Biotechnologiczne metody doskonalenia zwierz¹t hodowlanych jako Ÿród³a ywnoœci o zwiêkszonej zawartoœci kwasów t³uszczowych

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biotechnologiczne metody doskonalenia zwierz¹t hodowlanych jako Ÿród³a ywnoœci o zwiêkszonej zawartoœci kwasów t³uszczowych"

Transkrypt

1 PRACE PRZEGL DOWE Biotechnologiczne metody doskonalenia zwierz¹t hodowlanych jako Ÿród³a ywnoœci o zwiêkszonej zawartoœci kwasów t³uszczowych Iwona Ostaszewska, Piotr Sablik Katedra Nauk o Zwierzêtach Prze uwaj¹cych, Wydzia³ Biotechnologii i Hodowli Zwierz¹t, Akademia Rolnicza, Szczecin Biotechnological methods implemented for improvement of farm animals as a food source with increased unsaturated fatty acids Summary Transgenic animals became easy and open for general use as a source of recombinant proteins and essential components like unsaturated fatty acids. That possibility can completely change the life and health of humans. Thanks to genetic engineering, it is possible to increase the level of healthy fatty acids in animal organism, with the help of e.g. stearoyl-coa desaturase, fat-1 gene. Milk with changed fatty acids composition could be a cure for people with obesity and vascular problems, as also can be an alternative source of long chain polyunsaturated fatty acids for oil-rich fish and fish liver oils. What is more, also natural environment can be saved by those animals. Adres do korespondencji Iwona Ostaszewska, Katedra Nauk o Zwierzêtach Prze uwaj¹cych, Wydzia³ Biotechnologii i Hodowli Zwierz¹t, Akademia Rolnicza, ul. Doktora Judyma 10, Szczecin. 3 (82) Key words: transgenic animals, milk, fatty acid. 1. Wstêp W dobie technologicznego postêpu, poœcigu za prac¹ i pieni¹dzem, cz³owiek plasuje siê na straconej pozycji w walce z natur¹. Przede wszystkim dotyczy to ochrony ludzkiego zdrowia, fizjologii, osi¹gniêcia wewnêtrznej równowagi. Aktualnie, oprócz zdefiniowanych do tej pory chorób cywilizacyjnych wymienia siê jako czynnik zagra aj¹cy yciu równie ywnoœæ. Pojêcia takie

2 Iwona Ostaszewska, Piotr Sablik jak junk food, fast food i ywnoœæ wygodna nie s¹ wiêkszoœci z nas obce, lecz nie idzie za tym niestety wiedza i œwiadomoœæ zagro enia (1,2). W najnowszych badaniach Pol-MONICA BIS Warszawa wykazano, e 44% mê czyzn i 34% kobiet w Polsce ma nadwagê, a 31 i 27% jest oty³ych (3). Te zatrwa aj¹ce statystyki maj¹ swoje odzwierciedlenie tak e w stanie zdrowia naszego spo³eczeñstwa, w którym wiele osób umiera na choroby zwi¹zane z uk³adem krwionoœnym, nowotwory z³oœliwe, choroby uk³adu pokarmowego (4,5). Wielce obiecuj¹c¹ i coraz bardziej realn¹ inicjatyw¹ na wyeliminowanie tego typu problemów jest zastosowanie jednej z metod biologii molekularnej jak¹ jest transgeneza, czyli uzyskanie zwierzêcia o zmienionym genomie. 2. Kwasy t³uszczowe Obserwowane problemy zdrowotne ludzi w du ej mierze skorelowane s¹ ze wzrastaj¹cym spo yciem t³uszczy w ka dej postaci (4,6). T³uszcze jadalne s¹ najbardziej kalorycznym, jak równie najbardziej niezbêdnym sk³adnikiem po ywienia pochodzenia zwierzêcego i roœlinnego. Stanowi¹ one skoncentrowane Ÿród³o energii, rozpuszczalnych w nich witamin (np. A, D, E i K) oraz niezbêdnych nienasyconych kwasów t³uszczowych (NNKT) (przede wszystkim z grupy omega-3 i omega-6), które s¹ konieczne do prawid³owego rozwoju i funkcjonowania organizmu. NNKT nie s¹ syntetyzowane w organizmie ludzkim, dlatego te ludzie niespo ywaj¹cy zalecanych przez dietetyków i fizjologów ywienia odpowiednich iloœci t³uszczy borykaj¹ siê z wieloma chorobami, od arytmii i nadciœnienia zaczynaj¹c, a koñcz¹c na mia - d ycy i zawa³ach (1,5). NNKT, a zw³aszcza grupa n-6, maj¹ pozytywny wp³yw na gospodarkê lipidow¹ ustroju. Dziêki zwiêkszonemu przyjmowaniu tych t³uszczy spada poziom cholesterolu ca³kowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów, jak i lipidów ca³kowitych w surowicy krwi, oraz nie dochodzi do powstawania zakrzepów naczyniowych (7). Liczne i niepodwa alne zalety NNKT czyni¹ te t³uszcze najbardziej po ¹danymi sk³adnikami pokarmowymi, problemem jest jednak ich ma³a dostêpnoœæ lub wrêcz brak w popularnych i ³atwo dostêpnych produktach ywnoœciowych. Dlatego te od dawna w przemyœle spo ywczym powszechnie stosuje siê wzbogacanie ywnoœci transizomerami NNKT (np. margaryny, pieczywo, przetwory mleczne, itp.) (8,9). Niestety, nawet mimo sztucznych dodatków, wed³ug badañ prowadzonych przez Instytut ywnoœci i ywienia, spo ycie kwasów t³uszczowych w Polsce u wiêkszoœci osób jest zbyt niskie (10). Spowodowane mo e to byæ równie niedostateczn¹ konsumpcj¹ ryb morskich i innych produktów pochodzenia morskiego, jak równie stosunkowo wysokimi cenami tych e produktów, przyzwyczajeniami konsumenckimi, a tak e tradycj¹. Nie mniej wa ne jest równie to, e miêso ryb zawiera coraz wiêcej metali ciê kich (zw³aszcza rtêci), co zwi¹zane jest z ci¹gle rosn¹cym zanieczyszczeniem œrodowiska (11). Niepokoj¹ce tak e s¹ doniesienia o spadaj¹cej liczebnoœci po- 154 PRACE PRZEGL DOWE

