. 5 Błąd statystyczny przy próbie 220 firm i populacji 1244 firm wynosi ok. 3%. 13

14 5. Wyniki badania ewaluacyjnego transzy 2003 a) wpływ Programu na ilość certyfikatów Dane na temat certyfikacji systemów zarządzania jakością w Polsce jakimi dysponujemy wskazują, że wśród podmiotów posiadających certyfikaty ISO zdecydowanie dominują przedsiębiorstwa uczestniczące w Programie. Jeśli przyjmiemy iż zgodnie z wynikami badania możliwość otrzymania dotacji miała wpływ na decyzję o wdrożeniu SZJ (na decydujący i znaczny wpływ dotacji na decyzję wskazało ok. 55% badanych) oznacza to iż Program istotnie przyczynił się do zwiększenia skali posiadania międzynarodowych standardów przez krajowe MSP. Według naszych ustaleń certyfikaty uzyskane przez beneficjentów Programu (chodzi tu łącznie o wszystkie transze 2000, 2001, 2002, 2003) mogą stanowić od 62% do 77% wszystkich certyfikatów ISO posiadanych przez podmioty krajowe. Wskaźnik ten obliczyliśmy porównując liczbę uczestników Programu, którą szacujemy na ok i liczbę uzyskanych przez nich certyfikatów ok z ogólną liczbą certyfikatów zarejestrowanych w kraju czyli ok Szacunek liczby certyfikatów zarejestrowanych w Polsce oparliśmy na danych uzyskanych z bazy Ogólnopolskiego Rejestru Certyfikatów prowadzonego przez Instytut Organizacji i Zarządzania w Przemyśle Orgmasz. Baza ta wg stanu na kwiecień 2004 roku wykazuje ok certyfikatów systemów zarządzania jakością 8. Z informacji uzyskanej od osoby prowadzącej bazę wynika, że wykazana w niej liczba certyfikatów to najprawdopodobniej od 80% do 90% rzeczywistej liczby certyfikatów funkcjonujących w Polsce. Z tego można więc wnosić, że faktyczna liczba certyfikatów zawiera się pomiędzy 5381, a Liczbę certyfikatów zarejestrowanych w kraju można też ustalić na podstawie danych publikowanych przez International Organization for Standardization. Raport The ISO Survey wykazuje dla Polski na koniec roku 2003 liczbę 4127 certyfikatów ISO 9000 oraz 555 certyfikatów ISO Łącznie jest to więc Porównanie powyżej wykazanych liczb ( wobec 5318 lub 6720) prowadzi nas do uzyskania wspomnianej procentowej stopy (62%-77%) udziału Programu w całym procesie wdrażania SZJ w kraju. Przyjęcie za punkt odniesienia danych opublikowanych przez ISO jeszcze znaczniej podnosiłoby ten wskaźnik. Obliczenia te oczywiście jak zaznaczyliśmy - mają charakter 6 Liczbę taką ustaliliśmy na podstawie analizy materiałów informacyjnych na temat poszczególnych transz programu Dotacji do certyfikacji - tj.: 125 beneficjentów dla roku 2000), 289 wypłaconych dotacji w roku 2002, ok beneficjentów w roku 2003 oraz łącznie ok umów dotacji zrealizowanych lub podpisanych i znajdujących się w realizacji w roku 2003 (część tych umów oczywiście przeszła na rok 2004). Łącznie daje to więc liczbę ok umów/beneficjentów. 7 Liczbę tą z kolei oszacowaliśmy przyjmując, że średnia liczba certyfikatów na beneficjenta (przedsiębiorstwo) wynosi ok. 1,045 (dla transzy 2001 jest to ok. 1.03, a dla transzy 2003 ok. 1,06) daje to więc ok certyfikatów. 8 Baza dostępna jest pod adresem: 14

15 szacunkowy ze względu na brak w kraju pełnych statystyk na temat ISO 9. Jednakże nie sądzimy aby nasz szacunek mógł istotnie odbiegać od rzeczywistości. b) trwałość efektów Programu Odpowiedzi uzyskane w badaniu kwestionariuszowym, jak i w trakcie wywiadów wskazują, że efekty Programu (wdrażanie SZJ) mają charakter trwały. Wdrożone systemy zarządzania jakością zależnie od motywacji, świadomości kierownictwa i otoczenia rynkowego - szybciej lub wolniej są przyswajane w ramach struktur organizacyjnych i procedur działania firm. W firmach gdzie poziom kapitału społecznego jest stosunkowo wysoki wdrożenie SZJ trafia na szczególnie podatny grunt i często znajduje kontynuację w postaci innych działań uzupełniających i rozwijających: planów wdrożenia innych systemów, chęci wdrożenia oprogramowania usprawniającego działanie systemu itd. Jakkolwiek możliwość uzyskania dotacji była często istotnym kryterium decyzyjnym odpowiedzi uczestników badania wskazują, że wdrażanie SZJ oparte jest na racjonalnej i co też ważne zróżnicowanej motywacji. Przede wszystkim jest to wynikiem wymogów stawianych przez partnerów biznesowych (dużych odbiorców krajowych 10 i zagranicznych) bądź oczekiwanie pojawienia się takich wymogów np. w związku z wejściem na nowe rynki czy rozpoczęciem przetargów unijnych, NATO-wskich. Potwierdzeniem tych słów może być branża budowlana: wśród 1244 firm z transzy 2003, które już wdrożyły SZJ, najliczniejszą grupę (19%) stanowią niewielkie firmy budowlane występujące najczęściej w roli podwykonawców. Pojawia się też motywacja stricte pozytywna czyli chęć wyróżnienia się czymś od reszty konkurentów czy też wdrożenia SZJ, jako kolejnego naturalnego etapu w rozwoju firmy. Na pewno jakąś rolę odgrywają także czynniki czysto ambicjonalne, a także imitowanie zachowań konkurentów. Kilku naszych rozmówców wskazywało, że jakkolwiek możliwość otrzymania dotacji miała duże znaczenie, firmy te nawet bez dotacji wdrożyłyby SZJ jednak najprawdopodobniej w znacznie późniejszym terminie wtedy gdy posiadanie certyfikatu stałoby się bezwzględnie konieczne. Elementem utrwalającym efekty Programu jest fakt, że wdrażanie SZJ zaczyna nabierać charakteru tendencji w branży. Staje się to więc procesem ogólnobranżowym, motywowanym różnymi czynnikami, któremu trzeba się poddać aby zachować swoją konkurencyjność i pozycję w sektorze. Należy więc przypuszczać, że w pewnym momencie posiadanie efektywnego SZJ stanie się w danym sektorze normą, a nie wyjątkiem. Najszybciej stanie się to np. w sektorach eksportowych, czy kooperujących z dużymi wymagającymi odbiorcami. Innym optymistycznym czynnikiem mogącym także świadczyć o jakimś utrwalaniu się efektów Programu jest fakt, że blisko co druga badana firma (42%) zadeklarowała chęć dalszego inwestowania w SZJ i uzyskania kolejnego 9 Jednostki certyfikacyjne nie mają obowiązku sprawozdawania ani względem GUS ani innej organizacji. Dane posiadane przez ISO też nie są więc pełne. 10 Np. wymogi takie stawiała TP S.A. czy Narodowy Fundusz Zdrowia. 15

16 certyfikatu. Zamiary takie przejawiały głównie firmy działające na rynkach zagranicznych (ok. 53%-56%). c) zagrożenia dla trwałości efektów Mimo tego pozytywnego obrazu musimy jednak zaznaczyć iż pojawiła się pewna populacja przedsiębiorstw, w której wdrożone i certyfikowane systemy zarządzania jakością nie działają aczkolwiek istnieją w sensie formalnym ( na papierze ). Stan taki ujawniany jest podczas pierwszych audytów kontrolnych, a więc mniej więcej w okresie 1-2 lat od certyfikacji. Sytuacja taka może się kończyć wdrożeniem procedury wycofania certyfikatu. Zaobserwowane zjawisko nie dotyczy transzy będącej przedmiotem naszego bezpośredniego zainteresowania (rok 2003) ale transz wcześniejszych (lata ). Trudno nam precyzyjnie określić rozmiary tej populacji gdyż nie wchodziło to w zakres badania. Najprawdopodobniej jest to populacja kilku/kilkunastoprocentowa. Zjawisko to w ocenie naszych rozmówców dotyczy praktycznie wyłącznie populacji podmiotów korzystających z dotacji PARP. Zjawisko utraty certyfikatu jest znane na rynku systemów zarządzania jakością. Z oczywistych powodów tracą je firmy bankrutujące, jak i firmy uznające utrzymywania SZJ za zbędne i zbyt kosztowne (w tym także firmy nie mogące sfinansować re-certyfikacji chociaż to się zdarza stosunkowo rzadko). Raport ISO Survey podaje, że ok. 5%-10% posiadaczy certyfikatów ISO na świecie może z nich zrezygnować w trakcie przechodzenia na nowszą wersję normy (chodzi o ISO 9001:2000). Z zebranych informacji wynika, że motywacja tego typu firm - gdy starały się o dotacje i certyfikat - była zdecydowanie pasywna i krótkookresowa. Często mogła to być chęć dostosowania się do wymogów kontrahenta w oczekiwaniu na kontrakt, zlecenie, przetarg. Gdy transakcja taka się zmaterializowała - lub wręcz przeciwnie, nie doszła do skutku posiadanie SZJ okazywało się zbędne (bo kosztowne). Inwestycja w SZJ i certyfikat były więc inwestycją pod jedną transakcję, jednego klienta, jedno wydarzenie. Trudno ocenić jaką rolę w wykreowaniu tej populacji odegrał Program. Można spekulować, że być może jeśli atrakcyjność oczekiwanego kontraktu/zlecenia ( nagrody ) była wystarczająco duża wówczas firmy takie wdrożyłyby SZJ nawet bez dotacji (i odwrotnie im mniejsza nagroda tym bardziej opłacało się sięgnąć po dotację). Niewątpliwie jednak bez względu na to czy dotacja była głównym czynnikiem skłaniającym do takiego działania czy też miała drugoplanowe znaczenie oznacza to nieefektywne zużytkowanie środków publicznych. Uważamy, że z sytuacji tej nie ma prostego wyjścia. Pojawienie się na rynku możliwości taniego (dotacja) finansowania określonych działań zawsze prowadzi do pojawienia się działań oportunistycznych. Teoretycznie można temu przeciwdziałać na dwa sposoby: wydatnie ograniczając atrakcyjność pomocy (a w skrajnym przypadku wstrzymanie programu) lub budując złożony system kontroli, rozwiązań zabezpieczających oraz kar. 16

17 Pierwsze z rozwiązań równomiernie uderzy w firmy rzetelne dla których dotacja może być istotnym impulsem do udoskonalenia struktur zarządzania, jak i firmy traktujące SZJ jako jednorazową przepustkę do kontraktu. Drugie z rozwiązań może uszczelnić system dotacji ale na pewno tego zjawiska nie zlikwiduje; samo uszczelnienie będzie jednak wymagało określonych inwestycji. Sądzimy, że bardziej właściwe wydaje się pójście w drugim kierunku, aczkolwiek warto rozważyć też niektóre posunięcia wpisujące w pierwsze podejście. Dla przykładu wypłatę dotacji można rozłożyć na kilka rat tak aby wypłatę ostatniej (jednej lub dwóch) rat uzależnić od wyników audytu kontrolnego. Można też rozważyć karanie firm, które rezygnują z SZJ poprzez wykluczenie ich na pewien okres z korzystania z pomocy publicznej (wymagałoby to oczywiście pewnej oceny na ile wycofanie się z SZJ jest powodowane oportunistyczną grą). Innym rozwiązaniem może być zmiana ustawienia stopy dotacji co omawiamy dalej przy okazji problemu głębokości certyfikacji. W dalszej części przy omawianiu rynku szkoleniowo-doradczego poruszamy kwestię pewnego elementarnego systemu kontroli. Bez względu na to w jakim kierunku pójdzie udoskonalanie Programu dopóki będzie on funkcjonował (w takiej samej postaci czy innej np. SPO WKP działanie 2.1) trzeba się w pewnym sensie pogodzić (co nie oznacza, że należy to akceptować) z faktem, że oportunizmu firm nie da się wyrugować i populacja taka zawsze będzie miała jakieś rozmiary (oby jak najmniejsze). d) efekty Programu na poziomie przedsiębiorstw W przeprowadzonym badaniu ze względu na bardzo krótki czas funkcjonowania wdrożonych SZJ - trudno uchwycić materialne, mikroekonomiczne efekty Programu w postaci wzrostu sprzedaży czy spadku niektórych pozycji kosztów (np. reklamacji) 11. Tym niemniej nasi respondenci wskazywali na bardzo szybkie pojawienie się efektów miękkich w postaci zmiany postaw ludzkich, poprawienia obiegu informacji, wytworzenia uprzednio brakujących (lub nieusystematyzowanych) informacji, a niezbędnych do racjonalnego podejmowania decyzji (analiza przyczyn przestojów, reklamacji itd.), uporządkowanie współpracy z dostawcami (eliminacja dostawców niesolidnych, poprawa jakości i terminowości). Odpowiedzi jakie uzyskaliśmy w trakcie badania są tutaj chyba najbardziej wymowne i miarodajne:...zgłoszenia reklamacji spadły praktycznie do zera......usystematyzowanie procedur reklamacyjnych......łatwo zidentyfikować każdy produkt; dokładnie wiadomo co się z nim działo w całym procesie produkcji......możliwość uczestnictwa w przetargach gdzie wymagane jest posiadanie certyfikatów; większe korzyści z takich projektów w przypadku wygranej......zdobycie większego zaufania klientów do firmy......firma sprawnie działająca od środka przez co też jest lepiej oceniana w jej postrzeganiu zewnętrznym Przedsiębiorstwo, które wdrożyło normę ISO sygnalizowało jednak bardzo szybkie zmniejszenie się liczby wypadków przy pracy. 17

18 ...większa kontrola nad przebiegiem procesów w firmie Generalnie łącznie 53% ankietowanych przedsiębiorstw wskazało na korzyści w postacie usprawnienia zarządzania, 25% wskazało na wzrost prestiżu firmy; poprawa jakości i usprawnienie obiegu dokumentów to odpowiednio 14% i 9% wskazań. 12 / 13 Łącznie około 50% przebadanych przedsiębiorstw uznało, że posiadanie SZJ jest niezbędne (10%) i bardzo przydatne (40%) dla funkcjonowania przedsiębiorstwa. Przydatność SZJ wyżej oceniły firmy większe i eksportujące. Odpowiedz raczej przydatny wskazało 44% badanych. To wahanie w ocenie użyteczności SZJ jak zaznaczyliśmy powyżej wynika zapewne z faktu iż zostały one wdrożone niedawno i w związku z tym trudno oczekiwać aby już pojawiły się znaczne korzyści materialne. To dostrzeganie korzyści z posiadania SZJ ewidentnie przekłada się na ogólną bardzo korzystną ocenę użyteczności Programu jako całości. Za bardzo potrzebny i raczej potrzebny Program uznało 97% ankietowanych. e) znaczenie dotacji dla przedsiębiorstw Możliwość otrzymania dotacji do certyfikacji, jak i wdrożenia SZJ niewątpliwie jest czynnikiem mającym duży wpływ na decyzje przedsiębiorstw. 20% ankietowanych firm wskazało, że dotacja miała decydujący wpływ na ich decyzję, 35% wskazało na znaczny wpływ, a 29% opowiedziało się za umiarkowanym wpływem. Liczby te trochę kolidują z wynikami odpowiedzi na pytanie o to czy i bez dotacji firma zdecydowałaby się na wdrożenie SZJ. Tutaj aż 82% ankietowanych wskazało tak i raczej tak. Z tym, że ponownie większą determinację wykazały firmy większe i zorientowane eksportowo. Najprawdopodobniej to mniejsze firmy wskazujące poprzednio na duże znaczenie dotacji były tu trochę zbyt ambitne zawyżając ocenę swoich ambicji w kwestii SZJ. Jak widać znaczenie dotacji jest zróżnicowane. Zależność od skali rynku i wielkości wydaje się być logiczna i zrozumiała. Firmy mniejsze korzystają na Programie (także na programie WDJ) więcej niż większe: im firma większa tym koszty wdrożenia stanowiły mniejszą pozycję w kosztach ogólnych. Ekspozycja eksportowa oznacza z kolei, że istotniejszą motywacją były najprawdopodobniej wymagania odbiorców lub rynków. Liczby te i zależności potwierdzają obserwacje z wywiadów. Stwierdzenie nawet bez dotacji wdrożylibyśmy ISO ale skoro była to trzeba było ją wziąć z jakim spotkaliśmy się chyba dobrze odzwierciedla postrzeganie Programu przez większość firm średnich ( do 250 zatrudnionych). 12 Stosunkowo niewiele firm wskazało na pojawienie się problemów w związku z wdrożeniem SZJ: na brak problemów w ogóle wskazało 48% ankietowanych. 30% wskazało na wzrost biurokracji jednakże zaledwie tylko 0,5% wskazało na fakt spowolnienia procesu decyzyjnego. 13 Nieco inaczej układały się oczekiwania/motywy wdrożenia SZJ: najczęściej spodziewano się uzyskać poprawę zarządzania (71% wskazań), zwiększenie konkurencyjności (70% wskazań), podniesienie prestiżu (75% wskazań), zapewnienie właściwej jakości (59% wskazań), a także przygotowanie do wejścia na rynki unijne (57% wskazań). 18

19 Użyteczność Programu dla firm mniejszych w świetle tego wydaje się być znacznie większa. Ale nie chodzi tu wyłącznie o udział kosztów SZJ w kosztach ogólnych. Dla firm mniejszych Program i dotacja ma tę jeszcze zaletę, że znacznie stabilizuje cash-flow. W takich mniejszych firmach ze względów operacyjnych wdrażanie SZJ na ogół odbywa się w okresie sezonu martwego pod względem biznesowym (piszemy o tym dalej). W sezonie tym jednak na ogół firmy mają koszty, a nie realizują jeszcze przychodów. Dotacja może więc tu wydatnie pomóc w sfinansowaniu działań. Jak zaznaczył jeden z naszych rozmówców: pojawienie się kosztów wdrożenia odczuliśmy w naszym cash-flow, ale ucieszyliśmy się gdy w cash-flow pojawiła się dotacja. Reasumując należy wskazać, że znaczenie dotacji dla małych firm borykających się dodatkowo z sezonowością jest zdecydowanie większe niż dla firm większych. f) głębokość certyfikacji Stosunkowo słabo kształtuje się głębokość certyfikacji wśród beneficjentów Programu. Pod hasłem tym rozumiemy skalę wdrażania innych systemów niż ISO czyli ISO (ochrona środowiska) oraz ISO (bezpieczeństwo i higiena pracy). W transzy 2003 wśród 1244 przedsiębiorstw, które realnie zakończyły proces certyfikacji znalazło się 57 przedsiębiorstw posiadających więcej niż jeden SZJ; zaledwie 15 firm ma wdrożone trzy certyfikaty (9 z nich to firmy średnie) 14. W rozbiciu na poszczególne rodzaje certyfikatów należy wskazać, że zdecydowanie dominuje seria ISO 9000; 61 przedsiębiorstw (4,7%) wdrożyło certyfikaty ISO (ochrona środowiska), a 24 (1,8%) certyfikaty serii ISO (bezpieczeństwo i higiena pracy). Ta płytkość wdrażania SZJ jest tym bardziej niepokojąca iż większość firm (79%) - w tym szczególnie małych i lokalnych nie miała także wcześniejszych kontaktów z SZJ. Dla porównania dwa lata wcześniej w transzy 2001 na 844 podpisanych umów 9 (czyli 1%) dotyczyło ISO 14000, a 36 (czyli 4,2%) ISO Zatem pod względem wdrażania systemów zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy sytuacja uległa poprawie, natomiast pod względem zagadnień ochrony środowiska pewnemu pogorszeniu. Dane te wskazują więc, że pod względem umownie nazwanej przez nas głębokości certyfikacji trudno mówić o pojawieniu się jakiejś bardziej pozytywnej tendencji, jakkolwiek trudno też mówić o tendencji negatywnej. Jest to zbyt krótki szereg czasowy aby formułować jednoznaczne twarde wnioski. Tym niemniej kwestia głębokości certyfikacji powinna stać się przedmiotem obserwacji i troski gdyż poprzez zmianę nastawienia Programu bądź inne bodźce lub inny program można by znacznie silniej wesprzeć wdrażanie systemów zintegrowanych. Prowadziłoby to niewątpliwie do pewnych oszczędności w przedsiębiorstwach w procesie wdrażania (synergia wielu działań szkoleniowych i wdrożeniowych), jak i szybszego dostosowywania się do standardów 14 Wśród firm które jeszcze nie otrzymały dotacji przedstawia się to następująco: 9 firm wdrożyło trzy systemy, a około 40 dwa systemy. 15 Na podstawie dokumentu Podsumowanie realizacji projektu Dotacja na uzyskanie certyfikatu w 2001 roku. Maszynopis PARP. 19

20 międzynarodowych. Obecnie Program nieznacznie preferuje wdrażanie więcej niż jednego systemu zarządzania jakością (pułap kwotowy z 10 tys. jest podwyższony do 15 tys.). Z tempa wdrażania systemów zintegrowanych można by jednak wnioskować, że bodźce te nie są wystarczająco atrakcyjne. Zmiana nastawienia Programu i wprowadzenie większych preferencji (podwyższenie stopy dotacji np. do 60% przy obniżeniu stopy dla pojedynczego systemu do 40%) dla systemów zintegrowanych jest warta rozważenia jeszcze z innego powodu. Otóż może to być sposobem na zniechęcenie firm do wdrażania SZJ i ich certyfikacji (w oparciu o dotacje) pod jedną transakcję o czym pisaliśmy powyżej. Takie oportunistyczne zachowanie na ogół jest realizowane jak najtaniej (bo nie chodzi o system i efekt długofalowy dla firmy) i po przysłowiowej najmniejszej linii oporu przybiera to więc najczęściej postać wdrożenia jednego systemu, a nie dwóch, trzech (bo to jest droższe i wymaga większego wysiłku). Jeśliby zatem Program został zorientowany bardziej na wdrażanie systemów zintegrowanych to za jednym posunięciem można by zmniejszyć straty tworzone przez oportunistów i wzmocnić znacznie opóźniony rozwój systemów zintegrowanych (a to niewątpliwie zwiększy efektywność wykorzystania środków publicznych). Sprawy wdrażania w przedsiębiorstwach większej ilości systemów zarządzania jakością nie można oczywiście sprowadzać wyłącznie do kwestii silniejszego bodźca finansowego (większa dotacja). Dotychczasowe słabe postępy w tej kwestii zapewne powodowane są przez co najmniej trzy czynniki. Po pierwsze wdrażanie większej ilości SZJ oznacza dla przedsiębiorstwa większy wysiłek organizacyjny i koncepcyjny co odciąga pracowników od bieżących zadań biznesowych. Im mniejsze zatem przedsiębiorstwo bądź też im mniej liczna jest kadra kierowniczo-administracyjna mogąca kierować procesami wdrożeniowymi tym mniejsza skłonność do wdrażania większej liczby SZJ. Trzeba tu jeszcze podkreślić fakt funkcjonowania wielu przedsiębiorstw na rynkach podlegających pewnej sezonowości. Przedsiębiorstwa te mogą sobie pozwolić na odciągnięcie pewnej liczby pracowników od zadań czysto biznesowych w okresie słabszego popytu ( po sezonie ) i np. skierowanie ich na szkolenia i do prac wdrożeniowych. W żadnym wypadku jednak nie mogą na to sobie pozwolić w okresie sezonu produkcyjnego. Jeśli więc większego wdrożenia (np. 2-3 systemy) nie można zrobić szybko wówczas trzeba to rozkładać na etapy. Pozostałe dwa czynniki odpowiedzialne za słabszy popyt na systemy zintegrowane to kwestia ceny wdrożenia i przede wszystkim świadomość kierownictwa firmy. Poruszając kwestie głębokości certyfikacji koniecznie trzeba wspomnieć także o problemie wdrażania w polskich przedsiębiorstwach innych standardów zarządzania jakością niż seria ISO 9000, i Z przeprowadzonych rozmów wynika iż z punktu widzenia budowania konkurencyjności przedsiębiorstw przede wszystkim na rynkach międzynarodowych zasadne może być objęcie pomocą publiczną także systemów zarządzania jakością innych niż wspomniane powyżej. Najczęściej wymieniano tu np. HACCP, który obecnie może 20

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

Praca dyplomowa. Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady

Praca dyplomowa. Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady Praca dyplomowa Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady Opiekun pracy: dr inż. Stanisław Zając INSTYTUT GODPODARKI I POLITYKI SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

DOBRE PRAKTYKI SEKTOROWY PROGRAM OPERACYJNY WZROST KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁANIE 2.1 WSPARCIE NA DORADZTWO

DOBRE PRAKTYKI SEKTOROWY PROGRAM OPERACYJNY WZROST KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁANIE 2.1 WSPARCIE NA DORADZTWO DOBRE PRAKTYKI SEKTOROWY PROGRAM OPERACYJNY WZROST KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁANIE 2.1 WSPARCIE NA DORADZTWO Celem niniejszego opracowania jest syntetyczne przedstawienie projektów, które otrzymały

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo

marcu br., a drugi w IV kwartale

marcu br., a drugi w IV kwartale PARP wspiera społeczną odpowiedzialność biznesu Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości realizuje projekt Zwiększenie konkurencyjności regionów poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) finansowany

Bardziej szczegółowo

Jak uczą się dorośli Polacy?

Jak uczą się dorośli Polacy? Jak uczą się dorośli Polacy? W ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających trzecią turę badania (a więc przez niemal cały rok 2011 r. i w pierwszej połowie 2012 r.) łącznie 36% Polaków w wieku 18-59/64

Bardziej szczegółowo

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Polskie banki osiągnęły w I półroczu łączny zysk netto na poziomie 8,04 mld zł, po wzroście

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU Ewelina Ciaputa RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU ZIELONA INICJATYWA GOSPODARCZA. PARTNERSTWO NA RZECZ EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

Aplikuj do projektu i sięgnij po Plan Rozwoju dla Twojej firmy

Aplikuj do projektu i sięgnij po Plan Rozwoju dla Twojej firmy Ogólnopolski projekt wsparcia przedsiębiorstw w walce ze skutkami spowolnienia gospodarczego Aplikuj do projektu i sięgnij po Plan Rozwoju dla Twojej firmy Założenia projektu Gospodarka szybko się zmienia

Bardziej szczegółowo

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Mirosław Marek PARP, Prezes Zarządu Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP)

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Badania efektywności systemu zarządzania jakością

Badania efektywności systemu zarządzania jakością Opracowanie to z łagodniejszym podsumowaniem ukazało się w Problemach jakości 8/ 2007 Jacek Mazurkiewicz Izabela Banaszak Magdalena Wierzbicka Badania efektywności systemu zarządzania jakością Aby w pełni

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ FIRMY POPRZEZ DORADZTWO

ROZWÓJ FIRMY POPRZEZ DORADZTWO ROZWÓJ FIRMY POPRZEZ DORADZTWO Sektorowy Program Operacyjny - Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw DZIAŁANIE 2.1 : Wzrost konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw poprzez doradztwo Najczęściej

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu

Społeczna odpowiedzialność biznesu Społeczna odpowiedzialność biznesu Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) realizuje projekt Zwiększenie konkurencyjności regionów poprzez społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) w ramach Szwajcarsko-Polskiego

Bardziej szczegółowo

Informatyzacja przedsiębiorstwa z dotacji unijnej

Informatyzacja przedsiębiorstwa z dotacji unijnej Wrocław, 02.06.2010 Materiał prasowy Informatyzacja przedsiębiorstwa z dotacji unijnej W sprawnym funkcjonowaniu przedsiębiorstwa coraz większego znaczenia nabierają zintegrowane systemy informatyczne.

Bardziej szczegółowo

TECZKA PRASOWA. Czym jest FINANCE-TENDER.COM?

TECZKA PRASOWA. Czym jest FINANCE-TENDER.COM? Czym jest FINANCE-TENDER.COM? FINANCE-TENDER.COM jest pierwszą w Polsce platformą przetargową i ogłoszeniową oferującą nowoczesną metodę przeprowadzania przetargów elektronicznych oraz umożliwiającą przedsiębiorstwom

Bardziej szczegółowo

Praca dyplomowa Analiza systemów zarządzania jakością w przedsiębiorstwach w województwie Podkarpackim

Praca dyplomowa Analiza systemów zarządzania jakością w przedsiębiorstwach w województwie Podkarpackim Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia w Krośnie Praca dyplomowa Analiza systemów zarządzania jakością w przedsiębiorstwach w województwie Podkarpackim Autor: Alicja Czekańska Opiekun

Bardziej szczegółowo

Jan Szczucki, PAG Uniconsult

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Badanie zrealizowane w ramach projektu współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wybrane wnioski z ewaluacji instrumentów inżynierii finansowej zrealizowanej

Bardziej szczegółowo

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego 2011 Małgorzata Jelińska CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego Szczecin, 23.11.2011 r. Definicja CSR zgodnie z ISO 26000 Społeczna

Bardziej szczegółowo

SPO Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw perspektywa PKPP Lewiatan. Marzena Chmielewska 23 czerwca 2009 r.

SPO Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw perspektywa PKPP Lewiatan. Marzena Chmielewska 23 czerwca 2009 r. SPO Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw perspektywa PKPP Lewiatan Marzena Chmielewska 23 czerwca 2009 r. Badanie TNS OBOP na zlecenie PKPP Lewiatan: Strategie inwestycyjne przedsiębiorstw w czasie

Bardziej szczegółowo

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Monika Kos, radca ministra Departament Polityki Wydatkowej Warszawa, 13 stycznia 2015 r. Program prezentacji

Bardziej szczegółowo

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych.

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. Norma PN-EN ISO 9001:2009 System Zarządzania Jakością w usługach medycznych Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. www.isomed.pl Grzegorz Dobrakowski Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

RAPORT. z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

RAPORT. z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki RAPORT z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Nazwa projektu: Profesjonalizacja i konkurencyjność szkolenia specjalistyczne dla instalatorów i projektantów instalacji wodociągowych

Bardziej szczegółowo

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia Raport BIG - specjalny dodatek Kobiecy punkt widzenia Wstęp Szanowni Państwo, Przedstawiamy specjalny dodatek do. edycji Raportu BIG o nastrojach wśród polskich przedsiębiorców, jest on poświęcony opiniom

Bardziej szczegółowo

Plany Pracodawców. Wyniki 28. edycji badania 7 grudnia 2015 r.

Plany Pracodawców. Wyniki 28. edycji badania 7 grudnia 2015 r. Plany Pracodawców Wyniki 28. edycji badania 7 grudnia 2015 r. Plan raportu Metodologia badania Plany Pracodawców Wyniki 28. edycji badania ocena bieżącej sytuacji gospodarczej kraju a sytuacja finansowa

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001

Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001 TÜV Rheinland Polska Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001 Podsumowanie zmian www.tuv.pl Aktualizacja normy ISO 9001:2015 Publikacja nowej wersji normy ISO 9001:2015 jest oczekiwana we wrześniu 2015

Bardziej szczegółowo

Wyróżniający Standard Obsługi Klienta (SOK)

Wyróżniający Standard Obsługi Klienta (SOK) (SOK) Zyskaj trwałą przewagę na konkurencyjnym rynku dzięki doskonałej obsłudze Klienta Oferta procesu wdrożenia SOK Kłopoty, koszty, utrata Klientów Brak standardów obsługi powoduje kłopoty, a potem dodatkowe

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla mikroprzedsiębiorstw

Wsparcie dla mikroprzedsiębiorstw Wsparcie dla mikroprzedsiębiorstw Portal finansowy IPO.pl Każde mikroprzedsiębiorstwo powinno skorzystać ze wsparcia funduszy unijnych. Fundusze te mają bardzo wiele zalet, które wpływają pozytywnie na

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zamawiający określił przedmiot zamówienia jako: A. przeprowadzenie ośmiogodzinnych analiz potrzeb ekologicznych w 36 przedsiębiorstwach

Bardziej szczegółowo

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Zarys wybranych programów form wsparcia MSP w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw Paweł Czyż, PARP, 2004 1. Sektorowy

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA WDROŻEŃ SYSTEMU HACCP ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH ORGANIZATORZY: PATRONAT HONOROWY: Małgorzata Okońska-Zaremba Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Instytut Organizacji i

Bardziej szczegółowo

Małopolskie Regionalny Program Operacyjny 2007-2013 DZIAŁANIE 2.1 ROZWOJ I PODNIESIENIE KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW Schemat A

Małopolskie Regionalny Program Operacyjny 2007-2013 DZIAŁANIE 2.1 ROZWOJ I PODNIESIENIE KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW Schemat A Małopolskie Regionalny Program Operacyjny 2007-2013 DZIAŁANIE 2.1 ROZWOJ I PODNIESIENIE KONKURENCYJNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTW Numer i nazwa priorytetu Oś Priorytetowa 2. Gospodarka regionalnej szansy Instytucja

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

Skuteczność instrumentów wsparcia wśród małopolskich przedsiębiorców - wyniki badań

Skuteczność instrumentów wsparcia wśród małopolskich przedsiębiorców - wyniki badań Skuteczność instrumentów wsparcia wśród małopolskich przedsiębiorców - wyniki badań Metodologia badania 1. Przedmiot i cel badania: Celem głównym niemniejszego badania była ocena efektywności i skuteczności

Bardziej szczegółowo

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010 ROZWÓJ KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH PRACOWNIKÓW JAKO CEL POLITYKI PERSONALNEJ POLSKICH FIRM POKONYWANIE BARIER WYNIKAJĄCYCH ZE SCHEMATÓW MYŚLENIA I OGRANICZEŃ BUDŻETOWYCH dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

BADANIE POTRZEB SZKOLENIOWYCH MIKRO, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIEBIORSTW BRANŻY TRANSPORTOWEJ Z WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO

BADANIE POTRZEB SZKOLENIOWYCH MIKRO, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIEBIORSTW BRANŻY TRANSPORTOWEJ Z WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO BADANIE POTRZEB SZKOLENIOWYCH MIKRO, MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIEBIORSTW BRANŻY TRANSPORTOWEJ Z WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO BADANIE WŁASNE FIRMY AUTO-SZKOŁA WOTA LUTY/MARZEC 2012 NA POTRZEBY PRZYGOTOWANIA

Bardziej szczegółowo

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ ISO Jakość samą w sobie trudno jest zdefiniować, tak naprawdę pod tym pojęciem kryje się wszystko to co ma związek z pewnymi cechami - wyrobu lub usługi - mającymi wpływ na

Bardziej szczegółowo

PMR. Stabilizacja koniunktury w branży budowlanej FREE ARTICLE. www.rynekbudowlany.com

PMR. Stabilizacja koniunktury w branży budowlanej FREE ARTICLE. www.rynekbudowlany.com FREE ARTICLE Stabilizacja koniunktury w branży budowlanej Źródło: Raport Sektor budowlany w Polsce I połowa 2010 Prognozy na lata 2010-2012 Bartłomiej Sosna Kwiecień 2010 PMR P U B L I C A T I O N S Bartłomiej

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY

PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY Folder informacyjny projektu Nowa jakość pracy realizowanego przez Centrum Rozwoju Społeczno-Ekonomicznego w ramach Poddziałania 8.1.1 Wspieranie rozwoju kwalifikacji zawodowych

Bardziej szczegółowo

Trudne czasy dla polskiego budownictwa

Trudne czasy dla polskiego budownictwa Warszawa, 21 maja 2013 r. Informacja prasowa Trudne czasy dla polskiego budownictwa Budownictwo w Polsce. Edycja 2013 - raport firmy doradczej KPMG, CEEC Research i Norstat Polska. W 2013 roku zarządzający

Bardziej szczegółowo

Zmiany wymagań normy ISO 14001

Zmiany wymagań normy ISO 14001 Zmiany wymagań normy ISO 14001 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała 15 listopada br. zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi.

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka Badanie Keralla Research II kw. 2015 Nastroje i koniunktura w przedsiębiorstwach - Informacja prasowa Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka W tym kwartale poprawiły się nastroje

Bardziej szczegółowo

Kliknij, aby edytować styl

Kliknij, aby edytować styl Biuro Usług Doskonalenia Zarządzania i Organizacji SYSTEM Sp.j. Kliknij, aby edytować styl ul. Faradaya 53 lok. 44 42-200 Częstochowa, tel.: 34-321 43 80 e-mail: sekretariat@biuro-system.com www.biuro-system.com

Bardziej szczegółowo

1. pytań zamkniętych, zawierających gotowy zestaw odpowiedzi, gdzie ankietowany dokonywał wyboru,

1. pytań zamkniętych, zawierających gotowy zestaw odpowiedzi, gdzie ankietowany dokonywał wyboru, Ocena satysfakcji klientów z jakości świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Kartuzach usług w zakresie pośrednictwa pracy i poradnictwa zawodowego Analiza ankiet opracowana na potrzeby projektu Wzmacniamy

Bardziej szczegółowo

Raport ewaluacyjny z praktyk organizowanych w 2012r w ramach projektu Edukacja dla rynku pracy.

Raport ewaluacyjny z praktyk organizowanych w 2012r w ramach projektu Edukacja dla rynku pracy. Raport ewaluacyjny z praktyk organizowanych w 2012r w ramach projektu Edukacja dla rynku pracy. Kielce, marzec 2013 Spis treści 1.Informacja o projekcie... 2 1.1. Informacja o praktykach... 3 1.2 Statystyki

Bardziej szczegółowo

VENDIO SPRZEDAŻ kompleksowa obsługa sprzedaży. dcs.pl Sp. z o.o. vendio.dcs.pl E-mail: info@dcs.pl Warszawa, 16-10-2014

VENDIO SPRZEDAŻ kompleksowa obsługa sprzedaży. dcs.pl Sp. z o.o. vendio.dcs.pl E-mail: info@dcs.pl Warszawa, 16-10-2014 VENDIO SPRZEDAŻ kompleksowa obsługa sprzedaży dcs.pl Sp. z o.o. vendio.dcs.pl E-mail: info@dcs.pl Warszawa, 16-10-2014 Agenda Jak zwiększyć i utrzymać poziom sprzedaży? VENDIO Sprzedaż i zarządzanie firmą

Bardziej szczegółowo

Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014-2015

Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014-2015 Badanie Konfederacji Lewiatan Kondycja sektora MMŚP 2014 Mikro, małe i średnie firmy prognoza 2014- Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Konfederacja Lewiatan Warszawa, 21 sierpnia 2014 Dane wykorzystane

Bardziej szczegółowo

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Michał Kołodziejski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia PARP Sieć współpracujących ze sobą ośrodków

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Systemy B2B standard czy wciąż niszowe rozwiązanie?

Systemy B2B standard czy wciąż niszowe rozwiązanie? R A P O R T Systemy B2B standard czy wciąż niszowe rozwiązanie? Positive Power Sp. z o.o. www.positive-power.pl 1 Wstęp Jednym z priorytetów Unii Europejskiej jest rozwój sektora Business to Business.

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Mój region w Europie

Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Mój region w Europie Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego Harmonogram konkursów 2013 Działanie 4.3 Rozwój komercyjnych e-usług. Nabór wniosków 27.05.2013 7.06.2013 Celem działania jest zwiększenie

Bardziej szczegółowo

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001 Mariola Witek Przedmiot wykładu 1.Rozwój systemów zarządzania jakością (SZJ) 2.Potrzeba posiadania formalnych SZJ 3.Korzyści

Bardziej szczegółowo

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011 Komentarz do wyników polskiej wersji badania Warszawa, maj 2011 r. 1.Wprowadzenie Badanie zostało zrealizowane metodą ankiety elektronicznej między 14 grudnia 2010 a 16 stycznia 2011. Polska wersja badania,

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 2011 Krajowy System Usług oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 Krajowy System Usług (KSU) to oferta usług dla osób przedsiębiorczych w kraju - firm z sektora

Bardziej szczegółowo

Podróże służbowe i kondycja polskich firm

Podróże służbowe i kondycja polskich firm Podróże służbowe i kondycja polskich firm Metodologia badania 500 przedsiębiorstw z sektora MSP z całej Polski 32% 5% Usługi 55% Handel 28% Produkcja Produkcja rolna Czas realizacji badania: 21-30.09.2015

Bardziej szczegółowo

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty.

Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Instytucje wdrażające podnoszą poprzeczkę, aby wsparcie otrzymały najciekawsze i najbardziej pożądane projekty. Kapitał ludzki to jeden z najważniejszych czynników budowania przewagi konkurencyjnej na

Bardziej szczegółowo

Polski Związek Pracodawców Budownictwa REGULAMIN KONKURSU KIEROWNIK BUDOWY. Kierownik Budowy Strona 1

Polski Związek Pracodawców Budownictwa REGULAMIN KONKURSU KIEROWNIK BUDOWY. Kierownik Budowy Strona 1 Polski Związek Pracodawców Budownictwa REGULAMIN KONKURSU KIEROWNIK BUDOWY 2015 Kierownik Budowy Strona 1 1. WSTĘP IDEA KONKURSU Celem konkursu Kierownik Budowy organizowanego przez Polski Związek Pracodawców

Bardziej szczegółowo

1.5. ZESPÓŁ DS. SYSTEMU KONTROLI ZARZĄDCZEJ

1.5. ZESPÓŁ DS. SYSTEMU KONTROLI ZARZĄDCZEJ 1.5. ZESPÓŁ DS. SYSTEMU KONTROLI ZARZĄDCZEJ Po zapoznaniu się z Komunikatem Nr 23 Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2009r. w sprawie standardów kontroli zarządczej dla sektora finansów publicznych (Dz.

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU CSR CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU CSR CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU CSR CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY Badanie zostało zrealizowane w ramach projektu Partnerstwo w realizacji projektów szansą rozwoju sektora MSP Projekt realizowany jest

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

Rynek ERP. dr inż. Andrzej Macioł http://amber.zarz.agh.edu.pl/amaciol/

Rynek ERP. dr inż. Andrzej Macioł http://amber.zarz.agh.edu.pl/amaciol/ Rynek ERP dr inż. Andrzej Macioł http://amber.zarz.agh.edu.pl/amaciol/ Rynek ERP na świecie (2013) Światowy rynek systemów ERP szacowany jest obecnie na ok. 25,4 miliarda dolarów (dane za rok 2013) wobec

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

Outplacement Wyniki ankiety

Outplacement Wyniki ankiety Outplacement Wyniki ankiety Informacje o ankiecie CEL przeprowadzenia ankiety: Zweryfikowanie oczekiwań klientów wobec programów outplacement Ankieta została przeprowadzona w dniach 1 kwietnia 23 maja

Bardziej szczegółowo

ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY?

ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY? ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY? JAKI JEST CEL REWIZJI 2015? W czasach nieustannych wyzwań natury gospodarczej, technologicznej i środowiskowej, firmy muszą stale

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI DOK2-073-66/06/MKK Warszawa, dnia grudnia 2006 r. Pani Anna Streżyńska Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej W związku z prowadzonym

Bardziej szczegółowo

Jak zdobywać rynki zagraniczne

Jak zdobywać rynki zagraniczne Jak zdobywać rynki zagraniczne Nagroda Emerging Market Champions 2014 *Cytowanie bez ograniczeń za podaniem źródła: Jak zdobywać rynki zagraniczne. Badanie Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy zrealizowane

Bardziej szczegółowo

DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW UE

DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW UE 2012 2011 Jakub Moskal Dyrektor, Departament Koordynacji Wdrażania Programów Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości DOŚWIADCZENIA PARP Z POPRZEDNIEJ PERSPEKTYWY W REALIZACJI PROGRAMÓW I PROJEKTÓW FINANSOWANYCH

Bardziej szczegółowo

Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r.

Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r. Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r. Projekt Tendencje rozwojowe przedsiębiorstw i popyt na pracę w województwie lubelskim w kontekście organizacji przez Polskę

Bardziej szczegółowo

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r.

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał

Bardziej szczegółowo

BADANIE ŚWIADOMOŚCI KLIENTÓW INDYWIDUALNYCH W ZAKRESIE ZMIANY SPRZEDAWCY ENERGII ELEKTRYCZNEJ ORAZ PRAKTYK RYNKOWYCH SPRZEDAWCÓW

BADANIE ŚWIADOMOŚCI KLIENTÓW INDYWIDUALNYCH W ZAKRESIE ZMIANY SPRZEDAWCY ENERGII ELEKTRYCZNEJ ORAZ PRAKTYK RYNKOWYCH SPRZEDAWCÓW BADANIE ŚWIADOMOŚCI KLIENTÓW INDYWIDUALNYCH W ZAKRESIE ZMIANY SPRZEDAWCY ENERGII ELEKTRYCZNEJ ORAZ PRAKTYK RYNKOWYCH SPRZEDAWCÓW Prezentacja wyników z badania zrealizowanego na zlecenie: Towarzystwa Obrotu

Bardziej szczegółowo

wsparcia w zakresie kryteriów wyboru firmy szkoleniowej lub weryfikacji jej działań. Członkowie Polskiej Izby Firm Szkoleniowych Strona 1 z 10

wsparcia w zakresie kryteriów wyboru firmy szkoleniowej lub weryfikacji jej działań. Członkowie Polskiej Izby Firm Szkoleniowych Strona 1 z 10 Misją Polskiej Izby Firm Szkoleniowych jest działanie na rzecz ciągłego rozwoju kompetencji i kształcenia przez cale życie poprzez rozwój rynku szkoleniowego, na którym obowiązują zasady uczciwej konkurencji.

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A.

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. powstała w 1997 r. w ramach Kontraktu Regionalnego dla województwa śląskiego. W 2000 r. Agencja została włączona w Krajowy System Usług dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW Przygotowana dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych Kontakt: Dział Analiz i Raportów Płacowych info@raportplacowy.pl www.raportplacowy.pl +48 12 350 56 00

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, PAŹDZIERNIK 2005 PRZEDRUK MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r.

Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r. Zarządzenie wewnętrzne Nr 19/2013 Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska z dnia 26 września 2013 r. w sprawie wprowadzenia Procedury zarządzania ryzykiem w Urzędzie Miejskim w Środzie Wielkopolskiej. Na

Bardziej szczegółowo

BAKER TILLY POLAND CONSULTING

BAKER TILLY POLAND CONSULTING BAKER TILLY POLAND CONSULTING Wytyczne KNF dla firm ubezpieczeniowych i towarzystw reasekuracyjnych w obszarze bezpieczeństwa informatycznego An independent member of Baker Tilly International Objaśnienie

Bardziej szczegółowo

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem

Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Jak zaprezentować pomysł przed inwestorem Katarzyna Duda Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 2012 Dotacje na innowacje Spis treści: Czego oczekuje inwestor i jakich pomysłów szuka Biznesplan jak

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT]

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] Wytyczne dotyczące przygotowania raportu z Audytu Marketingowego Młodej Firmy zał. nr 3 do umowy Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] NAZWA AUDYTOWANEJ FIRMY:.. ADRES:. DATA PRZEKAZANIA PRZEPROWADZENIA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWIZUJACY,

PROGRAM AKTYWIZUJACY, Zapraszamy do PPNT na ZUPĘ przygotowaną przez biuro konsultingowe riskce ZUPA, czyli Zaskakująco Użyteczny Program Aktywizujący został przygotowany z myślą o szybko rozwijających się firmach, które poszukują

Bardziej szczegółowo

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Sekcja I: Identyfikacja respondenta 1. Skąd dowiedział(a) się Pan(i)o konsultacji

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Departament Rynku Pracy PROGRAM 30 MINUS. Informacja

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Departament Rynku Pracy PROGRAM 30 MINUS. Informacja MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Departament Rynku Pracy PROGRAM 30 MINUS Informacja dotycząca wykorzystania w roku 2010 środków rezerwy Funduszu Pracy przeznaczonych na realizację Programu aktywizacji

Bardziej szczegółowo

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie?

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Danuta Palonek dpalonek@gddkia.gov.pl Czym jest analiza

Bardziej szczegółowo

Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A.

Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A. Jak usprawnić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Marek Chodorowski Prezes Zarządu ELNORD S.A. Jak poprawić funkcjonowanie hurtowego rynku energii? Rozwiązanie KDT Transparentność rynku Przejrzystość

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA NA TEMAT 30 KONFERENCJI DYREKTORÓW AGENCJI PŁATNICZYCH UE 21-23.09.2011, SOPOT, POLSKA

INFORMACJA NA TEMAT 30 KONFERENCJI DYREKTORÓW AGENCJI PŁATNICZYCH UE 21-23.09.2011, SOPOT, POLSKA Robocze tłumaczenie dok. 16629/11 INFORMACJA NA TEMAT 30 KONFERENCJI DYREKTORÓW AGENCJI PŁATNICZYCH UE 21-23.09.2011, SOPOT, POLSKA 30 Konferencja Dyrektorów Agencji Płatniczych UE odbyła się w Sopocie,

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

Audyty systemów zarządzania i kontroli oraz audyty operacji

Audyty systemów zarządzania i kontroli oraz audyty operacji Audyty systemów zarządzania i kontroli oraz audyty operacji Audyty systemów zarządzania i kontroli Wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące wspólnej metodyki oceny systemów zarządzania i kontroli w państwach

Bardziej szczegółowo

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000 Mariusz J. Ligarski, Joanna Krysztofiuk, Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000, Problemy jakości, 2005, nr 10, s. 32-39. Mariusz J. Ligarski, Joanna

Bardziej szczegółowo

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt?

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? Anna Krawczyk Katedra Zarządzania Jakością Wydział Zarządzania UŁ Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? ? Korzyści > = < Nakłady Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

B A D A N I A Z R E A L I Z O W A N E W R A M A C H P R O G R A M U R O Z W O J U P L A T F O R M Y W Y M I A N Y

B A D A N I A Z R E A L I Z O W A N E W R A M A C H P R O G R A M U R O Z W O J U P L A T F O R M Y W Y M I A N Y B A D A N I A Z R E A L I Z O W A N E W R A M A C H P R O G R A M U R O Z W O J U P L A T F O R M Y W Y M I A N Y D O K U M E N T Ó W E L E K T R O N I C Z N Y C H Faktura elektroniczna dla MŚP: przydatna

Bardziej szczegółowo