EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków"

Transkrypt

1 Strona 1 EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków GORYL (Gorilla sp.) SEKCJA 1: KIM JESTEM? Wysokośd: Masa ciała: samica 150 cm; samiec 180 cm samica 100 kg; samiec 180 kg Indeks proporcji kooczyn: 116 Ciężar mózgu dorosłego osobnika: Średnia długośd życia na wolności: 506 g 40 lat Gatunki: Znane są dwa gatunki goryla, goryl zachodni (Gorilla gorilla) i goryl wschodni (Gorilla beringei). Gatunek goryla zachodniego obejmuje dwa podgatunki: goryl nizinny zachodni (G. g. gorilla) i goryl Cross River (G. g. diehli). Gatunek goryla wschodniego również dzieli się na dwa podgatunki. Są to: goryl nizinny wschodni (G. b. graueri) i goryl górski (G. b. beringei). W europejskich ogrodach, poza dwoma samicami goryla nizinnego wschodniego w ZOO w Antwerpii, prezentowany jest jeden gatunek - goryl nizinny zachodni. Wygląd: Goryle mają futro od ciemnobrązowego do czarnego i czarną skórę. Między samcami a samicami występuje dymorfizm płciowy, co można łatwo zaobserwowad, chociażby ze względu na fakt, że samce ważą prawie dwa razy tyle co samice. Dorosłe samce mają mocno zaznaczony wyrostek grzebieniasty na czaszce, dzięki czemu wyglądają jakby nosiły hełm. Ten grzebieo stanowi powierzchnię, gdzie swoje przyczepy mają silne mięśnie szczęki i żuchwy. W wieku lat u samców pojawia się srebrnoszara sierśd sięgająca od ramion do zadu. Dlatego też są one nazywane "srebno-grzebietymi" (silverback). Wszystkie samce posiadają tę cechę, nie tylko samiec dominujący. Młode goryle w wieku pomiędzy 5 miesiącem a 5 rokiem życia mają kępkę białych włosów na zadzie. Szympansy i bonobo wyróżniają się tą samą cechą. Wierzy się, że te białe kępki są dla innych osobników sygnałem by z troską obchodzid się z maluchem. Wydaje się, że młode goryle, dopóki mają kępki białych włosów, nie muszą przestrzegad zasad hierarchii i mogą liczyd na specjalne traktowanie. SEKCJA 2: JAK I GDZIE ŻYJĘ? Występowanie: Środowisko: Sposób poruszania: Terytorium: goryle zachodnie w Afryce zachodniej, a wschodnie w Afryce środkowej I i II piętro lasów deszczowych goryle potrafią się wspinad, ale zazwyczaj przebywają na ziemi 3-15 km 2 ; goryle zachodnie nizinne zajmują większe terytoria niż goryle górskie Aktywnośd dzienna: Konsumpcja 30%, odpoczynek 40%, eksploracja terenu 30%

2 Rodzaj pożywienia: Zioła, liście, owoce, łodygi a czasem insekty Strona 2 Goryle większośd czasu swojego życia spędzają na ziemi. Głównie poruszają się na czterech kooczynach, podpierając się na kłykciach. Ze względu na swoje duże rozmiary, goryle muszą się wspinad blisko pnia drzewa albo po grubych gałęziach, podczas gdy młode są bardziej zwinne. Dzieląca je odległośd około 750 km, powoduje że goryle zachodnie i wschodnie żyją w zupełnie różnych środowiskach. Nawet na terenie, gdzie występuje jeden gatunek różnice w środowisku są dośd duże - od mokradeł i bagien do górskich lasów. Goryle górskie żyją na wysokości od 2200 do 4000 m n.p.m. w wulkanicznym paśmie gór Virunga. Zachodnie goryle żyją w niższych lasach, na bagnach i w lasach górskich do wysokości 1600 m n.p.m.. Zachodnie goryle nizinne doświadczają jednej deszczowej i jednej suchej pory roku. Przez długie lata prowadzono badania jedynie nad gorylami górskimi, jednak od kilku lat dowiadujemy się też coraz więcej o życiu dzikich goryli zachodnich. Dzięki temu wiadomo, że ich dieta znacznie się różni i ma istotny wpływ na rozmiary zajmowanego przez te zwierzęta terytorium, jak również na zachowania w grupie. Goryle górskie żywią się głównie liśdmi, łodygami, korzeniami i pędami roślin zielnych. Preferują wysoko proteinowy pokarm, z niewielką ilością roślin o dużej zawartości błonnika. Spożywają też mało owoców. Żywią się szeroko dostępnym i łatwym do zdobycia pokarmem, dlatego między osobnikami w grupie, jak i między stadami jest mała rywalizacja. W związku z tym ich terytoria są mniejsze, a same goryle przemieszczają się na odległośd do 500 m w ciągu dnia. Dla zachodnich goryli owoce są ważnym elementem ich diety, szczególnie podczas "owocowego sezonu". Owoce są szeroko rozprzestrzenione, dlatego zachodnie goryle nizinne mają największe terytorium i przemieszczają się dalej niż inne podgatunki. Przeciętny dystans jaki pokonują w ciągu dnia to 1,1 km, a zasięg ich terytorium obejmuje 7-14 km 2 (Tutin 1996). Zachodnie goryle nizinne mają na swoim terytorium mniej ziół o wysokiej wartości odżywczej. Jednak niektóre obszary są bogate w wodne zioła, porastające naturalne leśne polany (Bais). Goryle wchodzą wtedy do wody by pożywid się tymi roślinami, a polany, na które goryle wychodzą z gęstego lasu, ułatwiają obserwację zachowao tych dzikich małp. SEKCJA 3: JA I MOJA RODZINA Wielkośd grupy: zachodnie goryle nizinne - od 2 do 20 osobników (średnio 8,4 osobników), u goryli górskich stado może byd większe Skład grupy: Hierarchia w grupie: Rozproszenie grupy: Cykl płciowy u samic: Ciąża: Masa ciała noworodka: Wiek zakooczenia karmienia piersią: Okres międzyciążowy: Wiek dojrzałości płciowej: Wiek samicy przy pierwszym porodzie: zazwyczaj jeden samiec, kilka samic i potomstwo w rożnym wieku samiec dominujący tzw. srebrno-grzbiety (silverback) stoi najwyżej w hierarchii; hierarchia wśród samic jest raczej słaba i niestabilna. często reprezentanci obu płci opuszczają swoją grupę rodzinną po osiągnięciu dojrzałości dni 8,5 miesiąca 2 kg 3-4 lata 4 lata samica 8 lat, samiec około 10 lat 10 lat Struktura grupy w przypadku zachodnich goryli nizinnych zazwyczaj wygląda następująco: jeden samiec dominujący z kilkoma samicami (Parnell 2002). Grupy z dwoma samcami (silverbacks) obserwowano w kilku