3 Biotechnologiczne metody doskonalenia zwierz¹t hodowlanych jako Ÿród³a ywnoœci pulacji dziko yj¹cych ryb morskich i s³odkowodnych, g³ównie z powodu zbyt intensywnej eksploatacji naturalnych ³owisk. Z kolei, alternatywne hodowle, np. ³ososia atlantyckiego, nie zaspokajaj¹ rosn¹cego zapotrzebowania rynku œwiatowego. Wymienione czynniki powoduj¹ce wzrastaj¹cy niedobór NNKT, jak i brak zmiany w œwiadomoœci spo³eczeñstwa na temat niezbêdnego spo ywania kwasów omega, przyczyni³y siê do poszukiwania nowych dróg wzbogacania produktów spo ywczych w n-3 i n-6. Jednym z ostatnich rozwi¹zañ tego problemu jest wykorzystanie in ynierii genetycznej w doskonaleniu zwierz¹t hodowlanych jako doskona³ego i popularnego Ÿród³a ywnoœci (g³ównie miêsa, mleka oraz jaj) (12,13). 3. Transgeneza Pierwsze osobniki powsta³e w wyniku ingerencji cz³owieka w ich kod genetyczny powsta³y ju w po³owie lat 80. ubieg³ego wieku. Od tego czasu transgeneza pozwoli³a na poprawê cech u ytkowych oraz wykorzystanie zwierz¹t jako bioreaktorów (np. produkuj¹cych substancje farmaceutyczne w gruczole mlecznym owcy, kozy, krowy i œwini). Wspó³czesne osi¹gniêcia biotechnologii i embriologii doœwiadczalnej pozwoli³y na opracowanie wielu skutecznych technik uzyskiwania zwierz¹t transgenicznych, które ró ni¹ siê metodycznie i uzyskiwan¹ efektywnoœci¹. Do stosowanych technik transformacji genomu biorcy zalicza siê: 1) mikroiniekcjê standardow¹ z modyfikacjami, 2) mikroiniekcjê fragmentów chromosomów, 3) zastosowanie pierwotnych komórek zarodkowych (ESC, ang. embryonic steam cells), 4) transfekcjê plemników (14), 5) wykorzystanie procesu klonowania, 6) biobalistykê, 7) metody alternatywne, 8) transgenezê piêtrow¹ (13,15). Niew¹tpliwie najpopularniejsz¹ technik¹ wprowadzania obcej informacji genetycznej do organizmu wy szego jest mikroiniekcja egzogennego DNA do przedj¹drza mêskiego zap³odnionej komórki jajowej (zygoty) (27). Wprowadzenie poprzez wstrzykniêcie do przedj¹drza konstrukcji genowej umo liwia uzyskanie ok. 1-5% transgenicznych zwierz¹t. Ta sprawdzona i skuteczna metoda posiada wiele zalet, m.in. wprowadzony gen mo e byæ obecny w ka dej komórce powsta³ego organizmu, co pozwala na ocenê ekspresji genów w ró nych rodzajach komórek, mo liwa jest tak e kontrola aktywnoœci wprowadzonego genu podczas ca³ego cyklu yciowego. Doœæ czêsto spotykanym problemem mikroiniekcji, prócz niewielkiej prze ywalnoœci nastrzykniêtych zygot oraz niskiego poziomu integracji z genomem zarodka, jest obserwowany niski poziom ekspresji wprowadzonego genu. Wymienione problemy powoduj¹, e ta metoda transgenezy jest, jak siê okazuje, technik¹ w du ej mierze bardzo kosztown¹ oraz ma³o efektywn¹. Jednak e po- BIOTECHNOLOGIA 3 (82)

4 Iwona Ostaszewska, Piotr Sablik stêp technologiczny oraz praca badaczy wskazuj¹ na nowe sposoby pokonania tych przeszkód. Opracowanie nowych sekwencji w konstrukcji transgenu (np. chroni¹cych transgeny MAR, ang. matrix attachment regions, LCR, ang. locus control regions) lub te zastosowanie tzw. wzmacniaczy (ang. enhancers) znacznie wp³ynê³o na uzyskanie wiêkszej liczby modyfikowanych genetycznie osobników (15,16). Kolejn¹ prób¹ udoskonalania technik transgenezy by³o zastosowanie metody transfekcji niezap³odnionych oocytów wektorami retrowirusowymi, a tak e modyfikacja za pomoc¹ spermy jako wektora. Jednak e techniki te ze wzglêdu na swoj¹ efektywnoœæ i metodykê okaza³y siê wydajne jedynie tylko w niewielkim stopniu (13,15). 4. Mo liwoœci wykorzystania osi¹gniêæ nauki w s³u bie cz³owiekowi Transgeniczne zwierzêta gospodarskie daj¹ cz³owiekowi mo liwoœæ manipulowania cechami u ytkowymi w celu stworzenia produktu zaspokajaj¹cego w pe³ni jego potrzeby. Organizmy transgeniczne umo liwiaj¹ wysoce wydajn¹ produkcjê rekombinowanych protein oraz produkcjê du ych i z³o onych bia³ek (np. VIII czynnika krzepliwoœci krwi), w sposób atrakcyjny ekonomicznie w porównaniu z kulturami komórkowymi (19,20). G³ównymi celami modyfikacji genetycznych zwierz¹t hodowlanych s¹: 1) otrzymanie biofarmaceutyków (z moczu, krwi, mleka) (21), 2) wykorzystanie modyfikowanych zwierz¹t (g³ównie œwiñ) jako dawców narz¹dów do ksenotransplantacji (22), 3) poprawa cech u ytkowych zwierz¹t hodowlanych (np. uzyskanie szybszego wzrostu poprzez zastosowanie genu hormonu wzrostu) (23), 4) zwiêkszenie cech odpornoœci organizmów (np. odpornoœæ na mastitis, BSE) (24), 5) otrzymanie modeli chorób ludzkich (25). Wielce obiecuj¹cymi s¹ udane modyfikacje gruczo³u mlecznego, dziêki którym mo emy uzyskiwaæ du e iloœci produktów ywnoœciowych (np. mleko, sery, jogurty), a tak e uczyniæ je lepiej przyswajalnymi dla ludzi (np. przez jego humanizacjê czy te unieczynnienie genu -laktoalbuminy). Jednak e oœrodki naukowe na ca³ym œwiecie ostatnio skupi³y siê zw³aszcza na korzyœciach jakie niesie zmiana sk³adu kwasów t³uszczowych w mleku zwierz¹t (13,26,27), a tak e tkankach roœlinnych (28,29). Dziêki prowadzonym w tym kierunku badaniom w maju 2004 r., grupie naukowców pod kierunkiem Jing X. Kanga z Harvard Medical School uda³o siê wprowadziæ gen fat-1 pochodz¹cy z nicienia Caenorhabditis elegans do mysich zygot, który koduje enzym katalizuj¹cy przemianê kwasów t³uszczowych n-6 do n-3. Konstrukt genowy zawiera³ kurzy promotor -aktyny i enhancer cytomegalowirusa, dziêki czemu uzyskane potomstwo, po badaniu Real-Time PCR, zosta³o zdiagnozowane jako transgeniczne nawet do trzeciego pokolenia. Otrzymane myszy Omega-3 umo liwi³y dalsze prace nad wprowadzeniem modyfikacji w sk³adzie kwasów t³uszczowych orga- 156 PRACE PRZEGL DOWE

5 Biotechnologiczne metody doskonalenia zwierz¹t hodowlanych jako Ÿród³a ywnoœci nizmów wy szych, a tak e zapewni³y doskona³y model do badañ nad funkcjami biologicznymi kwasów t³uszczowych n-3 (30). Kolejnym krokiem w badaniach nad zmian¹ sk³adu kwasów t³uszczowych w organizmach zwierz¹t by³y równoleg³e prace prowadzone pod kierunkiem Jamesa D. Murraya (2004) z Uniwersytetu w Davis, który dziêki zastosowaniu genu koduj¹cego desaturazê stearoyl-coa uzyska³ 4 kozy daj¹ce mleko o zmienionej zawartoœci kwasów t³uszczowych (31). Niew¹tpliwie spektakularnym osi¹gniêciem w tej dziedzinie w 2006 r. by³o uzyskanie modyfikowanych genetycznie œwiñ zawieraj¹cych wprowadzony gen fat-1. Yifan Dai z zespo³em naukowców z Uniwersytetu w Pittsburgu zastosowa³a technikê klonowania komórek. Gen fat-1 zosta³ najpierw wprowadzony do œwiñskich fibroblastów p³odowych hodowanych in vitro, które nastêpnie pos³u y³y jako dawcy j¹der komórkowych w metodzie klonowania za pomoc¹ transferu j¹drowego (32). Mo liwoœci jakie daje wspó³czesna biologia molekularna, genetyka i technika stwarzaj¹ coraz bardziej realn¹ wizjê nowego œwiata, wolnego od chorób, problemów z ywnoœci¹ i wp³ywem zanieczyszczeñ na ycie ludzi ca³ego œwiata. Dziêki produktom spo ywczym uzyskanym od zwierz¹t modyfikowanych genetycznie istnieje alternatywa w pozyskiwaniu substancji od ywczych z innych Ÿróde³ ni coraz bardziej zanieczyszczone i wyeksploatowane œrodowisko naturalne. Jednak e, wa - nym elementem tej perspektywy jest tak e œwiadomoœæ wprowadzania zmian w kodzie genetycznym zwierz¹t, jak równie znakowania produktów od nich pochodz¹cych. Bardzo wa n¹ spraw¹ jest oczywiœcie kwestia informowania spo³eczeñstwa na temat istniej¹cych zalet i wad takiego rozwi¹zania problemu (33), aby konsument sam móg³ podj¹æ decyzjê o wyborze produktu modyfikowanego genetycznie czy te pochodz¹cego z tradycyjnego typu hodowli. Czy in ynieria genetyczna na sta³e zagoœci na naszych sto³ach? Zale y to ju tylko od nas samych. Literatura 1. Balas J., (2004), ywienie Cz³owieka i Metabolizm, XXXI (2), Zwierzyk J., (2005), Bromat. Chem. Toksykol., Suplement, Polakowska M., Piotrowski W., (2004), ywienie Cz³owieka i Metabolizm, XXXI, (2), cz. I, Jeliñska M., Tokarz A., (2005), Bromat. Chem. Toksykol., XXXVIII, K³osiewicz-Latoszek L., (2002), ywienie Cz³owieka i Metabolizm, XXIX (1/2), K³osiewicz-Latoszek L., (2005), Bromat. Chem. Toksykol., Suplement, Nakamura M. T., Nara T. Y., (2004), Annu. Rev. Nutr., 24, Daniewski M., Mielniczuk E., Jacórzyñski B., Balas J., Pawlicka M., Filipek A., Górnicka M., (2000), Bromat. Chem. Toksykol., XXXIII (3), Filipek A., Balas J., Pawlicka M., Daniewski M., Mielniczuk E., Jacórzyñski B., (2003), Bromat. Chem. Toksykol., XXXVI (2), Dybikowska Ewa, Œwiderski F., Waszkiewicz-Robak B., (2004), ywienie Cz³owieka i Metabolizm, XXXI, Suplement 2, cz. II, Rogacka M., Waszczuk-Jankowska M., Ciesielski T., Haæ E., Szefer P., (2003), Bromat. Chem. Toksykol., XXXVI (4), Houdebine L. M., (2000), Transgenic Research, 9, Zwierzchowski L., (1998), Biotechnologia, 2 (41), BIOTECHNOLOGIA 3 (82)

6 Iwona Ostaszewska, Piotr Sablik 14. Jurkiewicz J., (2006), Biotechnologia, 1 (72), Jura J., (2005), Metody uzyskiwania zwierz¹t transgenicznych. Transgeniczne zwierzêta uzyskiwanie i wykorzystanie w rolnictwie i medycynie, I, Balice, Houdebine L.-M., (2005), Reprod. Dom. Anim., 40, Zwierzchowski L., Jaszczak K., Modliñski J. A., (1997), Biotechnologia zwierz¹t, PWN, Warszawa, Lipiñski D., Szalata M., Kalak R., P³awski A., Nuc K., Kala M., Juzka W., S³omski K., Gronek P., Jura J., Jura J., Smor¹g Z., Pieñkowski M., S³omski R., (2007), Ekspresyjne konstrukcje genowe, w:biotechnologiczne i medyczne podstawy ksenotransplantacji, pod redakcj¹ Z. Smor¹ga, R. S³omskiego, L. Cierpka, OWN, Poznañ, Zwierzchowski L., (1998), Biotechnologia, 2 (41), Grzybowski G., (1998), Biotechnologia, 1 (40), Szalata M., Lipiñski D., Kalak R., Tobola P., Lehman J., Wielgus K., Smor¹g Z., Pienkowski M., S³omski R., (2004), Ann. Anim. Sci., 4, 2, S³omski R., Szalata M., Lipiñski D., Gronek P., (2003), Medycyna Weterynaryjna, 59 (11), Rosochacki S. J., Zwierzchowski L., (1999), Biotechnologia, 2 (45), Janik A., Pieszka M., (2005), Hodowca Byd³a, 5, Fan J., Watanabe T., (2003), Pharmacology & Therapeutics, 99, Kang J. X., (2004), ISB News Report. 27. Smor¹g Z., (2002), Biotechnologia, 4 (59), Bilyeu K. D., Palavalli L., Sleper D. A., Beuselinck P. R., (2005), Crop Sci., 43, Graham I. A., Ciprus P., Rein D., Napier J. A., (2004), Nutrition Bulletin, 29, Kang Z. B., Ge Y., Chen Z., Cluette-Brown J., Laposata M., Leaf A., Kang J. X., (2001), PNAS, 98 (7), Reh W. A., Maga E. A., Collette N. M. B., Moyer A., Conrad-Brink J. S., Taylor S. J., DePeters E. J., Oppenheim S., Rowe J. D., BonDurant R. H., Anderson G. B., Murray J. D., (2004), J. Dairy Sci., 87, Lai L., Kang J. X., Li R., Wang J., Witt W. T., Yong H. Y., Hao Y., Wax D. M., Murphy C. N, Rieke A., Samuel M., Linville M. L., Korte S. W., Evans R. W., Starzl T. E, Prather R. S., Dai Y., (2006), Nature Biotechnology, 24, Mickiewicz A., Twardowski T., Figlarowicz M., (2006), Biotechnologia, 3 (74), PRACE PRZEGL DOWE

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz LISTY, OPINIE GMO zyski i straty Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznañ 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie Adres do korespondencji

Bardziej szczegółowo

Program studiów na kierunku Biotechnologia, specjalność Biotechnologia stosowana studia stacjonarne, II stopień

Program studiów na kierunku Biotechnologia, specjalność Biotechnologia stosowana studia stacjonarne, II stopień Program studiów na kierunku Biotechnologia, specjalność Biotechnologia stosowana studia stacjonarne, II stopień Biotechnologia Studia Międzywydziałowe KIERUNEK: Biotechnologia Specjalność: Biotechnologia

Bardziej szczegółowo

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka MODUŁ II LEKCJA 4 Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka Formy realizacji: œcie ka miêdzyprzedmiotowa. Cele szczegółowe: uzupe³nienie i usystematyzowanie wiadomoœci dotycz¹cych

Bardziej szczegółowo

Transgeniczne zwierzęta

Transgeniczne zwierzęta Transgeniczne zwierzęta Hodowla zwierząt Udomowienie zwierząt i prowadzona przez tysiące lat hodowla i kierunkowa selekcja doprowadziły do otrzymania róŝnorodnych ras i form zwierząt Co to są transgeniczne

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32 Spis treêci 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz.... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju norm ywienia.............. 16 1.2. Wspó czesne metody opracowywania norm............ 19 1.3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Inżynieria genetyczna- 6 ECTS Część I Badanie ekspresji genów Podstawy klonowania i różnicowania transformantów Kolokwium (14pkt) Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Kolokwium (26pkt) EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Temat: Zasady pierwszej pomocy

Temat: Zasady pierwszej pomocy LEKCJA 1 Temat: Zasady pierwszej pomocy Formy realizacji: œcie ka edukacyjna. Cele szczegółowe lekcji: rozwijanie umiejêtnoœci dostrzegania niebezpiecznych sytuacji i zachowañ w otoczeniu i yciu codziennym

Bardziej szczegółowo

Seminarium Wpływ realizacji studyjnych wizyt na rozwój kompetencji zawodowych kadry akademickiej

Seminarium Wpływ realizacji studyjnych wizyt na rozwój kompetencji zawodowych kadry akademickiej Seminarium Wpływ realizacji studyjnych wizyt na rozwój kompetencji zawodowych kadry akademickiej 13 wrzesień 2011 rok sala Rady Wydziału Biologii, ul. Oczapowskiego 1A Projekt POKL. 04.01.01-00-178/09

Bardziej szczegółowo

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki 46 ROCZNIKI NAUK ROLNICZYCH, T. ROKICKI SERIA G, T. 94, z. 1, 2007 WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC Tomasz Rokicki Katedra Ekonomiki i Organizacji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

ukasz Sienkiewicz* Zarz¹dzanie kompetencjami pracowników w Polsce w œwietle badañ

ukasz Sienkiewicz* Zarz¹dzanie kompetencjami pracowników w Polsce w œwietle badañ Komunikaty 97 ukasz Sienkiewicz* Zarz¹dzanie kompetencjami pracowników w Polsce w œwietle badañ W organizacjach dzia³aj¹cych na rynku polskim w ostatnim czasie znacz¹co wzrasta zainteresowanie koncepcj¹

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus -

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - AKADEMIA TECHNICZNO HUMANISTYCZNA KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - WYDZIAŁ BUDOWY MASZYN I INFORMATYKI Przedmiot: Tendencje rozwoju systemów produkcyjnych Kod przedmiotu: ZZMU_D._54_ Rok studiów: Semestr:

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Szanowni Rodzice, Oddajemy w wasze rêce kolejn¹ informacjê, jak chroniæ Wasze

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej rolę w przechowywaniu

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Seminarium Wpływ realizacji pobytów stażowych (szkoleniowych) na rozwój potencjału dydaktycznego postdoców i doktorantów

Seminarium Wpływ realizacji pobytów stażowych (szkoleniowych) na rozwój potencjału dydaktycznego postdoców i doktorantów Seminarium Wpływ realizacji pobytów stażowych (szkoleniowych) na rozwój potencjału dydaktycznego postdoców i doktorantów 7 wrzesień 2011 roku sala Rady Wydziału, ul. Oczapowskiego 1A Projekt POKL. 04.01.01-00-178/09

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna to inaczej ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Polega ona na wprowadzaniu do

Bardziej szczegółowo

Zofia Madeja. Stypendystka FNP Program: Powroty/Homing (2009 2011)

Zofia Madeja. Stypendystka FNP Program: Powroty/Homing (2009 2011) Zofia Madeja Adiunkt w Katedrze Genetyki i Podstaw Hodowli Zwierząt, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Stypendystka FNP Program: Powroty/Homing (2009 2011) CV 1995 2000 Studia na kierunku Biotechnologia

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy wiesz co jesz? czyli o zdrowej żywności i nie tylko

Temat: Czy wiesz co jesz? czyli o zdrowej żywności i nie tylko MODUŁ III LEKCJA 4 Temat: Czy wiesz co jesz? czyli o zdrowej żywności i nie tylko Stosowanie na co dzień zasad racjonalnego żywienia w znacznym stopniu wpływa na właściwy rozwój fizyczny i psychiczny oraz

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Rozdział w podręczniku Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Wymagania podstawowe (stopień:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. www.wsip.com.pl 3

Spis treści. www.wsip.com.pl 3 Spis treści 1. Wprowadzenie................................................... 9 1.1. Żywność jako źródło składników pokarmowych...................... 9 1.1.1. Normy żywienia dla ludności................................

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. 1 Urozmaicenie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowej diety, która zapewnia

Bardziej szczegółowo

Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007

Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 Biologia Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 imi i nazwisko zakres podstawowy (wersja dla ucznia) wykonane Tyg. Dzia Tematy Zadania 2.10 1 6.10 Przygotowanie do pracy zapoznanie si z informacjami na temat

Bardziej szczegółowo

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje:

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje: SKŁADNIKI ODŻYWCZE JAK JE UGRYŹĆ? Składnikami odżywczymi nazywamy związki występujące w produktach spożywczych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, które po spożyciu ulegają strawieniu i wchłonięciu ze

Bardziej szczegółowo

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych SPIS TREŚCI Wprowadzenie 11 I. Jakość żywności, systemy zarządzania jakością i klasyfikacja żywności 13 1. Wstęp 13 2. Określenia jakości 14 3. Systemy zapewniające prawidłową jakość produktów spożywczych

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

Renata Siemieńska. Kariery naukowe i ich uwarunkowania w perspektywie międzynarodowej

Renata Siemieńska. Kariery naukowe i ich uwarunkowania w perspektywie międzynarodowej Renata Siemieńska Kariery naukowe i ich uwarunkowania w perspektywie międzynarodowej PRZEPROWADZONE BADANIA: (1)Women in European Universities (conducted in the frame of V Programme of EC in 7 countries

Bardziej szczegółowo

Dokonania biotechnologii rozrodu zwierz¹t na przestrzeni ostatnich 20 lat przyk³ady badañ w³asnych

Dokonania biotechnologii rozrodu zwierz¹t na przestrzeni ostatnich 20 lat przyk³ady badañ w³asnych PRACE PRZEGL DOWE Dokonania biotechnologii rozrodu zwierz¹t na przestrzeni ostatnich 20 lat przyk³ady badañ w³asnych Zdzis³aw Smor¹g Dzia³ Biotechnologii Rozrodu Zwierz¹t, Instytut Zootechniki, Pañstwowy

Bardziej szczegółowo

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAÃ ZDROW ÝYWNOÚÃ?

CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? CZY WIELKOTOWAROWE GOSPODARSTWA ROLNE MOG PRODUKOWAà ZDROW ÝYWNOÚÃ? Istnieje doœã powszechne przekonanie, e tradycyjne, chùopskie, maùe gospodarstwa rolne stanowi¹ w obecnych czasach jedyn¹ gwarancjê produkcji

Bardziej szczegółowo

10. 11. Histologia. 12. Bioetyka 13. 14. 15. 1,5 45 16. 0,5 4 17. 0,5 2 18. 0,5 3 19. Matematyka ze statystyką Mathematics and Statistics

10. 11. Histologia. 12. Bioetyka 13. 14. 15. 1,5 45 16. 0,5 4 17. 0,5 2 18. 0,5 3 19. Matematyka ze statystyką Mathematics and Statistics PLAN STUDIÓW - I rok - Biotechnologia specjalność biotechnologia medyczna (studia I stopnia) STUDY PLAN I year - Biotechnology program, specialty in Medical Biotechnology (first cycle) Matematyka ze statystyką

Bardziej szczegółowo

wewn trzne homeostaza

wewn trzne homeostaza start 31.10 27.10 26 9. owtórzenie poj ç, z którymi by y problemy, przy wykorzystaniu indeksu ademecum maturalnego. Rozwój cz owieka 8. Rozwiàzanie zadaƒ z zeszytu çwiczeƒ Biologia 1. Zakres podstawowy,

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt

Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt Tematy prac licencjackich w Zakładzie Fizjologii Zwierząt Zegar biologiczny Ekspresja genów i białek zegara Rytmy komórkowe Rytmy fizjologiczne Rytmy behawioralne Lokalizacja neuroprzekźników w układzie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH WYBRANYCH OLEJÓW JADALNYCH

SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH WYBRANYCH OLEJÓW JADALNYCH ROCZN. PZH, 2003, 54, NR 3, 263 267 MAREK DANIEWSKI, BOHDAN JACÓRZYŃSKI, AGNIESZKA FILIPEK, JAROSŁAW BALAS, MAŁGORZATA PAWLICKA, EUGENIA MIELNICZUK SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH WYBRANYCH OLEJÓW JADALNYCH

Bardziej szczegółowo

Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym w przedsiêbiorstwie Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym...

Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym w przedsiêbiorstwie Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym... Andrzej Szopa * Andrzej Szopa Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym w przedsiêbiorstwie Wspó³zale noœci wystêpuj¹ce w zarz¹dzaniu ryzykiem finansowym... Wstêp Ryzyko finansowe jest

Bardziej szczegółowo

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu P O L S K A instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu created & made in Germany Opis produktu Zestaw do

Bardziej szczegółowo

WYROK z dnia 7 wrzeœnia 2011 r. III AUa 345/11

WYROK z dnia 7 wrzeœnia 2011 r. III AUa 345/11 WYROK z dnia 7 wrzeœnia 2011 r. III AUa 345/11 Sk³ad orzekaj¹cy:ssa Maria Sa³añska-Szumakowicz (przewodnicz¹cy) SSA Daria Stanek (sprawozdawca) SSA Gra yna Czy ak Teza Podanie przez p³atnika sk³adek, o

Bardziej szczegółowo

Uzyskiwanie œwiñ wykorzystywanych w ksenotransplantacji

Uzyskiwanie œwiñ wykorzystywanych w ksenotransplantacji PRACE EKSPERYMENTALNE Uzyskiwanie œwiñ wykorzystywanych w ksenotransplantacji Jacek Jura 1, Ryszard S³omski 2,3, Zdzis³aw Smor¹g 1, Barbara Gajda 1, Jaros³aw Wieczorek 1, Daniel Lipiñski 3, Robert Kalak

Bardziej szczegółowo

1. Kontrola postępowania z organizmami zmodyfikowanymi genetycznie

1. Kontrola postępowania z organizmami zmodyfikowanymi genetycznie 122 Rozdział V. Organizmy zmodyfikowane genetycznie 1. Kontrola postępowania z organizmami zmodyfikowanymi genetycznie Inżynieria genetyczna otwiera przed współczesnym światem nieznane dotąd perspektywy

Bardziej szczegółowo

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE Załącznik nr do Zarządzenia.. Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE 8.1 WARUNKI WYMAGANE Załącznik nr 2 do rozporządzenia cz. I lit. M Lp 913-916

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ TŁUSZCZU I SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W WYBRANYCH RYBACH MORSKICH

ZAWARTOŚĆ TŁUSZCZU I SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W WYBRANYCH RYBACH MORSKICH ROCZN. PZH, 2001, 52, NR 4 JAROSŁAW BALAS, MAŁGORZATA PAWLICKA, BOHDAN JACÓRZYŃSKI, AGNIESZKA FILIPEK, PIOTR DOMINA, EUGENIA MIELNICZUK, MAREK DANIEWSKI ZAWARTOŚĆ TŁUSZCZU I SKŁAD KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W

Bardziej szczegółowo

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii chroń swoje pomysły 3 Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Poznań, 16-17 czerwca 2011 Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii dr Izabela Milczarek Czym jest biotechnologia? Biotechnologia,

Bardziej szczegółowo

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK

II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK II WYDZIAŁ LEKARSKI, II ROK PRZEDMIOT: BIOLOGIA MEDYCZNA (CZĘŚĆ 1 GENETYKA) PROGRAM ĆWICZEŃ 2009/2010 L.p. Data zajęć Temat zajęć 1. 15.02 18.02 Podstawy genetyki klasycznej (podstawowe pojęcia i definicje

Bardziej szczegółowo

Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia

Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia Kwasy tłuszczowe nasycone, a choroba układu krążenia Broszura informacyjna IDF (Factsheet) kwiecień 2016 Uwaga krajowa: tłumaczenie na język polski zostało sfinansowane ze środków FUNDUSZU PROMOCJI MLEKA

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka ma³ych przedsiêbiorstw w województwach lubelskim i podkarpackim w 2004 roku

Charakterystyka ma³ych przedsiêbiorstw w województwach lubelskim i podkarpackim w 2004 roku 42 NR 6-2006 Charakterystyka ma³ych przedsiêbiorstw w województwach lubelskim i podkarpackim w 2004 roku Mieczys³aw Kowerski 1, Andrzej Salej 2, Beata Æwierz 2 1. Metodologia badania Celem badania jest

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

TERAPIA GENOWA. dr Marta Żebrowska

TERAPIA GENOWA. dr Marta Żebrowska TERAPIA GENOWA dr Marta Żebrowska Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki, Zakładu Biochemii Farmaceutycznej, Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Źródło zdjęcia: httpblog.ebdna.plindex.phpjednoznajwiekszychzagrozenludzkosciwciazniepokonane

Bardziej szczegółowo

po.tk.krakow.pl Sprawd¼ oddech próbuj±c wyczuæ go na policzku i obserwuj±c ruchy klatki piersiowej poszkodowanego.

po.tk.krakow.pl Sprawd¼ oddech próbuj±c wyczuæ go na policzku i obserwuj±c ruchy klatki piersiowej poszkodowanego. Reanimacja REANIMACJA A RESUSCYTACJA Terminów reanimacja i resuscytacja u ywa siê czêsto w jêzyku potocznym zamiennie, jako równoznacznych okre leñ zabiegów ratunkowych maj±cych na celu przywrócenie funkcji

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie Nazwa modułu: Genetyka molekularna Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3 Wydział: Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Inżynierii Biomedycznej Kierunek: Inżynieria Biomedyczna

Bardziej szczegółowo

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Prawo farmaceutyczne Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Joanna Garczyñska, Grzegorz enczyk (prawo@kamsoft.pl) Jak ju pisaliœmy na ³amach naszego czasopisma, z dniem 1

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Spis treści Włosy nie muszą wypadać.............................. 7 Biologia włosów...................................... 10 Skóra i w³osy.....................................

Bardziej szczegółowo

Nadciœnienie têtnicze4

Nadciœnienie têtnicze4 Nadciœnienie têtnicze4 Komórkowe sk³adniki od ywcze w zapobieganiu i terapii wspomagaj¹cej Fakty na temat nadciœnienia têtniczego Dlaczego Programy Zdrowia Komórkowego pomagaj¹ pacjentom z nadciœnieniem

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/201 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et

1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et Ekonomia w twoim yciu 207 1. Domowa gospodarka, czyli jak u³o yæ bud et Gospodarstwa domowe z jednej strony s¹ g³ównym podmiotem dostarczaj¹cym zasobów pracy, a z drugiej najwa niejszym motorem konsumpcji.

Bardziej szczegółowo

Piece rozp³ywowe. www.renex.com.pl. Maschinen- und Vertriebs GmbH & Co.KG

Piece rozp³ywowe. www.renex.com.pl. Maschinen- und Vertriebs GmbH & Co.KG Piece rozp³ywowe Maschinen- und Vertriebs GmbH & Co.KG Historia SMT W ci¹gu ponad dwadziestu lat od powstania firmy w 1987 roku, nasze rodzinne przedsiêbiorstwo sta³o siê œwiatowym liderem w produkcji

Bardziej szczegółowo

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Organizmy zmodyfikowane genetycznie Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. Genetically Modified Organisms) to organizmy, których geny zostały celowo

Bardziej szczegółowo

Rysunek 4.1. Badania klimatu akustycznego na terenie województwa dolnoœl¹skiego w 2011 r. HA AS

Rysunek 4.1. Badania klimatu akustycznego na terenie województwa dolnoœl¹skiego w 2011 r. HA AS 4. Ha³as to ka dy nieprzyjemny, dokuczliwy, a nawet szkodliwy dÿwiêk, niepo ¹dany w okreœlonych warunkach miejsca i czasu. Jego wp³yw na zdrowie ludzkie jest niepodwa alny, poniewa w³aœciwoœci fizyczne

Bardziej szczegółowo

Akademia Górniczo-Hutnicza. im.stanisława Staszica w Krakowie. Katedra Mechaniki i Wibroakustyki

Akademia Górniczo-Hutnicza. im.stanisława Staszica w Krakowie. Katedra Mechaniki i Wibroakustyki Akademia Górniczo-Hutnicza im.stanisława Staszica w Krakowie Wydział InŜynierii Mechanicznej i Robotyki Katedra Mechaniki i Wibroakustyki 30-059 KRAKÓW, Al.Mickiewicza 30, tel. (012) 617 30 64, fax (012)

Bardziej szczegółowo

Katalog usług. Powiatowy Inspektorat Weterynarii. ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe

Katalog usług. Powiatowy Inspektorat Weterynarii. ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe Katalog usług Powiatowy Inspektorat Weterynarii ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe 1 Prowadzenie działalności Rozpoczęcie lub zaprzestanie działalności podlegającej nadzorowi Inspekcji Weterynaryjnej

Bardziej szczegółowo

Fot. Sebastian Nowaczewski Fot. 1. Gęsi podkarpackie (Pd) cechują się stosunkowo długim grzebieniem mostka i tułowiem i przeważnie białym upierzeniem

Fot. Sebastian Nowaczewski Fot. 1. Gęsi podkarpackie (Pd) cechują się stosunkowo długim grzebieniem mostka i tułowiem i przeważnie białym upierzeniem INFORMACJA z wykonanego zadania na rzecz postępu biologicznego w produkcji zwierzęcej Tytuł zadania: Analiza zmienności cech użytkowych i reprodukcyjnych oraz jakości jaj wylęgowych hodowlanych populacji

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C Raport TNS Polska Warszawa, luty 2015 Spis treści 1 Informacje o badaniu Struktura badanej próby 2 Kluczowe wyniki Podsumowanie 3 Szczegółowe wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz WYMAGANIA EGZAMINACYJNE ROK SZKOLNY 2015/2016 Semestr jesienny TYP SZKOŁY: liceum ogólnokształcące PRZEDMIOT: biologia SEMESTR: II LICZBA GODZIN W SEMESTRZE: 15 PROGRAM NAUCZANIA: Program nauczania biologii

Bardziej szczegółowo

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Dolegliwoœci i objawy Co siê ze mn¹ dzieje? Co mo e wskazywaæ na problem z tarczyc¹? Prawdê mówi¹c, trudno to jednoznacznie stwierdziæ. Niektórzy pacjenci czuj¹ siê zmêczeni i przygnêbieni,

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze genetyki i genomiki. Od inżynierii genetycznej do biologii syntetycznej

Metody badawcze genetyki i genomiki. Od inżynierii genetycznej do biologii syntetycznej Metody badawcze genetyki i genomiki Od inżynierii genetycznej do biologii syntetycznej Czym jest inżynieria genetyczna? Ang. recombinant DNA manipulacje DNA in vitro izolacja i amplifikacja DNA i cdna

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

profil ogólnoakademicki studia II stopnia

profil ogólnoakademicki studia II stopnia Opis efektów na kierunku TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIE CZŁOWIEKA z odniesieniem do efektów oraz efektów prowadzących do specjalności: - technologia żywności - żywienie człowieka - zarządzanie jakością

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie "Organizmy genetycznie zmodyfikowane" : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559

Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie Organizmy genetycznie zmodyfikowane : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559 Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie "Organizmy genetycznie zmodyfikowane" : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559 2008 Anna AUGUSTYNIUK-KRAM Instytut Ekologii i Bioetyki UKSW Szkolenie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

Maty Filtracyjne FILTRACJA POWIETRZA W KOMORACH MALARSKICH

Maty Filtracyjne FILTRACJA POWIETRZA W KOMORACH MALARSKICH Maty Filtracyjne FILTRACJA POWIETRZA W KOMORACH MALARSKICH FILTRACJA POWIETRZA W KOMORACH MALARSKICH Stosowane na rynku farby i lakiery posiadaj¹ bardzo ró ne w³aœciwoœci fizyzyko-chemiczne, co wymaga

Bardziej szczegółowo

Odbiór spo³eczny innowacyjnych terapii i biofarmaceutyków w Polsce i Europie

Odbiór spo³eczny innowacyjnych terapii i biofarmaceutyków w Polsce i Europie PRACE PRZEGL DOWE Odbiór spo³eczny innowacyjnych terapii i biofarmaceutyków w Polsce i Europie Joanna Szlichciñska Autor wynalazku z dziedziny chemii lub fizyki jest zawsze Prometeuszem. Nie ma takiego

Bardziej szczegółowo

Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein

Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech... 15 Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein 1.1. Budowa DNA i przepływ informacji genetycznej...

Bardziej szczegółowo

Zespó³ Dandy-Walkera bez tajemnic

Zespó³ Dandy-Walkera bez tajemnic Zespó³ Dandy-Walkera bez tajemnic www.fundacja.dandy-walker.org.pl Fundacja chorych na zespó³ Dandy-Walkera 64-100 Leszno ul. Bu³garska 5/10 tel./fax +48 65 520 02 33 mob. +48 662 015 362 fundacja@dandy-walker.org.pl

Bardziej szczegółowo

Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. http://www.whibz.ur.krakow.pl

Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. http://www.whibz.ur.krakow.pl Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie http://www.whibz.ur.krakow.pl Studia na Wydziale Hodowli i Biologii Zwierząt zapewniają solidne wykształcenie z zakresu nauk o zwierzętach, biologii, prewencji weterynaryjnej

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie

Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie Zawikłane i podstępne problemy ochrony środowiska w strefie brzegowej morza Jan Marcin Węsławski & Joanna Piwowarczyk Instytut Oceanologii PAN w Sopocie Z inspiracji: książką, raportem The Economist z

Bardziej szczegółowo

DOJRZA Oή W KA DYM DETALU

DOJRZA OŒÆ W KA DYM DETALU DOJRZA OŒÆ W KA DYM DETALU Nowoczesna konstrukcja i perfekcja formy oraz koloru, trwa³oœæ, pewnoœæ pracy i komfortu cieplnego. Bogaty wybór opcji, innowacyjna technika palnikowa i regulacji, jak równie

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM dr in. Marek GOŒCIAÑSKI, dr in. Bart³omiej DUDZIAK Przemys³owy Instytut Maszyn Rolniczych, Poznañ e-mail: office@pimr.poznan.pl BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

Zbiory tradycyjne a e-zbiory. Traditional collections and e-collections. The past and the future?

Zbiory tradycyjne a e-zbiory. Traditional collections and e-collections. The past and the future? 173 Bo ena Budrewicz, Anna Kmiecik Politechnika Opolska Biblioteka G³ówna b.budrewicz@bg.po.opole.pl a.kmiecik@bg.po.opole.pl Zbiory tradycyjne a e-zbiory. Przesz³oœæ i przysz³oœæ? Traditional collections

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI

Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI 1 Wprowadzenie 15 2 Metoda kultury in vitro 19 2.1. Kultura komórek i tkanek............................... 19 2.1.1.

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 530 BADANIE WYRYWKOWE (PRÓBKOWANIE) SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 530 BADANIE WYRYWKOWE (PRÓBKOWANIE) SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 530 BADANIE WYRYWKOWE (PRÓBKOWANIE) (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê 15 grudnia 2009 r. i póÿniej)

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo