Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza"

Transkrypt

1

2

3 Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza

4

5 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Cele i założenia projektu MROW Typologia obszarów wiejskich Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich Dynamika rozwoju społeczno-gospodarczego Profile dynamiki rozwoju zróżnicowanie udziału składowych w rozwoju społeczno-gospodarczym Stopień dezagraryzacji gospodarki lokalnej Problematyka demograficzna Zrównoważenie rynku pracy Warunki mieszkaniowe Co decyduje o rozwoju? Dyskusja Podsumowanie wniosków z badań Aneks

6 Wprowadzenie Monitoring rozwoju obszarów wiejskich (MROW) to wspólny projekt Fundacji Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej oraz Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, zainicjowany w 2012 r. Jego celem jest systematyczne badanie zmian przestrzennego zróżnicowania rozwoju społeczno-gospodarczego terenów wiejskich w Polsce. Projekt dotyczy najważniejszych ekonomicznych i pozaekonomicznych aspektów rozwoju wsi, w tym takich zagadnień, jak dezagraryzacja lokalnej gospodarki, charakterystyka sektora rolniczego i pozarolniczego, dostępność przestrzenna gmin, lokalne finanse publiczne, rynek pracy, zmiany demograficzne, edukacja, aktywność społeczna, zamożność społeczności lokalnej oraz warunki bytowe mieszkańców. Badania są prowadzone we wszystkich, tj gminach wiejskich i miejsko-wiejskich. Wykorzystywane są dane uzyskiwane z kilkudziesięciu instytucji publicznych, w tym m.in. z GUS, ZUS, KRUS, CKE, UKE, ARiMR, ministerstw, urzędów marszałkowskich, oraz dane pierwotne pochodzące z badań ankietowych, których respondentami były urzędy gmin. MROW jest programem wieloletnim, podzielonym na etapy. Dwa lata temu został opublikowany i przedstawiony na konferencji raport z zakończenia I etapu badań (MROW 2014). Obecnie zakończony został II etap (MROW 2016), w którym były one prowadzone według przyjętej uprzednio metodologii i takiego samego zestawu danych. W pierwszym etapie wykorzystano dane za lata (w zależności od ich dostępności) ustalając tzw. rok bazowy na 2010, a w drugim za lata przyjmując 2012 rok jako moment odniesienia. I etap badań przyniósł informacje o osiągniętym poziomie rozwoju obszarów wiejskich i jego strukturze (swego rodzaju fotografię sytuacji społeczno-gospodarczej na poziomie lokalnym), a etap II dodatkowo wiedzę o zmianach procesów rozwojowych oraz czynnikach wpływających na ich dynamikę (tempo i kierunek przemian). * * * Specyfika Monitoringu rozwoju obszarów wiejskich wynika z czterech najważniejszych założeń metodologicznych, na podstawie których są prowadzone badania. 1. Są one realizowane we wszystkich gminach wiejskich i miejsko-wiejskich. 2. Przyjęto, że będą one wieloletnim programem badawczym, powtarzanym cyklicznie. 3. Metodyka badań wyróżnia 11 elementów składowych, które decydują o rozwoju obszarów wiejskich. Składowe te mają przypisaną wagę. 4. Wieloczynnikowa analiza zebranych danych, z wielu instytucji i źródeł, umożliwia (jak się oczekuje) uzyskanie odpowiedzi na pytanie: od czego zależy rozwój gmin? Od początku transformacji ustrojowej trwa w wielu środowiskach, w tym w instytucjach naukowych, dyskusja o skuteczności i efektywności polityki prowadzonej wobec obszarów wiejskich. Dominującym tematem, zwłaszcza w pierwszych latach transformacji i po wejściu do Unii Europejskiej, były problemy produkcyjne i ekonomiczne rolnictwa oraz pozostałych segmentów gospodarki żywnościowej. Wynikało to co było wówczas oczywiste z presji potrzeb gospodarczych i społecznych, zainteresowania opinii publicznej oraz środowisk i partii politycznych. Wieś musiała wydobyć się z głębokiego kryzysu bezrobocia, spadku dochodów i braku perspektyw. 4

7 Gdy oceniamy dziś, powszechnie znane, osiągnięcia w rolnictwie i sektorze żywnościowym, nie możemy pominąć faktu, że nie wszystkie regiony i nie wszyscy mieszkańcy wsi skorzystali z tego w równym stopniu. Wsie wschodniej Polski należą nadal do najbiedniejszych regionów w UE. To jest, nie jedyny zresztą powód, że debata, w której wykorzystywane będą wiarygodne dane i informacje, powinna być kontynuowana. Uzyskane wyniki MROW już przed dwoma laty wskazały na potrzebę takiej dyskusji. Oddawany do rąk Czytelników najnowszy raport z badań pokazuje, jak różne typy gmin wykorzystywały swoje szanse na rozwój. Cele i założenia projektu MROW Na potrzeby projektu przyjęto definicję, która objaśnia koncepcję badań. Według niej, rozwój społeczno-gospodarczy to proces przekształcania wsi w środowisko przyjazne mieszkańcom, a więc takie, jakie pozwala im na zaspokajanie potrzeb i aspiracji, zwłaszcza w zakresie warunków pracy i uzyskiwania godziwych dochodów, dostępu do usług publicznych i szeroko rozumianych dóbr kultury, poczucia uczestnictwa w życiu społeczności lokalnej, sprawstwa w zakresie dokonujących się przemian itp. Natomiast poziom rozwoju to osiągnięty stopień zaawansowania procesu przekształcania środowiska społecznego i gospodarczego w określonym powyżej kierunku, jest więc pewną informacją o stanie rzeczy w danym momencie. Rozwój to proces, a więc ciąg przekształceń z jednego stanu w drugi. Przedstawione rozumienie pojęcia rozwoju społeczno-gospodarczego, jak również jego przekład na język empirii, traktowane są jako rozwiązanie przyjęte na użytek prowadzonych badań, celem autorów nie było tworzenie powszechnie obowiązujących definicji. Zgodnie z podstawowym założeniem, polem obserwacji są najmniejsze jednostki administracyjne gminy. Jest to szczególnie ważne. Gminy, czasami nawet te, które sąsiadują, różnią się pod wieloma względami. Uwzględnienie tych różnic ujawnia wiele zjawisk, których nie można zauważyć przy uśrednieniu, gdy obserwuje się obszary większe, tj. powiat i województwo. Uzasadnione jest zatem zbieranie informacji i danych w agregacji gminnej, aby z tak uzyskanego obrazu (prezentowanego po obliczeniach statystycznych w formie map tematycznych, tabel i wykresów) wyciągać wnioski ogólne o zróżnicowaniu przestrzeni wiejskiej. Metoda ta umożliwia przedstawienie całości danych dotyczących zarówno pojedynczych gmin, jak też ich segmentacji do poziomu regionów (województw). Badania mają odpowiedzieć na pytanie: dlaczego zmiany następują szybciej w jednych gminach, a wolniej w innych, jakie są lokalne i regionalne bariery rozwoju społeczno-gospodarczego na wsi, co im sprzyja, jakie ścieżki (profile) rozwoju są dostępne dla poszczególnych typów układów lokalnych i wreszcie w jakim stopniu są one wykorzystywane. A także, jakie są powody, że zmiany nie następują równomiernie w całym kraju. Równocześnie, uzyskane odpowiedzi są przydatne do oceny instrumentów i ewolucji polityki rolnej (WPR) i polityki spójności UE (EPS), których skutki dla obszarów wiejskich są niezaprzeczalnie korzystne. Nigdy dotychczas polska wieś nie otrzymała tak dużego wsparcia finansowego. Jest to doceniane i znajduje wyraz w wysokim stopniu akceptacji tej polityki przez rolników i mieszkańców obszarów wiejskich. Ale ocena nie może się ograniczać do podsumowania wysokości wydanych funduszy. Najważniejszym kryterium są bowiem efekty tego finansowania i skuteczność instrumentów tej polityki. MROW 5

8 może tu dostarczyć wielu cennych informacji, ze względu na specyfikę stosowanych metod badawczych, szeroki zakres zbieranych danych i interpretację uzyskanych wyników. Powtórzmy zatem obiektem badań są gminy. Nie chodzi jednak o badanie poszczególnych jednostek, lecz o mechanizmy rozwoju, poznanie powodów zróżnicowania przestrzennego i zidentyfikowanie typów gmin podobnych. Dla oceny skuteczności polityki regionalnej i różnych polityk publicznych istotne są bowiem stosowane w praktyce instrumenty rozwoju, działania wspierające spójność terytorialną (polityka spójności UE), które muszą być adresowane do zbiorów gmin mających podobne uwarunkowania rozwoju. Należy również podkreślić znaczenie metodologii zastosowanej w projekcie MROW, w tym szerokiego zakresu uzyskiwanych danych, wielokryterialnej analizy zjawisk społeczno-gospodarczych oraz powtarzalności badań i możliwości porównywania ich wyników. Można stwierdzić, że dzięki tym cechom projekt MROW staje się swego rodzaju narzędziem diagnostycznym przydatnym w polityce rozwoju obszarów wiejskich, dostarczającym rzetelnych informacji o skutkach wcześniejszych działań i przesłanek do podejmowania następnych decyzji. Narzędzie jest ważne także dla działalności gmin, m.in. umożliwia uzyskiwanie informacji przydatnych do oceny swoich przewag konkurencyjnych, porównanie swojej pozycji z innymi jednostkami, oraz w procesie zarządzania strategicznego. To innowacyjne badanie rozwoju terytorialnego, realizowane poprzez wielokryterialną analizę dynamiki istotnych z punktu widzenia rozwoju obszarów wiejskich kwestii (określonych tu jako składowe rozwoju), a nie tylko pojedynczych wskaźników mówiących jedynie o zmianie w zakresie danego parametru. Badania MROW są prowadzone według procedury, która wyróżnia 11 elementów składowych rozwoju gmin. Mają one charakter syntetyczny w tym sensie, że wymagają dalszej operacjonalizacji, tzn. przekładu na wskaźniki empiryczne i określenie relacji między nimi. Charakteryzują one te zjawiska, które mają największe znaczenie dla obszarów wiejskich, a więc dostępność przestrzenną gmin, sytuację gospodarczą i społeczną oraz wskaźniki dotyczące jakości życia. Ponieważ znaczenie każdej z jedenastu składowych w rozwoju gmin nie jest równe, nadano im określone wagi, aby zachować między nimi odpowiednie proporcje (rys. 1.). W potocznej świadomości wieś i rolnictwo to niemal to samo. Tak jednak nie jest. Wieś to środowisko społeczne i gospodarcze, w którym rolnictwo odgrywa jedną z ważniejszych ról, ale jego znaczenie pod pewnymi względami zachowuje swoją wagę lub nawet zyskuje, a pod innymi traci. Zachowuje wówczas, gdy myślimy o bieżącej równowadze rynku pracy, kwestiach bezpieczeństwa żywnościowego, kształtowania krajobrazu i konserwacji środowiska naturalnego, a traci z powodu zmniejszającego się udziału w gospodarce narodowej (wytwarzaniu PKB), udziału w dostarczaniu źródeł utrzymania i zapewnianiu zatrudnienia itp. Warto więc podkreślić, że doceniamy rolę rolnictwa jako ważnej funkcji gospodarczej rozwiniętej na obszarach wiejskich, jednak nie jest to tam funkcja jedyna. Co więcej, rola rolnictwa jako źródła utrzymania ludności wiejskiej zmniejsza się; podobnie, coraz mniejsza część wiejskiej siły roboczej znajduje zatrudnienie w produkcji rolnej. Problemy strukturalne rolnictwa (m.in. rozdrobnienie gospodarstw, niska wydajność pracy) powinny być rozwiązywane poza nim poprzez zmniejszanie zatrudnienia rolniczego. Jest to jedno z podstawowych wyzwań, jakie stoją przed polską wsią. Ponieważ lokalnie liczba miejsc pracy poza rolnictwem jest zbyt mała, więc zmniejszenie zatrudnienia w nim staje się bardzo trudne, a w konsekwencji zmiany strukturalne gospodarstw następują powoli. Przypomnijmy też, większość kraju to obszary dominacji 6

9 Dostępność przestrzenna 10 Stopień dezagraryzacji gospodarki lokalnej 12 Sektor rolniczy 8 Sektor pozarolniczy 8 Lokalne finanse publiczne Problematyka demograficzna Stopień zrównoważenia rynku pracy R E L A T Y W N E W A G I Poziom rozwoju społeczno- -gospodarczego Problematyka edukacyjna 7 Aktywność społeczna 7 Zamożność i spójność społeczności lokalnej 10 Elementy warunków mieszkaniowych 6 Objaśnienia kolorów: przestrzenność kwestie gospodarcze kwestie społeczne element jakości życia Rysunek 1. Składowe poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego w projekcie MROW Źródło: opracowanie własne zespołu realizującego projekt. w rolnictwie gospodarstw rodzinnych, podatnych na przetrzymywanie przerostów zatrudnienia (bezrobocia ukrytego). Wysokie zatrudnienie w produkcji rolnej powoduje, że dochód w przeliczeniu na jednego zatrudnionego jest relatywnie niski. Dlatego w projekcie MROW największą wagę przyznano zagadnieniom opisującym sytuację gospodarczą, w tym stopień dezagraryzacji gospodarki lokalnej. Przez dezagraryzację rozumie się tu postępujący wzrost roli funkcji pozarolniczych w dostarczaniu mieszkańcom źródeł utrzymania, a więc odchodzenie od dominacji funkcji rolniczej w strukturze gospodarczej obszarów wiejskich. Potrzeba dezagraryzacji gospodarki wiejskiej leży u podstaw koncepcji wielofunkcyjnego rozwoju wsi, trwałego rozwoju oraz rozwoju zrównoważonego. Jest to więc składowa rozwoju gospodarczego niezwykle ważna, ale mająca również powiązania z rozwojem społecznym. Powiązania te dokonują się poprzez rozwój usług publicznych i wzrost zatrudnienia w nich, rozwój infrastruktury społecznej i technicznej, wzrost możliwości zatrudnienia 7

10 zgodnego z aspiracjami mieszkańców, a nie tylko w rolnictwie i szeroko rozumianej sferze obsługi rolnictwa. Dlatego też dezagraryzację traktujemy jako stymulantę rozwoju stwarza ona warunki do zmian strukturalnych wewnątrz funkcji rolniczej, zwłaszcza jeśli pod uwagę weźmiemy kwestie związane z przerostami zatrudnienia rolniczego w sektorze gospodarstw rodzinnych (bezrobocie ukryte). Tego rodzaju podejście do roli rolnictwa na wsi nie deprecjonuje go, ale zwraca uwagę na problemy strukturalne, które należy rozwiązywać nie tylko w samym rolnictwie, ale również, a może głównie, przy udziale jego otoczenia. Dlatego przedmiotem naszych badań jest wieś jako środowisko społeczno-gospodarcze, a nie rolnictwo jako dominująca funkcja gospodarcza na wsi. Spośród innych składowych na szczególną uwagę zasługuje problematyka demograficzna, w tym ocena skutków migracji wewnętrznych (krajowych) dla środowiska wiejskiego. Zwróćmy uwagę, że migrują przede wszystkim ludzie młodzi, dobrze wykształceni, zaradni i przedsiębiorczy. W rezultacie w rejonach, z których pochodzą migranci, pojawiają się specyficzne zmiany struktur demograficznych: starzenie się ludności, niedostatek osób dobrze wykształconych, w tym zwłaszcza młodych, wykształconych kobiet. Niski poziom kapitału ludzkiego i społecznego w rejonach odpływu migracyjnego powoduje trudności w rozwoju funkcji pozarolniczych i brak zainteresowania innowacjami technologicznymi i społecznymi. Składowa lokalne finanse publiczne charakteryzuje nie tylko sytuację budżetu gminy, lecz interpretowana jest znacznie szerzej. Z jednej strony ujawnia ona, jakie dochody budżetowe gospodarka lokalna jest w stanie generować, z drugiej jakie są realne możliwości poprawy warunków działania w zakresie zadań własnych gminy, a więc rozwoju infrastruktury, poprawy dostępności usług publicznych itp. Ale też, co ma duże znaczenie wskaźnikowe, wielkość dochodów budżetu gminy jest pośrednią informacją o wcześniejszym poziomie rozwoju gospodarczego, a zwłaszcza o wielkości majątku skumulowanego z wcześniejszych okresów w postaci wyposażenia gminy (np. w infrastrukturę). Składowa nazwana zrównoważenie lokalnego rynku pracy ma również charakter złożony. Obejmuje zjawiska związane zarówno z kwestiami zatrudnienia ludności rolniczej, pozarolniczej, jak i z kształtowaniem się struktur zasobów pracy odpowiedzialnych za dalszy rozwój gminy. W badaniu brano więc pod uwagę nie tylko natężenie bezrobocia rejestrowanego, ale również wskaźniki związane z bezrobociem ukrytym w rolnictwie, starzeniem się zasobów pracy, atrakcyjnością lokalnego rynku pracy dla migrantów. Wszystkie pozostałe składowe (przedstawiane na rys. 1.) mają istotne znaczenie dla pomiaru poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego, ale ich wpływ jest relatywnie różny. Badanie MROW jest wieloletnim projektem, którego koncepcja zakłada wykorzystanie w kolejnych edycjach wyników poprzednich badań analizy dokonujących się zmian i ewentualnie identyfikację pojawiających się nowych wątków (zjawisk). Stąd w niniejszej Syntezie konieczny jest powrót do wyników MROW 2014, bo są one podstawą do porównań i oceny zmian, które już wykazało kolejne badanie (MROW 2016). Jest także potrzebnym potwierdzeniem trafności zastosowanej metodologii i ewentualnych jej korekt. Autorzy badań zdają sobie także sprawę, że krótki, dwuletni okres między kolejnymi etapami badań nie pozwala na w pełni jednoznaczną ocenę odnotowanych zmian, a w niektórych przypadkach ogranicza się do zarysowania występujących tendencji. Jednak w tak powstałej znacznej dokumentacji empirycznej znajdują się potwierdzenia kwestii, które są powszechnie znane, ale do tej pory niewystarczająco udokumentowane w badaniach i literaturze naukowej. 8

11 Typologia obszarów wiejskich MR OW W wyniku zastosowania procedur statystycznych, wykorzystujących opisany powyżej schemat analizy (z rys. 1.), zdefiniowano typy gmin podobnych pod względem struktury rozwoju, a więc charakteryzujących się podobną kombinacją ocen dla jedenastu składowych. Przyjęta metoda umożliwiła wydzielenie siedmiu typów gmin, które w MROW określa się terminem typologia obszarów wiejskich. Podział ten może służyć do formułowania wniosków i rekomendacji z punktu widzenia prowadzonej polityki i praktyki gospodarczej, przede wszystkim jednak ma znaczenie analityczne. Rysunek 2. Rozkład przestrzenny typów obszarów wiejskich, według struktury składowych rozwoju Źródło: opracowanie własne MROW Na rysunku 2. przedstawiono rozkład przestrzenny gmin według typów struktury rozwoju. Mapa bardzo czytelnie pokazuje, że: 9

12 typy 1i3są charakterystyczne dla Polski wschodniej i centralnej (terenów dawnego zaboru rosyjskiego), skupiają obszary tradycyjnego rolnictwa rodzinnego, przy czym różnią się one między innymi położeniem względem miast średniej wielkości; typ 2 występuje głównie w Polsce północno-zachodniej (na terenach Ziem Odzyskanych), są to obszary o wysokim udziale w użytkowaniu gruntów zrestrukturyzowanych gospodarstw państwowych; typ 4 to obszar Małopolski i Podkarpacia, czyli południowo-wschodnia część kraju (dawna Galicja) z gminami o rozdrobnionej strukturze agrarnej, ale o bardzo dużych miejscowościach wiejskich; typ 5dominuje na terenach Wielkopolski (dawny zabór pruski) są to gminy relatywnie wielofunkcyjne z dobrze rozwiniętym sektorem rolniczym; typy 6i7to przede wszystkim obszary podmiejskie, tj. najbliższy, pierwszy pierścień (przestrzennego rozlewania się miast) lub gminy bardziej oddalone, ale pozostające w strefie oddziaływania miast. W nazwach pięciu pierwszych typów odwołano się do struktury agrarnej nie dlatego, żeby rolnictwo znajdowało się w centrum zainteresowania autorów badań projekt bowiem dotyczy wsi, a nie tylko funkcji rolniczej. Okazuje się jednak, że rolnictwo, historycznie najważniejsza działalność gospodarcza zlokalizowana na wsi, oddziałuje bardzo silnie na możliwości rozwoju innych funkcji. Zróżnicowana przestrzennie struktura agrarna jest na tyle inercyjna, że umożliwia lub utrudnia rozwój funkcji pozarolniczych, a co więcej może przekładać się na ogólną dynamikę rozwoju gmin. Warto jednak zauważyć na przykładzie Wielkopolski, że rozwój wielofunkcyjny nie tylko nie ogranicza rozwoju działalności rolniczej, ale raczej może ją pobudzać. * * * Według przyjętych założeń, każda z tych gmin stanowi środowisko społeczne mieszkańców, które może być dla nich przyjazne lub nie. Oczywiście co innego znaczy w praktyce przyjazne środowisko społeczne np. gminy małopolskiej, a co innego np. wielkopolskiej, ale wyznaczniki zadowolenia mieszkańców ze swojego środowiska są takie same, sprowadzają się do tego, czy można znaleźć dobrze płatną pracę, czy łatwo dostać się z miejsca zamieszkania do szkoły, przychodni, sklepu, czy w wiosce jest przystanek komunikacji publicznej, czy władze lokalne chcą współpracować z mieszkańcami przy podejmowaniu decyzji ważnych dla danej społeczności czy raczej nie. Przedstawiamy również typologię obszarów wiejskich według struktury gmin w poszczególnych województwach. Na rysunku 3. uszeregowane zostały regiony w kolejności ułatwiającej dostrzeżenie, że typ 2 i 5są charakterystyczne dla województw Ziem Odzyskanych, typ 1 i 3 dla województw ziem dawnej Rzeczypospolitej, natomiast typy 6 i 7 występują w niewielkiej liczbie, ale zasadniczo we wszystkich województwach (wyjątkiem jest woj. śląskie, w którym w większości obszary wiejskie tworzą gminy typu 6). Istotne staje się przy tym pytanie, czy typologiczne zróżnicowanie gmin wykazane w badaniu MROW 2014 jest cechą trwałą, czy też różnice będą się pogłębiać lub zacierać. 10

13 Kolory odpowiadają kolejnym typom gmin jak na rysunku 2: typ 1 oznacza gminy z dominacją rolnictwa tradycyjnego, typ 2 gminy z dominacją rolnictwa wielkoobszarowego, typ 3 gminy z przewagą funkcji rolniczej, pośrednie, typ 4 gminy wielodochodowego, rozdrobnionego rolnictwa, typ 5 gminy wielofunkcyjne, wykazujące równowagę sektorów gospodarczych, typ 6 gminy zurbanizowane, wykazujące redukcję funkcji rolniczych, typ 7 gminy silnie zurbanizowane. Rysunek 3. Udział procentowy gmin według typów struktury rozwoju w poszczególnych regionach administracyjnych Źródło: opracowanie własne MROW Poziom rozwoju społeczno- -gospodarczego obszarów wiejskich Wynikiem prowadzonych badań jest również określenie poziomu rozwoju społeczno- -gospodarczego dla obszarów wiejskich w agregacji gminami za pomocą wskaźnika syntetycznego. Ukazuje on w ujęciu przestrzennym zróżnicowanie obszarów wiejskich, wyróżniające pięć zbiorów gmin o bardzo wysokim, wysokim, przeciętnym, niskim i bardzo niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego. Wykorzystano w tym celu te same miary składowe, których użyto do stworzenia typologii obszarów wiejskich. Wyniki badań dla MROW 2014 (rys. 4.) dowiodły polaryzacji rozwoju według dwóch porządków. Mianowicie: 1) zróżnicowania regionów w relacji wschód zachód (granica przebiega między Mazowszem a Wielkopolską) oraz 2) centrum peryferie w układzie regionalnym (wojewódzkim). 11

14 MROW 2014 Rysunek 4. Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego według MROW 2014 Źródło: opracowanie własne. Przeprowadzona w badaniu MROW 2016 analogiczna procedura określenia poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego potwierdza trendy przestrzenne opisane dwa lata wcześniej (rys. 5.). Wskazuje tym samym, że nadal kluczowe znaczenie mają dwa czynniki różnicujące układ przestrzenny obszarów wiejskich. 1. Jest to czynnik historyczny, związany z dawnymi granicami rozbiorowymi i z okresu międzywojennego. Ukształtowana struktura gospodarcza w gminach Polski centralnej i wschodniej wykazuje silną inercyjność i nadal utrzymuje się stosunkowo monofunkcyjny jej charakter. 2. Czynnik związany z lokalizacją względem ośrodków regionalnych. Można to zaobserwować na terenie całego kraju. Jednak szczególnie rozległy jest rejon oddziaływania miast na sąsiednie obszary wiejskie m.in. w przypadku Warszawy, Poznania, Wrocławia, Gdańska. Rysuje się on na osi centrum peryferie, a wyraża w podziale obszarów wiejskich na: strefy centralne (podmiejskie, których zasięg jest zależny od wielkości ośrodka, jego roli, jaką odgrywa w strukturze osadniczej i pozycji w krajowym układzie administracyjno-gospodarczym), 12

15 MROW 2016 Rysunek 5. Poziom rozwoju społeczno-gospodarczego według MROW 2016 Źródło: opracowanie własne. strefy peryferyjne położone z dala od dużych miast, często wzdłuż granic województw, strefy pośrednie stanowiące continuum między strefą centralną i peryferyjną. Na układ ten wpływają dodatkowo takie czynniki, jak sieć komunikacyjna, istnienie kompleksów leśnych, sieć wodna, atrakcyjność turystyczna, przejścia graniczne itp. Trzeba tu także zwrócić uwagę, że w badanym okresie większość gmin pozostawała nadal w tej samej klasie określającej poziom rozwoju (tab. 1.). Średnio po 10% jednostek zmieniało klasę oceny w górę i w dół. Okres dzielący I i II etap badań jest bardzo krótki (dwa lata), a zatem nieuzasadnione byłoby oczekiwanie, że w tym czasie nastąpiły już istotne zmiany przestrzennego rozkładu pięciu klas poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego wsi. Podobieństwo rozkładów na przywołanych dwóch mapach poziomu rozwoju jest w gruncie rzeczy mylące, bo posługujemy się na nich pięcioma relatywnie szerokimi przedziałami (równolicznymi, liczącymi po 434 jednostki). Dostrzegalne różnice między mapami w rzeczywistości dotyczą tylko tych gmin, które, zmieniając swoją pozycję w szeregu rangowym, jednocześnie zmieniały przedział klasy na mapie. W praktyce oznacza to, że zarówno w badaniu MROW 2014 i MROW 2016 znajdowały się blisko kon- 13

16 wencjonalnej granicy przedziału. Uzyskane rezultaty badań mają jednak duże znaczenie. Zarówno dla diagnozy rzeczywistości, jak i dla weryfikacji założeń metodologicznych. Tabela 1. Rozkład procentowy gmin według przedziału poziomu rozwoju w badaniach MROW 2014 i MROW 2016 Rok i klasa poziomu MROW 2016 bardzo niski niski przeciętny wysoki bardzo wysoki Razem bardzo niski MROW 2014 niski przeciętny wysoki bardzo wysoki Źródło: obliczenia własne. Powtórzone w II etapie badań (MROW 2016) obliczenia poziomu rozwoju społeczno- -gospodarczego według ustalonej procedury potwierdzają wnioski sformułowane w I etapie badań. Do najważniejszych, wskazujących na różnorodność obszarów wiejskich, należą te określające, że: wysokiemu poziomowi rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich sprzyja bardzo silnie korzystanie z renty położenia względem dużych miast i ich rynków, w tym rynku pracy; rozwój o charakterze wielofunkcyjnym obszarów wiejskich, nawet położonych z dala od ośrodków miejskich, pozwala osiągać co najmniej przeciętny jego poziom; dominacja rolnictwa tradycyjnego jest czynnikiem niesprzyjającym rozwojowi obszarów wiejskich; wielodochodowość gospodarstw rolnych może, ale nie musi, łączyć się z ograniczeniem funkcji rolniczej. W zależności od tego, czy miejsce rolnictwa zajmują inne funkcje gospodarcze ułatwiające jego przemiany strukturalne (przypadek Wielkopolski), czy rugujące rolnictwo (gminy aglomeracyjne), czy też konserwujące jego strukturę (obszary depopulacyjne, wzrost znaczenia niezarobkowych źródeł utrzymania) może to się łączyć z sukcesem lub jego brakiem pod względem poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego. Opisana wcześniej typologia obszarów wiejskich wykazuje ścisły związek z miarą poziomu rozwoju. Gminy typu 1 szczególnie często charakteryzuje relatywnie bardzo niski poziom rozwoju społeczno-gospodarczego, a wszystkie gminy typu 7 i większość 6 to jednostki względnie bardzo wysoko rozwinięte. Podobnie, większość gmin typu 4 i 5charakteryzuje relatywnie wysoki poziom rozwoju, natomiast 2 i 3 relatywnie niski. Ponieważ badania przeprowadzane są w interwale dwuletnim, autorzy obawiali się, że zmiany pozycji gmin na skali poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego mogą być bardzo niewielkie i przez to trudne do udokumentowania. Obawy te nie potwierdziły się. Wyniki analizy pokazały, że zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich jest fragmentem bardzo dynamicznej obecnie rzeczywistości. 14