3 miejscach (Stoinski pers comm.), ale zdarza się to częściej w odniesieniu do goryli górskich. Wśród małp człekokształtnych goryle wykazują najbardziej stabilne wzorce grupowe. Strona 3 U goryli górskich samce w wieku około 17 lat zdobywają swoją pierwszą samicę. Później na wiele lat utrzymują swój harem. Zachowania w grupie są skoncentrowane na samcu dominującym. On decyduje, w którą stronę stado ma się przemieszczad, kiedy ma się zatrzymad czy odpoczywad. Dodatkowo samice dbają o niego bardziej niż o siebie. Kiedy dominant starzeje się i słabnie, może stracid niektóre ze swoich samic, na korzyśd innych samotnych samców. Samice mogą również same zdecydowad o odejściu do innego stada. W przypadku goryli górskich często zdarza się, że syn przejmuje dominującą rolę w grupie, ale stary samiec alfa nie jest wypędzany i może w niej pozostad. Kiedy natomiast przywódca umiera, grupa rozpada się, a samice przyłączają się do innego stada (Stokes et al. 2003). Zazwyczaj samic niespokrewnionych ze sobą nie łączą silne więzi. Przyjazne kontakty można najczęściej zaobserwowad pomiędzy samicą a jej krewnymi (rodzaju żeoskiego). Samce w wieku lat często opuszczają swoje grupy rodzinne i na jakiś czas stają się samotnikami. Grupy "kawalerskie" są popularne wśród goryli górskich, ale nie pośród zachodnich goryli nizinnych. Zdarza się, że samce te tworzą grupy z samicami, które z racji młodego bądź starego wieku nie są zdolne do rozrodu. W skład takiej grupy wchodzą: dorosłe samce z kilkoma młodymi samcami i samice (młode, bądź bardzo stare) (Stoinski pers. comm.) Dorosłe samice równie często opuszczają swoją grupę rodzinną, dzieje się to w wieku 8 lub 9 lat. Obserwuje się także zmiany stad w ciągu ich dorosłego życia. Krycie i narodziny mają miejsce co roku. Śmiertelnośd niemowląt u goryli górskich wynosi 38% podczas pierwszych trzech lat życia. Mimo, że samce nie biorą czynnego udziału w zajmowaniu się młodymi, pełnią ważną rolę w procesie ich socjalizacji. Inicjują i ułatwiają swojemu potomstwu obcowanie z innymi podrostkami (Stewart 2001). Młode goryle rozwijają się powoli. Przez pierwsze 5 miesięcy życia przebywają pod stałą opieką matki. W tym czasie niemowlęta są uzależnione od swojej rodzicielki, ssąc mleko przynajmniej raz na godzinę. Po 5 miesiącach zaczynają chodzid i bardziej interesowad się otoczeniem. Do wieku 12 miesięcy nie oddalają się od matki dalej niż na 5 metrów. Przez następne półtora roku spędzają już przy matce tylko połowę czasu. Okres młodzieoczy trwa od 3 do 6 roku życia. W tym czasie następuje uniezależnienie się od matki. Młode nie jest już dłużej karmione piersią, nie śpi też z matką w jednym gnieździe (Stewart 2001) Samice są dorosłe w wieku pomiędzy 6 a 8 rokiem życia. Dojrzałośd płciową osiągają w wieku 8 lat. Okres dorastania samców trwa około 2 lata dłużej. W wieku około 10 lat są nazywani czarno - grzbietymi, zanim nie zacznie im się pojawiad srebrzyste futro. Samce stale rosną aż do 15 roku życia. Komunikacja wokalna (werbalna) wśród goryli odgrywa ważną rolę. Goryle potrafią wydawad około 15 różnych odgłosów. Niektóre z nich są delikatne, dlatego goryle w ZOO często wydają się zwiedzającym bardzo ciche. SEKCJA 4: ZDUMIEWAJĄCE FAKTY Rekord wieku w niewoli: 54 lata w amerykaoskim ZOO Rok rozpoczęcia programu hodowlanego: 1991 Liczebnośd w Europie: 188, 244 w 65 placówkach (informacje EEP z 2009) Zachodnie i wschodnie goryle są mniej ze sobą spokrewnione (bardziej różnią się pod względem genetycznym) niż szympansy (Pan troglodytes) i bonobo (Pan paniscus) (Butynski 2001). Goryle są blisko spokrewnione z człowiekiem i są uważane za bardzo inteligentne. Uważa się, że zachodnie goryle mają własną kulturę jedzenia, z wyuczonymi preferencjami żywieniowymi, przekazywanymi między osobnikami i pokoleniami (Nishihara, 1995). Niedawno w naturze, po raz pierwszy zaobserwowano używanie narzędzi przez te zwierzęta (Breuer, 2006): goryl używając kija jako podparcia wchodził do wody rzeki Bai. Chociaż goryle są największymi i najsilniejszymi z naczelnych na świecie, narażone są na ataki ze strony

