Wydawnictwo Lekarskie PZWL

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wydawnictwo Lekarskie PZWL"

Transkrypt

1 Jan E. Zejda ROZDZIAŁ 4 EPIDEMIOLOGIA PODSTAWOWE ZAGADNIENIA Rola epidemiologii w naukach medycznych s. 34 Definicja epidemiologii s. 34 Zadania epidemiologii s. 34 Podział epidemiologii s. 36 Badania epidemiologiczne s. 36 Epidemiologiczne badania opisowe s. 37 Epidemiologiczne badania analityczne s. 39 Ocena zależności przyczynowo-skutkowej w epidemiologii s. 43 Epidemiologia kliniczna s. 43 Dobra praktyka epidemiologiczna s Rola epidemiologii w naukach medycznych Definicja epidemiologii Epidemiologia jest nauką o występowaniu i uwarunkowaniach różnorodnych zjawisk zdrowotnych w określonych populacjach ludzkich oraz systemem działań wykorzystujących uzyskane informacje do rozwiązywania problemów zdrowotnych w populacji. Druga, aplikacyjna część definicji odnosi się do promocji zdrowia, profilaktyki chorób, a także postępowania medycznego odwołującego się do dowodów naukowych. Dynamiczny rozwój epidemiologii jako nauki medycznej przypada na okres wielkich epidemii chorób zakaźnych i odkryć mikrobiologicznych w XIX stuleciu. Poznano wówczas jeden z podstawowych mechanizmów szerzenia się chorób zakaźnych w populacji, określany jako łańcuch epidemiczny. Składa się on ze źródła zakażenia (np. chory na grypę), drogi szerzenia się zakażenia (np. droga kropelkowa) i organizmu podatnego na zakażenie (np. człowiek wdychający wirusy grypy). Praktyczne znaczenie tego odkrycia wynika z faktu, że przerwanie łańcucha epidemicznego w którymkolwiek miejscu pozwala na ograniczenie szerzenia się choroby zakaźnej w populacji (np. dzięki kwarantannie, stosowaniu maseczki ochronnej, szczepieniom ochronnym). Okazało się, że koncepcja ta jest także przydatna w odniesieniu do wielu chorób niezakaźnych. Na przykład w przypadku raka płuc źródłem ryzyka jest obecność kancerogenów w dymie tytoniowym, drogą szerzenia się ryzyka jest zanieczyszczenie powietrza dymem tytoniowym, a organizmem zagrożonym ryzykiem człowiek wdychający dym tytoniowy, podatny na jego kancerogenne oddziaływanie Zadania epidemiologii Przedmiotem zainteresowań epidemiologii są zjawiska zdrowotne. Ich spektrum jest szerokie i obejmuje nie tylko zgony, choroby i ich objawy, lecz także czas trwania i jakość życia, skuteczność terapeutyczną nowego leku, wartość diagnostyczną nowej metody itp. Wybór zjawiska zdrowotnego zależy od sedna dociekań, a sposób jego dokumentowania jest podyktowany różnymi czynnikami. Istotną okolicznością jest fakt, że wyłączywszy badania w ramach tzw. epidemiologii klinicznej epidemiologiczna ocena stanu zdrowia nie jest tożsama z kliniczną procedurą diagnostyczną. Badania epidemiologiczne obejmują także osoby zdrowe. Przeprowadzenie standardowej diagnostyki klinicznej u dużej liczby osób, w tym również zdrowych, nie jest możliwe chociażby ze względów etycznych lub

2 4.1. Rola epidemiologii w naukach medycznych 35 ograniczeń finansowych. Nawet gdy nie istnieją te przeszkody, trudnością może się okazać spełnienie krytycznego wymogu, aby każda z osób była zbadana w ten sam sposób. Również korzystanie z istniejącej dokumentacji medycznej łączy się z ryzykiem zniekształceń związanych chociażby z niezakończoną procedurą diagnostyczną lub preferencjami nozologicznymi, a ponadto nie wszyscy włączeni do badania epidemiologicznego będą posiadać tego typu dokumentację, nie mówiąc o ujednoliconych w niej zapisach. W związku z tym w epidemiologii często korzysta się z prostych metod identyfikacji zjawiska zdrowotnego określanej jako epidemiologiczna definicja przypadku, zazwyczaj za pomocą standardowego badania kwestionariuszowego (np. epidemiologiczna diagnoza przewlekłego zapalenia oskrzeli, identyfikacja krytycznych objawów choroby itp.), a także na podstawie wyników wybranych badań czynnościowych i laboratoryjnych. Stosowanie prostych metod nie podważa walorów poznawczych postępowania epidemiologicznego. Na przykład bezpośrednie zbadanie hemoglobinemii w grupie dzieci o zróżnicowanym narażeniu na ołów może mieć większą wartość dowodową odnośnie do toksyczności tego metalu niż określenie częstości rozpoznań niedokrwistości na podstawie analizy dostępnej dokumentacji lekarskiej. Z kolei dla wykazania obecności szkodliwego wpływu narażenia na ozon na stan układu oddechowego może wystarczyć kwestionariuszowa rejestracja objawów i nie jest wówczas konieczne (na tym etapie dociekań) angażowanie badań czynnościowych płuc np. u setek badanych. Niezależnie od sposobu dokumentowania zjawiska zdrowotnego kryteria epidemiologicznej definicji przypadku muszą być precyzyjnie ustalone i konsekwentnie stosowane wobec wszystkich osób objętych badaniem epidemiologicznym. W epidemiologii bada się rozpowszechnienie zjawisk zdrowotnych w populacji. Może nią być populacja generalna (np. mieszkańcy kraju lub województwa) lub specyficzna populacja definiowana przez okoliczności istotne w kontekście badania (np. chorzy z rozpoznaniem cukrzycy insulinozależnej, palacze tytoniu). Ogląd zjawisk zdrowotnych z perspektywy populacyjnej (grupowej) umożliwia dostrzeżenie i określenie roli zmienności międzyosobniczej w ich kształtowaniu. Na przykład nie każdy palacz tytoniu zachoruje na raka płuc, ale udowodnienie, że w grupie 1000 palaczy choroba wystąpiła u 120 pozwala na oszacowanie, że związane z tym narażeniem ryzyko zachorowania wynosi 12% (dla danego okresu i wielkości narażenia na dym tytoniowy). Podobnie u chorego na cukrzycę nie musi w wieloletnim przebiegu choroby dojść do manifestacji stopy cukrzycowej, ale obserwacja grupy chorych umożliwia oszacowanie ryzyka wystąpienia tego powikłania i jego uwarunkowań. Epidemiologia realizuje różnorodne zadania, przy czym znaczenie epidemiologii dla ochrony zdrowia przejawia się w odniesieniu do następujących kwestii: poznanie stanu zdrowia populacji (określenie czasu trwania życia, profilu demograficznego, zachorowalności, chorobowości, śmiertelności i umieralności); poznanie rozpowszechnienia chorób w populacji (określenie rozpowszechnienia chorób i ich skutków, trendów czasowych, zróżnicowania terytorialnego i społeczno-ekonomicznego); poznanie czynników i okoliczności sprzyjających utrzymaniu dobrego zdrowia (identyfikacja okoliczności skojarzonych z małym natężeniem zachorowalności); ocena skuteczności działań profilaktycznych (walidacja programów profilaktycznych, określenie ich wpływu na zachorowalność, chorobowość, umieralność lub śmiertelność);

3 36 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia poznanie historii naturalnej choroby (określenie typowego przebiegu choroby od momentu wystąpienia jej pierwszych, w tym subklinicznych, objawów do momentu jej zakończenia); poznanie klinicznej charakterystyki choroby (opis typowych objawów, badanie trafności diagnostyki i skuteczności terapii, ocena rokowania); poznanie czynników ryzyka chorób (identyfikacja czynników i okoliczności sprzyjających zachorowaniu, ustalenie ich rankingu i śledzenie interakcji); poznanie czynników wpływających na progresję choroby (badania nad czynnikami środowiskowymi, mechanizmami podatności genetycznej, immunologicznej itp.); badanie epidemii o nieznanej etiologii (prowadzenie dochodzenia epidemiologicznego ); doskonalenie metod pomiaru stanu zdrowia populacji (opracowanie i testowanie przydatności nowych wskaźników, wykraczających poza konwencjonalną rejestrację zachorowalności, chorobowości, umieralności i śmiertelności). Z kolei główne znaczenie epidemiologii dla nauk klinicznych dotyczy przede wszystkim trzech następujących obszarów i zadań z nimi związanych: poznanie zachorowalności, chorobowości, umieralności i śmiertelności w odniesieniu do poszczególnych chorób; poznanie historii naturalnej poszczególnych chorób (przebieg, czynniki ryzyka i czynniki prognostyczne); poznanie skuteczności interwencji profilaktycznych, diagnostycznych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych w odniesieniu do poszczególnych chorób Podział epidemiologii Wymienione zadania realizowane są przy wykorzystaniu metod epidemiologii opisowej i analitycznej. Celem epidemiologii opisowej jest poznanie rozpowszechnienia i nasilenia zjawisk zdrowotnych lub czynników i okoliczności postrzeganych jako istotne dla występowania tych zjawisk. Celem epidemiologii analitycznej jest poznanie uwarunkowań zjawisk zdrowotnych, definiowanych jako czynniki ryzyka, czynniki protekcyjne, czynniki prognostyczne itp. Cele epidemiologii analitycznej są realizowane przy użyciu instrumentarium obserwacyjnego i eksperymentalnego. Epidemiologia obserwacyjna stosuje metody biernej rejestracji zjawisk zdrowotnych i okoliczności im towarzyszących, a w epidemiologii eksperymentalnej rejestracja zjawisk prowadzona jest przed, a następnie po wdrożeniu celowej interwencji. Poza przedstawioną klasyfikacją (epidemiologia obserwacyjna i eksperymentalna) stosowane są także podziały odzwierciedlające obszar dociekań i wyróżniające np. epidemiologię środowiskową, genetyczną, kliniczną, chorób zakaźnych. Zwyczajowo mówi się także o epidemiologii konkretnych zjawisk zdrowotnych, takich jak epidemiologia raka sutka, epidemiologia cukrzycy itp Badania epidemiologiczne Źródłem informacji w epidemiologii są badania epidemiologiczne, klasyfikowane jako badania opisowe i badania analityczne. Badanie opisowe ma charakter obserwacyjny, a badania analityczne mają postać badań obserwacyjnych lub eksperymentalnych (rys. 4.1):

4 4.2. Badania epidemiologiczne 37 Rycina 4.1. Podział badań epidemiologicznych. Dane wykorzystywane w badaniach epidemiologicznych mogą mieć charakter pierwotny (obserwacje aktywnie gromadzone w trakcie badania, np. wynik badania alergologicznego, kwestionariuszowa ocena stopnia duszności lub bezpośredni pomiar masy ciała) bądź wtórny (informacje pozyskiwane z istniejących dokumentów, np. publikowane w ramach sprawozdawczości GUS dane o umieralności lub informacja zawarta w karcie wypisowej pacjenta). Badania epidemiologiczne są badaniami naukowymi, a zatem postępowaniem celowym, systematycznym, prowadzonym na podstawie ustalonego protokołu badawczego i zawsze obejmującym dobrze zdefiniowaną grupę osób Epidemiologiczne badania opisowe Epidemiologiczne badanie opisowe dotyczy konkretnego zjawiska zdrowotnego (np. umieralności z powodu raka mózgu w populacji kraju, zachorowalności na gruźlicę w województwie, częstości hiperbilirubinemii u noworodków donoszonych, jakości życia chorych na astmę) lub okoliczności postrzeganych jako istotne dla występowania danego zjawiska zdrowotnego (np. częstości i nasilenia nałogu palenia tytoniu, częstości diety bogatej w tłuszcze nasycone). Celem badania opisowego nie jest poszukiwanie zależności przyczynowo-skutkowych. W opisie rozpowszechnienia zjawiska zdrowotnego w populacji stosuje się, jako podstawową, systematyczną strategię znaną jako epidemiologiczna triada opisowa. Obejmuje ona trzy poziomy opisu wyznaczone przez osobę, czas i miejsce (szczegółowe dane na temat tego, kto, kiedy, gdzie choruje ). Strategia ta jest szczególnie, aczkolwiek nie wyłącznie przydatna w opracowaniu tzw. ognisk

5 38 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia chorób zakaźnych. Na przykład stwierdzenie częstych międzybłoniaków opłucnej u mężczyzn w przeszłości lub aktualnie zatrudnionych w przemyśle azbestowym zainicjowało analityczne badania nad rakotwórczym znaczeniem narażenia na azbest. Wykazanie koincydencji w zakresie trzech wymienionych poziomów opisu umożliwia rozpoznanie stanu epidemiologicznego populacji: endemia jest stanem charakteryzującym się stałym w czasie i dla danej populacji (na danym obszarze), występowaniem konkretnej choroby; epidemia jest stanem charakteryzującym się wyższym niż przewidywane na podstawie dotychczasowej obserwacji występowaniem konkretnej choroby. W opisie rozpowszechnienia zdarzeń zdrowotnych, głównie chorób i ich skutków, stosuje się wiele wskaźników. Do podstawowych zalicza się umieralność i śmiertelność, chorobowość i zachorowalność. Mają one postać współczynników (w liczniku: liczba zarejestrowanych zdarzeń; w mianowniku: wielkość populacji, w której zdarzenia mają miejsce). Umieralność jest wyrażana jako umieralność ogólna lub swoista. Współczynnik umieralności ogólnej dotyczy wszystkich zgonów w całej populacji lub w jej segmencie (np. umieralność dzieci) i jest obliczany jako liczba wszystkich zgonów w stosunku do wielkości populacji, w której zgony wystąpiły. Współczynnik umieralności swoistej jest ilorazem liczby zgonów z powodu konkretnej przyczyny i wielkości populacji (np. umieralność z powodu gruźlicy). Współczynniki umieralności odnoszą się zwykle do zgonów występujących w jednym roku kalendarzowym. Współczynnik śmiertelności jest zwykle przedstawiany jako odsetek zgonów z powodu danej choroby wśród wszystkich cierpiących na nią osób. W tym przypadku konieczne jest uwzględnienie czasu obserwacji chorych można obliczać śmiertelność w różnie długich okresach od momentu rozpoznania choroby (np. w okresie 5 lat). Współczynnik chorobowości jest ilorazem liczby wszystkich przypadków danej choroby i wielkości populacji. Wyróżnia się chorobowość punktową (dotyczącą liczby chorych w danym momencie) i chorobowość okresową (dotyczącą liczby chorych kiedykolwiek, ale w określonym przedziale czasu). Współczynnik zachorowalności jest ilorazem liczby nowych zachorowań na daną chorobę i wielkości populacji, która jest zagrożona ryzykiem zachorowania na nią (np. liczba nowych przypadków raka macicy w roku, w populacji kobiet). W przypadku dysponowania wiarygodnymi danymi źródłowymi (wielkość licznika i mianownika) wymienione współczynniki umożliwiają obiektywny pomiar zjawiska zdrowotnego, np. w celu oszacowania rzeczywistych potrzeb zdrowotnych, śledzenia trendu w tym zakresie lub dokonywania porównań międzypopulacyjnych, oceny skuteczności systemu ochrony zdrowia itp. Porównania w czasie (trendy) i przestrzeni (dwie lub więcej populacji) wymagają standaryzacji współczynników. Populacje różnią się przede wszystkim pod względem struktury wieku i na przykład ogólny współczynnik umieralności w młodszej populacji (większy udział młodych osób w danej populacji) może być mniejszy niż analogiczny współczynnik w starszej populacji, mimo jednakowego natężenia umieralności w tożsamych grupach wiekowych w obu populacjach. Eliminację zniekształceń interpretacyjnych wynikających z różnej struktury wieku zapewnia standaryzacja współczynników względem wieku. Podstawowymi metodami są standaryzacja bezpośrednia i standaryzacja pośrednia. Pierwsza polega na wykorzystaniu struktury wiekowej zewnętrznej populacji referencyjnej (np. standardowej populacji świata) dla obliczenia skorygowanych współczynników dla każdej z porównywa-

6 4.2. Badania epidemiologiczne 39 nych populacji. Druga polega na odniesieniu obserwowanej liczby zdarzeń do przewidywanej liczby zdarzeń, pochodzącej z populacji referencyjnej. Standaryzacja może objąć także inne cechy różnicujące porównywane populacje, np. płeć. Poza wymienionymi współczynnikami dla opisu zjawisk zdrowotnych w populacji stosuje się wiele pochodnych wskaźników, takich jak współczynniki umieralności proporcjonalnej, umieralności przedwczesnej czy potencjalnie utraconych lat życia. Wszystkie odnoszą się do chorób i zgonów z ich powodu. W epidemiologii opisowej bardzo często przedmiotem badań są zjawiska zdrowotne niespełniające konwencjonalnej definicji choroby (np. powysiłkowy ból w klatce piersiowej). W związku z tym jako synonimy chorobowości i zachorowalności stosuje się w takich sytuacjach pojęcia częstości występowania i zapadalności. Na przykład można obliczyć częstość występowania patologicznego wyniku densytometrii kości lub częstość występowania duszności w poszczególnych jej klasach. Procedura ta dotyczy także okoliczności typowanych jako potencjalne czynniki ryzyka (np. częstość występowania małej aktywności fizycznej lub narażenia na duże stężenia aeroalergenów). Analogicznie można obliczyć zapadalność w odniesieniu do dodatnich wyników badania serologicznego itp. W opisie stanu zdrowia populacji szczególne znaczenie zajmuje tzw. monitoring stanu zdrowia populacji. W odróżnieniu od badania epidemiologicznego monitoring jest prowadzony w sposób ciągły (z roku na rok) i finansowany stabilnie z zewnętrznych źródeł. Monitoringiem jest np. rejestracja zgonów, zachorowań i chorobowości w wybranych chorobach lub chorobowości hospitalizowanej, w skali całego kraju. Cele monitoringu nie mają charakteru naukowego, chociaż dane gromadzone w ramach istniejących systemów mogą być wykorzystywane w opracowaniach epidemiologicznych Epidemiologiczne badania analityczne Epidemiologiczne badania analityczne są stosowane w celu poszukiwania i dokumentowania związków przyczynowo-skutkowych między zjawiskami zdrowotnymi i okolicznościami analizowanymi jako istotne dla ich wystąpienia. Głównym zastosowaniem tego typu badań jest identyfikacja czynników ryzyka, definiowanych jako indywidualna cecha związana ze stylem życia lub narażeniem środowiskowym albo cecha wrodzona lub dziedziczna, która w świetle dowodów epidemiologicznych jest przyczynowo związana z badanym zjawiskiem zdrowotnym. Badania analityczne pozwalają ponadto na dokumentowanie interakcji między różnymi czynnikami, wykrycie czynników protekcyjnych, a w przypadku badań typu eksperymentalnego ocenę skuteczności interwencji klinicznej lub populacyjnej. W terminologii epidemiologicznej okoliczności analizowane jako potencjalne czynniki ryzyka i inne powyżej wymienione są nazywane narażeniem (np. nadużywanie alkoholu, obecność pleśni w mieszkaniu, dodatni wywiad rodzinny w kierunku jaskry, obecność mutacji genetycznej, a nawet wdrożenie testowanej terapii). Precyzyjna definicja narażenia jest niezbędna przede wszystkim w celu jednoznacznego wyodrębnienia grupy narażonej i nienarażonej grupy kontrolnej. W podstawowym scenariuszu podział ten ma wymiar binarny (narażenie obecne lub nieobecne), ale przy stosowaniu bezpośrednich lub pośrednich pomiarów narażenia możliwe jest wyodrębnienie licznych grup różniących się wielkością narażenia. Poprawny pomiar narażenia jest równie ważny jak pomiar zjawiska

7 40 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia zdrowotnego. Odstępstwo od tego wymogu może skutkować zniekształceniem wyniku analizy przyczynowo-skutkowej, w krańcowych przypadkach wiodącym do wyniku fałszywie ujemnego (brak dowodu na obecność zależności mimo jej rzeczywistego występowania). Podstawą badań analitycznych jest deterministyczny kanon epidemiologiczny stanowiący, że występowanie chorób nie ma charakteru przypadkowego. Uzasadnia on wiodącą i uniwersalną strategię badań, jaką jest tzw. analiza współzmienności w zakresie zjawiska zdrowotnego i narażenia. Gdy za zmiennością międzyosobniczą w zakresie badanego narażenia podąża zmienność międzyosobnicza w zakresie badanego zjawiska zdrowotnego, uzasadnione jest podejrzenie, że obserwowane zjawisko pozostaje w związku z tym narażeniem. W zależności od rodzaju narażenia (występującego w sposób naturalny lub wynikającego z celowej interwencji) zjawisko współzmienności analizowane jest przy użyciu badań obserwacyjnych lub eksperymentalnych. Do podstawowych typów analitycznych badań obserwacyjnych zalicza się badania: ekologiczne, przekrojowe, kohortowe i kliniczno-kontrolne. Badanie ekologiczne W badaniu ekologicznym zarówno zjawisko zdrowotne, jak i narażenie są określane na poziomie grupowym (jednostką obserwacji jest grupa). Przykładem tego typu badania jest porównanie zachorowalności na raka płuc w kilku województwach o różnym stopniu zanieczyszczenia powietrza (każdą populację opisuje wskaźnik narażenia i wskaźnik zachorowalności). Wykazanie dodatniej korelacji między poziomem zanieczyszczenia powietrza i zachorowalnością może sugerować obecność badanej zależności (stąd inna nazwa badania ekologicznego badanie korelacyjne). Innym przykładem jest porównanie częstości nadciśnienia tętniczego w populacjach charakteryzujących się różnym spożyciem soli kuchennej. Zaletami badania ekologicznego są prostota i niski koszt. Wady wynikają z braku informacji o badanych relacjach na poziomie indywidualnym. Na przykład nie wiadomo, w jakim stopniu za zachorowalność na raka płuc odpowiada nieokreślony w przytoczonym wyżej scenariuszu udział indywidualnego nałogu palenia tytoniu. To ograniczenie jest przyczyną błędów interpretacyjnych określanych jako tzw. pułapka ekologiczna. Wyniki badania ekologicznego mogą sugerować obecność badanej zależności, ale nie mają wartości dowodowej. Specyficzną formą badania ekologicznego jest badanie tzw. serii czasowej. W tym przypadku korelacją objęta jest sekwencja zmian zdarzenia zdrowotnego i zmian wskaźnika narażenia w jednej populacji. Przykładem serii czasowej jest analiza korelacji między dobową częstością ostrych incydentów wieńcowych i średniodobową temperaturą, w populacji jednego miasta obserwowanej przez 365 kolejnych dni. Badanie przekrojowe W badaniu przekrojowym zjawisko zdrowotne i narażenie mierzone są u każdego badanego (jednostką obserwacji jest pojedynczy badany). Klasyczny model tego badania sprowadza się do porównania częstości występowania badanego zjawiska w reprezentatywnej grupie narażonej i w reprezentatywnej grupie kontrolnej (np. częstość zaburzeń oddychania u noworodków urodzonych przedwcześnie i urodzonych o czasie tu narażeniem jest poród przedwczesny). Podstawową zaletą badania przekrojowego jest dysponowanie informacją o każdym badanym (o każdym wiadomo, czy i jak jest narażony oraz czy i w jakim stopniu jest obciążony badanym

8 4.2. Badania epidemiologiczne 41 zdarzeniem zdrowotnym). Badanie jest proste, stosunkowo tanie i umożliwia generowanie hipotez odnośnie do zależności przyczynowo-skutkowej. Ich jednoznaczna weryfikacja nie jest jednakże możliwa w omawianym modelu. Ocena narażenia jest prowadzona w tym samym czasie, w którym stwierdza się przypisywane mu zaburzenie stanu zdrowia (brak precyzyjnego wglądu w narażenie w przeszłości, zwłaszcza w okresie poprzedzającym zachorowanie; brak możliwości uwzględnienia tzw. okien wrażliwości, występujących w danej fazie rozwoju organizmu). Uniemożliwia to śledzenie sekwencji czasowej badanych zależności. Może się zdarzyć, że wystąpienie zjawiska zdrowotnego skutkuje ingerencją w narażenie (np. w badaniu nad zależnością astmy dziecięcej od kontaktu ze zwierzętami domowymi można uzyskać wynik negatywny, gdy część rodzin podejmie decyzję o pozbyciu się zwierzęcia po rozpoznaniu choroby). Jest wprawdzie możliwe odtworzenie wielkości danego narażenia w przeszłości, ale to zadanie obarczone dużą niepewnością. Konstrukcja badania przekrojowego umożliwia wykazanie różnic w zakresie częstości (np. różnica w częstości stłuszczenia wątroby w dwóch grupach) i/lub średnich wartości badanych wskaźników (np. różnica w kreatyninemii oznaczanej w dwóch grupach). O istotności różnic świadczą wyniki testów statystycznej znamienności różnic dla zmiennych jakościowych (np. test chi-kwadrat, test Fishera) lub ilościowych (np. test t-studenta, test Kruskala Wallisa). Bezpośredni pomiar wszystkich istotnych danych u każdego badanego umożliwia uwzględnienie, w interpretacji wyników, wpływu szeregu istotnych okoliczności, innych niż narażenie i zdarzenie zdrowotne bezpośrednio określone w celu badania (np. w analizie zależności zaburzeń oddychania od wieku płodowego noworodka uwzględnia się m.in. znaczenie masy ciała i stan kliniczny noworodka w momencie porodu, przebieg ciąży i rodzaj porodu itp.). Kontrolę wpływu dodatkowych okoliczności na zależność stanowiącą oś dociekań umożliwiają procedury statystyczne (np. analizy stratyfikacyjne, analizy wielu zmiennych). Badanie kohortowe Badanie kohortowe jest badaniem prospektywnym, w którym obserwuje się w sposób systematyczny reprezentatywną grupę osób narażonych i grupę kontrolną (kohorta oznacza w tym przypadku dobrze zdefiniowaną grupę osób obserwowanych w czasie). Na początku obserwacji obie grupy składają się z osób zdrowych, bez obecności analizowanego zjawiska zdrowotnego. W trakcie obserwacji istnieje w przypadku każdego badanego możliwość bezpośredniego odnotowania pojawienia się badanego zdarzenia zdrowotnego (odnotowanie zapadalności). Jest to jedyne badanie spośród omawianych, które umożliwia bezpośredni pomiar ryzyka względnego wystąpienia danego zjawiska, będącego ilorazem zapadalności w grupie narażonej i w grupie kontrolnej. Statystycznie znamienne zwiększenie ryzyka względnego ponad wartość 1,0 sugeruje, że badane narażenie jest czynnikiem ryzyka w odniesieniu do danego zdarzenia; wartości ryzyka względnego mniejsze od 1,0 sugerują obecność efektu protekcyjnego. Przykładem badania kohortowego jest dziesięcioletnia obserwacja młodych mężczyzn rozpoczynających pracę w magazynach zbożowych i narażonych na działanie pyłu organicznego. Coroczne badania czynnościowe płuc w tej kohorcie pozwolą na wykrycie wcześniej nieobecnej nadreaktywności oskrzeli w tej grupie ( zapadalność na nadreaktywność ). Schemat badania obejmuje równoległą obserwację kohorty kontrolnej, np. mężczyzn rozpoczynających pracę biurową. Porównanie zapadalności na nadreaktywność