17 Dynamika rozwoju społeczno-gospodarczego Przyjęto w badaniach założenie, że pozycja gmin w szeregu uporządkowanym zmienia się. Gdy gmina rozwija się w tempie ponadprzeciętnym, to przesuwa się do góry w szeregu, jeśli poniżej przeciętnego w dół. Oczywiście jest to pewne uproszczenie, ale dla celu tej prezentacji nie wchodzimy głębiej w niuanse przeprowadzonych pomiarów statystycznych (szerzej na ten temat w Raporcie MROW 2016, patrz rozdział III [Rosner, Stanny 2016]). W praktyce niemal zawsze pewne gminy przesuwają się w górę skali, więc poprawiają swoją relatywną pozycję, a inne w dół skali czyli tracą ją. Możemy wówczas analizować kwestię mobilności zbioru. Kolory poszczególnych punktów odpowiadają kolorom nadanym kolejnym typom gmin jak na rysunku 2: typ 1 oznacza gminy z dominacją rolnictwa tradycyjnego, typ 2 gminy z dominacją rolnictwa wielkoobszarowego, typ 3 gminy z przewagą funkcji rolniczej, pośrednie, typ 4 gminy wielodochodowego, rozdrobnionego rolnictwa, typ 5 gminy wielofunkcyjne, wykazujące równowagę sektorów gospodarczych, typ 6 gminy zurbanizowane, wykazujące redukcję funkcji rolniczych, typ 7 gminy silnie zurbanizowane. Rysunek 6. Relatywne pozycje poszczególnych gmin na skali poziomu rozwoju społeczno- -gospodarczego wg badań MROW 2014 i MROW 2016 Źródło: opracowanie własne. Na rysunku 6. punkty odpowiadają poszczególnym gminom i określają ich relatywną pozycję osiągniętego poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego. Wzdłuż osi poziomej zaznaczono pozycję danej gminy według MROW 2014, na osi pionowej MROW Gdyby wszystkie gminy rozwijały się w takim samym tempie, to punkty znajdowałyby się na linii skośnej nachylonej pod kątem 45 stopni. Okazuje się jednak, że większość z nich znalazła się pod lub nad tą linią. Punkty ulokowane nad linią pokazują gminy, których relatywna pozycja się poprawiła, te zaś, które są pod linią traciły ją, tzn. rozwijały się w tempie wolniejszym od przeciętnego. Kolorem kropek oznaczono skupienie 15

18 gmin przynależnych do danego typu (zgodnie z wynikami typologii obszarów wiejskich, opracowanej według struktury elementów składowych rozwoju zagadnienie to jest opisane na s. 9). Największe zmiany pozycji w badanym okresie wystąpiły wśród tych jednostek, które lokowały się w centralnej części skali (głównie typy 2 5). Relatywnie najmniejsze zmiany pozycji występowały wśród gmin słabo rozwiniętych (z dominacją rolnictwa tradycyjnego typ 1). Rysunek 6. pokazuje, że pozycje gmin się zmieniały, zarówno poprawiały, jak i pogarszały, w tym następowały zmiany nawet o jedną pozycję. Jednak odczytanie lokalizacji geograficznej poszczególnych jednostek jest utrudnione, stąd na mapie (rys. 7.) dokonano uogólnienia i zaznaczono zmiany większe niż +/-50 pozycji (próg określony według przyjętego algorytmu szerzej o metodzie w rozdziale III pełnej wersji raportu MROW 2016 [Rosner, Stanny 2016]). Dodatkowo podzielono zbiór gmin poprawiających swoją pozycję na dwa podzbiory: dynamiki ponadprzeciętnej i dynamicznego rozwoju. Analogicznie, gminy pogarszające relatywną MROW 2016 Rysunek 7. Zmiany pozycji gmin na skali poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

19 pozycję podzielono na rozwijające się z dynamiką poniżej przeciętnej i relatywnie wolnego rozwoju. Powstaje pytanie, czym charakteryzują się gminy rozwijające się w tempie ponadprzeciętnym, a czym te, których rozwój jest relatywnie wolny (poniżej przeciętnego). Czy jest to zależne od ich renty położenia, czy struktury gospodarczej, struktury społecznej, struktury agrarnej, czy od innych jeszcze czynników? Na tym etapie badań, po analizie wyników przedstawionych w MROW 2014 i MROW 2016, można zauważyć następujące prawidłowości: 1. Nie uległy zmianie relatywne pozycje większości gmin położonych w sąsiedztwie największych ośrodków miejskich, takich jak: Warszawa, Kraków, Poznań, Wrocław, Bydgoszcz, Gdańsk, tj. tych, które wykształciły już wyraźne i silne związki z otaczającymi je obszarami wiejskimi. 2. Na granicy regionów, gminy charakteryzujące się relatywnie słabą dynamiką rozwoju, często występują na przemian z tymi, których rozwój jest ponadprzeciętny. 3. Wprawdzie położenie peryferyjne w regionie bardzo często łączy się z relatywnie niskim poziomem rozwoju, to nie musi pociągać za sobą niskiej jego dynamiki. Można natomiast oczekiwać wzrostu zróżnicowania poziomu rozwoju gmin położonych na obszarach peryferyjnych. Dzieje się tak dlatego, że niektórymi z nich zarządzają na tyle aktywne władze lokalne, że potrafią korzystać z możliwości, jakie dają gminom fundusze unijne, a inne mają duże trudności z uzyskaniem (a bywa, że i z wykorzystaniem) środków pozabudżetowych na inwestycje. Rysunek 8. Struktura gmin według tempa rozwoju społeczno-gospodarczego w poszczególnych województwach Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

20 Przyglądając się strukturze gmin według tempa rozwoju społeczno-gospodarczego w okresie objętym badaniami, co ilustruje rysunek 8., zauważamy, że w każdym województwie występują gminy, które poprawiły i te, które utraciły relatywną pozycję na skali poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego. Województwa z największym odsetkiem gmin o rozwoju dynamicznym to kujawsko-pomorskie i wielkopolskie. Na drugim biegunie (województw o największym udziale gmin wolno rozwijających się) lokują się łódzkie i świętokrzyskie. Najmniejszy udział gmin o dynamice przeciętnej mają województwa objęte Programem Operacyjnym Polska Wschodnia szczególnie podkarpackie, warmińsko-mazurskie i podlaskie (blisko 1/3 gmin ma rozwój ponadprzeciętny i tyle samo poniżej przeciętnego). Dynamika poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego jest wypadkową pomiaru jedenastu składowych. Zasadne jest więc poszukanie odpowiedzi na pytanie, które czynniki (składowe) odpowiedzialne są w większym, a które w mniejszym stopniu za zmiany na skali poziomu rozwoju? Analiza tych czynników ograniczona została do jedenastu składowych wykorzystanych w projekcie. Określając wpływ poszczególnych składowych na dynamikę rozwoju społeczno-gospodarczego gmin (metodą opisaną w pełnej wersji raportu MROW 2016 w rozdziale III [Rosner, Stanny 2016]), oznaczono takie składowe, jakie podlegają bardzo powolnym zmianom, wykazują dużą odporność nawet na próby sterowania nimi za pomocą bodźców politycznych. W szczególności dużą inercją charakteryzują się struktury agrarne gospodarstw indywidualnych, a w tym struktura obszarowa. Bardzo powolne zmiany występują w procesie dezagraryzacji lokalnej gospodarki, mimo dużych różnic pod tym względem obserwowanych na poziomie województw. Odwrotnie relatywnie duże zróżnicowanie tempa zmian nastąpiło w przypadku takich składowych, jak: problematyka edukacyjna, demograficzna oraz stopień zrównoważenia rynku pracy, co oznacza, że ich wpływ na kształtujący się nowy rozkład przestrzenny był bardzo ważny. Oczywiście okres dwóch lat nie wystarcza, aby rozstrzygnąć, czy jest to trend długotrwały, kształtujący nowe rozkłady przestrzenne, czy też krótkookresowe tendencje związane z wystąpieniem doraźnych bodźców. Jednak analiza sygnalizuje, że w ramach tych składowych dokonują się procesy, które mogą modyfikować znane z wcześniejszych badań rozkłady przestrzenne poziomu rozwoju. 18

21 Profile dynamiki rozwoju zróżnicowanie udziału składowych w rozwoju społeczno-gospodarczym Rozwój społeczno-gospodarczy w układzie lokalnym może dokonywać się na różne sposoby. Z reguły są one związane ze specyfiką lokalnych uwarunkowań, co oznacza, że nie istnieje jedna ścieżka rozwoju, po której kroczą wszystkie gminy. Nasuwa to wiele pytań, na niektóre z nich próbowano odpowiedzieć w omawianym projekcie. W szczególności interesujące wydały się dwa z nich: 1) czy istnieją jakieś typowe ścieżki (profile) rozwoju wybierane przez gminy, 2) od czego, od jakich cech gminy zależy profil rozwoju? W tym celu przeprowadzono procedurę statystyczną grupowania gmin w zbiory o podobnej dynamice składowych rozwoju. Zastosowana metoda umożliwiła wyodrębnienie czterech różnych profili dynamiki rozwoju obszarów wiejskich w Polsce, które można zinterpretować w następujący sposób: Profil 1. (skupiający 28% gmin, w których zamieszkuje 25% ludności) ponadprzeciętna dynamika rozwoju składowych społeczno-gospodarczych z wyjątkiem aktywności społecznej i elementów wyposażenia infrastrukturalnego; Profil 2. (skupiający 27% gmin, w których zamieszkuje 30% ludności) relatywnie wolna dynamika przemian w sektorze pozarolniczym, poprawa dostępności przestrzennej i aktywności społecznej; Profil 3. (skupiający 25% gmin, w których zamieszkuje 24% ludności) brak równowagi na rynku pracy, niekorzystne zmiany demograficzne, poprawa w zakresie edukacji; Profil 4. (skupiający 20% gmin, w których zamieszkuje 21% ludności) względnie powolna dezagraryzacja gospodarki lokalnej, przy jednoczesnym równoważeniu rynku pracy i poprawie warunków mieszkaniowych, ale niskiej zdolności gmin do kreowania dochodów. Wyniki tej analizy zostały przedstawione na mapie uwidoczniającej rozkład przestrzenny gmin według profili dynamiki rozwoju społeczno-gospodarczego (rys. 9.). Znakomita część gmin zaliczonych do rozwijających się według wzorca określonego jako profil 4 (czerwony) zlokalizowana jest w Polsce południowo-wschodniej, na wschód od linii łączącej Suwałki i Opole. Na zachód od tej umownej linii gminy profilu 4 pojawiają się na mapie rzadko, przy czym nigdzie nie tworzą większych skupień. Największe skupisko tego rodzaju gmin występuje w Polsce południowo-wschodniej, na terenach dawnej Galicji, a więc w rejonie silnie rozdrobnionego rolnictwa wielodochodowego, a także na tzw. ścianie wschodniej, zwłaszcza jej północnej części rejonie silnie depopulacyjnym. Gminy rozwijające się według profilu 1 (żółty) dominują w północno-zachodniej części kraju, na zachód od wspomnianej linii Suwałki Opole, jednak poza obszarami podmiejskimi. Jest ich relatywnie bardzo mało w Polsce południowo-wschodniej, gdzie rozproszone są nierównomiernie (mozaikowo). 19

22 Rysunek 9. Rozkład przestrzenny gmin według profilu dynamiki rozwoju społeczno- -gospodarczego Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW Profile rozwoju 2 (zielony) i 3 (granatowy) pojawiają się na terenie całego kraju i nie wykazują jednoznacznie większej częstotliwości występowania na obszarach o określonej specyfice. Interpretacja ich charakterystyki strukturalnej prowadzi do wniosku, że model wielofunkcyjnej gospodarki lokalnej jest atrakcyjny niezależnie od ukształtowanych wcześniej struktur gospodarczych i społecznych. Autorzy zbadali także, jakie są proporcje występowania wymienionych czterech profili dynamiki rozwoju w układzie wojewódzkim. Prawidłowością jest, że w miarę zmniej- 20

23 szania się w regionie udziału gmin o profilu 1 rozwoju wzrasta udział gmin o profilu 4. Stwarza to wrażenie, że profile te (1 i 4) stanowią konkurencyjne względem siebie kierunki rozwoju układu lokalnego. Na początku szeregu znalazły się województwa Polski zachodniej, na końcu wschodniej (rys. 10.). Objaśnienie kolorów: profil 1 relatywnie ponadprzeciętna dynamika rozwoju składowych społeczno-gospodarczych z wyjątkiem aktywności społecznej i elementów wyposażenia infrastrukturalnego; profil 2 relatywnie wolna dynamika przemian w sektorze pozarolniczym, poprawa dostępności przestrzennej i aktywności społecznej; profil 3 brak równowagi na rynku pracy, niekorzystne zmiany demograficzne, poprawa w zakresie edukacji; profil 4 względnie powolna dezagraryzacja gospodarki lokalnej, przy jednoczesnym równoważeniu rynku pracy i poprawie warunków mieszkaniowych, ale niskiej zdolności gmin do kreowania dochodów. Rysunek 10. Profile dynamiki rozwoju według województw Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW Uzyskane wyniki pokazują również wyraźną zależność między typem strukturalnym gminy a wybranymi profilami rozwoju. Blisko 80% gmin podmiejskich/aglomeracyjnych typu 6 i 7 (według typologii obszarów wiejskich) realizuje profil rozwoju 2 (zielony) lub 3 (granatowy). Zaś profil 1 (żółty) objął ponad połowę gmin typu 2, tj. z dominacją rolnictwa wielkoobszarowego (tzw. gmin popegeerowskich). Odwrotnie, ponad połowa gmin zaliczona do typu rozdrobnionego rolnictwa i wielodochodowych gospodarstw domowych typu 4 reprezentuje profil 4 (czerwony) rozwoju. Wprawdzie analizowany materiał pochodzi tylko z dwóch badań MROW 2014 i MROW 2016, to zastosowane w badaniu metody analizy i uzyskane dzięki nim wyniki mimo wszystkich ograniczeń prowadzą do rozpoznania i udokumentowania dokonujących się zmian. Nadal potrzebna jest jednak odpowiedź na dalsze pytanie: w jakim stopniu opisane profile dynamiki rozwoju oznaczają specjalizację gmin w kierunkach wyznaczanych przez posiadane zasoby i ich strukturę i czy służą wyrównywaniu lokalnych deficytów? 21

24 Stopień dezagraryzacji gospodarki lokalnej MROW 2016 Rysunek 11. Syntetyczna miara dezagraryzacji gospodarki lokalnej Źródło: opracowanie własne MROW Przez dezagraryzację rozumie się w tym projekcie wzrost znaczenia pozarolniczych źródeł utrzymania mieszkańców obszarów wiejskich, a więc odchodzenie od dominacji funkcji rolniczej w strukturze gospodarczej. Dwa czynniki decydują o przestrzennym zróżnicowaniu stopnia dezagraryzacji lokalnych struktur gospodarczych: położenie względem dużego lub średniej wielkości miasta oraz czynnik historyczny, związany z okresem rozbiorów. Te same dwa czynniki obserwowane były w I etapie realizacji projektu i omówione w publikacji zawierającej jego rezultaty. Rozkład przestrzenny poziomu dezagraryzacji obszarów wiejskich w kraju jest bardzo zróżnicowany i w badanym okresie uległ niewielkim zmianom. Szczególnie bardzo niska dynamika dezagraryzacji, wskazująca na powolny rozwój, wystąpiła w gminach województw podkarpackiego i świętokrzyskiego. Relatywnie dynamiczny proces dezagraryzacji zaobserwowano w gminach województw wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego, w których jej poziom już wcześniej był stosunkowo wysoki. 22

25 Korzystne zmiany obserwuje się w rejonach występowania rolnictwa wielkoobszarowego, głównie na terenach, gdzie przeprowadzono restrukturyzację rolnictwa państwowego (typ 2 według typologii obszarów wiejskich) oraz w rejonie relatywnie zaawansowanych przemian w kierunku wielofunkcyjności, przede wszystkim w Wielkopolsce i na Dolnym Śląsku (typ 5). Gminy tych typów osiągają inny poziom zaawansowania procesów dezagraryzacji, typu 2 niższy, a typu 5 wyższy, ale w obu obserwuje się tendencję do rozwoju w tempie wyższym od przeciętnego w całym kraju. Dynamika dezagraryzacji gospodarki lokalnej jest zróżnicowana pod względem regionalnym. Większość gmin o wysokiej i bardzo wysokiej dynamice przemian występuje w Polsce północno-zachodniej. Natomiast większość gmin o powolnym przebiegu tego procesu w Polsce południowo-wschodniej. Granica między tymi wielkimi obszarami przebiega na linii łączącej Suwałki z Opolem. MROW 2016 Rysunek 12. Zmiany pozycji gmin na skali dezagraryzacji gospodarki lokalnej Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

26 Problematyka demograficzna MROW 2016 Rysunek 13. Syntetyczna miara oceny sytuacji demograficznej Źródło: opracowanie własne MROW Przemiany demograficzne są wskaźnikiem wielu ważnych procesów społecznych i gospodarczych trudnych do bezpośredniego zbadania. Najbardziej niekorzystne struktury ludnościowe ukształtowały się w rejonie wschodnim i centralnym kraju, poza obszarami położonymi w sąsiedztwie ośrodków regionalnych. Są to tereny, z których migrują mieszkańcy, charakteryzujące się wysokim udziałem osób w wieku poprodukcyjnym, relatywnym niedostatkiem młodych kobiet oraz stosunkowo niewielką liczbą dzieci. Są to również obszary wypłukane z osób dobrze wykształconych, przedsiębiorczych (w rozumieniu względnie łatwego podejmowania decyzji życiowych, także obarczonych ryzykiem), mających aspiracje poprawy warunków życia. Są to jednocześnie obszary dominacji w strukturze gospodarczej funkcji rolniczej, przy czym rolnictwo to ma charakter rodzinny. Większość z nich charakteryzuje się zmniejszającym się zaludnieniem i określane są jako depopulacyjne. Najkorzystniejsze struktury ludnościowe występują wokół dużych ośrodków miejskich, ale również w południowej części woj. małopolskiego oraz w województwach wielkopolskim i pomorskim. Większość wymienionych subregionów o korzystnych strukturach demograficznych to obszary długotrwałego napływu migracyjnego, często też obszary atrakcyjne pod względem środowiska naturalnego i występowania warunków dla rozwoju funkcji turystycznej, a także wielofunkcyjnie rozwinięte gospodarczo. 24

27 Wysoka dynamika w porównaniu do pozostałych dziesięciu składowych poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego wskazuje na pogłębianie się zróżnicowań demograficznych. Jest to powiązane w znacznym stopniu z migracjami ludności. Jeśli potraktować zmiany dokonujące się w strukturach demograficznych jako wskaźnik głębszych zmian gospodarczych, to poprawa sytuacji demograficznej gmin popegeerowskich (rolnictwa wielkoobszarowego, a według typologii obszarów wiejskich typu 2) może wskazywać, że na obszarach tych utrwalają się nowe, korzystne struktury związane z gospodarką rynkową. Stałe pogarszanie się sytuacji demograficznej w gminach z przewagą funkcji rolniczej w strukturze lokalnej gospodarki (typu 1 i 3), może oznaczać, że niekorzystne demograficznie zjawiska obserwowane w gminach peryferyjnych powoli obejmują również pozostałe gminy z dominacją rolnictwa rodzinnego. Dynamika procesów demograficznych potwierdza kształtowanie się nowego układu przestrzennego dwóch rejonów: północno-zachodniego i południowo-wschodniego. Tak jak w przypadku dezagraryzacji, granicę między tymi dwiema częściami kraju tworzy linia Suwałki Opole. Niemal wszystkie gminy znacznie poprawiające sytuację pod względem procesów demograficznych znajdują się po zachodniej stronie tej granicy. W gminach poniżej tej granicy (poza obszarami podmiejskimi) problemy demograficzne narastają. MROW 2016 Rysunek 14. Zmiany pozycji gmin na skali charakteryzującej sytuację demograficzną Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

28 Zrównoważenie rynku pracy MROW 2016 Rysunek 15. Syntetyczna miara zrównoważenia lokalnego rynku pracy Źródło: opracowanie własne MROW Na wsi można wyróżnić dwie grupy ludności: 1) powiązaną z gospodarstwem rolnym, tzn. ludność rolniczą, i 2) nieposiadającą gospodarstwa rolnego, tzn. ludność bezrolną. Bezrobocie w formie jawnej występuje głównie wśród ludności bezrolnej, w gospodarstwach domowych rolników znacznie większą rolę odgrywa bezrobocie w formie ukrytej (przerosty zatrudnienia rolniczego, inaczej przeludnienie agrarne). Relatywnie najkorzystniejsza sytuacja w zakresie rynku pracy występuje w Wielkopolsce, a więc w regionie o zaawansowanym wielofunkcyjnym rozwoju gospodarki lokalnej. Ale również względnie korzystna sytuacja dotyczy części woj. podlaskiego, charakteryzującej się długotrwałym odpływem migracyjnym młodzieży, wysokimi wskaźnikami starości demograficznej oraz niską gęstością zaludnienia. Prowadzi to do wniosku, że korzystna sytuacja na rynku pracy występuje zarówno wówczas, gdy lokalna struktura gospodarcza daje mieszkańcom możliwość pracy poza rolnictwem, jak i wówczas, gdy procesy demograficzne (zwłaszcza migracje) prowadzą do zmniejszenia lokalnej podaży pracy. O ile jednak w pierwszym przypadku następuje rozwój gospodarki lokalnej, to w drugim, choć doraźnie prowadzi również do względnej równowagi, to jednak konserwuje tradycyjne struktury gospodarcze i pośrednio sprzyja stagnacji gospodarczej. Przeciętne tempo zmian pozycji gmin na skali charakteryzującej stopień zrównoważenia lokalnego rynku pracy należy ocenić jako wysokie (porównując dynamikę innych składowych poziomu rozwoju). Jego analiza pozwala na sformułowanie pewnych spostrzeżeń: 1) relatywnie najmniejsze zmiany, zarówno korzystne, jak i niekorzystne, wystąpiły w sąsiedztwie głównych ośrodków miejskich, zwłaszcza wokół Warszawy, Poznania, Gdańska i Wrocławia, a więc w strefach podmiejskich ukształtowanych już i raczej rozległych; 26

29 2) zaraz za strefą stabilnego rozwoju, obejmującą z reguły dwa pierścienie gmin, zarysowuje się kolejny, o zróżnicowanej dynamice rozwoju (częściej poniżej przeciętnej). Potwierdza to niestabilność sytuacji na lokalnym rynku pracy za strefą oddziaływania aglomeracji; 3) gminy obszarów popegeerowskich (Pomorza Środkowego oraz Warmii) zostały w znacznej części sklasyfikowane w przedziale przeciętnej dynamiki rozwoju. Występuje to przy bardzo niekorzystnej ocenie stopnia zrównoważenia rynku pracy w gminie, co może wskazywać na to, że problemy rynku pracy tych terenów nie zostały jeszcze rozwiązane; 4) lokalne rynki pracy nie są rozległe przestrzennie; w sąsiedztwie rozwijających się występują takie, które się nie rozwijają. Zasięg przestrzenny zmian jest więc bardzo niewielki, często ogranicza się do pojedynczych gmin. Może to mieć związek z regresem dostępności komunikacji publicznej między wsiami. Interpretacja zaobserwowanych tendencji nie jest prosta, bo badany okres jest krótki i zmiany mogą być w znacznym stopniu przypadkowe lub pozorne. Gdyby jednak uznać, że oznaczają one rzeczywiste procesy, można przyjąć co najmniej trzy niewykluczające się interpretacje. Jedna wskazywałaby na wzrost roli rolnictwa rodzinnego i jego rosnące znaczenie w dostarczaniu zatrudnienia dla ludności wiejskiej w strefach peryferyjnych województw, druga na wzrost socjalnych funkcji tego sektora rolnictwa i związanej z tym buforowej roli zatrudnienia rolniczego. Drugą interpretację wzmacnia obserwacja przewagi niekorzystnych zmian w gminach typu 6, w których znaczenie rolnictwa, choć zostało wyparte przez ekspansję miejskich funkcji, nadal jest ostoją dla części względnie mniej mobilnej zawodowo ludności. Trzecia wskazywałaby na przyspieszenie rozwoju funkcji pozarolniczych na obszarach o tradycjach dywersyfikacji źródeł utrzymania, ale przy jednoczesnym silnym przywiązaniu do gospodarstwa rolnego. MROW 2016 Rysunek 16. Zmiany pozycji gmin na skali charakteryzującej stopień zrównoważenia rynku pracy Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

30 Warunki mieszkaniowe MROW 2016 Rysunek 17. Syntetyczna miara oceny w zakresie warunków mieszkaniowych Źródło: opracowanie własne MROW Warunki mieszkaniowe włączone zostały jako oddzielna składowa poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego z trzech powodów. Pierwszym z nich jest odczucie, że wśród analizowanych czynników brak takiego, jaki bezpośrednio wiąże się z pojęciem jakości życia. Co prawda pewne aspekty jakości życia zostały wcześniej uwzględnione, ale dalece nie wszystkie. Po drugie w polskich warunkach mieszkanie ma szczególną wartość, co wiąże się z ich niedostatkiem, ich bardzo wysoką (w relacji do dochodów ludności) ceną oraz niskim standardem technicznym w znacznej części wsi. Po trzecie wyposażenie mieszkań w gminie w infrastrukturę techniczną oznacza jej dostępność również dla gospodarstw rolnych i podmiotów gospodarczych pozarolniczych. Rozkład przestrzenny oceny warunków mieszkaniowych w Polsce wykazuje, że jest ona korzystniejsza na zachodzie niż na wschodzie. Bardzo korzystne wartości występują wokół dużych i średnich miast, a im bliżej granic międzywojewódzkich, tym względna ocena tych warunków maleje. Ponadprzeciętną ocenę mają także obszary turystyczne, gdzie do zasobów mieszkaniowych zalicza się powierzchnię przystosowaną i wykorzystywaną do celów turystycznych i/lub usługowych. Ponad 90% wszystkich gmin z bardzo niską oceną warunków mieszkaniowych zlokalizowanych jest w pięciu województwach położonych na obszarze Polski centralnej i wschodniej. Najmniej korzystną ocenę mają gminy województw podlaskiego i lubelskiego. 28

31 W województwach o najkorzystniejszej charakterystyce tej składowej (wielkopolskim, opolskim i śląskim) odnotowano przeciętną dynamikę zmian. Interesujący jest przypadek woj. śląskiego, gdzie północna jego część o relatywnie najsłabszej ocenie warunków mieszkaniowych niemal w każdej gminie odnotowała poprawę sytuacji. Rozkład przestrzenny zmian warunków mieszkaniowych wskazuje na linię podziału obszarów wiejskich w Polsce, biegnącą z północnego wschodu na południowy zachód to wspomniana wcześniej linia Suwałki Opole. Nad tą linią podziału (tj. w kierunku północno-zachodnim) dominują gminy, których przemiany w zakresie wyposażenia infrastrukturalnego mieszkań na wsi były relatywnie wolne (lub ich w ogóle nie było). Pod nią koncentrują się w znacznych skupiskach gminy, które wykazały się co najmniej ponadprzeciętnym tempem korzystnych przemian. Jest to efekt uwarunkowań historycznych, które spowodowały, że w Polsce północno-zachodniej wyższy standard techniczy budynków wiejskich nie wymagał wymiany starej zabudowy na nową. Obszary o relatywnie gorszych warunkach mieszkaniowych charakteryzują się wyższą dynamiką poprawy (tereny przynależne przed I wojną światową do Kongresówki i Galicji), a obszary o korzystniejszej charakterystyce pod tym względem dynamiką mniejszą (rejon zabudowy poniemieckiej z okresu przedwojennego i z okresu rozbiorów). Oznacza to tendencję powolnego wyrównywania się standardu mieszkań w obu częściach kraju, jednak w dalszym ciągu dystans między obszarami jest znaczny, a poakcesyjny proces wzrostu spójności terytorialnej pod tym względem należy ocenić jako wolny. MROW 2016 Rysunek 18. Zmiany pozycji gmin na skali oceny warunków mieszkaniowych Źródło: opracowanie własne MROW 2014 i MROW

32 Co decyduje o rozwoju? Rozwój społeczno-gospodarczy może być rozumiany w różny sposób, zależnie od tego, na jakie jego cechy położony jest nacisk. W badaniach z zakresu nauk społecznych jako czynniki rozwoju można uwzględniać m.in. poczucie sprawstwa, alienację władzy, poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego i fizycznego, istnienie lub brak postaw mieszkańców sprzyjających współpracy przy podejmowaniu wspólnych inicjatyw i uczestnictwie w sprawowaniu władzy na szczeblu lokalnym. Zestaw przyjętych determinant rozwoju ma oczywisty wpływ na konotację pojęcia rozwój przyjętego w badaniu. W MROW, dobierając zbiór czynników składających się na pojęcie rozwój, szczególną uwagę zwracano na proporcje składowych gospodarczych i społecznych oraz na możliwie szerokie uwzględnienie za pomocą wskaźników empirycznych, różnych aspektów badanej rzeczywistości. Pewną trudność stanowiło odróżnienie zakresu pojęć: poziom rozwoju i jakość życia. W wyniku przeprowadzonych dyskusji zrezygnowano z takich składowych pojęcia, jakie w niewielkim stopniu decydowały o poziomie rozwoju, choć były niezwykle ważne dla jakości życia, np. problem poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego i fizycznego czy wolności osobistej. Czynniki te mają niewątpliwy wpływ na jakość życia, ale dyskusyjny dla poziomu rozwoju społeczno- -gospodarczego. Z badań wynika, że poszczególne cechy wchodzące w skład społeczno-gospodarczej charakterystyki gminy występują w konfiguracji z innymi. Na przykład rozdrobniona struktura agrarna często współistnieje z dużą wielkością wsi (liczbą mieszkańców) i względnie małym udziałem rolnictwa w strukturze źródeł utrzymania ludności. Na ogół zmiana jednej z tych cech pociąga za sobą zmiany także w pozostałych. Jak już pisaliśmy w poprzedniej części, najogólniejszą i zarazem najważniejszą zmianą tego rodzaju jest dezagraryzacja struktury gospodarczej na wsi, a więc zmniejszanie się w niej udziału rolnictwa. Wiąże się to ze zmianą struktury zawodowej, zatrudnienia, poprawą poziomu wykształcenia i innych cech. W jedenastu elementach składowych, badanych w projekcie MROW w celu oceny rozwoju gmin, należy zwrócić uwagę na te, które podlegają bardzo powolnym zmianom, wykazują dużą trwałość, nawet mimo prób sterowania nimi z pomocą instrumentów politycznych. Taką inercją charakteryzują się struktury agrarne gospodarstw indywidualnych. W większości regionów zmieniły się one niewiele, mimo licznych reform, także tych przeprowadzonych przed II wojną światową i w czasach PRL. Do dziś rozdrobnienie agrarne dawnej Galicji oraz specyfika struktury gospodarstw wielkopolskich sięgają korzeniami połowy XIX wieku. Zmiany, takie jak dezagraryzacja gospodarki wiejskiej, są przede wszystkim wynikiem rozwoju sektorów pozarolniczych oraz procesów demograficznych, a nie zmian w rolnictwie. W przeprowadzonym badaniu MROW 2016 porównano zmiany wszystkich jedenastu składowych rozwoju społeczno-gospodarczego gmin. Jak już wspomniano, analiza dotyczyła krótkiego okresu, a zatem przedstawione wnioski trzeba traktować ostrożnie; wymagają one potwierdzenia w następnych badaniach. Uwzględniając to założenie, możemy jednak stwierdzić, które składowe rozwoju gmin charakteryzowały się większą dynamiką, a które mniejszą. Największą dynamikę wykazywały następujące składowe: demograficzna, edukacyjna i związana z rynkiem pracy (omówiono je powyżej). Pośrednio wskazuje to na bardzo duże znaczenie procesów migracyjnych (zarówno wewnętrznych, jak i zagranicznych) dla badanej problematyki. 30

33 Dyskusja Dwa zrealizowane etapy MROW dają cenny materiał poznawczy, który powinien być wykorzystany w debacie i formułowaniu wniosków dotyczących perspektyw rozwoju obszarów wiejskich. W ostatnim ćwierćwieczu, a szczególnie po wejściu do Unii Europejskiej, na polskiej wsi obserwujemy zmiany o skali nieznanej w dotychczasowej historii. Jest to rezultat reform przeprowadzanych od początku transformacji ustrojowej, wprowadzenia zasad wolnorynkowych w rolnictwie, przemyśle żywnościowym i handlu, inwestycji, otwarcia dla naszych produktów wielkiego rynku UE, wzrostu eksportu artykułów rolno-spożywczych i w konsekwencji poprawy dochodów i poziomu życia na wsi. Nie można też pominąć wsparcia finansowego zarówno poszczególnych rolników (płatności bezpośrednie), jak i samorządów lokalnych, którego efektem były inwestycje w konkretnych gospodarstwach, jak również na wsi. Chodzi o projekty, których beneficjentami byli rolnicy, przedsiębiorczość okołorolnicza, a w konsekwencji przede wszystkim wieś. Odbywało się to wszystko przy relatywnie niskiej produktywności naszego rolnictwa, nadmiernym w nim zatrudnieniu, złej i zmieniającej się bardzo powoli strukturze agrarnej oraz istnieniu obszarów opóźnionych w rozwoju z niejasnymi perspektywami na przyszłość. Wielką rolę w procesie rozwoju ma odgrywać polityka spójności. Spójność, definiowana jako proces przezwyciężania zapóźnień rozwojowych, zmniejszania zróżnicowania regionalnego, wyrównywania szans, w szczególnie dużym stopniu dotyczy obszarów wiejskich, gdzie istnieje znacząca rozbieżność poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego. Spójność jest celem, albo inaczej mówiąc procesem prowadzącym do korzystnych zmian. Na obszarach wiejskich wspierają je liczne programy pomocy finansowej. Należy podkreślić, że Polska jest największym beneficjentem Europejskiej Polityki Spójności (EPS) wśród krajów UE w perspektywie finansowej na lata Skorzystanie z tych programów wymaga jednak współfinansowania z funduszy krajowych, co dla budżetów gminnych może być nieraz barierą trudną do pokonania. Istotnym problemem dla oceny polityki spójności jest także możliwość pomiaru skutków realizacji programów na tak różnych strukturalnie obszarach wiejskich. Niezależnie od tego, obecna edycja tej polityki może mieć wielki wpływ na ich przyszłość. Polska nadal, po 10 latach realizacji EPS, pozostaje w grupie najuboższych krajów UE. W tym do najbiedniejszych należą nasze regiony wschodnie. Obecna perspektywa finansowa jest, być może, ostatnią, kiedy możemy korzystać z tak hojnej pomocy Unii Europejskiej. Tym bardziej celowa wydaje się debata o horyzontalnej koordynacji polityk dotyczących obszarów wiejskich rozwoju rolnictwa (PROW), Europejskiej Polityki Spójności (EPS), krajowej polityki regionalnej i innych. W ciągu minionych lat odbyło się na ten temat wiele debat w środowiskach zawodowych, naukowych i politycznych, ogłoszono wiele programów i podjęto liczne decyzje. Mimo to wiele kluczowych kwestii pozostaje nierozwiązanych, a nawet nie udało się uzyskać konsensusu zainteresowanych stron. Lista takich spraw jest długa poczynając od wprowadzenia regulacji prawnych dopuszczających ingerencję organów państwa np. w obrót ziemią rolniczą, co opóźnia przemiany agrarne, a kończąc na kwestii ubezpieczeń rolników i ich rodzin (w tym KRUS), objęcia rolnictwa powszechnym systemem podatkowym itp. W dyskusji (i w jej następstwie w programach działania) należałoby podjąć także wiele innych spraw o dużym znaczeniu dla życia mieszkańców wsi i działalności gmin. Na przykład takich, jak utrzymanie (rozwijanie) infrastruktury na terenach depopulacyjnych, ułatwianie mieszkańcom wsi dostępu do 31

34 usług publicznych, tworzenie na obszarach wiejskich miejsc pracy poza rolnictwem. Co należałoby zrobić, aby nie kończyło się na formułowaniu słusznych wniosków? Jak wynika z wieloletnich doświadczeń, największą trudnością jest zdefiniowanie podstawowych problemów i znalezienie sposobu ich rozwiązywania przez różne siły polityczne mające rozbieżne interesy i wizje. Dyskusja na ten temat jest nadal potrzebna projekt MROW dostarcza udokumentowanych, merytorycznych przesłanek, które mogą być w niej wykorzystywane. Diagnoza wynikająca z tych badań oparta jest na kryteriach naukowych, rzetelnej metodologii i nie jest uwikłana w rozważania ideologiczne. Dlatego też nie są formułowane propozycje konkretnych rozwiązań wskazywanych problemów, lecz jedynie kwestie, które powinny stać się przedmiotem zainteresowania praktyków gospodarczych. W ostatnim rozdziale książki opisującej wyniki II etapu MROW 2016, wiele uwagi poświęcono rozważaniom kwestii długookresowego trendu, jakim jest proces dezagraryzacji lokalnych struktur gospodarczych. Jest ona bowiem konsekwencją faktu, że zapotrzebowanie rolnictwa na pracę maleje w efekcie zmian technologicznych i organizacyjnych. Jednocześnie wzrasta zapotrzebowanie na pracę w usługach i przemyśle. Jeszcze stosunkowo niedawno można było spotkać pogląd, że zmniejszanie się zapotrzebowania na pracę w rolnictwie jest dla rynku pracy neutralne, albo że generuje pewien wzrost zapotrzebowania na nią w pozostałych elementach gospodarki żywnościowej, w tym w sferze zaopatrzenia gospodarstw, usług dla nich, w sferze skupu i przetwórstwa, przygotowania do sprzedaży detalicznej itp. Okazuje się jednak, że po pierwsze, przyrost zatrudnienia w gospodarce żywnościowej poza gospodarstwami rolnymi jest znacznie niższy niż spadek zatrudnienia w gospodarstwach, po drugie przede wszystkim ujawnia się on poza wsią. Po trzecie wreszcie, spadek zatrudnienia rolniczego okazuje się miarą zwodniczą jest zależny od warunków na pozarolniczym rynku pracy oraz charakteru rolnictwa. Jeśli nie jest ono oparte na pracy najemnej, spadek zapotrzebowania na pracę jest w nim sumą ograniczenia zatrudnienia rolniczego oraz wzrostu ukrytego w nim bezrobocia. Jest to, jak widać, zagadnienie decydujące o przyszłej sytuacji społeczno-gospodarczej wsi. Zmniejszające się zapotrzebowanie na pracę w rolnictwie oraz rozwój pozarolniczych lokalnych rynków pracy to dwie składowe odgrywające szczególną rolę w rozważaniach dotyczących rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich. Decydują one o tym, jak duże zmiany i w jakim tempie są niezbędne dla zachowania osiągniętego poziomu zatrudnienia. Zależą od nich również procesy migracyjne (zarówno wewnętrzne, jak i zagraniczne), aspiracje edukacyjne itp. Ponieważ jednak pozarolnicze części gospodarki również podlegają rozwojowi, więc relacja tempa dezagraryzacji i rozwoju lokalnych rynków pracy odpowiada za utrzymywanie się dysparytetów (np. dochodowych) rolnictwa na akceptowalnym poziomie. Jeśli mówimy o dyskusji, do której inspiracją mogą stać się badania MROW, to ich autorzy proponują jeszcze kilka ważnych tematów. Nazwijmy je pytaniami o politykę rozwoju obszarów wiejskich. 1. Jakie mechanizmy polityk publicznych mogą być przydatne, a jakie są wykorzystywane do stymulowania procesu dezagraryzacji na obszarach wiejskich (i powiązanej z nim koncentracji w rolnictwie), biorąc pod uwagę zróżnicowanie przestrzenne struktury agrarnej, społecznej i demograficznej? Jakie tempo dezagraryzacji jest możliwe i nie prowadzi do napięć społecznych i gospodarczych między miastem i wsią? 2. Czy w warunkach zawężonej reprodukcji siły roboczej, należy oczekiwać przyspieszenia procesów koncentracji w rolnictwie kiedy i w jakim tempie; jakie 32

35 dodatkowe warunki powinny zaistnieć, aby wysysanie siły roboczej z rolnictwa przekładało się na jego zmiany strukturalne? 3. Oddzielny problem dotyczy zdefiniowania kierunku rozwoju obszarów wiejskich czy dominować powinna polityka tworzenia miejsc pracy na wsi czy przenoszenie nadwyżek pracy do miasta? Wreszcie, trzeba pytać o migracyjny czy bezmigracyjny rozwój obszarów wiejskich? W jakich regionach jakie proporcje powinny istnieć między tymi modelami? 4. Polska jest silnie zróżnicowana regionalnie pod względem poziomu i dynamiki rozwoju. W dłuższej perspektywie istniejące struktury społeczno-gospodarcze będą się przekształcały w różny sposób i w różnych kierunkach. Jednocześnie polityka spójności polega na wspieraniu działań prowadzących do wyrównania warunków ekonomicznych i społecznych w regionach. Czy akceptujemy istniejącą różnorodność i szukamy sposobu dążenia do spójności terytorialnej, społecznej i gospodarczej na obszarach wiejskich tak bardzo zróżnicowanych? Jak wówczas należy rozumieć pojęcie spójności? Jak je mierzyć? 5. W jaki sposób przeciwdziałać marginalizacji gospodarczej i społecznej gmin położonych peryferyjnie? Podsumowanie wniosków z badań Dotychczas w badaniach dokumentowane były dwa kryteria porządkujące przestrzenne rozkłady zjawisk społecznych i gospodarczych. Z badań wynika, że kryterium centrum peryferie (C P) oraz podział kraju na część wschodnią i zachodnią (W Z) odnoszą się specyficznie do opisu poziomu rozwoju, natomiast w znacznie mniejszym stopniu ujawnią się przy analizie dynamiki przemian społecznych i gospodarczych. Dynamika bowiem jest porządkowana przez oddzielne kryterium, które już pojawiło się przy wielu zmiennych i słabiej w przypadku miary syntetycznej rozwoju społeczno-gospodarczego. Porządek ten wyznacza linia dzieląca Polskę na dwie części: północno-zachodnią i południowo-wschodnią, przebiegająca w przybliżeniu od Suwałk do Opola. Występowanie tej linii wymaga jednak potwierdzenia w dalszych badaniach. Poza wnioskami ujętymi w syntezie, warto zwrócić uwagę na znaczenie składowych, silnie ważących jak wynika z badań na zarysowujące się trendy. 1. Przeprowadzona analiza zróżnicowania przestrzennego poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich potwierdza nie tylko polaryzację regionalną w Polsce, lecz także polaryzację wewnętrzną rozwoju poszczególnych regionów. 2. Proces dezagraryzacji, rozumiany jako postępujący wzrost znaczenia funkcji pozarolniczych w dostarczaniu mieszkańcom źródeł utrzymania, dokonuje się w tempie bardzo powolnym. Szczególnie bardzo niska dynamika dezagraryzacji, wskazująca na powolny rozwój, wystąpiła w gminach województw podkarpackiego i świętokrzyskiego. Relatywnie dynamiczny proces dezagraryzacji zaobserwowano w gminach województw wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego, w których jej poziom już wcześniej był stosunkowo wysoki. 3. Obserwujemy trwałość struktury sektora rolniczego, w konsekwencji utrzymuje się również bardzo niska dynamika restrukturyzacji rolnictwa (procesów koncentracji ziemi, pracy). 4. Wysoka dynamika sektora pozarolniczego obserwowana jest w regionach objętych Programem Operacyjnym Polska Wschodnia. Istnieje jednak obawa, że 33

36 efekt ten nie jest trwały, lecz związany z warunkami stwarzanymi przez ten program. Jest kwestią otwartą, jaka część powstałych w czasie realizacji programu podmiotów gospodarczych utrzyma się na rynku po jego zakończeniu. 5. Poprawa dostępności przestrzennej obszarów wiejskich dokonała się w Polsce centralnej, a znacznie słabsza jest w gminach Polski wschodniej (dynamika selektywna), gdzie potrzeby w tym zakresie są największe (brak efektu Programu Operacyjnego Polska Wschodnia). Brak też poprawy dostępności przestrzennej gmin na Pomorzu Środkowym. 6. Największe znaczenie dla dokonujących się przemian na wsi miały kwestie: demograficzne, edukacyjne i związane z rynkiem pracy. Pośrednio wskazuje to na bardzo duże znaczenie procesów migracyjnych (zarówno wewnętrznych, jak i zagranicznych) dla doraźnego rozwiązywania problemów rozwojowych. 7. Tempo i kierunek przemian ludnościowych informuje o pogłębianiu się zróżnicowań w natężeniu przestrzennym zjawisk demograficznych. W gminach Polski wschodniej (poza obszarami podmiejskimi) problemy demograficzne narastają, a gęstość zaludnienia maleje. Jest to wciąż powiązane z odpływem migracyjnym ludności i trudnościami z wytworzeniem popytu lokalnego na pozarolnicze miejsca pracy. 8. Korzystna sytuacja na rynku pracy występuje zarówno wówczas, gdy lokalna struktura gospodarcza daje mieszkańcom możliwość pracy poza rolnictwem (przykład Wielkopolski lub stref podaglomeracyjnych), jak i wówczas, gdy procesy demograficzne (zwłaszcza migracje) prowadzą do zmniejszenia lokalnej podaży pracy (przykład Podlasia). O ile jednak w pierwszym przypadku następuje rozwój gospodarki lokalnej, o tyle w drugim, choć doraźnie prowadzi również do względnej równowagi, to jednak konserwuje tradycyjne struktury gospodarcze i pośrednio sprzyja stagnacji gospodarczej. 9. Bardziej zamożne i spójne społeczności lokalne występują w sąsiedztwie dużych miast oraz na terenach o bardziej zaawansowanej wielofunkcyjnej gospodarce. Tego rodzaju gospodarka wytwarza rozwinięty lokalny rynek pracy, premiuje kompetencje uzyskiwane przez mieszkańców i stwarza im większe szanse realizacji i zaspokajania aspiracji. 10. Niski poziom aktywności społecznej odnotowuje się w gminach z dominacją rolnictwa w strukturze gospodarczej, zarówno rolnictwa rodzinnego (ściana wschodnia), jak i rolnictwa wielkoobszarowego (obszar postpegeerowski). Jednocześnie występuje tam niekorzystna dynamika przemian, co jednoznacznie potwierdza, że jest to obszar wymagający interwencji publicznej, wspomagającej budowę kapitału społecznego, który niezbędny jest do uruchomienia działalności na rzecz rozwoju lokalnego. 11. Obszary o relatywnie gorszych warunkach mieszkaniowych charakteryzują się wyższą dynamiką poprawy (tereny dawnej Kongresówki i Galicji), a obszary o korzystniejszej charakterystyce pod tym względem -- dynamiką mniejszą (rejon zabudowy poniemieckiej z okresu przedwojennego i z okresu rozbiorów). Oznacza to tendencję powolnego wyrównywania się standardu mieszkań w obu częściach kraju, jednak w dalszym ciągu dystans między obszarami jest znaczny, a poakcesyjny proces wzrostu spójności terytorialnej pod tym względem, choć postępuje, to należy ocenić jako wolny. Sposobów przystosowywania się gmin do warunków powstających w związku z procesem dezagraryzacji i rozwoju społeczno-gospodarczego, przy zmniejszającej się roli rolnictwa jako źródła utrzymania mieszkańców, jest bardzo wiele, prawdopodobnie tyle, ile gmin. Natomiast przeprowadzone badania ujawniają, że sposoby te można pogrupować w cztery zasadnicze profile dynamiki rozwoju. Dwa z nich pojawiały się z równą częstotliwością na terenie całego kraju, jeden charakterystyczny był dla Polski północno-zachodniej i jeden dla południowo-wschodniej. 34

37 Aneks Wykaz wskaźników empirycznych wykorzystanych w badaniu Charakteryzowana Instytucja Składowe Numer Wskaźniki empiryczne jednostka udostępniająca syntetyczne wskaźnika przestrzenna a dane b W1 Przeciętny czas potrzebny na dojazd do miasta wojewódzkiego według przynależności administracyjnej ankieta danej gminy W2 Przeciętny czas dojazdu do najbliżej położonego miasta powiatowego o znaczącej roli dla lokalnego rynku pracy ankieta W3 Odsetek sołectw w gminie skomunikowanych transportem publicznym (przystanek autobusowy lub ankieta kolejowy), z wyłączeniem transportu szkolnego W4 Odsetek sołectw, do których dochodzi droga o nawierzchni utwardzonej (asfaltowej) ankieta W5 Liczba zarejestrowanych samochodów osobowych ogółem na 100 mieszkańców CEPIK W6 Odsetek starych samochodów (wyprodukowanych przed 2000 r.) w ogólnej liczbie zarejestrowanych aut CEPIK W7 Odsetek podmiotów gospodarczych pozarolniczych w ogólnej liczbie podmiotów gospodarczych MF i ARiMR W8 Wpływ z podatku CIT i PIT do budżetu gminy przypadający na 1 zł wpływu z podatku rolnego GUS W9 Liczba świadczeniobiorców emerytur KRUS na 100 osób w wieku poprodukcyjnym W KRUS i BDL W10 Średni obszar gospodarstw (w ha) osób składających wnioski o płatności bezpośrednie ARiMR W11 Liczba działek na 100 ha ARiMR W12 Odsetek składających wnioski o płatności bezpośrednie w wieku do 40 lat w ogólnej liczbie wnioskodawców ARiMR W13 Liczba podmiotów zarejestrowanych w systemie REGON na 1000 osób w wieku produkcyjnym MF i GUS W14 Liczba podatników prowadzących działalność gospodarczą i rozliczających się podatkiem PIT oraz MF i GUS płatników CIT na 1000 mieszkańców 1. DOSTĘPNOŚĆ PRZESTRZENNA [DS] 2. STOPIEŃ DEZAGRARYZACJI GOSPODARKI LOKALNEJ [DA] 3. SEKTOR ROLNICZY [SR] 4. SEKTOR POZAROLNICZY [SPR] 5. LOKALNE FINANSE PUBLICZNE [F] 6. PROBLEMATYKA DEMOGRA- FICZNA [D] W15 W16 W17 W18 W19 W20 Odsetek podmiotów świadczących usługi publiczne w ogólnej liczbie podmiotów zarejestrowanych GUS w systemie REGON Udział procentowy dochodów własnych gminy w dochodach ogółem GUS Wartość wskaźnika G wykorzystywana przy wyliczaniu subwencji wyrównawczych MF Dochody budżetów gmin z podatku PIT i CIT na mieszkańca GUS Udział procentowy środków na finansowanie i współfinansowanie programów i projektów unijnych GUS w dochodach gminy Udział procentowy wydatków majątkowych w ogóle wydatków budżetu gminy W21 Odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym W GUS W22 Współczynnik feminizacji w wieku lata W GUS W23 Wskaźnik relacji dzieci starzy W GUS W24 Przyrost naturalny na 1000 mieszkańców W GUS GUS 35

38 W25 Odsetek bezrobotnych zarejestrowanych wśród ludności w wieku produkcyjnym MPiPS W26 Wskaźnik starości zasobów pracy W GUS W27 Wskaźnik atrakcyjności migracyjnej dla migracji wewnętrznych W GUS W28 Ubezpieczeni (płacący składki) w KRUS na 100 ha użytków rolnych W KRUS i ARiMR W29 Odsetek dzieci uczęszczających do przedszkola w grupie wieku 3 5 lat GUS W30 Współczynnik skolaryzacji brutto na poziomie szkoły podstawowej GUS W31 Średni wynik ze sprawdzianu końcowego w szkole podstawowej CKE W32 Średni wynik z testu gimnazjalnego część matematyczna, przyrodnicza, humanistyczna i j. polski CKE W33 Odsetek radnych z wykształceniem wyższym i średnim GUS W34 Frekwencja wyborcza w wyborach samorządowych (wójtów i burmistrzów) PKW W35 Frekwencja wyborcza w wyborach prezydenckich (I tura) PKW W36 Liczba organizacji pozarządowych na ludności BDL W37 Odsetek podatników PIT przekazujących 1% na organizacje pożytku publicznego W MF W38 Liczba wniosków o dofinansowanie projektów współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej MIR na lata na mieszkańców 7. STOPIEŃ ZRÓWNOWAŻENIA RYNKU PRACY [RP] 8. PROBLEMATYKA EDUKACYJNA [E] 9. AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA [AS] 10.ZAMOŻNOŚĆ I SPÓJNOŚĆ SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ [S] 11. ELEMENTY WARUNKÓW MIESZKANIOWYCH [WM] W39 Liczba wniosków o dofinansowanie projektów w ramach urzędy podejścia LEADER na lata złożonych za marszałkowskie pośrednictwem LGD na mieszkańców W40 Średni roczny dochód podatnika podatku PIT MF W41 Odsetek osób długotrwale bezrobotnych wśród ludności w wieku produkcyjnym MPiPS W42 Odsetek osób w rodzinach objętych systemem pomocy społecznej w ogóle ludności gminy MPiPS W43 Odsetek użytkowników stacjonarnego Internetu w liczbie mieszkań z potencjalnym dostępem do usługi W UKE W44 Średni wynik testu gimnazjalnego z języka obcego, nowożytnego CKE W45 Odsetek mieszkań wyposażonych w instalacje centralnego ogrzewania W GUS W46 Odsetek mieszkań zamieszkanych stale, wyposażonych w ustęp spłukiwany z odprowadzeniem do sieci W GUS kanalizacyjnej W47 Powierzchnia użytkowa mieszkań na jednego mieszkańca W GUS a wskaźnik wyliczony dla całych gmin (w przypadku gmin miejsko-wiejskich łącznie z miastem); W wskaźnik wyliczony dla gmin wiejskich i obszarów wiejskich gmin miejsko-wiejskich b GUS Główny Urzęd Statystyczny, CEPIK Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, OKE dziewięć okręgowych komisji egzaminacyjnych, PKW Państwowa Komisja Wyborcza, MF Ministerstwo Finansów, MPiPS Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (obecnie Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej), MIiR Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju (obecnie Ministerstwo Rozwoju), UKE Urząd Komunikacji Elektronicznej, 16 urzędów marszałkowskich, ankieta II Ankieta Gminna zrealizowana w 2173 urzędach gmin Źródło: Opracowanie własne zespołu realizującego projekt Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Objaśnienia kolorów: przestrzenność kwestie gospodarcze kwestie społeczne element jakości życia 36

39

40 Andrzej Rosner Monika Stanny Pełne wyniki badań II etapu wieloletniego projektu Monitoring rozwoju obszarów wiejskich, realizowanego w ramach Forum Inicjatyw Rozwojowych Fundacji Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej we współpracy z Instytutem Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, znajdą Państwo w publikacji autorstwa Andrzeja Rosnera i Moniki Stanny oraz na stronie internetowej: ISBN:

Jak zmienia się polska wieś? Co pokazują badania?

Jak zmienia się polska wieś? Co pokazują badania? https://www. Jak zmienia się polska wieś? Co pokazują badania? Autor: Beata Kozłowska Data: 14 października 2016 Jakie czynniki mają największy wpływ na to, jak zmienia się polska wieś? Naukowcy stwierdzili,

Bardziej szczegółowo

synteza.qxd 9/15/2016 6:24 AM Page 1 Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza

synteza.qxd 9/15/2016 6:24 AM Page 1 Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza synteza.qxd 9/15/2016 6:24 AM Page 1 Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap II Synteza synteza.qxd 9/15/2016 6:24 AM Page 2 synteza.qxd 9/15/2016 6:24 AM Page 3 SPIS TREŚCI Wprowadzenie........................................................

Bardziej szczegółowo

Mo ni to ring roz wo ju ob sza rów wiej skich. Etap III Syn te za

Mo ni to ring roz wo ju ob sza rów wiej skich. Etap III Syn te za Mo ni to ring roz wo ju ob sza rów wiej skich. Etap III Syn te za SPIS Tre ści Wpro wa dze nie 4 Ce le i metodologia pro jek tu MROW 5 Zróżnicowanie przestrzenne poziomu rozwoju obszarów wiejskich 9 Typologia

Bardziej szczegółowo

Ocena spójności terytorialnej pod względem infrastruktury technicznej obszarów wiejskich w porównaniu z miastami

Ocena spójności terytorialnej pod względem infrastruktury technicznej obszarów wiejskich w porównaniu z miastami Ocena spójności terytorialnej pod względem infrastruktury technicznej obszarów wiejskich w porównaniu z miastami dr hab. Danuta Kołodziejczyk Prof. IERiGŻ-PIB Konferencja IERiGŻ-PIB Strategie dla sektora

Bardziej szczegółowo

Wybrane zróżnicowania społeczno-gospodarcze i przestrzenne a inteligentny rozwój obszarów wiejskich

Wybrane zróżnicowania społeczno-gospodarcze i przestrzenne a inteligentny rozwój obszarów wiejskich Temat II: Polaryzacja społeczna a stabilność ekonomiczna w procesach rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich Zadanie 4203: Przemiany gospodarki wiejskiej a programowanie polityki wobec wsi i rolnictwa Wybrane

Bardziej szczegółowo

na podstawie opracowania źródłowego pt.:

na podstawie opracowania źródłowego pt.: INFORMACJA O DOCHODACH I WYDATKACH SEKTORA FINASÓW PUBLICZNYCH WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO W LATACH 2004-2011 ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM WYDATKÓW STRUKTURALNYCH na podstawie opracowania źródłowego

Bardziej szczegółowo

Tendencje i zróżnicowanie zatrudnienia w polskim rolnictwie według regionów i typów gospodarstw rolnych Tendencies and diversity of employment in

Tendencje i zróżnicowanie zatrudnienia w polskim rolnictwie według regionów i typów gospodarstw rolnych Tendencies and diversity of employment in Rolnictwo i obszary wiejskie Polski i Bułgarii we Wspólnej Polityce Rolnej 2014-2020 i po roku 2020 Tendencje i zróżnicowanie zatrudnienia w polskim rolnictwie według regionów i typów gospodarstw rolnych

Bardziej szczegółowo

Tab. 8.1. Zróżnicowanie podstawowych wskaźników rozwojowych w grupach miast w skali kraju i województw

Tab. 8.1. Zróżnicowanie podstawowych wskaźników rozwojowych w grupach miast w skali kraju i województw 8. Grażyna Korzeniak, Katarzyna Gorczyca, Policentryczność rozwoju systemu osadniczego z udziałem miast małych i średnich w kontekście procesów metropolizacji [w] Małe i średnie miasta w policentrycznym

Bardziej szczegółowo

Tomasz Wołek SEKCJA ANALIZ EKONOMICZNYCH POLITYKI ROLNEJ FAPA

Tomasz Wołek SEKCJA ANALIZ EKONOMICZNYCH POLITYKI ROLNEJ FAPA Tomasz Wołek SEKCJA ANALIZ EKONOMICZNYCH POLITYKI ROLNEJ FAPA Plan prezentacji 1. Pojęcie przedsiębiorczość 2. Dlaczego wsi potrzebne są firmy? 3. Bariery i wyzwania 4. Wybrane charakterystyki wojew. lubelskiego

Bardziej szczegółowo

, , ZRÓŻNICOWANIE OCEN WARUNKÓW ŻYCIA I SYTUACJI GOSPODARCZEJ KRAJU W POSZCZEGÓLNYCH WOJEWÓDZTWACH

, , ZRÓŻNICOWANIE OCEN WARUNKÓW ŻYCIA I SYTUACJI GOSPODARCZEJ KRAJU W POSZCZEGÓLNYCH WOJEWÓDZTWACH CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM Jerzy Bański Konrad Czapiewski 1 PLAN PREZENTACJI/WARSZTATÓW 1. ZAŁOŻENIA I CELE

Bardziej szczegółowo

ZAPEWNIENIE EKONOMICZNEJ SAMOWYSTARCZALNOŚCI ŻYWNOŚCIOWEJ GŁÓWNYM ZADANIEM POLSKIEGO ROLNICTWA NA CAŁY XXI w.

ZAPEWNIENIE EKONOMICZNEJ SAMOWYSTARCZALNOŚCI ŻYWNOŚCIOWEJ GŁÓWNYM ZADANIEM POLSKIEGO ROLNICTWA NA CAŁY XXI w. VI PROF. DR HAB. INŻ. WALDEMAR MICHNA MGRINŻ. DANUTA LIDKĘ DR INŻ. DOMINIK ZALEWSKI ZAPEWNIENIE EKONOMICZNEJ SAMOWYSTARCZALNOŚCI ŻYWNOŚCIOWEJ GŁÓWNYM ZADANIEM POLSKIEGO ROLNICTWA NA CAŁY XXI w. Redakcja

Bardziej szczegółowo

W spisie ludności 2002 ustalano główne i dodatkowe źródło utrzymania dla poszczególnych osób oraz

W spisie ludności 2002 ustalano główne i dodatkowe źródło utrzymania dla poszczególnych osób oraz Źródło: www.stat.gov.pl (GUS) Rozdział V. CHARAKTERYSTYKA EKONOMICZNA LUDNOŚ CI 16. Źródła utrzymania W spisie ludności 2002 ustalano główne i dodatkowe źródło utrzymania dla poszczególnych osób oraz odrębnie

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

2020 dokąd zmierzamy, czyli o największych wyzwaniach rozwoju

2020 dokąd zmierzamy, czyli o największych wyzwaniach rozwoju 2020 dokąd zmierzamy, czyli o największych wyzwaniach rozwoju Jarosław Pawłowski Podsekretarz Stanu Ministerstwo Rozwoju Regionalnego I Forum Gospodarcze Podregionu Nadwiślańskiego 22 października 2010

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie przestrzenne rozwoju społeczno-gospodarczego polskiej wsi i tendencje jego zmian

Zróżnicowanie przestrzenne rozwoju społeczno-gospodarczego polskiej wsi i tendencje jego zmian KANCELARIA SENATU BIURO ANALIZ I DOKUMENTACJI Dział Analiz i Opracowań Tematycznych Zróżnicowanie przestrzenne rozwoju społeczno-gospodarczego polskiej wsi i tendencje jego zmian OPINIE I EKSPERTYZY OE-148

Bardziej szczegółowo

Kwatery prywatne w przestrzeni turystycznej Polski

Kwatery prywatne w przestrzeni turystycznej Polski Kwatery prywatne w przestrzeni turystycznej Polski Maria Bednarek-Szczepańska Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polska Akademia Nauk Procesy rozwoju usług noclegowych w okresie transformacji

Bardziej szczegółowo

PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH POLSKI, BIAŁORUSI I UKRAINY PO ROKU 2000

PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH POLSKI, BIAŁORUSI I UKRAINY PO ROKU 2000 Człowiek w przestrzeni zurbanizowanej Maria Soja, Andrzej Zborowski (red.) Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ Kraków 2011, s. 41 53 PRZEMIANY RUCHU NATURALNEGO LUDNOŚCI REGIONÓW PRZYGRANICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym

Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 2013, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Rozwody w Polsce w ujęciu regionalnym Fakt, iż ostatnie lata

Bardziej szczegółowo

Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej. Fundusze unijne. a zróżnicowanie regionalne kraju. Warszawa, 27 marca 2008 r. 1

Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej. Fundusze unijne. a zróżnicowanie regionalne kraju. Warszawa, 27 marca 2008 r. 1 Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej Fundusze unijne a zróżnicowanie regionalne kraju Warszawa, 27 marca 2008 r. 1 Proces konwergencji w wybranych krajach UE (zmiany w stosunku do średniego PKB

Bardziej szczegółowo

06_r05.qxd :17 Page 223

06_r05.qxd :17 Page 223 06_r05.qxd 2014-06-09 01:17 Page 223 Typologia obszarów wiejskich pod względem struktury składowych osiągniętego rozwoju społeczno-gospodarczego Prezentowane w niniejszej publikacji wyniki I etapu wieloletniego

Bardziej szczegółowo

Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku

Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku 01_wstep.qxd 2014-06-09 00:07 Page 1 Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap I Przestrzenne zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich w 2010 roku (wersja pełna) 01_wstep.qxd

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 4 DELIMITACJA RADOMSKIEGO OBSZARU FUNKCJONALNEGO

ZAŁĄCZNIK NR 4 DELIMITACJA RADOMSKIEGO OBSZARU FUNKCJONALNEGO ZAŁĄCZNIK NR 4 DELIMITACJA RADOMSKIEGO OBSZARU FUNKCJONALNEGO STRESZCZENIE OPRACOWANA PRZEZ MAJ 2014, GDAŃSK Spis treści Wprowadzenie... 2 Definicja ROF... 2 Określenie szczegółowego kontekstu przestrzennego

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji WPR polityką ciągłych zmian

Plan prezentacji WPR polityką ciągłych zmian WPR polityką zmian Plan prezentacji WPR polityką ciągłych zmian Europejski Model Rolnictwa Rola rolnictwa i obszarów wiejskich w Polsce i na świecie Zmiany skutkiem WPR: zmiany zachodzące w rolnictwie

Bardziej szczegółowo

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne

Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim. Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Zachodniopomorskie Regionalne Obserwatorium Terytorialne Analizy i informacje Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy Sytuacja w województwie zachodniopomorskim Biuro Programowania Rozwoju Wydział Zarządzania

Bardziej szczegółowo

BADANIA STATYSTYCZNE W ZAKRESIE PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO I REWITALIZACJI NA RZECZ POLITYKI SPÓJNOŚCI

BADANIA STATYSTYCZNE W ZAKRESIE PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO I REWITALIZACJI NA RZECZ POLITYKI SPÓJNOŚCI BADANIA STATYSTYCZNE W ZAKRESIE PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO I REWITALIZACJI NA RZECZ POLITYKI SPÓJNOŚCI Beata Bal-Domańska Urząd Statystyczny we Wrocławiu PLAN WYSTĄPIENIA 1. Planowanie przestrzenne jako

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH

ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH WIELKOPOLSKIE REGIONALNE FORUM TERYTORIALNE Spotkanie subregionalne, Poznań, 21 czerwca 2018 r. Oddział Planowania Strategicznego DPR Metodyka opracowania 80

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

, , NASTROJE SPOŁECZNE W NOWYCH WOJEWÓDZTWACH (OD PAŹDZIERNIKA 98 DO STYCZNIA 99) Gdańsk POMORSKIE

, , NASTROJE SPOŁECZNE W NOWYCH WOJEWÓDZTWACH (OD PAŹDZIERNIKA 98 DO STYCZNIA 99) Gdańsk POMORSKIE CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Wpływ Programu na lata 007-01 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich Realizacja Programu na lata 007-01, zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz przyszłość WPR

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

Emerytury nowosystemowe wypłacone w grudniu 2018 r. w wysokości niższej niż wysokość najniższej emerytury (tj. niższej niż 1029,80 zł)

Emerytury nowosystemowe wypłacone w grudniu 2018 r. w wysokości niższej niż wysokość najniższej emerytury (tj. niższej niż 1029,80 zł) Emerytury nowosystemowe wypłacone w grudniu 18 r. w wysokości niższej niż wysokość najniższej emerytury (tj. niższej niż 9,8 zł) DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH Warszawa 19 1 Zgodnie z art.

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SYTUACJI NA RYNKU PRACY W POWIECIE OPOLSKIM I MIEŚCIE OPOLU ZA ROK 2002

INFORMACJA O SYTUACJI NA RYNKU PRACY W POWIECIE OPOLSKIM I MIEŚCIE OPOLU ZA ROK 2002 POWIATOWY URZĄD PRACY W OPOLU ul. mjr Hubala 21, 45-266 Opole tel. 44 22 929, fax 44 22 928, e-mail: opop@praca.gov.pl INFORMACJA O SYTUACJI NA RYNKU PRACY W POWIECIE OPOLSKIM I MIEŚCIE OPOLU ZA ROK 2002

Bardziej szczegółowo

Badania rachunkowości rolnej gospodarstw rolnych

Badania rachunkowości rolnej gospodarstw rolnych Pomorskie gospodarstwa rolne w latach 2004-2012 na podstawie badań PL FADN Daniel Roszak Badania rachunkowości rolnej gospodarstw rolnych w ramach systemu PL FADN umożliwiają wgląd w sytuację produkcyjno-finansową

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA EKONOMICZNA

STATYSTYKA EKONOMICZNA STATYSTYKA EKONOMICZNA Analiza statystyczna w ocenie działalności przedsiębiorstwa Opracowano na podstawie : E. Nowak, Metody statystyczne w analizie działalności przedsiębiorstwa, PWN, Warszawa 2001 Dr

Bardziej szczegółowo

W A R S Z A W A

W A R S Z A W A W A R S Z A W A 2 0 3 0 PRACA ANALIZA NA POTRZEBY OPRACOWANIA DIAGNOZY STRATEGICZNEJ Urząd m.st. Warszawy sierpień 2016 Opracowanie przygotowane na potrzeby aktualizacji Strategii Rozwoju m.st. Warszawy

Bardziej szczegółowo

Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny

Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny Dr Krzysztof Szwarc Ocena sytuacji demograficznej Gdańska ze szczególnym uwzględnieniem jednostki pomocniczej Wrzeszcz Górny Gdańsk 2011 Po transformacji gospodarczej nastąpiły w Polsce diametralne zmiany

Bardziej szczegółowo

Miasta województwa małopolskiego - zmiany, wyzwania i perspektywy rozwoju

Miasta województwa małopolskiego - zmiany, wyzwania i perspektywy rozwoju Miasta województwa małopolskiego - zmiany, wyzwania i perspektywy rozwoju Miasta odgrywają ważną rolę w rozwoju gospodarczym i społecznym regionów. Stanowią siłę napędową europejskiej gospodarki, są katalizatorami

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Włączeni w rozwój wsparcie rodziny i podnoszenia kwalifikacji zawodowych w kontekście potrzeb gospodarki regionu pomorskiego

Włączeni w rozwój wsparcie rodziny i podnoszenia kwalifikacji zawodowych w kontekście potrzeb gospodarki regionu pomorskiego Włączeni w rozwój wsparcie rodziny i podnoszenia kwalifikacji zawodowych w kontekście potrzeb gospodarki regionu pomorskiego Gdańsk, 31 marca 2017 r. Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

Wpływ Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich

Wpływ Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich Wpływ Programu na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich Realizacja Programu na lata 2007-2013, zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz przyszłość

Bardziej szczegółowo

Raport o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym i przestrzennym Polska 2015 założenia metodyczne

Raport o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym i przestrzennym Polska 2015 założenia metodyczne Raport o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym i przestrzennym Polska 2015 założenia metodyczne prof. Jacek Szlachta dr hab. Wojciech Dziemianowicz, prof. UW dr Julita Łukomska dr Katarzyna Szmigiel

Bardziej szczegółowo

Pełen zestaw raportów będzie wkrótce dostępny na naszej

Pełen zestaw raportów będzie wkrótce dostępny na naszej Rynek ziemi rolnej w Polsce w latach 24 28 Przedstawiamy Państwu raport dotyczący rynku ziemi rolniczej w Polsce w latach 24 28. Raport podsumowuje serię 16 analiz realizowanych przez nas od końca 27 roku

Bardziej szczegółowo

Zachodniopomorskie rolnictwo w latach

Zachodniopomorskie rolnictwo w latach Arkadiusz Malkowski Wydział Ekonomiczny Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie Zachodniopomorskie rolnictwo w latach 2007-2017 16.10.2017 ROLNICTWO W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM

Bardziej szczegółowo

WPŁYW FUNDUSZY STRUKTURALNYCH na przekształcenia obszarów wiejskich w Polsce. Dr Marek Wigier IERiGŻ-PIB Warszawa, październik 2007

WPŁYW FUNDUSZY STRUKTURALNYCH na przekształcenia obszarów wiejskich w Polsce. Dr Marek Wigier IERiGŻ-PIB Warszawa, październik 2007 WPŁYW FUNDUSZY STRUKTURALNYCH na przekształcenia obszarów wiejskich w Polsce Dr Marek Wigier IERiGŻ-PIB Warszawa, październik 2007 1 PROBLEMY Ekonomiczne struktury ekonomiczno-produkcyjne, dochody, zależno

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju obszarów wiejskich

Kierunki rozwoju obszarów wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Kierunki rozwoju obszarów wiejskich założenia do strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa Przysiek k. Torunia 9 czerwca 2010 r. Nowe dokumenty strategiczne

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE STRATEGII ROZWOJU OBSZARÓW ŚLĄSKIEGO DO ROKU 2030 WIEJSKICH WOJEWÓDZTWA

ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE STRATEGII ROZWOJU OBSZARÓW ŚLĄSKIEGO DO ROKU 2030 WIEJSKICH WOJEWÓDZTWA ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE STRATEGII ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DO ROKU 2030 dr Krzysztof Wrana Doradca strategiczny ds. Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich Województwa Śląskiego do roku

Bardziej szczegółowo

Drugie domy szansa na ocalenie wsi zanikających?

Drugie domy szansa na ocalenie wsi zanikających? Drugie domy szansa na ocalenie wsi zanikających? Monika Wesołowska Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie

Bardziej szczegółowo

S T U D I A I R A P O R T Y IUNG - PIB. Jan Jadczyszyn, Piotr Koza. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy w Puławach

S T U D I A I R A P O R T Y IUNG - PIB. Jan Jadczyszyn, Piotr Koza. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy w Puławach S T U D I A I R A P O R T Y IUNG - PIB ZESZYT 27(1) 2011 9 Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy w Puławach PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY I ZALESIENIA NA OBSZARACH PROBLEMOWYCH

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju obszaru metropolitalnego Prof. dr hab. Jerzy Bański Dr Konrad Czapiewski Plan Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej

Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej Gospodarka rolna na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej Dr inż. Marta Czekaj Prof. dr hab. Janusz Żmija Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Instytut

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo Dolnego Śląska przygotowane na przyszłość

Rolnictwo Dolnego Śląska przygotowane na przyszłość Rolnictwo Dolnego Śląska przygotowane na przyszłość Tomasz Pilawka Wydział Obszarów Wiejskich Departament Obszarów Wiejskich i Rolnictwa Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego tomasz.pilawka@umwd.pl

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju obszarów wiejskich zarys strategii rozwoju obszarów wiejskich III posiedzenie Grupy Roboczej ds. KSOW 29 marca 2010 r.

Kierunki rozwoju obszarów wiejskich zarys strategii rozwoju obszarów wiejskich III posiedzenie Grupy Roboczej ds. KSOW 29 marca 2010 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Kierunki rozwoju obszarów wiejskich zarys strategii rozwoju obszarów wiejskich III posiedzenie Grupy Roboczej ds. KSOW 29 marca 2010 r. Nowe dokumenty strategiczne

Bardziej szczegółowo

2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński

2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński 2. Cel, metoda, zakres badań Grażyna Korzeniak, Tadeusz Grabiński [w] Małe i średnie miasta w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 7-13 W publikacji

Bardziej szczegółowo

Dochody i wydatki sektora finansów publicznych w województwie podkarpackim

Dochody i wydatki sektora finansów publicznych w województwie podkarpackim Dochody i wydatki sektora finansów publicznych w województwie podkarpackim Rzeszów, Październik 2013 I. DOCHODY 1 A: Podsektor centralny 1) obecnie województwo przekazuje dochód do sektora finansów publicznych

Bardziej szczegółowo

Raport o stanie rozwoju społeczno-gospodarczego województwa kujawsko-pomorskiego w latach

Raport o stanie rozwoju społeczno-gospodarczego województwa kujawsko-pomorskiego w latach Raport o stanie rozwoju społeczno-gospodarczego województwa kujawsko-pomorskiego w latach 2012-2014 wykonany na potrzeby monitorowania realizacji ustaleń Strategii rozwoju województwa kujawsko-pomorskiego

Bardziej szczegółowo

Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego

Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego Literatura przedmiotu z zakresu polityki rozwoju regionalnego, wzrostu gospodarczego czy też współpracy transgranicznej i

Bardziej szczegółowo

Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski

Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski Struktura funkcjonalno-przestrzenna obszarów wiejskich a możliwe i pożądane scenariusze rozwoju regionalnego Polski Obszary wiejskie w rozwoju kraju. Co dynamizuje, a co hamuje rozwój? 1 Tematyka Jak wykorzystać

Bardziej szczegółowo

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Uniwersytet Warszawski Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Zakład Rozwoju

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA OBSZARÓW PRZYGRANICZNYCH PRZY ZEWNĘTRZNEJ GRANICY UNII EUROPEJSKIEJ NA TERENIE POLSKI

CHARAKTERYSTYKA OBSZARÓW PRZYGRANICZNYCH PRZY ZEWNĘTRZNEJ GRANICY UNII EUROPEJSKIEJ NA TERENIE POLSKI GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W RZESZOWIE Informacja sygnalna Warszawa Rzeszów, 30 marca 2012 r. CHARAKTERYSTYKA OBSZARÓW PRZYGRANICZNYCH PRZY ZEWNĘTRZNEJ GRANICY UNII EUROPEJSKIEJ NA TERENIE

Bardziej szczegółowo

PB II Dyfuzja innowacji w sieciach przedsiębiorstw, procesy, struktury, formalizacja, uwarunkowania poprawiające zdolność do wprowadzania innowacji

PB II Dyfuzja innowacji w sieciach przedsiębiorstw, procesy, struktury, formalizacja, uwarunkowania poprawiające zdolność do wprowadzania innowacji PB II Dyfuzja innowacji w sieciach przedsiębiorstw, procesy, struktury, formalizacja, uwarunkowania poprawiające zdolność do wprowadzania innowacji Arkadiusz Borowiec Instytut Inżynierii Zarządzania Politechnika

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM

WYZWANIA PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM WYZWANIA PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM Prof. dr hab. inż. arch. ZBIGNIEW J. KAMIŃSKI Politechnika Śląska w Gliwicach, Wydział Architektury Posiedzenie Komitetu Sterującego ds. zmiany

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości.

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości. TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH INŻYNIERSKICH studia stacjonarne pierwszego stopnia ROK AKADEMICKI REALIZACJI PRACY 2015/2016 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego Doradztwo na rynku Promotor

Bardziej szczegółowo

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym w 2016 r. omówienie danych

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym w 2016 r. omówienie danych INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH INSTITUTE OF LABOUR AND SOCIAL STUDIES Warszawa, 2 czerwca 2017 r. Minimum egzystencji w układzie przestrzennym w 2016 r. omówienie danych Do szacunków minimum egzystencji

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane podejście do problemów obszarów funkcjonalnych na przykładzie Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowicokreślenie obszaru funkcjonalnego

Zintegrowane podejście do problemów obszarów funkcjonalnych na przykładzie Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowicokreślenie obszaru funkcjonalnego Zintegrowane podejście do problemów obszarów funkcjonalnych na przykładzie Chorzowa, Rudy Śląskiej i Świętochłowicokreślenie obszaru funkcjonalnego poprzez jego identyfikację i delimitację Podstawy identyfikacji

Bardziej szczegółowo

Rynek. Nowych Mieszkań. Rynek Nowych. Mieszkań. III kwartał 2012 r.

Rynek. Nowych Mieszkań. Rynek Nowych. Mieszkań. III kwartał 2012 r. Rynek Nowych Rynek Mieszkań Nowych III kwartał 213 r. Mieszkań III kwartał 212 r. str. 2 Na podstawie analizowanych danych przewidujemy: utrzymanie stabilnego poziomu cen, możliwe wzrosty dla szczególnie

Bardziej szczegółowo

Rola kobiet w rolnictwie i na obszarach wiejskich badania ankietowe IERiGŻ-PIB

Rola kobiet w rolnictwie i na obszarach wiejskich badania ankietowe IERiGŻ-PIB Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej-Państwowy Instytut Badawczy Rola kobiet w rolnictwie i na obszarach wiejskich badania ankietowe IERiGŻ-PIB dr hab. Agnieszka Wrzochalska prof. IERiGŻ-PIB

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji. 1. Czym jest dywersyfikacja i dlaczego rolnicy powinni dywersyfikować źródła dochodów? 2. Charakterystyka o wojew.

Plan prezentacji. 1. Czym jest dywersyfikacja i dlaczego rolnicy powinni dywersyfikować źródła dochodów? 2. Charakterystyka o wojew. Tomasz Wołek Plan prezentacji 1. Czym jest dywersyfikacja i dlaczego rolnicy powinni dywersyfikować źródła dochodów? 2. Charakterystyka o wojew. świętokrzyskiego 3. Co wpływa na wysokość dochodów? 4. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2012 r.

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2012 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, październik 2013 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2012 r. Wprowadzenie Niniejsza informacja

Bardziej szczegółowo

RECENZjA KSIĄżKI rozwój regionalny w POLScE. raport 2009

RECENZjA KSIĄżKI rozwój regionalny w POLScE. raport 2009 Recenzja książki Rozwój regionalny w Polsce. Raport 2009 Przedstawiony raport dotyczy trendów rozwojowych i zmian w zróżnicowaniu poziomu rozwoju województw w kluczowych obszarach życia społecznego i gospodarczego,

Bardziej szczegółowo

2.2 Gospodarka mieszkaniowa Struktura wykształcenia... 19

2.2 Gospodarka mieszkaniowa Struktura wykształcenia... 19 Spis treści Spis tabel... 5 Spis rysunków... 7 1.Wstęp... 10 2. Struktura społeczna ekonomiczna w Polsce... 11 2.1 Liczebność i udziały grup społeczno ekonomicznych... 11 2.2 Gospodarka mieszkaniowa...

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości.

Analiza wpływu czynników miko i makroekonomicznych na rynek nieruchomości. TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH INŻYNIERSKICH studia stacjonarne pierwszego stopnia ROK AKADEMICKI REALIZACJI PRACY 2015/2016 Katedra Gospodarki Nieruchomościami i Rozwoju Regionalnego Doradztwo na rynku Promotor

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Działania Przyjazna Ziemia Limanowska. Analiza SWOT

Lokalna Grupa Działania Przyjazna Ziemia Limanowska. Analiza SWOT Lokalna Grupa Działania Przyjazna Ziemia Limanowska Analiza SWOT Wrzesień 2015 Analiza SWOT jest to jedna z najpopularniejszych i najskuteczniejszych metod analitycznych wykorzystywanych we wszystkich

Bardziej szczegółowo

Wiejskie obszary funkcjonalne a koncepcja

Wiejskie obszary funkcjonalne a koncepcja Wiejskie obszary funkcjonalne a koncepcja zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi prof. UAM dr hab. Anna Kołodziejczak Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytet im.

Bardziej szczegółowo

3. Wyniki delimitacji wyznaczenie obszarów

3. Wyniki delimitacji wyznaczenie obszarów 3. Wyniki delimitacji wyznaczenie obszarów Obszar gminy znajdujący się w stanie kryzysowym z powodu koncentracji negatywnych zjawisk społecznych, w szczególności bezrobocia, ubóstwa, niskiego poziomu edukacji

Bardziej szczegółowo

ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH

ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH ZAKRES LOKALNYCH DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH WIELKOPOLSKIE REGIONALNE FORUM TERYTORIALNE Spotkanie subregionalne - Kalisz, 11 czerwca 2018 r. Oddział Planowania Strategicznego DPR Metodyka opracowania Analiza

Bardziej szczegółowo

Krajowe uwarunkowania prac nad Strategią Rozwoju Województwa Małopolska 2030 oraz Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Małopolskiego na lata

Krajowe uwarunkowania prac nad Strategią Rozwoju Województwa Małopolska 2030 oraz Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Małopolskiego na lata Krajowe uwarunkowania prac nad Strategią Rozwoju Województwa Małopolska 2030 oraz Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Małopolskiego na lata 2021-2027 GŁÓWNE ZAŁOŻENIA Nowy model krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

Rynek pracy na obszarach wiejskich Województwa Świętokrzyskiego

Rynek pracy na obszarach wiejskich Województwa Świętokrzyskiego WOJCIECH IWANICKI Rynek pracy na obszarach wiejskich Województwa Świętokrzyskiego Celem niniejszej pracy jest omówienie sytuacji panującej na rynku pracy obszarów wiejskich Województwa Świętokrzyskiego.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Dr inż. Paweł Chmieliński Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut

Bardziej szczegółowo

- w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru funkcjonalnego

- w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru funkcjonalnego Opracowanie dokumentów planistycznych o charakterze strategicznym i operacyjnym oraz dokumentów wdrożeniowych dla podkrakowskiego obszaru funkcjonalnego Blisko Krakowa - w ramach projektu Razem Blisko

Bardziej szczegółowo

ZARYS OPRACOWANIA DOT. ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH I ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA DO 2030 R.

ZARYS OPRACOWANIA DOT. ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH I ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA DO 2030 R. ZARYS OPRACOWANIA DOT. ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH I ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA DO 2030 R. Część diagnostyczna Spis treści Str. I. DIAGNOZA SYTUACJI SPOŁECZNO-GOSPODARCZEJ OBSZARÓW WIEJSKICH I ROLNICTWA WOJEWÓDZTWA,

Bardziej szczegółowo

Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić?

Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić? Kurczące się znaczenie rolnictwa w życiu wsi i co może je zastąpić? Jerzy Wilkin Wydział Nauk Ekonomicznych UW oraz Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Rolnictwo wieś obszary wiejskie Rolnictwo: dział

Bardziej szczegółowo

Wybrane problemy rozwoju obszarów wiejskich w Polsce kontekst regionalny

Wybrane problemy rozwoju obszarów wiejskich w Polsce kontekst regionalny INSTYTUT EKONOMIKI ROLNICTWA I GOSPODARKI ŻYWNOŚCIOWEJ-PIB Wybrane problemy rozwoju obszarów wiejskich w Polsce kontekst regionalny Barbara Chmielewska Dochody i wydatki ludności wiejskiej oraz rynek pracy

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Miasta Zawiercie 2025 plus

Strategia Rozwoju Miasta Zawiercie 2025 plus Strategia Rozwoju Miasta Zawiercie 2025 plus Podstawowe założenia do konsultacji społecznych I etap Punktem wyjścia do sformułowania dokumentu była diagnoza stanu Zawiercia opracowana w oparciu o metodologię

Bardziej szczegółowo

Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy. Stanisław Krasowicz. Puławy, 2008

Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy. Stanisław Krasowicz. Puławy, 2008 Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - Państwowy Instytut Badawczy GŁÓWNE UWARUNKOWANIA KONKURENCYJNOŚCI POLSKIEGO ROLNICTWA Stanisław Krasowicz Puławy, 2008 Polska to kraj: o stosunkowo dużym potencjale

Bardziej szczegółowo

światowej na podstawie mapy podaje cechy podziału wyjaśnia wpływ ustroju politycznego na rozwój administracyjnego Polski

światowej na podstawie mapy podaje cechy podziału wyjaśnia wpływ ustroju politycznego na rozwój administracyjnego Polski Temat (rozumiany jako lekcja w podręczniku) 1. System władzy i podział administracyjny kraju 2. Zmiany liczby ludności Polski 3. Rozmieszczenie ludności Dział: ZAGADNIENIA LUDNOŚCIOWE Wymagania edukacyjne

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka przedsiębiorstw transportu samochodowego w Polsce w latach

Charakterystyka przedsiębiorstw transportu samochodowego w Polsce w latach Logistyka - nauka Krystyna Bentkowska-Senator, Zdzisław Kordel Instytut Transportu Samochodowego w Warszawie Charakterystyka przedsiębiorstw transportu samochodowego w Polsce w latach 2007-2010 Pozytywnym

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie wyników egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym w latach

Zróżnicowanie wyników egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym w latach dr Mariola Tracz Akademia Pedagogiczna w Krakowie Uczenie się i egzamin w oczach nauczyciela Zróżnicowanie wyników egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym w latach 2005-2008 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Miejskie obszary funkcjonalne w polityce Samorządu. Łukasz Urbanek Departament Rozwoju Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

Miejskie obszary funkcjonalne w polityce Samorządu. Łukasz Urbanek Departament Rozwoju Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Miejskie obszary funkcjonalne w polityce Samorządu Województwa Dolnośląskiego Łukasz Urbanek Departament Rozwoju Regionalnego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego 1 Plan prezentacji 1. Obszary

Bardziej szczegółowo

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM Urząd Statystyczny we Wrocławiu 50-950 Wrocław, ul. Oławska 31, tel. 71 371 63 00, fax 71 371 63 60 PLAN PREZENTACJI Wprowadzenie Województwo

Bardziej szczegółowo

PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO

PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO PROGNOZA DEMOGRAFICZNA NA LATA 214-25 DLA WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO Niniejsza informacja została opracowana na podstawie prognozy ludności na lata 214 25 dla województw (w podziale na część miejską

Bardziej szczegółowo

Metody ewaluacji projektów unijnych

Metody ewaluacji projektów unijnych Metody ewaluacji projektów unijnych D R E W A K U S I D E Ł K A T E D R A E K O N O M E T R I I P R Z E S T R Z E N N E J W Y D Z I A Ł E K O N O M I C Z N O - S O C J O L O G I C Z N Y U Ł E K U S I D

Bardziej szczegółowo

Prezentacja założeń i wyników projektu Z instytucji do rodziny

Prezentacja założeń i wyników projektu Z instytucji do rodziny Prezentacja założeń i wyników projektu Z instytucji do rodziny Maciej Bukowski Warszawa, 29 maja 2018. Plan wystąpienia 1. Informacja o projekcie. 2. Prezentacja wybranych wniosków z analizy ilościowej.

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku

Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXVII/167/09 Rady Gminy Łaszczów z dnia 29 października 2009 roku V. ANALIZA SWOT Biorąc pod uwagę uwarunkowania rozwoju gminy, problemy rozwojowe oraz analizę mocnych i słabych

Bardziej szczegółowo

Rynek pracy województwa pomorskiego na wsi i w mieście przemiany, zróżnicowania, wyzwania. Gdańsk, 3 listopada 2011 r.

Rynek pracy województwa pomorskiego na wsi i w mieście przemiany, zróżnicowania, wyzwania. Gdańsk, 3 listopada 2011 r. Rynek pracy województwa pomorskiego na wsi i w mieście przemiany, zróżnicowania, wyzwania Gdańsk, 3 listopada 2011 r. Ludność zamieszkała na wsi w województwie pomorskim w latach 2009-2010 31.12.2009 r.

Bardziej szczegółowo