4 lampartów. Ślady ataków lampartów zostały odnotowane na martwych ciałach dwóch dorosłych osobników (Fay et al. 1995). Strona 4 Na niektórych terenach pokrywają się obszary występowania goryli i szympansów, co wiąże się z dzieleniem pomiędzy tymi gatunkami źródeł pożywienia. Goryle i szympansy nie są dla siebie konkurencją, bo kiedy pożywienie się kooczy, uwidaczniają się różnice w preferencjach pokarmowych i strategiach poszukiwania pokarmu. Goryle preferują liście, podczas gry szympansy wolą pokonad większy dystans w poszukiwaniu terenów bogatych w owoce. Na obszarach, gdzie występują oba gatunki, badacze zaobserwowali zabawne sytuacje, kiedy to goryle i szympansy spały w niewielkiej odległości od siebie, a młode obu gatunków chętnie się ze sobą bawiły. Co najmniej w kilku populacjach goryli termity i mrówki są ważnym składnikiem ich diety. Naukowcy zaobserwowali zachodnie goryle nizinne jedzące insekty, tak często, jak robią to szympansy. Nie używały przy tym patyczka, tylko po prostu otwierały" sobie termitiery i gniazda mrówek. Pomimo, że goryle górskie są wegetarianami to, w ich diecie pojawia się także białko pochodzenia zwierzęcego, które nie jest spożywane świadomie. Szacuje się, że każdego dnia, wraz ze zjadanymi roślinami goryle połykają do 2 g organizmów zwierzęcych (tj. małe ślimaki, wszy lub chrząszcze). Goryl VIP (Bardzo Ważny Naczelny): King Kong - wystąpił w filmie z 1933 roku i wielu filmach później. Właściwie King Kong nie miał byd gorylem, ale prehistoryczną ogromną małpą człekokształtną przypominającą goryla. Pomijając te niuanse, goryle musiały cierpied przez dekady, gdyż przypisywano im cechy King Konga, czyli agresywnego, niszczącego i porywającego kobiety potwora. Goryl VIP (Bardzo Ważny Naczelny): Snowflake (płatek śniegu) - goryl albinos urodzony w Gwinei Równikowej w 1962 roku, który mieszkał w ZOO w Barcelonie przez prawie 40 lat. Snowflake był znany na całym świecie. Spłodził 22 potomków i zmarł w 2003 na raka skóry. Ostatnio, widziano młodego goryla albinosa w naturze, ale maluch ten bardzo szybko zniknął. Snowflake pozostaje jedynym, znanym gorylem albinosem, który dożył wieku dojrzałego. Goryl VIP (Bardzo Ważny Naczelny): Koko, samica goryla urodzona w 1971 roku, która pracowała przez ponad 30 lat nad adaptacją angielskich znaków języka migowego do szerokich i krótkich palców goryli. Dzisiaj Koko potrafi używad ponad 500 znaków i rozumie co się do niej mówi w języku angielskim. Mimo to, w projekcie wytykano brak aspektu naukowego oraz sposób trzymania Koko (nie w grupie goryli, tylko pośród ludzi). Pomimo krytyki historia Koko była z dużym sukcesem wykorzystywana podczas prowadzenia programów edukacyjnych nt. nielegalnych polowao wśród dzieci mieszkających w regionach, gdzie występują goryle. Więcej informacji na ten temat: Goryl VIP (Bardzo Ważny Naczelny): Digit - ulubieniec Dian Fossey - eksperta w dziedzinie biologii goryli górskich. Ten czarno - grzbiety goryl, zabity przez kłusowników w 1977 roku, zainspirował Dian Fossey do założenia fundacji Digit, której głównym celem jest ochrona goryli. Po śmierci Fossey, nazwa fundacji została zmieniona na Dian Fossey Gorilla Fund International. Fossey i Digit są pochowani obok siebie w górach Virunga. SEKCJA 5: POMÓŻ, MÓJ GATUNEK WYMIERA! Status wg IUCN: Zagrożony wyginięciem, zachodnie goryle - krytycznie zagrożone wyginięciem Trend populacji: malejący Szacowana wielkośd populacji żyjącej na wolności: 680 osobników goryla górskiego (stabilna), goryli wschodnich nizinnych (w przybliżeniu, szybki spadek), goryli cross river (trend nieznany), zachodnich goryli nizinnych (szybki spadek)

5 TOP 3 - Największe 3 zagrożenia: 1. Bushmeat polowania dla mięsa 2. Choroby i epidemie 3. Utrata środowiska naturalnego na rzecz wycinki drzew, górnictwa i produkcji węgla drzewnego Strona 5 Tylko 20% goryli żyje na terenach, gdzie przynajmniej w teorii, są chronione przed niebezpieczeostwami związanymi z ingerencją człowieka w ich środowisko naturalne. Pozostałe 80% goryli jest narażone na modyfikacje środowiska wynikające z działalności ludzkiej. (Harcourt 2003) Goryle nizinne zachodnie zakwalifikowane zostały do gatunków krytycznie zagrożonych wyginięciem z powodu wyjątkowo dużej skali polowao i śmiertelności spowodowanej chorobami (na dziewiczych terenach śmiertelnośd wyniosła 90% populacji). Szacuje się, że tylko w ciągu ostatnich lat (jedno pokolenie goryli) połączenie tych dwóch czynników spowodowało spadek liczebności gatunku o 60%. Na terenach najbardziej chronionych występuje poważny problem z kłusownictwem, a niemal połowa siedlisk została dotknięta wirusem Ebola. Małpy człekokształtne i ludzie są do siebie tak podobni, że ułatwia to przenoszenie czynników chorobotwórczych pomiędzy tymi gatunkami. Goryle górskie są narażone na ryzyko spowodowane bliskim sąsiedztwem lokalnej ludności, obecnością w ich środowisku pracowników ochrony przyrody i ekoturystów. Mimo, że kontakt goryli z miejscową społecznością jest ograniczony do sytuacji, kiedy ludzie nielegalnie wchodzą do parku, bądź gdy goryle przekroczą granice rezerwatu by plądrowad uprawy, jest to wystarczające by choroby mogły się rozprzestrzeniad. Goryle są wrażliwe na świerzb, zakażenie dróg oddechowych, pasożyty jelit, choroby skóry i odrę (Mudakikwa et al. 2001) Goryle wschodnie nizinne, które jako jedyne żyją w rozdartym wojną Kongo, szybciej tracą swoje siedliska niż inne populacje. Po wojnach w 1996 roku oraz w latach miał miejsce duży napływ uchodźców z Rwandy, co spowodowało wzmożoną eksploatację zasobów leśnych dla pozyskania drewna opałowego i żywności. Również górnictwo na terenie Kongo ma ogromny wpływ na skalę dewastacji środowiska naturalnego i populacji goryli. Rudy koltanu są wydobywane w Kongo na taką samą skalę co złoto. Koltan jest używany w produkcji telefonów komórkowych, smartphone'ów i laptopów. Na nieszczęście, duże złoża tej rudy zostały odkryte na terenie Parku Narodowego Kahuzi - Biega. Tysiące górników (zamieszkujących tymczasowo te tereny) drastycznie potraktowało lokalną populację goryli wschodnich nizinnych. Recykling telefonów i zastanowienie się przed kupnem coraz to nowszych modeli, może byd użyteczną akcją na rzecz ochrony tych zwierząt. Spadek liczebności populacji goryla górskiego został zatrzymany w latach 80. XX wieku dzięki interdyscyplinarnemu podejściu do ochrony środowiska, włączając w to edukację, ekoturystykę oraz patrole, których celem jest trzymanie ludzi i zwierząt gospodarskich z dala od chronionych terenów. Goryle górskie stały się powodem regionalnej i narodowej dumy w Rwandzie i Ugandzie. Zachodni turyści płacą 500 $ za zezwolenie, które upoważnia ich do podziwiania rodziny goryli górskich przez jedną godzinę. Ten goryli ekoturyzm jest ważnym źródłem dochodów dla krajów w tym regionie. W Rwandzie i Ugandzie biznes ten generuje przychód w wysokości 1,5mln rocznie. Również goryle zachodnie nizinne, jak i wschodnie są przyzwyczajane do obecności turystów, w nadziei, że uda się powtórzyd ten sukces. Niestety ekoturystyka nie jest wymarzonym rozwiązaniem dla wszystkich populacji małp. Zrównoważona ekoturystyka potrzebuje dobrego zarządzania, odpowiedzialnej władzy i surowych regulacji dotyczących tego, ilu turystów i na jaką odległośd może zbliżyd się do zwierząt. Goryle mogą egzystowad na terenie, gdzie rozważnie prowadzona jest selektywna wycinka drzew, ponieważ ich ulubione miejsce to wtórne lasy z bujnym podszyciem. Niestety wyręb drzew często łączy się z defragmentacją środowiska naturalnego pod nowe drogi wykorzystywane do transportu drewna, także ułatwiające kłusownikom dostęp do zasobów leśnych. Handel mięsem z dzikich zwierząt w krajach Afryki zachodniej jest,

6 Strona 6 co smutne, bardzo często połączony z wycinką lasów. Przedsiębiorstwa zajmujące się wycinką lasów sprzedają broo i amunicję, zapewniają sidła, przewożą kłusowników do lasów, wywożą z nich mięso ciężarówkami, pracownicy kupują je w miasteczkach, a łodziami lub transportem lądowym bushmeat jest dostarczany do większych sklepów w miastach. Samiec dominujący w obronie stada przeciwstawi się każdemu zagrożeniu, nawet kłusownikom. Postępując w ten sposób, jest łatwym celem i szybko ginie. Kłusownicy łapią młode i sprzedają je jako zwierzątka domowe, często zabijając przy tym matkę, która chroni swoje potomstwo (Tutin &Vedder 2001) W ten sposób, całe grupy goryli mogą byd wybite przez kilku kłusowników. Zagraniczne firmy powinny zostad pociągnięte do odpowiedzialności przez globalną społecznośd za swój udział w tym procederze. Pomocny mógłby się okazad bojkot importowanego tropikalnego drewna w krajach rozwiniętych, które skupują ten surowiec od lokalnych firm albo anulowanie pozwoleo na wycinkę drzew w krajach, gdzie te przedsiębiorstwa są aktywnie związane z transportowaniem mięsa dzikich zwierząt (Butynski 2001) Azyle i rezerwaty powstające dla osieroconych goryli skonfiskowanych z czarnego rynku, odgrywają ważną rolę we wsparciu organów ścigania oraz jako centra edukacji dla lokalnej ludności. Rynek mięsa pochodzącego z dzikich zwierząt bushmeat - wykorzystuje wiele różnych gatunków, nie tylko naczelnych. Różne zasadzki i pułapki w równym stopniu rozkładane są też na antylopy, świnie i gryzonie (Mudakikwa et al. 2001; Wilkie & Carpenter 2001). Niestety pułapki te często też ranią zwierzęta. Takie urazy, jeśli nie są wyleczone, prowadzą do utraty kooczyn czy nawet do bolesnej śmierci (Mudakikwa et. al 2001). Nawet przy intensywnych patrolach usuwanie zasadzek jest dużym wyzwaniem na terenach, gdzie żyją zarówno goryle, jak i zwierzęta, które są celem kłusowników (Hall et al. 1998; Plumptre et al. 2003). Goryle górskie, które wpadły w zasadzki i zostały poranione, są leczone przez pracowników medycznych w ramach projektu weterynaryjnego dla goryla górskiego. W ten sposób znacznie ograniczono amputacje kooczyn i zakażenia bakteryjne organizmu. SEKCJA 6: WIĘCEJ O MNIE Publikacje drukowane: Butynski TM Africa's great apes. In: Beck BB, Stoinski TS, Hutchins M, Maple TL, Norton B, Rowan A, Stevens EF, Arluke A, editors. Great apes & humans: the ethics of coexistence. Washington DC: Smithsonian Inst Pr. p Czekala N, Robbins MM Assessment of reproduction and stress through hormone analysis in gorillas. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Doran DM, McNeilage A Gorilla ecology and behavior. Evol Anthro 6(1): Doran DM, McNeilage A Subspecific variation in gorilla behavior: the influence of ecological and social factors. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge University Press. p Doran DM, McNeilage A, Greer D, Bocian C, Mehlman P, Shah N Western lowland gorilla diet and resource availability: new evidence, cross-site comparisons, and reflections on indirect sampling methods. Am J Primatol 58: Fay JM, Carroll R, Kerbis Peterhans JC, Harris D Leopard attack on and consumption of gorillas in the Central African Republic. J Hum Evol 29(1): Fletcher A Development of infant independence from the mother in wild mountain gorillas. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge University Press. p Fossey D Vocalizations of the mountain gorilla (Gorilla gorilla beringei). Anim Beh 20: Goodall J, Fouts R, Patterson F, Katz E, Bekoff M, Galdikas B, editors The great ape project census: recognition for the uncounted. Portland (OR): Great Ape Project. 268 p. Groves C Primate taxonomy. Washington DC: Smithsonian Inst Pr. 350 p.