9 42 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia oskrzeli w obu kohortach daje podstawy do wnioskowania o związku przyczynowo-skutkowym między badanym narażeniem i badanym zdarzeniem zdrowotnym. Model badania kohortowego umożliwia dobrą kontrolę wszystkich istotnych okoliczności mogących dodatkowo kształtować zapadalność. W idealnym scenariuszu kohorta narażona i kohorta kontrolna powinny się różnić wyłącznie narażeniem. Ewentualne inne różnice (i ich wpływ na interpretację wyniku) mogą być kontrolowane w fazie analizy danych. Dodatkowym walorem badania kohortowego jest możliwość śledzenia ewentualnej remisji badanego zjawiska oraz możliwość odnotowania dynamiki zapadalności. Badanie kohortowe to niekwestionowany złoty standard w epidemiologii analitycznej, ale jest ono trudne, czasochłonne i kosztowne. Duży problem stanowi utrzymanie kohorty w niezmienionym stanie liczebnym, zwłaszcza że obserwacja może trwać dziesiątki lat (np. w badaniach nad ryzykiem nowotworowym lub czynnikami ryzyka w chorobach układu krążenia). Liczba obserwowanych kohort zależy od celu badania możliwe jest wyodrębnienie kilku kohort o mniejszym i o większym narażeniu, poza kohortą kontrolną. Synonimem terminu badanie kohortowe jest termin badanie prospektywne. Wprawdzie możliwe jest odtworzenie losów kohorty metodą retrospektywną, ale odbywa się to kosztem precyzji informacji. Termin badanie retrospektywne jest zwykle rezerwowany dla modelu badania kliniczno-kontrolnego. Badanie kliniczno-kontrolne Badanie kliniczno-kontrolne (znane także jako badanie kliniczno-referencyjne) różni się od poprzednich tym, że przy konstrukcji badania pierwszą czynnością jest dobór do jednej grupy osób z rozpoznanym zjawiskiem zdrowotnym stanowiącym przedmiot dociekań (grupa kliniczna) i do drugiej grupy osób bez tego zjawiska (grupa kontrolna). W każdej z grup, metodą retrospektywną, analizuje się możliwość i rodzaj narażeń, które miały miejsce w przeszłości i mogą mieć znaczenie dla analizowanego zjawiska zdrowotnego. Przykładem takiego badania jest określenie częstości narażenia na działanie pól elektromagnetycznych w grupie chorych na raka mózgu i w grupie osób zdrowych. Stwierdzenie większej częstości analizowanego narażenia w grupie klinicznej w porównaniu z grupą kontrolną wskazuje na obecność zależności przyczynowo-skutkowej. Relację narażeń w obu grupach odzwierciedla specyficzny wskaźnik, tzw. iloraz szans. Wartości ilorazu szans, które w sposób statystycznie znamienny przekraczają 1,0, są traktowane jako statystyczny przejaw obecności związku między analizowanymi stanem zdrowia i narażeniem. Pod pewnymi warunkami wartość ilorazu szans dobrze odzwierciedla wartość ryzyka względnego (mierzonego w badaniach kohortowych). Badanie kliniczno-kontrolne jest szczególnie przydatne w analizowaniu czynników ryzyka rzadkich chorób (łatwiej dobrać grupę chorych na raka mózgu niż np. w grupie narażonych na pola elektromagnetyczne poszukiwać chorych z rakiem mózgu drugi scenariusz wymagałby zbadania wielu tysięcy osób narażonych i nienarażonych). Podstawową wadą omawianego badania jest trudność w pozyskiwaniu informacji o narażeniach, które mogły wystąpić w przeszłości (często możliwe tylko na podstawie wywiadu). Druga trudność dotyczy decyzji w sprawie wyboru właściwej grupy kontrolnej. W wielu aspektach obie grupy powinny być podobne (rozkład wieku, płci itp.), ale nadmierne sparowanie może skutkować również przypadkowym i niepożądanym sparowaniem okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie dla interpretacji wyniku. Obliczenie ilorazu szans powinno uwzględniać

10 4.4. Epidemiologia kliniczna 43 inne różnice międzygrupowe i jest to możliwe przy zastosowaniu analizy regresji logistycznej. Wynikiem jest w tym przypadku logistyczny iloraz szans, opisujący ryzyko zachorowania związane z danym narażeniem, po uwzględnieniu wpływu innych czynników Ocena zależności przyczynowo-skutkowej w epidemiologii W analitycznej epidemiologii obserwacyjnej największą wartość dowodową w identyfikacji zależności przyczynowo-skutkowej ma badanie kohortowe, mniejszą badanie kliniczno-kontrolne, a najmniejszą badanie przekrojowe. Badanie ekologiczne co najwyżej pomaga ukierunkować hipotezę odnośnie do zależności. W praktyce wybór rodzaju badania zależy od wielu okoliczności (zagadnienia etyczne, możliwość realizacji projektu, współpraca badanych, budżet). Interpretacja uzyskanych wyników musi być ostrożna i brać pod uwagę rezultaty analogicznych badań. Nie ma w tym przypadku standardowej procedury, ale pomocne może być odwołanie się do kryteriów oceny związku przyczynowo-skutkowego, znanych jako postulaty Hilla. Są nimi: siła związku; powtarzalność związku w różnych badaniach; swoistość związku; następstwo czasowe; obecność gradientu narażenie odpowiedź biologiczna ; biologiczne prawdopodobieństwo związku; zgodność z dotychczasowym stanem wiedzy; obecność dowodów eksperymentalnych; obecność analogii. Epidemiologiczne eksperymentalne badania analityczne są stosowane głównie w epidemiologii klinicznej (np. badania kliniczne leków), a rzadziej wykorzystywane w odniesieniu do problematyki nieklinicznej. Ich sednem jest porównanie rozpowszechnienia i/lub natężenia zdarzenia zdrowotnego w okresie przed zastosowaną interwencją i po niej. Przykładem może być ocena wpływu technologicznej poprawy jakości powietrza atmosferycznego w mieście na zachorowalność na ostre choroby układu oddechowego lub ocena wpływu kontrolowanego zmniejszenia masy ciała na średnią wartość ciśnienia tętniczego Epidemiologia kliniczna Epidemiologia kliniczna jest działem epidemiologii, który na podstawie wyników badań zdarzeń i zjawisk zdrowotnych w jednorodnych grupach chorych i z użyciem poprawnych metod dociekań naukowych dostarcza informacji przydatnych w postępowaniu klinicznym wobec indywidualnych pacjentów. Wyniki badań reprezentujących epidemiologię kliniczną tworzą naukową podstawę decyzji klinicznych, określanych terminem medycyny opartej na dowodach naukowych (evidence- -based medicine, EBM). Do podstawowych zadań epidemiologii klinicznej należą: ocena wiarygodności procedur diagnostycznych (opracowanie wartości należnych norm klinicznych, określenie wartości diagnostycznej nowych testów); opracowanie metod przydatnych w ocenie rokowania (szacowanie ryzyka, identyfikacja czynników prognostycznych);

11 44 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia ocena skuteczności metod terapeutycznych (kliniczne badania leków, ocena skuteczności schematów terapeutycznych); ocena przydatności testów przesiewowych. Opracowanie wartości należnych nowych procedur diagnostycznych prowadzi się, stosując instrumentarium epidemiologii opisowej (metoda rozkładu normalnego lub szeregu percentylowego, metoda referencyjna). W ocenie wartości diagnostycznej nowych testów niezbędne jest poznanie ich tzw. powtarzalności i trafności. Podstawowe znaczenie ma poznanie wiarygodności wyników testu, klasyfikowanych jako dodatnie (nieprawidłowe) lub ujemne (prawidłowe), na podstawie przyjętej wartości decyzyjnej. Powtarzalność w tym przypadku mierzy się odsetkiem zgodności jednoimiennych wyników dwukrotnie powtórzonego testu w warunkach stabilnego stanu klinicznego. Statystyczne miary zgodności w tym przypadku zapewnia np. analiza z użyciem testu kappa Cohena lub testu McNemara. Ocena trafności polega na sprawdzeniu, w jakim stopniu wynik nowego testu (np. fotometryczna detekcja hiperbilirubinemii noworodkowej) odzwierciedla rzeczywisty stan kliniczny (tutaj: hiperbilirubinemia diagnozowana metodą konwencjonalną). Trafność można opisać odsetkiem zgodności wyników porównywanych testów. Wśród metod uwzględniających wyniki prawdziwie dodatnie i ujemne oraz fałszywie dodatnie i ujemne (nowego testu względem złotego standardu ) wymienić trzeba obliczenie czułości, swoistości oraz współczynnika dodatniego prawdopodobieństwa diagnostycznego. Czułość testu jest mierzona jako odsetek dodatnich wyników ocenianego testu u wszystkich z dodatnim wynikiem złotego standardu. Swoistość testu to odsetek ujemnych wyników ocenianego testu u wszystkich z ujemnym wynikiem złotego standardu. Oba wskaźniki kształtują wartość tzw. współczynnika dodatniego prawdopodobieństwa diagnostycznego, obliczanego zgodnie z formułą: czułość/ /(1 swoistość). Wartość współczynnika można poddać interpretacji przy użyciu nomogramu lub skali werbalnej, przypisującej uzyskanej wartości prawdopodobieństwo zaburzenia stanu zdrowia, diagnozowanego przez oceniany test. Maksymalizację czułości oraz swoistości nowego testu można osiągnąć poprzez wybór właściwej wartości decyzyjnej, oddzielającej obszar wyników prawidłowych od nieprawidłowych. Zintegrowaną metodą uwzględniającą efekty symulacji różnych wartości decyzyjnych jest analiza relacji czułość swoistość, generująca tzw. krzywą ROC (receiver operator characteristic). Matematycznym wynikiem tej analizy jest tzw. wielkość pola pod krzywą ROC, zbliżająca się do 100% w przypadku wyjątkowo trafnych testów. Opracowanie metod przydatnych w ocenie rokowania wymaga poznania historii naturalnej danej choroby. Służy temu prowadzenie obserwacji prospektywnej obejmującej jednorodną i dobrze zdefiniowaną grupę chorych. Szczególnie przydatną metodą opracowania długofalowych wyników takiej obserwacji jest tzw. analiza przeżywalności (nazwa związana z pierwszym zastosowaniem metody), która pozwala ustalić, które z parametrów rejestrowanych na początku prospektywnej obserwacji determinują prawdopodobieństwo wystąpienia analizowanego zjawiska w przyszłości (np. ustalenie, która cecha kliniczna lub biochemiczna w momencie rozpoznania choroby determinuje wystąpienie konkretnego powikłania w jej przebiegu). Dla opisu tej relacji oraz ustalenia istotnych predyktorów stosuje się metodę Kaplana Meiera uzupełnioną o test rang i wieloczynnikową analizę Coxa. Przykładem skal rokowniczych opracowanych przy użyciu omawia-

12 4.4. Epidemiologia kliniczna 45 nych narzędzi jest m.in. skala BODE (BMI wskaźnik masy ciała, Obstruction stopień obturacji dróg oddechowych, Dyspnea duszność, Exercise Capacity tolerancja wysiłku) służąca szacowaniu czasu trwania życia po rozpoznaniu przewlekłej obturacyjnej choroby płuc lub skala SCORE (Systematic Coronary Risk Evaluation skala oceny ryzyka sercowo-naczyniowego) służąca predykcji powikłań miażdżycy. W ocenie skuteczności metod terapeutycznych rzadko korzysta się z obserwacyjnych badań analitycznych, ze względu na ograniczoną kontrolę wszystkich czynników istotnych dla ostatecznego efektu testowanej terapii i niepewność odnośnie do zasadności porównań. Te mankamenty eliminuje szczególna postać eksperymentalnego badania analitycznego, znana jako kliniczne kontrolowane badanie randomizowane (randomized controlled trial, RCT). Jest to standardowe narzędzie w ocenie skuteczności terapii, realizowane jako badanie prospektywne, w którym dobrze zdefiniowani chorzy (jednoznaczne, ściśle przestrzegane kryteria włączenia i wyłączenia) są przydzielani metodą losową (randomizacja) do grupy terapeutycznej lub kontrolnej. Randomizacja ma zapewnić najlepsze z możliwych podobieństwo obu grup tak, aby oceniane efekty terapeutyczne można było powiązać z testowaną terapią, a nie przypisywać ewentualnemu udziałowi innych czynników. Badani z grupy kontrolnej otrzymują tzw. placebo albo konwencjonalną terapię. W obu grupach ocenia się przebieg choroby i wynik terapii na podstawie tzw. punktów końcowych (np. normalizacja aktywności danego enzymu wskaźnikowego). Spełnienie precyzyjnych i często rygorystycznych kryteriów włączenia i wyłączenia przy wymogu uzyskania zgody badanych na udział w eksperymencie skutkuje zwykle małą liczbą badanych w pojedynczej próbie klinicznej. W związku z tym, aby zapewnić możliwość uogólniania wyników, prowadzi się zwykle równoległe badania wieloośrodkowe, realizowane na podstawie jednego, ściśle przestrzeganego protokołu. Jego istotnym elementem jest wymóg tzw. zaślepienia badania ani chory, ani opiekujący się nim zespół (w tym osoba rejestrująca wynik terapii) nie ma informacji o tym, do której grupy należy uczestnik badania. Przedstawiony model jest podstawowym schematem postępowania. Istnieje wiele modyfikacji kontrolowanego badania randomizowanego, przy czym ze względu na jego cel i znaczenie wyniku wszystkie schematy oraz cały proces postępowania są przedmiotem szczegółowych regulacji, w tym prawnych. W ocenie przydatności testów przesiewowych wykorzystuje się metody stosowane przy ocenie wiarygodności nowych testów diagnostycznych. Testy przesiewowe nie są testami diagnostycznymi w ścisłym rozumieniu tego pojęcia i dlatego kryteria ich oceny nie są tożsame z kryteriami klinicznymi. Przede wszystkim test przesiewowy stosuje się jednorazowo, w związku z czym jego czułość i powtarzalność są dominującymi wartościami. Po drugie, testów przesiewowych używa się w programach populacyjnych obejmujących duże zbiorowości. Z tego względu test przesiewowy powinien być dodatkowo prosty w aplikacji i akceptowalny przez badanych, a także tani. Wreszcie, test przesiewowy powinien być stosowany w odniesieniu do chorób, które kwalifikują się do badań przesiewowych (znaczenie okresu przedklinicznego, możliwość skutecznej terapii itp.). Badania epidemiologiczne są niezbędne do oceny skuteczności testów przesiewowych, w warunkach charakteryzujących realia populacyjnych programów profilaktycznych.

13 46 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia 4.5. Dobra praktyka epidemiologiczna Badanie epidemiologiczne, jak wszystkie badania naukowe, jest prowadzone na podstawie wcześniej przygotowanego protokołu badawczego, w którym nadrzędne znaczenie ma określenie celu badania i jego uzasadnienie, a następnie szczegółowa informacja o metodach badania. Te ostatnie muszą być metodami standardowymi. Jest to uniwersalny wymóg, dotyczący także stosowania kwestionariuszy, które powinny zostać uprzednio poddane procedurze walidacji, umożliwiającej poznanie m.in. trafności diagnostycznej tego narzędzia oraz powtarzalności wyników badania. Drugim koniecznym warunkiem jest wymóg, aby wszyscy badani byli zbadani w ten sam sposób. W tym celu poza stosowaniem standardowych metod prowadzi się poprzedzające szkolenie zespołów, zwłaszcza gdy praca ma charakter wieloośrodkowy. Protokół badawczy wymaga oceny bioetycznej przez właściwą komisję, nawet gdy projekt bazuje na badaniu kwestionariuszowym. Rzadko badania epidemiologiczne obejmują całe populacje (ma to miejsce np. w badaniach typu ekologicznego), a zazwyczaj ograniczają się do tzw. reprezentatywnych grup. Reprezentatywność oznacza, że we wszystkich aspektach istotnych dla celu badania badana grupa jest podobna do populacji, z której pochodzi. Spełnienie tego wymogu pozwala na uogólnianie wyników badania (np. wykazanie skuteczności leku badanego w reprezentatywnej grupie chorych na łuszczycę uzasadnia wniosek, że lek ten powinien być z określonym prawdopodobieństwem skuteczny u wszystkich chorych na łuszczycę). Z technicznego punktu widzenia reprezentatywność występuje, gdy dopełniono warunku, że każdy członek populacji stanowiącej docelowy podmiot dociekań ma jednakową szansę znalezienia się w badanej grupie. W tym celu prowadzi się losowy dobór badanych, najczęściej za pomocą tzw. losowania prostego, systematycznego, warstwowego lub zespołowego. Poza reprezentatywnością próby drugim niezbędnym warunkiem umożliwiającym uogólnianie wyników jest tzw. minimalna niezbędna wielkość próby. Tę ostatnią można obliczyć przy użyciu formuł matematycznych lub kalkulatorów statystycznych umożliwiających dodatkowo oszacowanie tzw. mocy badania i innych jego statystycznych parametrów. Każde badanie epidemiologiczne jest systematycznym narzędziem pomiarowym. Wynikiem pomiaru może być np. częstość choroby, wielkość korelacji między narażeniem na dany czynnik a nasileniem objawów, różnica między częstością objawu w grupach o różnym narażeniu, ryzyko względne zapadalności, trafność diagnostyczna nowej metody itp. W terminologii epidemiologicznej i w związku z analizą uzyskanych danych wynik badania niezależnie od jego charakteru jest zbiorczo określany jako efekt. Uniwersalnym celem badania epidemiologicznego jest zatem odpowiedź na pytania o to, czy efekt jest obecny i jaka jest jego wielkość. Za obecnością efektu przemawia wykazanie statystycznej znamienności wyniku badania. W tym celu stosuje się testy statystycznej znamienności różnic (np. test t-studenta, testy nieparametryczne, analiza wariancji, test chi-kwadrat, test Fishera) lub zależności (np. analiza korelacji metodą Pearsona lub Spearmana, test chi-kwadrat). O wyborze testu decydują przede wszystkim rodzaj badanej cechy (cechy ilościowe lub jakościowe), jej rozkład (normalny lub inny), liczba porównywanych grup i kierunek porównań oraz wielkość próby. Stwierdzenie statystycznej znamienności na poziomie 5% (p < 0,05) pozwala na przyjęcie,

14 4.5. Dobra praktyka epidemiologiczna 47 z 95-procentowym prawdopodobieństwem, że obserwowany efekt nie jest dziełem przypadku, ergo jest rzeczywiście obecny. Drugi kluczowy aspekt pomiaru efektu, a mianowicie jego wielkość, jest przedmiotem szacowania (estymacji). Szacowanie polega na określeniu rzeczywistej wartości efektu w populacji (tzw. szacowanie parametru) na podstawie wyniku badania próby (tzw. pomiar estymatora), która z niej pochodzi. Procedura szacowania uwzględnia niepewność, wynikającą przede wszystkim z tzw. błędu losowania próby. Przypadkowy charakter tego błędu powoduje, że prawdziwa wartość parametru może być w rzeczywistości nieco większa lub mniejsza od zmierzonej wartości estymatora. Na przykład wykazanie, że w zbadanej grupie chorych częstość eozynofilii wynosi 5% (estymator) oznacza, iż u wszystkich chorych, których reprezentuje zbadana grupa, częstość eozynofilii wynosi około 5% (parametr). Wielkość marginesu niepewności ( około ) określa tzw. przedział ufności (PU), zwykle wyznaczony na poziomie 95% (95% PU). W granicach wyznaczonych przez dolny i górny margines przedziału ufności mieści się, z 95-procentowym prawdopodobieństwem, prawdziwa wartość szacowanego parametru populacyjnego (częstość eozynofilii w chorobie stanowiącej przedmiot badania opisuje zatem nie pojedyncza wartość, ale 95% PU: 3,7 6,3%). 95% PU ujawnia prawdopodobną wielkość efektu, jest miarą precyzji szacowania, informuje o mocy badania i statystycznej znamienności efektu (tej samej, która wynika z wartości p). W związku z tym w doniesieniach prezentujących wyniki badań epidemiologicznych i innych medycznych badań naukowych preferowane jest przytaczanie wartości 95% PU zamiast (lub obok) wartości p oznaczającej wyłącznie poziom znamienności statystycznej badanego efektu. Pomiar efektu, a tym samym każde badanie epidemiologiczne, jest obarczony ryzykiem popełnienia błędu przypadkowego i/lub systematycznego. Błąd przypadkowy odznacza się różnokierunkowym odstępstwem zmierzonej wartości estymatora od rzeczywistej wartości parametru. Kierunek odstępstwa ma charakter przypadkowy, a sam błąd jest konsekwencją wcześniej wspomnianego błędu losowania, ograniczonej precyzji pomiarów bądź zmienności biologicznej badanych cech. Przestrzeganie procedury losowego doboru próby oraz stosowanie standardowych i zwalidowanych metod pomiaru cech biologicznych ograniczają wielkość błędu przypadkowego. Błąd systematyczny (bias w terminologii anglosaskiej) polega na jednokierunkowym odstępstwie wartości zmierzonego estymatora od rzeczywistej wartości parametru. Podstawowymi rodzajami tego błędu są tzw. błąd selekcji i błąd informacji. Pierwszy wynika z braku reprezentatywności próby wskutek np. objęcia badaniem wyłącznie osób hospitalizowanych, z pominięciem tych leczonych ambulatoryjnie (tzw. bias Berksona) lub innych naruszeń procedury doboru próby. Drugi wynika ze zniekształcenia pomiaru, np. wskutek stosowania wadliwych procedur diagnostycznych lub kwestionariuszy zawierających treść sugerującą odpowiedź. Szczególną postacią błędu systematycznego jest tzw. zakłócanie. Czynnikiem zakłócającym jest okoliczność, której błędnie przypisuje się wiodącą rolę w zaobserwowanej zależności przyczynowo-skutkowej. Na przykład można wykazać zależność między narażeniem na pył mineralny a rakiem płuca. Siła tej zależności będzie przeszacowana, gdy nie uwzględni się roli nałogu palenia tytoniu. Częstość nałogu może być zdecydowanie duża u narażonych na pył i narażenie na dym tytoniowy będzie w takim przypadku silniejszym czynnikiem sprawczym. Zniekształcenie

15 48 4. Epidemiologia podstawowe zagadnienia wnioskowania wskutek obecności zakłócania jest realnym i często występującym problemem. Kontrola zakłócania powinna mieć miejsce już w momencie przygotowania protokołu badawczego poprzez randomizację zapewniającą równomierne rozłożenie czynnika zakłócającego między porównywanymi grupami, restrykcję doboru próby (np. badanie skutków narażenia na pył wyłącznie u niepalaczy) lub parowanie obserwacji (np. porównanie zapadalności na raka sutka u mężatek i panien w tym samym wieku, w celu kontroli wpływu wieku). Kontrola zakłócania jest dodatkowo możliwa w fazie analizy danych, poprzez zastosowanie analizy stratyfikacyjnej i analizy wielu zmiennych. Obecność błędu systematycznego dyskwalifikuje wartość badania epidemiologicznego i uniemożliwia uogólnianie jego wyników. Obecność błędu przypadkowego skutkuje zmniejszeniem precyzji szacowania. Błąd tego typu jest zatem mniej drastyczny, a poza tym może być kontrolowany na drodze zwiększania wielkości badanej próby. Głównym celem dobrej praktyki epidemiologicznej jest eliminacja lub ograniczenie obu rodzajów błędów i ich skutków. W praktyce błędy się zdarzają i mogą pozostawać nierozpoznane, co ogranicza wartość dowodową pojedynczego badania epidemiologicznego i uzasadnia konieczność powtarzania badań (badania replikacyjne). Ich wyniki można poddać zintegrowanej analizie statystycznej, znanej jako tzw. metaanaliza. Metoda ta jest najczęściej stosowana w analizie wyników klinicznych badań randomizowanych. Jej wyniki są na tyle wiarygodne, na ile uwzględniają dane pochodzące ze wszystkich poprawnie przeprowadzonych badań (także tzw. negatywnych). W epidemiologii, a zwłaszcza w epidemiologii klinicznej, dobrym źródłem zweryfikowanych wyników metaanaliz są opracowania udostępniane przez tzw. Bibliotekę Cochrane a (Cochrane Library). Zasady dobrej praktyki epidemiologicznej stanowią przedmiot licznych rekomendacji, wśród których na uwagę zasługuje stanowisko sygnowane przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Epidemiologiczne (International Epidemiological Association), a w odniesieniu do epidemiologii klinicznej przede wszystkim Zasady Prawidłowego Prowadzenia Badań Klinicznych. Piśmiennictwo 1. Beaglehole R., Bonita R., Kjellstrom T.: Podstawy epidemiologii. IMP, Łódź Fletcher R.W., Fletcher S.W.: Clinical Epidemiology. The Essentials. Lippincott Williams and Wilkins, Baltimore, MD Gail M.H., Benichou J.: Encyclopedia of Epidemiologic Methods. John Wiley & Sons, Chichester, UK Holland W.W., Olsen J., Du V. Florey C. (red.): The Development of Modern Epidemiology. Oxford University Press, Oxford UK Jekel J.F., Katz D.L., Elmore J.G.: Epidemiology, Biostatistics and Preventive Medicine. W.B. Saunders Company, Philadelphia Jędrychowski W.: Podstawy epidemiologii. WUJ, Kraków Porta M., Greenland S., Last J.M. (red.): A Dictionary of Epidemiology. Oxford University Press, Oxford UK Szklo M., Nieto F.J.: Epidemiology: Beyond the Basics. Aspen Publishers, New York Zasady Prawidłowego Prowadzenia Badań Klinicznych. MZ, Warszawa 1998.

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE SUM - WLK 2011 WYKŁAD PIĄTY: BIOSTATYSTYKA C.D. Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU Dokumentowanie efektu (analiza danych

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD DRUGI: TYPY BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH

WYKŁAD DRUGI: TYPY BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH SUM - WLK 2011 WYKŁAD DRUGI: TYPY BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU Badania epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Spis treści 3 SPIS TREŚCI

Spis treści 3 SPIS TREŚCI Spis treści 3 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA... 1. WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE JAKO DYSCYPLINA MATEMATYCZNA... Metody statystyczne w analizie i prognozowaniu zjawisk ekonomicznych... Badania statystyczne podstawowe

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Testowanie hipotez statystycznych. Wnioskowanie statystyczne

Testowanie hipotez statystycznych. Wnioskowanie statystyczne Testowanie hipotez statystycznych Wnioskowanie statystyczne Hipoteza statystyczna to dowolne przypuszczenie co do rozkładu populacji generalnej (jego postaci funkcyjnej lub wartości parametrów). Hipotezy

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Cel wykonywania badań przesiewowych Jak powinna postępować każda kobieta? U jakich

Bardziej szczegółowo

10/15/2016. Reguła. Czułość PV(+) Bayesa. Swoistość PV(-)

10/15/2016. Reguła. Czułość PV(+) Bayesa. Swoistość PV(-) A=symptom B= choroba Czułość Swoistość A ~ A ~ Reguła Bayesa ~ B ~ A) PV(+) PV(-) 1 / 2016_10_13 PV ( ) A PV ( ) A A ~ ~ sensitivity * PV ( ) sensitivity * (1 specificity)(1- ) specificity *(1- ) specificity

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Statystyka matematyczna Testowanie hipotez i estymacja parametrów. Wrocław, r

Statystyka matematyczna Testowanie hipotez i estymacja parametrów. Wrocław, r Statystyka matematyczna Testowanie hipotez i estymacja parametrów Wrocław, 18.03.2016r Plan wykładu: 1. Testowanie hipotez 2. Etapy testowania hipotez 3. Błędy 4. Testowanie wielokrotne 5. Estymacja parametrów

Bardziej szczegółowo

Podstawy statystyki dla psychologów. Podręcznik akademicki. Wydanie drugie poprawione. Wiesław Szymczak

Podstawy statystyki dla psychologów. Podręcznik akademicki. Wydanie drugie poprawione. Wiesław Szymczak Podstawy statystyki dla psychologów. Podręcznik akademicki. Wydanie drugie poprawione. Wiesław Szymczak Autor prezentuje spójny obraz najczęściej stosowanych metod statystycznych, dodatkowo omawiając takie

Bardziej szczegółowo

Wykład 4: Wnioskowanie statystyczne. Podstawowe informacje oraz implementacja przykładowego testu w programie STATISTICA

Wykład 4: Wnioskowanie statystyczne. Podstawowe informacje oraz implementacja przykładowego testu w programie STATISTICA Wykład 4: Wnioskowanie statystyczne Podstawowe informacje oraz implementacja przykładowego testu w programie STATISTICA Idea wnioskowania statystycznego Celem analizy statystycznej nie jest zwykle tylko

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Wiesz już co chcesz osiągnąć w badaniu marketingowym i jak to (idealnie) zorganizować. Ale jakimi metodami? Skąd pewność, że będą efektywne? Ćwiczenie: jaką metodą zbadasz co koledzy/koleżanki na sali

Bardziej szczegółowo

Definicja testu psychologicznego

Definicja testu psychologicznego Definicja testu psychologicznego Badanie testowe to taka sytuacja, w której osoba badana uczestniczy dobrowolnie, świadoma celu jakim jest jej ocena. Jest to sytuacja tworzona specjalnie dla celów diagnostycznych,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r.

Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 czerwca 2013 r. Poz. 696 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 6 czerwca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH U PACJENTÓW 65+ Włodzimierz Samborski Katedra Reumatologii i Rehabilitacji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL Mateusz Nikodem > WP 2 To provide different possible options of designs for preauthorization studies to assess Relative Effectiveness

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających Badania marketingowe. Podstawy metodyczne Autor: Stanisław Kaczmarczyk Wstęp CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH Rozdział 1. Badania marketingowe a zarządzanie 1.1. Rozwój praktyki i teorii

Bardziej szczegółowo

Statystyka i Analiza Danych

Statystyka i Analiza Danych Warsztaty Statystyka i Analiza Danych Gdańsk, 20-22 lutego 2014 Zastosowania analizy wariancji w opracowywaniu wyników badań empirycznych Janusz Wątroba StatSoft Polska Centrum Zastosowań Matematyki -

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Badania sondażowe. Schematy losowania. Agnieszka Zięba. Zakład Badań Marketingowych Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa

Badania sondażowe. Schematy losowania. Agnieszka Zięba. Zakład Badań Marketingowych Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Badania sondażowe Schematy losowania Agnieszka Zięba Zakład Badań Marketingowych Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa 1 Próba jako miniatura populacji CELOWA subiektywny dobór jednostek

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Efekty kształcenia dla przedmiotu Słuchacz, który zaliczył przedmiot, ma wiedzę, umiejętności i kompetencje

Bardziej szczegółowo

II. Streszczenie (2 strony) 1) skrótowy opis celów i podstawowych elementów programu;

II. Streszczenie (2 strony) 1) skrótowy opis celów i podstawowych elementów programu; Załącznik nr 2 SCHEMAT DOKUMENTU PROGRAMU ZDROWOTNEGO I. Strona tytułowa 1) nazwa programu; Tworzenie regionalnych ośrodków referencyjnych prewencji chorób serca i naczyń na tle miażdżycy w zakresie strategii

Bardziej szczegółowo

POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED.

POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED. POZA KLASYCZNYM DOSSIER I SPEŁNIANIEM WYMOGÓW FORMALNYCH WYKORZYSTANIE REAL WORLD DATA, PRZEGLĄDY BURDEN OF ILLNESS I UNMET NEED Izabela Pieniążek Klasyczne dossier? Rozporządzenie MZ w sprawie MINIMALNYCH

Bardziej szczegółowo

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com Analiza korelacji i regresji KORELACJA zależność liniowa Obserwujemy parę cech ilościowych (X,Y). Doświadczenie jest tak pomyślane, aby obserwowane pary cech X i Y (tzn i ta para x i i y i dla różnych

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA DANE KRAJOWE

EPIDEMIOLOGIA DANE KRAJOWE EPIDEMIOLOGIA DANE KRAJOWE Dane krajowe zostały opracowane na podstawie informacji przekazanych przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny (zwany dalej NIZP-PZH) oraz zamieszczonych

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Podczas akcji przebadano 4400 osób. Na badania rozszerzone skierowano ok. 950 osób. Do tej pory przebadano prawie 600 osób. W wyniku pogłębionych

Bardziej szczegółowo

zbieranie porządkowanie i prezentacja (tabele, wykresy) analiza interpretacja (wnioskowanie statystyczne)

zbieranie porządkowanie i prezentacja (tabele, wykresy) analiza interpretacja (wnioskowanie statystyczne) STATYSTYKA zbieranie porządkowanie i prezentacja (tabele, wykresy) analiza interpretacja (wnioskowanie statystyczne) DANYCH STATYSTYKA MATEMATYCZNA analiza i interpretacja danych przy wykorzystaniu metod

Bardziej szczegółowo

Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych

Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych Samorządowy program zdrowotny zasady przygotowania i proces oceny w Agencji Oceny Technologii Medycznych Rafał Rdzany Kierownik Działu Programów Zdrowotnych, WOT Agencja Oceny Technologii Medycznych Konferencja

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1

Spis treści. Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1 Spis treści Rozdział 1. Epidemiologia fundament zdrowia publicznego... 1 1.1. Epidemiologia i zdrowie publiczne Anita Gębska-Kuczerowska, Jerzy Bzdęga... 1 1.2. Rola epidemiologii w nauce o zdrowiu publicznym.

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Statystyka matematyczna Test χ 2. Wrocław, 18.03.2016r

Statystyka matematyczna Test χ 2. Wrocław, 18.03.2016r Statystyka matematyczna Test χ 2 Wrocław, 18.03.2016r Zakres stosowalności Testowanie zgodności Testowanie niezależności Test McNemara Test ilorazu szans Copyright 2014, Joanna Szyda ZAKRES STOSOWALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań statystycznych

Rodzaje badań statystycznych Rodzaje badań statystycznych Zbieranie danych, które zostaną poddane analizie statystycznej nazywamy obserwacją statystyczną. Dane uzyskuje się na podstawie badania jednostek statystycznych. Badania statystyczne

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii

Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii Prof. dr hab. n. med. B. Zemła Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. (do zastosowania w roku akademickim 2015/16) Kod Punktacja ECTS* 3. Dr hab. Tadeusz Sozański

KARTA KURSU. (do zastosowania w roku akademickim 2015/16) Kod Punktacja ECTS* 3. Dr hab. Tadeusz Sozański KARTA KURSU (do zastosowania w roku akademickim 2015/16) Nazwa Statystyka 2 Nazwa w j. ang. Statistics 2 Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Tadeusz Sozański (koordynator, konwersatorium) Zespół

Bardziej szczegółowo

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTACI FARMACEUTYCZNYCH, MOCY PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DRÓG PODANIA, WNIOSKODAWCÓW, POSIADACZY POZWOLEŃ NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH Państwo członkowskie Podmiot

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

(narzędzie do pomiaru cech zachowania oprac. dr hab. Zbigniew Spendel)

(narzędzie do pomiaru cech zachowania oprac. dr hab. Zbigniew Spendel) TEST PSYCHOLOGICZNY/ PEDAGOGICZNY (narzędzie do pomiaru cech zachowania oprac. dr hab. Zbigniew Spendel) 1. Jest narzędziem diagnostycznym posługiwanie się nim musi być uzasadnione celem postępowania diagnostycznego

Bardziej szczegółowo

1.2. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w poz. 1.1.

1.2. Zlecenie może być wystawione w formie elektronicznej z zachowaniem wymagań, o których mowa w poz. 1.1. Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2005 r. (poz. ) Załącznik Nr 1 Podstawowe standardy jakości w czynnościach laboratoryjnej diagnostyki medycznej, ocenie ich jakości i wartości diagnostycznej

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2016 Kilka słów o historii Każdego roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wybiera temat przewodni Światowego Dnia Zdrowia.

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

ZDROWIE MIESZKAŃCÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W LICZBACH

ZDROWIE MIESZKAŃCÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W LICZBACH 2014 ZDROWIE MIESZKAŃCÓW WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W LICZBACH Śląski Urząd Wojewódzki Wydział Nadzoru nad Systemem Opieki Zdrowotnej Oddział Analiz i Statystyki Medycznej Dyrektor: Ireneusz Ryszkiel Z-ca Dyrektora:

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Narzędzia statystyczne i ekonometryczne. Wykład 1. dr Paweł Baranowski

Narzędzia statystyczne i ekonometryczne. Wykład 1. dr Paweł Baranowski Narzędzia statystyczne i ekonometryczne Wykład 1 dr Paweł Baranowski Informacje organizacyjne Wydział Ek-Soc, pok. B-109 pawel@baranowski.edu.pl Strona: baranowski.edu.pl (w tym materiały) Konsultacje:

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Analiza danych ilościowych i jakościowych

Analiza danych ilościowych i jakościowych Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego 8 kwietnia 2010 Plan prezentacji 1 Zbiory danych do analiz 2 3 4 5 6 Implementacja w R Badanie depresji Depression trial data Porównanie

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW ODRZUCANIE WYNIKÓW OJEDYNCZYCH OMIARÓW W praktyce pomiarowej zdarzają się sytuacje gdy jeden z pomiarów odstaje od pozostałych. Jeżeli wykorzystamy fakt, że wyniki pomiarów są zmienną losową opisywaną

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

W1. Wprowadzenie. Statystyka opisowa

W1. Wprowadzenie. Statystyka opisowa W1. Wprowadzenie. Statystyka opisowa dr hab. Jerzy Nakielski Zakład Biofizyki i Morfogenezy Roślin Plan wykładu: 1. O co chodzi w statystyce 2. Etapy badania statystycznego 3. Zmienna losowa, rozkład

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA MATEMATYCZNA

STATYSTYKA MATEMATYCZNA STATYSTYKA MATEMATYCZNA 1. Wykład wstępny. Teoria prawdopodobieństwa i elementy kombinatoryki 3. Zmienne losowe 4. Populacje i próby danych 5. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 6. Test t 7. Test

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE

WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE STATYSTYKA WNIOSKOWANIE STATYSTYCZNE ESTYMACJA oszacowanie z pewną dokładnością wartości opisującej rozkład badanej cechy statystycznej. WERYFIKACJA HIPOTEZ sprawdzanie słuszności przypuszczeń dotyczących

Bardziej szczegółowo

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH 1 ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH WFAiS UJ, Informatyka Stosowana II stopień studiów 2 Wnioskowanie statystyczne dla zmiennych numerycznych Porównywanie dwóch średnich Boot-strapping Analiza

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie

INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr /2005 Z dnia 2005 r. INSTRUKCJA oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy oraz wynikające z niej działania w Starostwie Powiatowym w Gryfinie 1. DEFINICJE. 1) RYZYKO

Bardziej szczegółowo

Waldemar Halota HCV. RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia

Waldemar Halota HCV. RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia Waldemar Halota HCV RAPORT W BUDOWIE Instytut Ochrony Zdrowia Instytut Ochrony Zdrowia Członkowie Rady Konsultacyjnej Waldemar Halota, Robert Flisiak, Małgorzata Pawłowska, Krzysztof Tomasiewicz, Mirosław

Bardziej szczegółowo

Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia. Analiza SWOT

Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia. Analiza SWOT 49 Priorytet 2 : Ochrona Zdrowia Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Dobrze rozwinięte zaplecze instytucjonalne (zakłady opieki zdrowotnej, instytucje publiczne). 2. Współpraca pomiędzy podmiotami zajmującymi

Bardziej szczegółowo

Badania eksperymentalne

Badania eksperymentalne Badania eksperymentalne Pomiar na skali porządkowej mgr Agnieszka Zięba Zakład Badań Marketingowych Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Najpopularniejsze sposoby oceny wyników eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Procedury Audytu Wewnętrznego Gminy Stalowa Wola

Procedury Audytu Wewnętrznego Gminy Stalowa Wola Załącznik nr 2 do Zarządzenia Nr 64/16 Prezydenta Miasta Stalowej Woli z dnia 1 marca 2016 r. PROCEDURY AUDYTU WEWNĘTRZNEGO GMINY STALOWA WOLA I. Postanowienia ogólne 1 1. Procedury audytu wewnętrznego

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r.

UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r. UCHWAŁA Nr X/81/2015 Rady Miejskiej w Policach z dnia 25 sierpnia 2015 r. w sprawie realizacji w 2015 roku przez gminę Police programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

MIARY OCENY RYZYKA. zatem

MIARY OCENY RYZYKA. zatem MIARY OCENY RYZYKA Samą wartość statystyki 2 i powiązaną z nią wartość p nie możemy przyjąć, jako miarę siły powiązania i wielkości efektu, zależy ona bowiem od liczebności próby N. Im większe N tym większa

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

SIGMA KWADRAT. Weryfikacja hipotez statystycznych. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY

SIGMA KWADRAT. Weryfikacja hipotez statystycznych. Statystyka i demografia CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY SIGMA KWADRAT CZWARTY LUBELSKI KONKURS STATYSTYCZNO-DEMOGRAFICZNY Weryfikacja hipotez statystycznych Statystyka i demografia PROJEKT DOFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO URZĄD STATYSTYCZNY

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 Opracowanie przygotowane dla: Urzędu Miejskiego w Białymstoku Autor opracowania: dr nauk o zdrowiu Agnieszka Genowska 2015 1 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów RAPORT OCENA KONTROLI ZARZĄDCZEJ Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów raport za rok: 2015 Strona 1 z 12 I. WSTĘP: Kontrolę zarządczą w jednostkach sektora finansów publicznych stanowi

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej.

Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej. Wyznaczanie minimalnej odważki jako element kwalifikacji operacyjnej procesu walidacji dla wagi analitycznej. Andrzej Hantz Dyrektor Centrum Metrologii RADWAG Wagi Elektroniczne Pomiary w laboratorium

Bardziej szczegółowo