7 Strona 7 Hall JS, Saltonstall K, Inogwabini BI, Omari I Distribution, abundance and conservation status of Grauer's gorilla. Oryx 32(2): Harcourt AH An introductory perspective: gorilla conservation. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Hart JA, Hall JS Status of eastern Zaire's forest parks and reserves. Cons Bio 10(2): Harcourt AH, Stewart KJ, Hauser M Functions of wild gorilla "close" calls. I. Repertoire, context, and interspecific comparison. Behaviour 124(1/2): Ilambu O Ecology of eastern lowland gorilla: is there enough scientific knowledge to mitigate conservation threats associated with extreme disturbances in its distribution range? In: The apes: challenges for the 21st century. Conference proceedings; 2000 May 10-13; Brookfield, IL. Chicago: Chicago Zoo Soc. p Kuroda S, Nishihara T, Susuki S, Oko RA Sympatric chimpanzees and gorillas in the Ndoki Forest, Congo. In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, editors. Great ape societies. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Leigh SR, Relethford JH, Park PB, Konigsberg LW Morphological differentiation of Gorilla subspecies. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Magliocca F, Querouil S, Galutier-Hion A Population structure and group composition of western lowland gorillas in the north-western Republic of Congo. Am J Primatol 48: McNeilage A Diet and habitat use of two mountain gorilla groups in contrasting habitats in the Virungas. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge University Press. p Mittermeier RA, Konstant WR, Rylands AB, Ganzhorn J, Oates JF, Butynski TM, Nadler T, Supriatna J, Padu CV, Rambaldi D, contributors. Primates in Peril: the world's 25 most endangered primates. Washington DC: Conservation Intl. 19 p. Mudakikwa AB, Cranfield MR, Sleeman JM, Eilenberger U Clinical medicine, preventive health care and research on mountain gorillas in the Virunga Volcanoes region. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge University Press. p Nowak RM Walker's primates of the world. Baltimore: Johns Hopkins Univ Pr. 224 p. Oates JF, compiler Status survey and conservation action plan: African primates (Revised edition). Gland (Switzerland): IUCN/SSC Primate Specialist Group. 80 p. Oates JF, McFarland KL, Groves JL, Bergl RA, Linder JM, Disotell TR The Cross River gorilla: natural history and status of a neglected and critically endangered subspecies. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Parnell RJ Groups size and structure in western lowland gorillas (Gorilla gorilla gorilla) at Mbeli Bai, Republic of Congo. Am J Primatol 56: Patterson FGP, Gordon W Twenty-seven years of project Koko and Michael. In: Galdikas BMF, Erickson Briggs N, Sheeran LK, Shapiro GL, Goodall J, editors. All apes great and small. Volume 1, African apes. New York: Kluwer Acadmemic/Plenum. p Plumptre AJ, McNeilage A, Hall JS, Williamson EA The current status of gorillas and threats to their existence at the beginning of a new millennium. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Poulsen JR, Clark CJ Densities, distributions, and seasonal movements of gorillas and chimpanzees in swamp forest in northern Congo. Int J Primatol 25(2):

8 Strona 8 Robbins MM Variation in the social system of mountain gorillas: the male perspective. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Robbins MM, McNeilage A Home range and frugivory patterns of mountain gorillas in Bwindi Impenetrable National Park, Uganda. Int J Primatol 24(3): Rowe N Pictorial guide to the living primates. East Hampton (NY): Pogonias Pr. 263 p. Sarmiento EE Distribution, taxonomy, genetics, ecology, and causal links of gorilla survival: the need to develop practical knowledge for gorilla conservation. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Sicotte P Female mate choice in mountain gorillas. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Steklis HD, Gerald-Steklis N Status of the Virunga mountain gorilla population. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Stewart KJ Suckling and lactational anoestrus in wild gorillas (Gorilla gorilla). J Reprod Fertil 83: Stewart KJ Social relationships of immature gorillas and silverbacks. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research are Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Stokes EJ, Parnell RJ, Olejniczak C Female dispersal and reproductive success in wild western lowland gorillas (Gorilla gorilla gorilla). Behav Ecol Sociobiol 54: Tutin CG Ranging and social structure of lowland gorillas in the Lopé Reserve, Gabon. In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, editors. Great ape societies. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Tutin CEG, Parnell RJ, White LJT, Fernandez M Nest building by lowland gorillas in the Lopé Reserve, Gabon: environmental influences and implications for censusing. Int J Primatol 16(1): Tutin CEG, Vedder A Gorilla conservation and research in central Africa: a diversity of approaches and problems. In: Weber W, White LJT, Vedder A, Naughton-Treves L, editors. African rain forest ecology and conservation: an interdisciplinary perspective. New Haven (CT): Yale Univ Pr. p Vedder A, Naughton-Treves L, Plumptre A, Mubalama L, Rutagarama E, Weber W Conflict and conservation in the African rain forest. In: Weber W, White LJT, Vedder A, Naughton-Treves L, editors. African rain forest ecology and conservation: an interdisciplinary perspective. New Haven (CT): Yale Univ Pr. p Wallis J, Lee DR Primate conservation: the prevention of disease transmission. Int J Primatol 20(6): Walsh PD, Abernethy KA, Bermejo M, Beyers R, De Wachter P, Ella Akou M, Huijbregts B, Idiata Mambounga D, Kamdem Toham A, Kilbourn AM, et al Catastrophic ape decline in western equatorial Africa. Nature 422(6932): Watts DP Infanticide in mountain gorillas: new cases and a reconsideration of the evidence. Ethology 81:1-18. Watts DP Mountain gorilla reproduction and sexual behavior. Am J Primatol 24: Watts DP Comparative socio-ecology of gorillas. In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, editors. Great ape societies. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Watts DP Seasonality in the ecology and life histories of mountain gorillas (Gorilla gorilla beringei). Int J Primatol 19(6): Watts DP Social relationships of female mountain gorillas. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Watts DP Gorilla social relationships: a comparative review. In: Taylor AB, Goldsmith ML, editors. Gorilla biology: a multidisciplinary perspective. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p

9 Strona 9 White LJT, Tutin CEG. Why chimpanzees and gorillas respond differently to logging: a cautionary tale from Gabon. In: Weber W, White LJT, Vedder A, Naughton-Treves L, editors. African rain forest ecology and conservation: an interdisciplinary perspective. New Haven (CT): Yale Univ Pr. p Wilkie DS, Carpenter JF Bushmeat hunting in the Congo Basin: an assessment of impacts and options for mitigation. In: The apes: challenges for the 21st century. Conference proceedings; 2000 May 10-13; Brookfield, IL. Chicago: Chicago Zoo Soc. p Yamagiwa J, Kahekwa J Dispersal patterns, group structure, and reproductive parameters of eastern lowland gorillas at Kahuzi in the absence of infanticide. In: Robbins MM, Sicotte P, Stewart KJ, editors. Mountain gorillas: three decades of research at Karisoke. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Yamagiwa J, Kahekwa J, Kanyunyi Basabose A Intra-specific variation in social organization of gorillas: implications for their social evolution. Primates 44: Yamagiwa J, Maruhashi T, Yumoto T, Mwanza N Dietary and ranging overlap in sympatric gorillas and chimpanzees in Kahuzi-Biega National Park, Zaire. In: McGrew WC, Marchant LF, Nishida T, editors. Great ape societies. Cambridge (England): Cambridge Univ Pr. p Yamagiwa J, Mwanza N, Yumoto T, Maruhashi T Seasonal change in the composition of the diet of eastern lowland gorillas. Primates 35(1): 1-14

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków Strona 1 EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków SZYMPANS ZWYCZAJNY (Pan troglodytes) SEKCJA 1: KIM JESTEM? Wysokośd: Masa ciała: 635-959 mm Indeks proporcji kooczyn: 103-106

Bardziej szczegółowo

Małpa. Małpy żyją w stadach albo grupach rodzinnych. Niektóre małpy łączą się w pary na całe życie. Większość małp żyje w lasach tropikalnych.

Małpa. Małpy żyją w stadach albo grupach rodzinnych. Niektóre małpy łączą się w pary na całe życie. Większość małp żyje w lasach tropikalnych. Małpa Jest wiele gatunków małp. Dzielimy je na te z Nowego Świata i te ze Starego Świata. Stary Świat to Europa, Azja i Afryka. Małpy z tych kontynentów nazywamy małpami wąskonosymi. Wśród małp ze Starego

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Różnorodność świata zwierząt

Różnorodność świata zwierząt Różnorodność świata zwierząt Dwiczenie 15 SSAKI NACZELNE Więcej informacji: Fleagle. 1998. Primate Adaptation and Evolution. Academic Press. Sylwia Łukasik Zakład Biologii Ewolucyjnej Człowieka Instytut

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy.

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Przejście między tymi barwami jest stopniowe. Występowanie Orzesznica

Bardziej szczegółowo

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych EAZA Ape Campaign Opracowanie

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych EAZA Ape Campaign Opracowanie EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych EAZA Ape Campaign Opracowanie Wrzesieo 2010 www.apecampaign.org Stwórzmy znaczący i trwały wkład w ochronę małp i ich środowiska naturalnego. SPIS

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce NATURA 2000 Dyrektywa Siedliskowa Sieć obszarów chronionych na terenie Unii Europejskiej Celem wyznaczania jest ochrona cennych, pod względem przyrodniczym i zagrożonych, składników różnorodności biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Krzysztof Schmidt Instytut Biologii Ssaków PAN, Białowieża Duże ssaki drapieżne występujące w Polsce Fot. H. Schmidt Fot.

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne)

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne) Drapieżnictwo II Jeżeli w ogóle są jakikolwiek świadectwa celowego projektu w stworzeniu (świata), jedną z rzeczy ewidentnie zaprojektowanych jest to, by duża część wszystkich zwierząt spędzała swoje istnienie

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Konferencja pt. Ochrona owadów zapylających warunkiem zachowania ekosystemów i produkcji

Bardziej szczegółowo

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków

EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków EAZA Kampania na Rzecz Ochrony Małp Człekokształtnych Opisy gatunków ORANGUTAN (Pongo pygmaeus i Pongo apelli) SEKCJA 1: KIM JESTEM? Wysokośd: Wzrost: Masa ciała: samiec 97 cm; samica 78 cm w pozycji stojącej

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa Obszary Natura 2000 Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG

Bardziej szczegółowo

HI H V? AI A DS D? J.Kadowska 2006

HI H V? AI A DS D? J.Kadowska 2006 W Ŝyciu jak w tańcu kaŝdy krok ma znaczenie. HIV? AIDS? J.Kadowska 2006 HIV? To ludzki wirus upośledzenia odporności AIDS? To zespół nabytego upośledzenia odporności to końcowy etap zakażenia wirusem HIV

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny

Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny Pokrewieństwo Pokrewieństwo, z punktu widzenia genetyki, jest podobieństwem genetycznym. Im osobniki są bliżej spokrewnione, tym bardziej są podobne pod względem genetycznym.

Bardziej szczegółowo

Język polski test dla uczniów klas trzecich

Język polski test dla uczniów klas trzecich Język polski test dla uczniów klas trzecich szkół podstawowych w roku szkolnym 2009/2010 Etap szkolny (60 minut) Ryzyko dysleksji [suma punktów] Imię i nazwisko... kl. 3... Przeczytaj uważnie tekst. Gepardy

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Żubry żyjące w dzikim stanie wyginęły w Anglii już w XII wieku, we Francji w końcu XIV wieku, w Niemczech w XVI wieku, a w Siedmiogrodzie w XVIII

Żubry żyjące w dzikim stanie wyginęły w Anglii już w XII wieku, we Francji w końcu XIV wieku, w Niemczech w XVI wieku, a w Siedmiogrodzie w XVIII Dawid Tomczyk Żubry żyjące w dzikim stanie wyginęły w Anglii już w XII wieku, we Francji w końcu XIV wieku, w Niemczech w XVI wieku, a w Siedmiogrodzie w XVIII wieku [15]. W Małopolsce wyginęły już w

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

- Wizyta w zoo i akwarium przyczynia się do wzrostu zrozumienia różnorodności biologicznej i poznania sposobów jej ochrony;

- Wizyta w zoo i akwarium przyczynia się do wzrostu zrozumienia różnorodności biologicznej i poznania sposobów jej ochrony; CZY WIZYTA W ZOO MA WPŁYW NA POZIOM WIEDZY ZWIEDZAJĄCYCH DOTYCZĄCEJ POJĘCIA BIORÓŻNORODNOŚCI? STRESZCZENIE BADANIA WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) Różnorodnośd biologiczna (bioróżnorodnośd)

Bardziej szczegółowo

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne Karolina Wieczorek Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Rudniańskiego PK Grupa liczba gatunków:

Bardziej szczegółowo

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis Wydra - opis oczy chronione są trzecią powieką, która podczas nurkowania chroni je nie ograniczając jednocześnie widzenia długie smukłe ciało umożliwia wysoką zwinność i zwrotność w wodzie mała spłaszczona

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Łańcuch troficzny jest to szereg grup organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzednia jest podstawą pożywienia dla następnej. ELEMENTY ŁAŃCUCHA TROFICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S.

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Terytoria wilczych watah w Puszczy Białowieskiej (jesień-zima 1997/98) Rozmieszczenie

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej.

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej. 1. Niektóre gatunki płazów tylko okresowo, na czas rozrodu, przebywają w wodzie, resztę roku spędzają na lądzie. Należą do nich: a. żaby zielone i kumak górski, b. kumak nizinny i traszka grzebieniasta,

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski Genomika Porównawcza Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski 1 Plan prezentacji 1. Rodzaje i budowa drzew filogenetycznych 2. Metody ukorzeniania drzewa

Bardziej szczegółowo

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies 544524-TEMPUS-1-2013-1-PL-TEMPUS-SMHES Qualifications Frameworks for Environmental Studies at Ukrainian Universities Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRACY - SAWANNA klasa IV-VI

KARTA PRACY - SAWANNA klasa IV-VI Imie i nazwisko kl. 1. Uzupe³nij poni szy tekst wyrazami z ramki. Gnu to jedna z najliczniejszych antylop afrykañskiej.... yje w du ych.... Wystêpuje najczêœciej z zebrami, yrafami i innymi gatunkami antylop.

Bardziej szczegółowo

Przepisy o ochronie przyrody

Przepisy o ochronie przyrody Przepisy o ochronie przyrody Paulina Kupczyk kancelaria Ochrona Środowiska i działalno inwestycyjna Konsulting Szkolenie Interwencje ekologiczne w obronie ostoi Natura 2000 w ramach projektu Ogólnopolskiego

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity NAJLEPSZE PRAKTYKI

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Ginące Gatunki. Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski. Rozdziały

Ginące Gatunki. Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski. Rozdziały Ginące Gatunki Autor: Mateusz Drabowicz Mikołaj Kowalski Rozdziały Polskie rośliny na wyginięciu Zagraniczne rośliny na wyginięciu Polskie zwierzęta na wyginięciu Zagraniczne zwierzęta na wyginięciu Ratujmy

Bardziej szczegółowo

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy NATURA 2000 MOTOREM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU http://natura2000.org.pl Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy Zbigniew Witkowski przy współpracy Krystyny Krauz i Adama Mroczka Szkolenie regionalne

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Wyk. 2 Ekologia behawioralna

Wyk. 2 Ekologia behawioralna Wyk. 2 Ekologia behawioralna Be or not to be? How be to be? Pytania o zachowanie Dlaczego to zachowanie wyewoluowało? Gody przed kopulacją Życie samotnie lub w grupie Pieśni ptaków składają się z gwizdów

Bardziej szczegółowo

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zwierzęta zagrożone wyginięciem!!! Na całym świecie jest zagrożonych ponad szesnaście tysięcy gatunków zwierząt!!! Być może niedługo ich zabraknie, a nasze wnuki

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus...

Imię i nazwisko. Błotniaki. Gniazdowanie... 2 W Polsce... 2. Gniazdowanie... 3 W Polsce... 3. Błotniak stawowy - Circus aeruginosus... Błotniaki Błotniaki, to liczący 13 gatunków rodzaj ptaków drapieŝnych z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), rzędu sokołowych (Falconiformes), występujących w Eurazji, Afryce i Ameryce. Ptaki te osiągają

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 29 W SOSNOWCU HARMONOGRAM DZIAŁAŃ NA ROK SZKOLNY 2006/2007 PROJEKCIE SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE SOSNOWIEC WRZESIEŃ 2006 ROK

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 29 W SOSNOWCU HARMONOGRAM DZIAŁAŃ NA ROK SZKOLNY 2006/2007 PROJEKCIE SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE SOSNOWIEC WRZESIEŃ 2006 ROK SZKOŁA PODSTAWOWA NR 29 W SOSNOWCU HARMONOGRAM DZIAŁAŃ NA ROK SZKOLNY 2006/2007 W PROJEKCIE SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE SOSNOWIEC WRZESIEŃ 2006 ROK 1. 2. MODUŁ I ZDROWE ODŻYWIANIE TREŚCI FORMY REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Materiał na konferencję prasową w dniu 30 maja 2014 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Podstawowe dane demograficzne o dzieciach

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży dr Dariusz Szymczuk Wprowadzenie organizm obciążony wysiłkiem fizycznym ma większe zapotrzebowanie na pożywienie organizm dobrze

Bardziej szczegółowo

TURYSTYKA a NATURA 2000

TURYSTYKA a NATURA 2000 TURYSTYKA a NATURA 2000 Jolanta Kamieniecka KONFERENCJA PRASOWA Projekt: Szerokie wody Natury 2000 15.02.2011. Dofinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Żółw morski

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Biologicznych

Wydział Nauk Biologicznych Wydział Nauk Biologicznych Interesujesz się... Biologia sp. biologia człowieka rozwojem biologicznym człowieka i jego ewolucją populacjami pradziejowymi biologicznymi i psychologicznymi uwarunkowaniami

Bardziej szczegółowo

Rozwój szczeniąt. espz i wp. ciąża

Rozwój szczeniąt. espz i wp. ciąża Rozwój szczeniąt espz i wp ciąża Zarodki zagnieżdżają się równocześnie w błonie śluzowej macicy około 17-20 dnia ciąży. W tym czasie u wielu suk może wystąpić przejściowy brak apetytu, czasem mdłości i

Bardziej szczegółowo

NIEMOWLĘ- JAK OCENIĆ ŻYWIENIE?

NIEMOWLĘ- JAK OCENIĆ ŻYWIENIE? NIEMOWLĘ- JAK OCENIĆ ŻYWIENIE? Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii, Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka, Warszawa MGR INŻ. MAŁGORZATA MATUSZCZYK ILE ML MLEKA POWINNO

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

JAK ŻYWIĆ LOCHY, ŻEBY MIEĆ WYRÓWNANE PROSIĘTA I WYSOKIE WAGI ODSADZENIOWE. Przemysław Sawoński Mateusz Mik Wipasz S.A.

JAK ŻYWIĆ LOCHY, ŻEBY MIEĆ WYRÓWNANE PROSIĘTA I WYSOKIE WAGI ODSADZENIOWE. Przemysław Sawoński Mateusz Mik Wipasz S.A. JAK ŻYWIĆ LOCHY, ŻEBY MIEĆ WYRÓWNANE PROSIĘTA I WYSOKIE WAGI ODSADZENIOWE Przemysław Sawoński Mateusz Mik Wipasz S.A. Trochę statystki lochy 1 MLN, tuczniki od lochy 15 szt. 220 tyś podmiotów produkujących

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Jeżeli chorujesz na wirusowe zapalenie wątroby typu B i jesteś w ciąży, planujesz ciążę, właśnie urodziłaś, albo masz już dzieci, ta ulotka dostarczy

Bardziej szczegółowo

zdolny Ślązak Gimnazjalista

zdolny Ślązak Gimnazjalista Wynik sumaryczny (wypełnia WKK) WPISZ SWÓJ KOD zdolny Ślązak Gimnazjalista XIII Dolnośląski Konkurs Polonistyczny DLA UCZNIÓW SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH Finał przedmiotowy - część pisemna III ETAP WOJEWÓDZKI

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce

Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce Stefan Jakimiuk, WWF Polska Grudziądz, 9 maja 2014 r. Fot. Archiwum WWF 13 May 2014-1 Zaangażowanie WWF Polska w działania na rzecz ochrony rysia Głównie

Bardziej szczegółowo

Wyzwanie na Odchudzanie

Wyzwanie na Odchudzanie Wyzwanie na Odchudzanie Gratulacje! Dzisiejszy temat: DLACZEGO DIETY NIE DZIAŁAJĄ Statystyki otyłości i chorób w Polsce: 61,6% mężczyzn ma nadwagę lub otyłość. 50,3% kobiet ma nadwagę lub otyłość. Na przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa

Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa Śledź (Clupea harengus) jest ważnym gatunkiem z punktu widzenia funkcjonowania ekosystemu (Varpe et al., 2005, Pikitch et al., 2014), a także odgrywa istotną rolę ekonomiczną, stanowiąc znaczną część połowów

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA MATEMATYCZNA

STATYSTYKA MATEMATYCZNA STATYSTYKA MATEMATYCZNA 1. Wykład wstępny. Teoria prawdopodobieństwa i elementy kombinatoryki 3. Zmienne losowe 4. Populacje i próby danych 5. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 6. Test t 7. Test

Bardziej szczegółowo

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie ubarwienie bardzo zróżnicowane od białego, przez żółto-pomarańczowe, brązowe, szare do czarnego puszysty ogon stanowi prawie 1/3 długości ciała (pełni istotną rolę w komunikacji i utrzymaniu równowagi)

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz

6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz 6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz nieopisanych wrażeń, oczywiście bardzo przyjemnych i pozytywnych.

Bardziej szczegółowo

Żywność, żywienie, zdrowie

Żywność, żywienie, zdrowie Żywność, żywienie, zdrowie est modus in rebus Roman Cichon CM UMK 2013 ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA pod względem higienicznym, UMOŻLIWIAJĄCA dostarczanie potrzebnych składników odżywczych, UMOŻLIWIAJĄCA prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Chrupmy zdrowo warzywnie i owocowo".

Chrupmy zdrowo warzywnie i owocowo. Burmistrz Dzielnicy Targówek m.st. Warszawy, już po raz szósty zaprasza wszystkich, którzy chcieliby pochwalić się swoją kulinarną pasją i odsłonić tajemnice rodzinnych przepisów, do udziału w konkursie

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Gorączka krwotoczna Ebola

Gorączka krwotoczna Ebola Gorączka krwotoczna Ebola Początki Wirus Ebola otrzymał nazwę od nazwy rzeki Ebola w dawnym Zairze (obecnie Demokratyczna Republika Konga). Miał tam miejsce pierwszy wybuch epidemii, kiedy to wirus pojawił

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna HIV/AIDS w świecie, w Europie w Polsce, i w woj. łódzkim

Sytuacja epidemiologiczna HIV/AIDS w świecie, w Europie w Polsce, i w woj. łódzkim Sytuacja epidemiologiczna HIV/AIDS w świecie, w Europie w Polsce, i w woj. łódzkim Łódź, 28.11.2006 r. Informacje i dane epidemiologiczne wykorzystane w prezentacji pochodzą z : własnych opracowań Krajowego

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Dynamika wielu populacji

Dynamika wielu populacji Dynamika wielu populacji Ochrona zwierząt często wymaga rozważenia zarówno procesów wewnątrz- jak i międzypopulacyjnych Co może się zdarzyć, gdy podzielimy populację na kilka mniejszych, odizolowanych

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Zadanie 1 Schemat budowy przewodu pokarmowego pijawki lekarskiej. Pijawka ta odżywia się krwią kręgowców. Wyjaśnij, jakie

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE

MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE MONITORING LICZEBNOŚCI I ROZPRZESTRZENIENIE ŻUBRA W PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ POLSCE RAFAŁ KOWALCZYK Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk Białowieża Rozmieszczenie dziko-żyjących populacji żubra w

Bardziej szczegółowo

Śladami Łosia. Który z Parków ma najmniejszy areał? a) Babiogórski b) Karkonoski c) Ojcowski d) Wielkopolski

Śladami Łosia. Który z Parków ma najmniejszy areał? a) Babiogórski b) Karkonoski c) Ojcowski d) Wielkopolski Śladami Łosia Parki narodowe w Polsce Nazwa Parku Narodowego Rok utworzenia Areał w ha Babiogórski 1954 3.392 Białowieski (1932)1947 10.502 Biebrzański 1993 59.223 Bieszczadzki 1973 29.202 Bory Tucholskie

Bardziej szczegółowo

GATUNKI ZAGROŻONE WYGINIĘCIEM. Barbara Sobolewska kl. III. c.

GATUNKI ZAGROŻONE WYGINIĘCIEM. Barbara Sobolewska kl. III. c. GATUNKI ZAGROŻONE WYGINIĘCIEM Barbara Sobolewska kl. III. c. CZERWONA KSIĘGA Wiele gatunków zwierząt i roślin znajdujących się na Ziemi zmierzają w mniejszym lub większym stopniu do wymarcia. Międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP:

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: Co kto je? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 1 najważniejsze pojęcia z bioróżnorodności Bezpośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: wskazuje organizmy samożywne

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy [logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy Co to jest rak szyjki macicy? Ten typ raka rozwija się w

Bardziej szczegółowo

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Józef Wójcik Samodzielna Pracownia Chemii Środowiska Leśnego Instytut Badawczy Leśnictwa Seminarium, Ustroń Jaszowiec, 27-28 lutego

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

PIGMEJE. b. Czy istnieje słownik angielsko pigmejski? Nie, ponieważ język pigmejów nie ma formy pisanej

PIGMEJE. b. Czy istnieje słownik angielsko pigmejski? Nie, ponieważ język pigmejów nie ma formy pisanej PIGMEJE 1. Na dzisiejszym spotkaniu nie będziemy mówić o jednym państwie, ale o ludzie, który zamieszkuje środkową część Afryki. Są to Pigmeje. Pierwsze zadanie będzie dość trudne. Na mapie zaznaczono

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo