Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012"

Transkrypt

1 Ministerstwo Spraw Zagranicznych Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012 Warszawa 2013

2 Copyright by Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2013 Koncepcja Wojciech Tyciński Redakcja Zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ Korekta Zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ Redakcja techniczna i projekt okładki Michał Rytter RYTTER INVESTMENT ISBN Wydawca: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Al. J. Ch. Szucha 23, Warszawa Druk: RYTTER INVESTMENT Zbigniew Rytter ul. Bielska 61/1, Płock

3 Spis treści Wstęp...7 Wprowadzenie...8 Komentarz do publikacji...10 I Polonia i Polacy za granicą w raportach ambasad i konsulatów generalnych oraz głównych organizacji polonijnych Argentyna, Urugwaj, Paragwaj Raport Ambasady RP w Buenos Aires Informacja Związku Polaków w Argentynie Australia Raport Ambasady RP w Canberze Austria Raport Ambasady RP w Wiedniu Informacja Wspólnoty Polskich Organizacji w Austrii Forum Polonii Belgia Raport Ambasady RP w Brukseli Informacja organizacji polonijnych Białoruś Raport Ambasady RP w Mińsku Brazylia Raport Ambasady RP w Brasilii Informacje dotyczące organizacji polonijnych Czechy Raport Ambasady RP w Pradze Informacja Kongresu Polaków w Republice Czeskiej Dania Raport Ambasady RP w Kopenhadze Informacje organizacji polonijnych Francja Raport Ambasady RP w Paryżu Grecja Raport Ambasady RP w Atenach Informacje organizacji polonijnych Hiszpania Raport Ambasady RP w Madrycie Irlandia Raport Ambasady RP w Dublinie Informacja Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Dublinie Islandia Raport Konsulatu Generalnego RP w Reykjaviku Informacja organizacji polonijnych Kanada Raport Ambasady RP w Ottawie

4 Raport Kazachstan Raport Ambasady RP w Astanie Litwa Raport Ambasady RP w Wilnie Informacja Związku Polaków na Litwie Łotwa Raport Ambasady RP w Rydze Informacja Związku Polaków na Łotwie Mołdawia Raport Ambasady RP w Kiszyniowie Niderlandy Raport Ambasady RP w Hadze Informacja Forum Polskich Szkół w Niderlandach Niemcy Raport Ambasady RP w Berlinie Informacja Konwentu Organizacji Polskich w Niemczech Norwegia Raport Ambasady RP w Oslo Informacja organizacji polonijnych Rosja Raport Ambasady RP w Moskwie Podsumowanie informacji organizacji polskich Republika Południowej Afryki Raport Ambasady RP w Pretorii Informacja organizacji polonijnych Rumunia Raport Ambasady RP w Bukareszcie Informacja Związku Polaków w Rumunii Stany Zjednoczone Raport Ambasady RP w Waszyngtonie Szwecja Raport Ambasady RP w Sztokholmie Informacja Kongresu Polaków w Szwecji Informacja Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji Turcja Raport Konsulatu Generalnego RP w Stambule Ukraina Raport Ambasady RP w Kijowie Dezyderaty organizacji mniejszości polskiej na Ukrainie Węgry Raport Ambasady RP w Budapeszcie Informacja organizacji polonijnych Wielka Brytania Raport Ambasady RP w Londynie Włochy Raport Ambasady RP w Rzymie Struktura organizacji polonijnych

5 II Działalność instytucji państwowych na rzecz Polonii i Polaków za granicą (główne kierunki działalności, nakłady finansowe, rekomendacje na przyszłość) Kancelaria Senatu RP Ministerstwo Edukacji Narodowej Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ministerstwo Gospodarki Ministerstwo Sportu i Turystyki Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Ministerstwo Spraw Zagranicznych III Raporty najważniejszych krajowych organizacji pozarządowych Stowarzyszenie Wspólnota Polska Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie Fundacja Semper Polonia

6

7 Wstęp Skomplikowane dzieje Polski, a zwłaszcza dramatyczny ciąg wydarzeń w ubiegłym stuleciu, sprawiły, że miliony naszych Rodaków znalazły się często wbrew swej woli - poza obecnymi granicami kraju. Także w ostatnich latach odzyskanej wolności i demokracji, mamy do czynienia ze zjawiskiem swobodnej migracji zarobkowej na obszarze Unii Europejskiej, z czego do tej pory skorzystały ponad 2 miliony obywateli Rzeczypospolitej. Na przestrzeni ponad dwudziestu lat odrodzonej Polski Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Senat RP, a także inne podmioty krajowe uczyniły bardzo wiele, aby wspomagać rozproszonych po świecie Polaków i ludzi polskiego pochodzenia. Pomoc ta przybiera różne formy: od konkretnych działań przy realizacji wspólnych projektów, często z wydatnym wsparciem finansowym, poprzez stawianie postulatów dotyczących respektowania praw mniejszości polskich w krajach ich zamieszkania aż po gesty symboliczne, które często są tak ważne zarówno dla Polaków w kraju, jak i na obczyźnie. Takimi są uroczystości rocznicowe, jubileusze, opieka nad miejscami polskiej pamięci w świecie czy popularyzacja i kultywowanie ustanowionego nie tak dawno Dnia Polonii i Polaków za granicą. Wszystkim tym inicjatywom powinno towarzyszyć dokumentowanie wszelkich płaszczyzn współpracy oraz starań na rzecz wzmocnienia kondycji Polonii i Polaków w świecie. Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą resortu spraw zagranicznych po raz drugi podjął ambitną próbę stworzenia opracowania, które byłoby swoistym kompendium wiedzy o naszej diasporze. Jest nim prezentowany tutaj Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą, kolejny po Raporcie z roku Powstanie tego obszernego dokumentu nie byłoby możliwe bez udziału instytucji rządowych, organizacji pozarządowych, naszych placówek dyplomatyczno-konsularnych i - co najważniejsze - organizacji i stowarzyszeń Polonii, których działalności Raport poświęcony jest w sporej części. Zapraszając Państwa do lektury i refleksji, pragnę zatem wyrazić podziękowanie wszystkim, którzy przyczynili się do powstania Raportu. Pragnę również zachęcić Państwa do dalszego angażowania się we współpracę z Polonią i Polakami rozsianymi po świecie. Czyńmy to z pożytkiem dla Polski oraz dla tych milionów ludzi na wszystkich kontynentach, którzy czują się związani z Ojczyzną i dzięki którym Polska ma jedną z największych diaspor na kuli ziemskiej. Radosław Sikorski Minister Spraw Zagranicznych 7

8 Raport 2012 Wprowadzenie Ministerstwo Spraw Zagranicznych pragnie przekazać do Państwa rąk uaktualniony i poszerzony Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą. Podobnie jak jego pierwsza edycja z 2009 roku, to obszerne, wiarygodne i wnikliwe opracowanie przedstawia rozmiary, stan i kondycję wielomilionowej polskiej diaspory w świecie. Polaków, bądź ich potomków, można spotkać w każdym zakątku kuli ziemskiej. Liczne i liczące się zbiorowości istnieją w większości państw Europy, w Ameryce Północnej - głównie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Ameryce Południowej - w Argentynie i Brazylii, na kontynencie afrykańskim - w Republice Południowej Afryki oraz w Australii. Na potrzeby tej pracy zdecydowaliśmy wybrać 33 państwa (o 3 więcej niż w 2009 roku) ze wspomnianych pięciu kontynentów z najliczniejszymi społecznościami polskimi lub takimi, których problemy mają wymiar polityczny i wpływają na politykę Rzeczypospolitej Polskiej lub państwa zamieszkania. Wśród założeń, jakie przyjął zespół przygotowujący Raport było unikanie ocen zbiorowości polskich i dywagacji na ich temat oraz rezygnacja ze zbędnej publicystyki. Intencją opracowania jest bowiem dostarczenie maksymalnej, możliwej do uchwycenia wiedzy o Polonii i Polakach w świecie. Jednak nawet w najbardziej zobiektywizowanej pracy trudno ustrzec się przed poglądami czy sądami wartościującymi. Prezentujemy więc Czytelnikom Raportu paletę opinii o społecznościach polskich w poszczególnych krajach, korzystając z następujących źródeł informacji: polskich placówek dyplomatyczno-konsularnych; samych zainteresowanych, czyli głównych organizacji polskich i polonijnych; instytucji państwa polskiego, zajmujących się tą problematyką, przede wszystkim Senatu RP i wielu resortów rządowych i agend państwa; najważniejszych i z największym stażem oraz dorobkiem organizacji pozarządowych. Zwracając się do innych instytucji współpracujących z Polonią i Polakami za Granicą o przedstawienie ich punktu widzenia, chcieliśmy uzyskać różnorodność spojrzenia na te same społeczności, zjawiska i procesy. Byliśmy pewni, że może to tylko wzbogacić tworzoną bazę wiedzy i informacji i tak się chyba stało. Placówki zagraniczne MSZ poprosiliśmy o dostarczenie podstawowych informacji o polskich zbiorowościach o ich historii, liczebności, o czołowych organizacjach, najważniejszych problemach, pozycji w kraju zamieszkiwania i polityce prowadzonej wobec nich przez miejscowe władze. Pytaliśmy o wizerunek Polski, Polaków i polskości w miejscowych mediach i podręcznikach szkolnych. 8

9 Organizacje polskie i polonijne poprosiliśmy o wyszczególnienie najważniejszych ich zdaniem problemów oraz oczekiwań wobec Polski i władz państwa, w którym działają. Instytucje państwowe przedstawiły dotychczasowe działania na rzecz Polonii i Polaków poza granicami, w tym ponoszone nakłady finansowe, oraz rekomendacje na przyszłość. Również organizacje pozarządowe zrelacjonowały nam i oceniły dotychczasową współpracę ze społecznościami polskimi i zaproponowały kierunki działań w przyszłości. Mamy świadomość, że nie wszystko mogło się powieść. Wspomniany subiektywizm relacji pogłębia też to, że niezależnie, czy mówimy o urzędach, instytucjach czy organizacjach, autorami opinii i ocen są realni ludzie, różniący się od siebie i mający różną optykę na strategię współpracy państwa z diasporą. Wiemy też, że w obszernym Raporcie nie zostały poruszone wszystkie nasuwające się tematy, z pewnością nie osiągnięto maksymalnej szczegółowości analiz, nie przedstawiono pełnej informacji nawet o tak ważnych dziedzinach, jak edukacja czy media. Nie można jednak zapominać, że sytuacja Polonii i Polaków rozsianych po świecie jest bardzo dynamiczna i trudno tu o kategoryczne stwierdzenia i sztywno potwierdzone diagnozy. Za koncepcję, konstrukcję Raportu i ostateczne wnioski, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, a zwłaszcza jego Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą, bierze oczywiście pełną odpowiedzialność. Mimo sygnalizowanych niedoskonałości zachowujemy przekonanie, że przyjęta metoda i powstały przy jej użyciu Raport zaowocuje wiedzą, która dotrze do wszystkich zainteresowanych, na przykład do osób w Polsce, które podejmują liczne przedsięwzięcia dla Polonii i Polaków, a nie zawsze dysponują pełną i aktualną informacją na temat odbiorców swych działań. Jeśli Raport tę lukę wypełni, to zrealizuje jedno z zadań, jakie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, z mocy prawa koordynator współpracy Polski z Polonią i Polakami za granicą, przed sobą postawiło. Jednym ze współautorów Raportu, ale i ważnym odbiorcą jego treści, jest Polonia i Polacy poza granicami Rzeczypospolitej. Nasi polonijni partnerzy będą mogli zapoznać się z większością działań, jakie państwo polskie podejmuje z myślą o nich. Raport ma im pokazać nasze czyli strony polskiej zamiary, możliwości, ograniczenia, interesy i priorytety. Naszą intencją było danie wyrazu upodmiotowieniu Polonii, stworzenie jej szansy wypowiedzenia się o sobie. Podkreślmy tu potrzebę partnerskich stosunków, jakie powinny nas łączyć. Jest to tym istotniejsze, że Raport opublikowany zostaje w przełomowym momencie wdrażania przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych długo wypracowywanej nowej strategii współdziałania i współpracy z narodową diasporą. Dziękujemy wszystkim instytucjom, urzędom i organizacjom oraz reprezentującym je osobom, które wniosły wkład swej wiedzy, doświadczenia i pracy, stając się tym samym współtwórcami Raportu o sytuacji Polonii i Polaków za granicą. 9

10 Raport Komentarz do publikacji Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012 jest drugą publikacją przygotowaną przez Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ. Przedstawia on najważniejsze zjawiska z życia Polonii i Polaków, ich oczekiwania wobec krajów zamieszkania oraz władz Polski i wszystkich instytucji współpracy. Relacjonuje działalność instytucji państwowych na rzecz Polonii i Polaków za granicą i raporty najważniejszych krajowych organizacji pozarządowych. Ten wielogłos opinii różnych środowisk stanowi o polemicznym charakterze publikacji, który MSZ zachowało w oryginalnym brzmieniu. Jednocześnie, Raport stanowi niezwykle ważną dokumentację istotnych zmian w trybie i charakterze współpracy z Polonią i Polakami za granicą, które miały miejsce w 2012 roku. W roku 2012 decyzją Parlamentu RP budżet Ministerstwa Spraw Zagranicznych został zwiększony o środki przeznaczone na wsparcie Polonii i Polaków za granicą, którymi dotychczas dysponował Senat RP. Tym samym, jako organ administracji rządowej odpowiedzialny za koordynację polityki zagranicznej i współpracy z Polakami zamieszkałymi za granicą, MSZ przejęło po raz pierwszy odpowiedzialność za dysponowanie rezerwą celową budżetu państwa przeznaczoną na współpracę z Polonią i Polakami za granicą. Rezerwę tę wydatkowano w trybie otwartego konkursu na realizację zadania publicznego Współpraca z Polonią i Polakami za granicą w 2012 r., zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w oparciu o wymogi formalno-prawne i dyscyplinę finansów publicznych. Konkurs został przeprowadzony w oparciu o priorytety działań zawarte w Planie Współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2012 roku. Zasadami realizacji Planu były: nadrzędność interesu państwa polskiego, poszanowanie podmiotowości Polonii i Polaków za granicą, racjonalność, jawność, przejrzystość i celowość wydatkowania środków w sposób zgodny z polityką państwa w sferze Polonii i Polaków za granicą oraz aktywizacja środowisk polskich na rzecz korzystania z istniejących środków finansowych. Szczególnym staraniem resortu było ogłoszenie konkursu natychmiast po wejściu w życie ustawy budżetowej, rzetelna ocena wniosków konkursowych i szybkie przekazanie środków na zadania zlecone wnioskodawcom na podstawie zawartych umów. W wyniku oceny projektów i programów zgłoszonych na ponad 130 mln zł, przyznano ponad 52 mln zł na realizację zadań w pięciu priorytetowych obszarach tematycznych. Jednocześnie, i zgodnie z ich wcześniejszymi postulatami, konkurs dał organizacjom pozarządowym autonomię wyboru projektów konkursowych do realizacji oraz trybu przekazania organizacjom polonijnym środków finansowych w uzgodnionej wysokości. W 2010 r. MSZ rozpoczął proces wzmacniania dyscypliny zasad i procedur zarządzania środkami budżetowymi przekazywanymi ambasadom i konsulatom na realizację zadań polityki zagranicznej we współpracy z Polonią i Polakami za granicą. Pozytywne rezultaty wdrożonej i udoskonalanej przez dwa lata praktyki zdeterminowały zarządzanie rezerwą celową w tym trybie, a analiza sprawozdań wnioskodawców dotacji z wykonania zadań zleconych dowiodła trafności tej decyzji. Planując zadania na rok 2013, MSZ przeprowadziło konsultacje społeczne Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2013 r. i ogłosiło konkurs w październiku 2012 r., zastrzegając w postanowieniach umów zobowiązanie dla podmiotów pozarządowych do terminowego przekazywania środków beneficjentom za granicą.

11 I Polonia i Polacy za granicą w raportach ambasad i konsulatów generalnych oraz głównych organizacji polonijnych Struktura raportów placówek Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Główne problemy, polityka władz miejscowych Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Wizerunek Polski w mediach i podręcznikach szkolnych Struktura informacji organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Oczekiwania od władz miejscowych Oczekiwania od podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą

12 Raport Argentyna, Urugwaj, Paragwaj Raport Ambasady RP w Buenos Aires Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Z trzech państw tworzących okręg konsularny Argentyna jest krajem o największym potencjale gospodarczym i największej liczbie ludności ponad 40 mln mieszkańców. W Argentynie mieszka ok. 120 tys. potomków Polaków, choć w zależności od sposobu szacowania, ich liczbę określa się nawet na 500 tys. Ostatnia duża grupa emigracji z Polski ok. 14 tys. osób miała miejsce po II wojnie światowej. Późniejsze fale emigracji politycznej lub zarobkowej z Polski do Argentyny już nie docierały. Bardzo nieliczne są powroty do kraju pochodzenia rodziców lub dziadków. W Urugwaju liczbę potomków Polaków ocenia się na ok osób; po 1950 r. bardzo niewielka liczba Polaków przybyła do tego kraju na stałe. Podobnie przedstawia się sytuacja w Paragwaju, gdzie liczebność Polonii szacowana jest na 800 osób. Większość potomków Polaków (ponad 90 proc.), zamieszkałych w Argentynie, Urugwaju i Paragwaju posiada obywatelstwo kraju zamieszkania, które nabyli przez urodzenie tam. Obecnie stanowią grupę zróżnicowaną ekonomicznie i kulturowo. W Argentynie ok. 16 tys. osób posiada potwierdzone obywatelstwo polskie; we wszystkich trzech krajach rośnie zainteresowanie potwierdzaniem obywatelstwa RP. W Argentynie, Polonia zamieszkuje głównie aglomerację Buenos Aires oraz prowincję Misiones (Posadas, Oberá, Wanda), choć mniejsze skupiska występują również w Rosario, Cordobie, Santa Fé, Mendozie i Comodoro Rivadavia. Polonia i Polacy mieszkający w Argentynie nie mają statusu mniejszości narodowej. Aktywność Polonii skupia się w dużej mierze (choć nie tylko) wokół Domów Polskich w poszczególnych miastach. W ostatnich latach widoczna jest tendencja obejmowania współpracą środowisk niezwiązanych rodzinnie z Polską, także poprzez intensywniejsze oddziaływanie na szeroko pojęte wspólnoty lokalne (także poprzez narzędzia internetowe). Wychodzą dwie gazety polonijne: Głos Polski (dwutygodnik) i Nasza Gazeta (miesięcznik), emitowane są regularne audycje radiowe o profilu społeczno-kulturalnym związane z Polską, animowane przez działaczy polonijnych. W ostatnich trzech latach powstało też kilka portali internetowych związanych z historią Polaków w regionie (przede wszystkim w Argentynie). Organizacje polonijne Większość organizacji polonijnych skupiona jest w federacji o nazwie Związek Polaków w Argentynie (ZPA), z siedzibą w Buenos Aires. Poza ZPA pozostają niektóre istotne organizacje, takie jak Stowarzyszenie Polskie w Wandzie czy Ognisko Polskie. Ze względu na małą liczebność Polonii urugwajskiej, jej ramy organizacyjne nie są tak zwarte jak w Argentynie. W Urugwaju znajduje się siedziba USOPAŁ (Unia Stowarzyszeń i Organizacji Polonijnych w Ameryce Łacińskiej). Życie polonijne w części skupia się wokół utworzonego w 2011 r. Konsulatu Honorowego w Montevideo, działa Stowarzyszenie Grupa Słowiańska (Fray Bentos).

13 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych W Paragwaju działa Konsulat Honorowy w Asunción, Polacy skupieni są w organizacjach w Carmen del Paraná oraz Encarnación. W Argentynie sieć organizacji i instytucji życia polonijnego ma bogatą historię sięgającą korzeniami XIX w. Jednym z największych i najbardziej aktywnych skupisk polonijnych jest rejon Buenos Aires, gdzie istnieją przede wszystkim organizacje o charakterze społeczno-kulturalnym. I tak od wielu lat działają: Polska Macierz Szkolna sekcja ZPA Biblioteka Polska im. Ignacego Domeyki sekcja ZPA Sekcja Opieki Społecznej sekcja ZPA Polski Ośrodek Młodzieżowy sekcja ZPA Zespół tańca Nasz Balet sekcja ZPA Centrum Pamięci Bohaterów Polskich Związek Polaków w Berisso Stowarzyszenie Polskie w Llavallol Stowarzyszenie Polskie w Dock Sud Stowarzyszenie Polskie Ignacy Paderewski w Quilmes Stowarzyszenie Polskie Bartosz Głowacki w Valentin Alsina Klub Polski Stowarzyszenie Polskie Generał Sikorski w Berazategui Stowarzyszenie Absolwentów Polskich w Argentynie Klub Polek w Argentynie Stowarzyszenie Polskie w San Martin Instytut Kultury Polskiej Biały Orzeł w Merlo Stowarzyszenie Polskie Mikołaj Kopernik w San Justo Argentyńsko Polskie Stowarzyszenie Kulturalne Argentyńsko-Polskie Stowarzyszenie Kulturalne w La Plata Polskie Towarzystwo Kulturalne im. F. Chopina w Villa Martelli Polski Klub Kulturalny im. A. Mickiewicza w Wilde Stowarzyszenie Ognisko Polskie Organizacje harcerskie: Związek Harcerstwa Polskiego w Argentynie: drużyny w Martin Coronado, Burzaco, Quilmes Organizacje kombatanckie: Stowarzyszenie Polskich Kombatantów Organizacje religijne Polska Misja Katolicka w Maciaszkowie Organizacje sportowe: Polonia Fútbol Club 13

14 Raport 2012 W pozostałych regionach kraju działają: Związek Polaków w Córdoba Stowarzyszenie Nueva Polonia w Córdoba Stowarzyszenie Polskie w Santa Fé Stowarzyszenie Polskie Dom Polski w Rosario Stowarzyszenie Polskie Federico Chopin w Rosario Stowarzyszenie Polskie Dom Polski w Comodoro Rivadavia Związek Polaków w Mendoza Związek Polaków w Mar del Plata Stowarzyszenie Polskie w Posadas Centrum Kulturalne Argentyńsko-Polskie w Oberá Stowarzyszenie Polskie w Wandzie Stowarzyszenie Polskie w Azara Główne problemy, polityka władz miejscowych Argentyna, Urugwaj i Paragwaj ukształtowały się historycznie jako kraje migrantów: osoby urodzone na ich terenie nabywają z mocy prawa obywatelstwo miejscowe i traktowane są na równi z pozostałymi obywatelami. Nie ma tu żadnych przejawów dyskryminacji. Ze względu na rozległość kontynentu (co jest szczególnie istotne w odniesieniu do Argentyny), środowiska polskie często żyją w rozproszeniu, a realizacja wspólnych przedsięwzięć wymaga znacznego wysiłku logistycznego i nakładów finansowych. Z punktu widzenia relacji z krajem pochodzenia, istotnym problemem jest brak znajomości języka polskiego, którym posługuje się jedynie niewielki procent potomków Polaków, co z kolei utrudnia dostęp do polskiej kultury i poznanie współczesnej Polski. Nauczanie języka polskiego w Argentynie odbywa się przede wszystkim w szkołach sobotnich zrzeszonych w Polskiej Macierzy Szkolnej będącej sekcją Związku Polaków w Argentynie. Nauczanie odbywa się w kilku ośrodkach skupionych w aglomeracji Buenos Aires, jak również w miastach Rosario i Cordoba, Wanda i Posadas. Nauczyciele języka i kultury polskiej delegowani do pracy w Argentynie prowadzili zajęcia w miejscowościach Wanda, Apóstoles, Azara (prowincja Misiones) oraz Comodoro Rivadavia (prowincja Chubut). Ośrodkiem pracy dydaktycznej z młodzieżą jest Szkoła Polska im. Tysiąclecia Chrztu Polski działająca na terenie ośrodka oo. Franciszkanów w Martin Coronado k. Buenos Aires. Osoby zainteresowane literaturą dotyczącą Polski i w języku polskim oraz historią polskiej emigracji mogą korzystać z zasobów Biblioteki Polskiej im. Ignacego Domeyki w Domu Polskim w Buenos Aires. Kierunki współpracy Ambasada RP wspiera działania organizacji polonijnych na rzecz wzmocnienia spoistości środowisk polonijnych i siły ich oddziaływania na społeczności lokalne, z drugiej zaś stara się przybliżać zmiany modernizacyjne w Polsce, a także jej historię i kulturę. Dobrym przykładem wspólnego sukcesu była organizacja Roku Chopi- 14

15 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych nowskiego, Roku Janusza Korczaka, czy włączenie polonijnych instytucji kultury do obchodów Nocy Muzeów w 2012 r. w Buenos Aires. W ramach tego ostatniego przedsięwzięcia placówka wspólnie z organizacjami polonijnymi zorganizowała wielkoformatową wystawę fotograficzną w stołecznym Ogrodzie Botanicznym miejscu bardzo licznie uczęszczanym przez mieszkańców Buenos Aires, Targi Książki Polskiej poświęcone publikacjom o Polsce oraz wystawę plastyczną artystów polonijnych. Innym ważnym wspólnym polem aktywności jest wsparcie działań na rzecz zachowania historii i poloników związanych z polską migracją w regionie, w tym działania na rzecz zwiększenia ich uniwersalizacji i dostępności (digitalizacja, wsparcie dla stron internetowych związanych z historią Polaków w regionie). W 2012 r. powstała Polsko-Argentyńska Izba Handlowa skupiająca przedsiębiorców, w tym pochodzenia polskiego, której działania wspierają więzi z krajem na rzecz rozwoju dwustronnych kontaktów gospodarczych. Przedsięwzięcia polonijne o charakterze stałym: Dni Kultury Argentyńsko-Polskiej, II połowa roku Festyny Narodowościowe z udziałem Polonii: Oberá (Prowincja Misiones), pierwszy tydzień września Rosario (Prowincja Santa Fe), listopad Comodoro Rivadavia (Prowincja Chubut), wrzesień Martinez (Prowincja Buenos Aires), wrzesień Harcerski Złaz Św. Jerzego w Polskim Ośrodku Młodzieżowym kwiecień Zawody sportowe: Amatorska Liga Piłki Nożnej AIFA z udziałem drużyny Polonia F.C. Turniej piłkarski stowarzyszeń polonijnych w Polskim Ośrodku Młodzieżowym Polonica w Argentynie: Dom Polski w Buenos Aires (dzielnica Palermo, ul. Borges 2076) Kościół polski w Buenos Aires (dzielnica Palermo, ul. Mansilla 3847) Polska Misja Katolicka w Martin Coronado, Prow. Buenos Aires Pomniki Papieża Jana Pawła II (m.in. w Buenos Aires, Esquel) Dom Polski w stylu podhalańskim w Parku Narodów w Oberá, Prow. Misiones Muzeum Osadnictwa Polskiego w Kolonii Wanda, Prow. Misiones Plac Polonia w Kolonii Wanda, Prow. Misiones Plac im. Roberta Adolfa Chodasiewicza w Santo Tomé, Prow. Santa Fé Muzeum rodziny Szychowskich, La Cachuera, Prow. Misiones Polski ośrodek kolonijny La Granja, prow. Córdoba Schronisko Marek Gaiński, Tunuyán, Prow. Mendoza Obraz Polski i Polaków w mediach Polska jest stosunkowo mało obecna w mediach regionu, choć najważniejsze i najbardziej dramatyczne wydarzenia ostatnich lat zostały żywo odnotowane. Ob- 15

16 Raport 2012 raz Polaków mieszkających w Argentynie to - generalnie rzecz ujmując - wizerunek ludzi pracowitych i rzetelnych, żyjących przede wszystkim z pracy własnej, a także religijnych. Polska jest pozytywnym przykładem udanej transformacji gospodarczej i politycznej oraz krajem, który potrafił stawić czoła światowemu kryzysowi. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Polska jest marginalnie obecna (wzmianki w kontekście II wojny światowej) w podręcznikach argentyńskich, urugwajskich i paragwajskich, których treść skupia się na historii regionu Informacja Związku Polaków w Argentynie Najważniejsze problemy środowiska polonijnego Jednym z problemów społeczności polskiej w Argentynie jest odległość, która nas dzieli od Ojczyzny. Podróże do Polski są, jak na tutejsze warunki kosztowne, co uniemożliwia w większości wypadków bezpośredni częsty kontakt z Polską i jej rzeczywistością. Poważną barierą w kontakcie z Polską jest brak znajomości języka polskiego wśród nowych pokoleń: jest to jeden z ważniejszych problemów do rozwiązania przez Związek Polaków. Niestety, brak kwalifikowanych nauczycieli ze znajomością nie tylko języka, ale też odpowiednich sposobów nauczania, jest w tej chwili jednym z najważniejszych problemów. Brak napływu nowych fal emigrantów w ostatnim półwieczu spowodował też pewien zastój budowania polskiej tożsamości. Często, zwłaszcza na prowincji, przekazuje się młodym pokoleniom tradycje świąt narodowych czy religijnych, polskie zwyczaje kulinarne, piosenki czy tańce ludowe, ale mało się wie o tym, jaka jest Polska dzisiaj. Dużym wyzwaniem jest przyciągnięcie do aktywności polonijnej młodych pokoleń: tradycyjne formuły działalności nie zawsze im wystarczają. Ze względu na postępującą integrację ze społecznością argentyńską, działalność polonijna musi siłą rzeczy być adresowana do szerokiego grona odbiorców. Szansą jest coraz powszechniejszy dostęp do nowych technologii i nowych środków komunikacji, co wszakże nie jest możliwe bez pewnych nakładów na sprzęt i opłaty za bieżącą eksploatację i utrzymanie (administrowanie stronami, opłaty abonamentowe etc.). Częste kryzysy ekonomiczne charakteryzujące historię Argentyny ostatniego półwiecza, spowodowały zubożenie społeczeństwa, w tym Polaków tu mieszkających. Widocznym efektem tego zjawiska jest stan posesji należących do poszczególnych organizacji. Remont i modernizacja obiektów należących do polskich organizacji w Argentynie nie są możliwe w oparciu o fundusze miejscowe: konieczne jest wsparcie ze strony władz polskich. Powierzchnię w odnowionych obiektach łatwiej jest przeznaczyć do komercyjnej eksploatacji, co pozwala organizacjom polonijnym na zdobycie środków na działalność statutową. Osiągane dochody są niezbędne do pokrycia bieżących wydatków na eksploatację budynków. Odnowione obiekty zmieniają na 16

17 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych korzyść wizerunek Polski i Polaków w oczach argentyńskiego społeczeństwa: łatwiej przyciągnąć jest osoby ze środowiska polskiego, ale też pozyskać społeczności lokalne niezwiązane rodzinnie lub uczuciowo z Polską. Oczekiwania w stosunku do władz miejscowych Spodziewamy się od władz miejscowych poparcia dla wspólnych przedsięwzięć, współpracy z instytucjami kulturalnymi, naukowymi, sportowymi czy społecznymi. Nie odczuwamy dyskryminacji polskiej społeczności: Argentyna jest krajem otwartym dla cudzoziemców i buduje swoją tożsamość na podstawie różnorodności kulturowej swych obywateli i mieszkańców. Przyszłość jest w dużej mierze w naszych rękach. Oczekiwania w stosunku od podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Bardzo zależy nam na możliwości przyjazdu kwalifikowanych nauczycieli języka polskiego oraz instruktorów (animatorów kultury), którzy mogliby nam pomoc poprawić poziom nauczania zarówno języka, jak i wiedzy o Polsce współczesnej. Istotne byłoby dla nas zwiększenie tempa i regularności wymiany w zakresie archiwaliów i, ogólnie rzecz biorąc, dokumentowania spuścizny polskiej w Argentynie: chodzi o środki na konserwowanie i dokumentację zasobów, jak i na przyjazd polskich specjalistów w dziedzinach z tym związanych. Dla naszych zespołów tańca ludowego istotne byłoby odnowienie zasobu strojów oraz współpraca z polskimi choreografami. Zależy nam również na stypendiach dla naszej młodzieży, które by umożliwiały studia w Polsce. Oczekujemy, że polska placówka w Buenos Aires będzie - tak jak dotychczas - współpracowała z nami. Dzięki wsparciu z jej strony łatwiej jest nam kontaktować się z instytucjami w Polsce i współpracować z instytucjami argentyńskimi, dla których poparcie Ambasady RP ma wielkie znaczenie. Liczymy więc na dalszą współpracę. Liczymy, że polskie instytucje i władze będą mogły wspierać, zarówno merytorycznie, jak i finansowo, naszą działalność: wspólne projekty i wysiłki przynoszą efekt synergii i przyczyniają się do kształtowania pozytywnego wizerunku społeczności polskiej i Polski w Argentynie. Jan Stachnik Prezes Związku Polaków w Argentynie Marta Bryszewska Bibliotekarz Związku Polaków w Argentynie 17

18 Raport Australia Raport Ambasady RP w Canberze Informacje podstawowe Początki polskiej imigracji do Australii sięgają XIX w., choć do końca II wojny światowej była ona nieliczna (w 1947 r. mieszkało tam ok. 6,5 tys. osób urodzonych w Polsce). Najważniejsze okresy polskiej imigracji to lata (ponad 50 tys. osób), (prawie 15 tys. osób) i (ponad 25 tys. osób). Wśród członków Polonii australijskiej urodzonych w Polsce można zatem umownie wyróżnić grupy emigracji powojennej z końca lat 40. i początku lat 50. oraz emigracji solidarnościowej z lat 80. XX wieku. Obecnie napływają do Australii młodzi Polacy, którzy podejmują studia albo przyjeżdżają na kontrakty do pracy. Część z nich zamierza osiedlić się na stałe. Są też przypadki osób przesiedlających się z W. Brytanii, Irlandii oraz USA. Najliczniejsze skupiska osób polskiego pochodzenia to stany Wiktoria i Nowa Południowa Walia. Na liście największych grup etnicznych, Australijczycy o polskich korzeniach plasują się w drugiej dziesiątce. Spis powszechny z 2011 r. ukazał zmiany, jakie zaszły w Polonii australijskiej od czasu poprzedniego w 2006 r. W 2011 r. pochodzenie polskie zadeklarowało osób, co stanowi wzrost o 3,85 proc. w stosunku do 2006 r. ( ). W obliczu wzrostu całej populacji Australii o 8,3 proc., oznacza to jednak relatywny spadek liczebności Polonii w stosunku do całej ludności kraju. Liczba osób deklarujących pochodzenie polskie wzrosła w większości stanów, z wyjątkiem Australii Południowej. Największy procentowy wzrost zanotował stan Queensland (o 10,3 proc). Między 2006 i 2011 r. nastąpił spadek liczby osób urodzonych w Polsce z do , tzn. o ok. 7 proc. Spadek miał miejsce we wszystkich stanach, z wyjątkiem Terytorium Północnego i jest związany z odchodzeniem pokolenia emigracji powojennej. Między 2006 i 2011 r. nastąpił spadek liczby osób mówiących w domu po polsku - z do , tj. o ok. 5 proc., przy czym było tak we wszystkich stanach z wyjątkiem Queensland, gdzie liczba użytkowników języka polskiego wzrosła. Liczba osób deklarujących pochodzenie polskie VIC NSW QLD WA SA ACT TAS NT Łącznie Liczba osób urodzonych w Polsce VIC NSW WA SA QLD ACT TAS NT Łącznie

19 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Liczba osób używających języka polskiego VIC NSW SA WA QLD ACT TAS NT Łącznie VIC Wiktoria, NSW Nowa Południowa Walia, WA Australia Zachodnia, SA Australia Południowa, QLD Queensland, ACT Australijskie Terytorium Stołeczne, TAS Tasmania, NT Terytorium Północne [Powyższe dane dla całej Australii ze spisu z 2011 r., pochodzące z tabeli wygenerowanej dla całego kraju, nie zgadzają się z liczbami powstałymi z sumowania danych z tabel wygenerowanych dla poszczególnych stanów. Różnice są marginalne i statystycznie nieistotne.] Struktury organizacyjne Polonia australijska jest dobrze zorganizowana. Istnieje wiele organizacji polonijnych, w dużej mierze zrzeszonych w strukturze nadrzędnej, jaką jest Rada Naczelna Polonii Australijskiej, założona w 1950 r. Polska obecność w tym kraju obejmuje domy i kluby polskie, szkoły, festiwale kultury, zespoły folklorystyczne, teatry, harcerstwo, kluby sportowe, stowarzyszenia kombatantów, kluby seniora, organizacje opieki społecznej, ośrodki religijne, itd. Istnieją polskie czasopisma, stacje radiowe i portale internetowe. W poszczególnych stanach działają federacje organizacji polskich, do których należy od kilku do kilkudziesięciu stowarzyszeń. Poza strukturami Rady Naczelnej działa m.in. Australijski Instytut Spraw Polskich (AIPA), założony w 1991 r., adresowany do polonijnych intelektualistów, stawiający sobie za cel głównie promocję spraw polskich w Australii oraz dialog ze środowiskami żydowskimi. Pozycja w kraju zamieszkania Polacy zamieszkali w Australii w przeważającej większości mają uregulowany status prawny, z reguły posiadając obywatelstwo australijskie. Liczebność Polonii i jej pozycja społeczna nie znajdują niestety odpowiedniego odzwierciedlenia w życiu politycznym państwa. Skuteczność lobbingu politycznego środowisk polonijnych, ze względu na niewielki udział Australijczyków polskiego pochodzenia w polityce, jest mało zauważalna. Przedstawiciele polskiej diaspory rzadko kandydują do parlamentów stanowych, zbyt mało jest ich też w lokalnych samorządach. Brak polityków i urzędników polskiego pochodzenia na szczeblu federalnym i stanowym istotnie utrudnia realizację działań lobbingowych na rzecz interesów społeczności polonijnej i interesów państwowych. Za to stosunkowo wysoka jest pozycja Polonii australijskiej w życiu naukowym i artystycznym kraju. Polityka władz miejscowych Polska grupa etniczna uchodzi za jedną z najlepiej zintegrowanych z głównym nurtem społeczeństwa australijskiego. Jako jedna z bardziej aktywnych w dziedzinie podtrzymywania i promowania dziedzictwa kulturowego kraju 19

20 Raport 2012 pochodzenia cieszy się prestiżem, którego efektem jest np. udział wysokich przedstawicieli władz w organizowanych imprezach. Władze australijskie wspierają wszelkie formy aktywności etnicznej, a Polonia w dużym stopniu korzysta z dobrodziejstw polityki wielokulturowości. Organizacje polonijne z powodzeniem zapewniają sobie dofinansowanie przez władze stanowe i federalne kosztów bieżącej działalności i realizacji rozmaitych projektów. W 2013 r., w ramach dostosowania programu do procentowego udziału grup etnicznych w społeczeństwie, zgodnie z wynikami ostatniego spisu powszechnego, publiczne radio SBS zwiększyło liczbę audycji w językach azjatyckich kosztem audycji w językach europejskich. W rezultacie liczba godzin polskiego programu radiowego SBS spadła o połowę. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonii i Polakami Ambasada RP w Canberze i Konsulat Generalny RP w Sydney utrzymują dobre kontakty z Polonią. W wielu przypadkach mają one wymiar aktywnej i efektywnej współpracy. W ostatnich latach jej przykładami były wydarzenia związane z Rokiem Chopinowskim (I Międzynarodowy Konkurs Chopinowski w Australii, zorganizowany w Canberze z inicjatywy Ambasady, koncerty chopinowskie organizowane przez obie placówki RP etc.) i Rokiem Miłosza (np. wydarzenie poetycko-muzyczne zaprezentowane przez AIPA w placówkach), inne projekty kulturalne (np. tournée pianisty Rafała Łuszczewskiego uświetniające polską prezydencję w UE) i akademickie (np. seria sympozjów nt. migracji i wielokulturowości zorganizowana przez Ambasadę we współpracy z AIPA z udziałem polskich naukowców) oraz inicjatywy mające na celu rozwój dialogu polsko-żydowskiego (np. upamiętnienie H. Sławika zorganizowane w Melbourne we współpracy z AIPA, wieczory poświęcone I. Sendler i J. Karskiemu w Konsulacie z udziałem AIPA i artystów polonijnych, wielka wspólna impreza w Melbourne Ambasad RP i Izraela, upamiętniająca I. Sendler). Środowiska polonijne współpracowały z placówkami także m. in. w sprowadzeniu do Australii wystawy Akcja AB-Katyń. Zagłada polskich elit, upamiętnieniu rocznicy 30-lecia Solidarności, itd. Ponadto Domy Polskie i lokalne organizacje w Melbourne, Adelaide, Brisbane i Perth udzielają Konsulatowi pomocy w organizacji i przeprowadzaniu dyżurów paszportowych oraz wyborów. Placówki RP wspierają oświatę polonijną. Współpracują z organizacjami polonijnymi przy przedsięwzięciach edukacyjnych, np. konkursach językowych i warsztatach. Obok propagowania i inspirowania inicjatyw czysto edukacyjnych, duże znaczenie ma wspieranie przedsięwzięć rozwijających i wzbogacających inne dziedziny polonijnej aktywności młodych ludzi (zespoły taneczne, harcerstwo i sport). Do wyzwań kulturalnych należy wspieranie artystów polonijnych (szczególnie młodych) i ich promowanie w ogólnym nurcie kultury australijskiej, m. in. dążenie do tego, aby popularne wśród Polonii młodzieżowe zespoły folklorystyczne występowały podczas imprez organizowanych przez tutejsze instytucje kulturalne, nie zaś tylko w polskich ośrodkach. Ważne jest 20

21 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych również nowoczesne docieranie z informacją i ofertą kulturalną do polonijnej młodzieży. Wyzwaniem jest tu rozwijanie kontaktów i współpracy z australijskim impresariatem sprowadzającym na antypody europejskie propozycje kulturalne. Integralne znaczenie ma udzielanie wsparcia festiwalom polonijnej kultury w dużych ośrodkach miejskich (PolArt, Polish Christmas at Darling Harbour w Sydney, Polish Festival at Federation Square w Melbourne, Polish Harvest Festival Dożynki w Adelaide). Zadaniem placówek pozostaje też pozyskiwanie Polonii do wspierania polskich interesów w Australii, w tym m. in. inspirowanie rozwoju polonijnych organizacji o charakterze lobbingowym i profesjonalnym (biznesmenów, lekarzy, prawników, architektów etc.) oraz wspieranie organizacji w utrzymywaniu efektywnych kontaktów z władzami australijskimi, umożliwiających m. in. skuteczne pozyskiwanie środków z budżetu państwa na rozmaite przedsięwzięcia promujące polską kulturę i obecność w Australii. Obraz Polski i Polaków Polska wywołuje w Australii skojarzenia pozytywne lub neutralne. W ostatnich latach wzrosła u Australijczyków świadomość sukcesu gospodarczego RP, w tym uniknięcia skutków globalnego kryzysu. Ponadto Polska staje się coraz bardziej popularna jako cel turystyczny w ramach podróży po Europie. Historycznie budzi skojarzenia z F. Chopinem, Janem Pawłem II, L. Wałęsą i Solidarnością, a także z T. Kościuszką (jego imię nosi najwyższa góra kontynentu) oraz podróżnikiem i odkrywcą P. E. Strzeleckim. Pozytywną opinią cieszą się członkowie polskiej grupy etnicznej, jako osoby solidne, pracowite i kreatywne. Problem stanowi nadal rozpowszechniony w niektórych środowiskach stereotyp polskiego antysemityzmu. W mediach pojawia się określenie polskie obozy koncentracyjne, którego tło może stanowić obok braku wiedzy historycznej niechęć do Polski i Polaków (zwłaszcza w pewnych środowiskach żydowskich). Częstotliwość występowania tych sformułowań zmniejszyła się jednak, m. in. w wyniku konsekwentnych interwencji polskich placówek, zwłaszcza po wspólnym apelu Ambasadorów RP i Izraela do czołowych mediów, oraz po wielu udanych imprezach o tematyce polsko-żydowskiej, zorganizowanych przez placówki RP we współpracy z instytucjami australijskimi i organizacjami polonijnymi. 21

22 Raport Austria Raport Ambasady RP w Wiedniu Informacje podstawowe Według szacunków Ambasady RP Polonia austriacka liczy ok. 80 tys. osób, z czego zdecydowana większość mieszka w Wiedniu i okolicach. Ok. 20 tys. osób ma obywatelstwo austriackie. Większe skupiska Polonii istnieją również w Linzu, Grazu, Salzburgu, Innsbrucku i Klagenfurcie, natomiast mniejsze grupy w Burgenlandzie, Steyr i Bregencji. Według danych austriackiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na 31 grudnia 2012 r., w Austrii zameldowanych było obywateli polskich (z czego w Wiedniu), w tym zatrudnionych Austriacką Polonię tworzy: emigracja przedwojenna i okresu II wojny światowej - byli robotnicy przymusowi i więźniowie hitlerowskich obozów koncentracyjnych, pozostali po wyzwoleniu w Austrii; emigracja lat największa fala polskiej emigracji powojennej. Tylko w 1981 r., po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, w Austrii pozostało ok. 30 tys. Polaków. Następne lata przynosiły dalszy napływ nowej emigracji, której duża część przemieściła się do innych krajów, m.in. do USA, Kanady, RPA, Australii. Część z tej grupy pozostała w Austrii i stanowi aktualnie zdecydowaną większość dzisiejszej Polonii; emigracja lat Polacy przybyli do Austrii po 1989 r. w celu podjęcia nauki i poszukiwania lepszych warunków pracy i życia; najnowsza - po przystąpieniu Polski do UE w 2004 r. i otwarciu austriackiego rynku pracy 1 maja 2011 r. Liczba Polaków zatrudnionych w Austrii wzrosła z (stan na r.) do (stan na r.) tj. o 31 proc. Organizacje Na terenie Austrii działa ok. 50 polonijnych organizacji (związków, stowarzyszeń, klubów, towarzystw, grup), zrzeszających 1-2 proc. zamieszkałych Polaków. Poza strukturami organizacyjnymi, w Austrii żyje stosunkowo liczna grupa osób polskiego pochodzenia, zajmująca często wysoką pozycję społeczną. Mieszka i pracuje tu wielu absolwentów polskich uczelni, artystów oraz cenionych fachowców różnych zawodów (m.in. profesorów różnych specjalności, ponad 300 polskich lekarzy specjalistów, 300 księży katolickich oraz znaczna grupa inżynierów, architektów i techników). Od 1990 r. działa organizacja parasolowa Wspólnota Polskich Organizacji w Austrii - Forum Polonii, zrzeszająca ok. 20 organizacji. Jej głównym zadaniem jest reprezentowanie Polonii na platformie polityczno-społecznej i działania na rzecz aktywizacji i integracji Polonii w Au- 22

23 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych strii. Forum Polonii animuje i koordynuje odbywające się od 21 lat Dni Polskie w Austrii. Od 2012 r. jego prezesem jest Teresa Kopeć. Poza Forum działają Kongres Polonii w Austrii, zrzeszający ok. 12 organizacji oraz Polonijna Platforma Dialogu w Austrii i Porozumienie Chrześcijańsko-Patriotyczne. Główne samodzielne organizacje to Związek Polaków w Austrii Strzecha, (powstał w 1894 r., jedna z najstarszych organizacji polonijnych w Europie), Stowarzyszenie Polskich Inżynierów i Techników w Austrii, Stowarzyszenie Galicja, Stowarzyszenie Polonii w Tyrolu, Austriacko-Polskie Stowarzyszenie na rzecz Popierania Sztuki i Wolnego Czasu Polonez. Pozycja w kraju zamieszkania Polonia austriacka od lat stara się o uzyskanie statusu grupy narodowościowej w Wiedniu (sprawa dotyczy obywateli austriackich pochodzenia polskiego zamieszkałych w mieście). Aktualnie status grup narodowościowych w Austrii mają: Chorwaci, Węgrzy, Słoweńcy, Czesi, Słowacy i Romowie. Przyznanie takiego statusu umożliwia utworzenie Rady Doradczej (Beirat) jako gremium doradczego dla Rządu Federalnego, dostęp do środków finansowych służących wspieraniu grup narodowościowych (ogółem ok. 3,8 mln euro rocznie), uzyskanie wsparcia dla nauczania w szkołach języka ojczystego, kultury i mediów oraz na działalność organizacyjną. Z wnioskiem o przyznanie grupie polskiej statusu grupy etnicznej wystąpił na początku 1996 r. Związek Polaków w Austrii Strzecha przy poparciu Zarządu Forum Polonii. W maju 2001 r. przedstawiciel Urzędu Kanclerskiego, powołując się na ekspertyzę prof. A. Reiterera, przekazał ustnie Zarządowi ZPwA Strzecha, a następnie Zarządowi Forum Polonii, negatywne stanowisko w tej sprawie z uwagi na niespełnienie kryteriów ustawowych. W maju 2012 r. przedstawiciele Polonii złożyli w Urzędzie Kanclerskim nowy, przygotowany przez prof. Grzegorza Janusza z Zakładu Praw Człowieka UMCS, wniosek o przyznanie wiedeńskim Polakom statusu grupy narodowościowej. Wniosek przedstawia mankamenty i wysuwa argumenty potwierdzające spełnianie przez grupę polską wymogów w rozumieniu ustawy o grupach narodowościowych. Jego złożenie umożliwiło wznowienie niezakończonej procedury uznania polskiej grupy narodowościowej w Wiedniu oraz stworzyło nowe pola i możliwości dla skutecznych działań Polonii, pomimo, że na razie strona austriacka podtrzymuje swoje negatywne stanowisko. Sprawa była też przedmiotem zainteresowania niezależnych obserwatorów Rady Europy z Komitetu Doradczego (Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych) oraz Komitetu Ekspertów (Karta języków regionalnych lub mniejszościowych), badających na miejscu sytuację grup narodowościowych i kontrolujących przestrzeganie Konwencji oraz wdrożenie jej zaleceń. W opiniach obu Komitetów, Austria dotychczas nie wdrożyła w pełni ich zaleceń ponownej analizy wniosku polskiej grupy. Oba wyraziły też duże zainteresowanie sprawą złożenia przez grupę polską nowego wniosku. 23

24 Raport 2012 Główne problemy, polityka władz miejscowych Austria należy do państw aktywnie wspierających cudzoziemców i ułatwiających im integrację z własnym społeczeństwem. Nie występują przeszkody w umacnianiu więzów Polonii z krajem i jego kulturą i ułatwianiu współpracy zainteresowanych podmiotów w Polsce i Austrii. Pomimo braku statusu grupy etnicznej, organizacje polonijne uzyskują materialne i finansowe wsparcie od władz rządowych, miast, dzielnic, stowarzyszeń kulturalnych i rad integracyjnych oraz ze środków UE. Wsparcie to dotyczy głównie działalności kulturalnej. Istotnym warunkiem uzyskania dofinansowania od władz jest wymóg integracyjnego polsko-austriackiego charakteru danego projektu. Wielkość środków nie jest duża. Podstawowym źródłem wsparcia są środki będące w gestii wydziałów kultury władz miejskich, skąd również dofinansowywane są imprezy polonijne. Środki te stanowią zdecydowaną większość uzyskiwanych na miejscu przez organizacje polonijne. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Działania Ambasady RP ukierunkowane są głównie na zapewnienie Polonii jak najszerszego dostępu do dóbr kultury narodowej i możliwości kultywowania polskości, nauki języka polskiego, wspierania i rozwijania kontaktów z Ojczyzną, podniesienia rangi i znaczenia Polonii w Austrii, w tym szczególnie inicjowanie i wspieranie starań o uzyskanie statusu grupy narodowościowej, inspirowanie i wspieranie działalności Polonii w życiu kulturalnym, naukowo-oświatowym i gospodarczym oraz opieki nad miejscami pamięci narodowej w tym kraju. Główną imprezą polonijną wspieraną przez placówkę są organizowane od 1991 r. Dni Polskie w Austrii. W 2012 r. trwały one od 8 września do 20 października i obejmowały 43 imprezy. Ambasada utrzymuje stałe kontakty i współpracuje z mediami polonijnymi oraz promuje polskich artystów twórców w ramach Galerii Jednego Obrazu, działającej od 2004 r. w siedzibie Wydziału Konsularnego. We współpracy z Polską Misją Katolicką oraz Wspólnotą Polskich Księży w Austrii wspiera imprezy kulturalne, popularyzujące polskie tradycje i obyczaje: msze z okazji Świąt 3 Maja i 11 Listopada, msze na Kahlenbergu z okazji rocznicy Odsieczy Wiedeńskiej, połączone z dożynkami oraz mszę w czasie uroczystości na terenie b. obozu koncentracyjnego KZ Mauthausen. W sferze gospodarczej Ambasada wspiera redakcję czasopisma polonijnego Polonika oraz Wydział Promocji Handlu i Inwestycji w organizacji od 2005 r. konkursu na Lidera Biznesu Polska-Austria. Wspiera też działalność Stowarzyszenia Polskich Inżynierów i Techników w Austrii. Inne działania to: pomoc materialna Szkolnemu Punktowi Konsultacyjnemu przy Ambasadzie RP w Wiedniu oraz ok. 30 punktom nauczania języka polskiego w szkołach austriackich, Szkółce Polonijnej w Innsbrucku oraz powstałej w 2012 r. w Wiedniu Pierwszej Społecznej Szkole Polskiej; prowadzenie we współpracy z partnerami austriackimi i polonijnymi (gł. Centrum Informacyjno-Doradczym IBZ Polonia) działalności informacyj- 24

25 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych no-doradczej wśród Polaków pracujących w Austrii; maja 2012 r. we współpracy z ZUS odbyły sie zorganizowane z inicjatywy Ambasady Dni Otwarte ZUS-u w Wiedniu; współpraca z organizacjami polonijnymi, Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Austriackim Czarnym Krzyżem w opiece nad miejscami pamięci narodowej, upamiętnieniu związanych z nimi faktów i postaci oraz organizacji uroczystości rocznicowych; pomoc Stowarzyszeniu Pomocy dla Bezdomnych Bogdan w zakresie opieki nad ok. 200 polskimi bezdomnymi na terenie Austrii. Obraz Polski i Polaków w mediach W ciągu ostatnich trzech lat w społeczeństwie austriackim zdecydowanie zmienił się obraz Polski i Polaków. Wśród doniesień mediów o Polsce przeważają kwestie związane z gospodarką. Zwraca uwagę bardzo pozytywny ton publikacji odnoszących się do wskaźników polskiej gospodarki, w odróżnieniu od innych państw UE pogrążonych w kryzysie (Polska zieloną wyspą ). Media austriackie interesują się inwestycjami infrastrukturalnymi (budownictwo, drogownictwo), systemem bankowym oraz rynkiem ubezpieczeń. Są to tradycyjne kierunki ekspansji gospodarczej przedsiębiorstw austriackich w Polsce. Praktycznie zanikły dowcipy o Polakach. Nasi rodacy także nie zajmują już w mediach czołowych miejsc w rankingach przestępczości. Pozytywnie odbierana jest działalność polskich przedsiębiorców i pracowników. Kojarzą się oni zazwyczaj z konkurencyjną ceną i dobrą jakością pracy. W 2012 r. w doniesieniach austriackich mediów o Polsce zdecydowanie dominował temat Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej EURO Wydarzenie to stało się pretekstem do zwiększonej liczby publikacji o naszym kraju, przy czym wyraźnie przeważał pozytywny obraz. Podkreślić należy, że dziennikarze austriaccy interesowali się nie tylko kwestiami związanymi ściśle z turniejem, przygotowaniami lub jego przebiegiem. Poruszano szersze konteksty sytuacji gospodarczej Polski, jej pozycji w regionie i w UE, relacji z sąsiadami oraz aspiracji politycznych. Analizowano wewnętrzną sytuację polityczną RP, w tym kwestie związane z zapewnieniem bezpieczeństwa. Generalnie ton doniesień medialnych w Austrii dotyczących RP należy, szczególnie w 2012 r., ocenić jako rzeczowy i bardzo pozytywny. Tym niemniej, pomimo dużej aktywności miejscowej Polonii, zwłaszcza na płaszczyźnie kulturalnej i gospodarczej i prezentowaniu stosunkowo ciekawej oferty, pozostaje ona niemal praktycznie nieobecna w tutejszych środkach masowego przekazu. Coraz rzadziej pojawiają się w mediach austriackich takie sformułowania jak polskie obozy pracy, polski obóz koncentracyjny czy obóz koncentracyjny w Polsce. Redakcje tłumaczą z reguły, iż użycie słowa polski służyło tylko ukazaniu geograficznego położenia. Po interwencjach Placówki redakcje zamieszczają sprostowania i przeprosiny. 25

26 Raport 2012 Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Polska problematyka w podręcznikach historii w szkołach austriackich jest szeroko obecna, w zasadzie bez poważniejszych błędów rzeczowych i tendencyjnych ujęć. W zasadzie w odniesieniu do wszystkich epok, informacje o historii Polski, oczywiście w kontekście europejskim i dwustronnym, pojawiają się dość obszernie. Zdecydowana większość podręczników wymienia króla Jana III Sobieskiego jako dowódcę polskiej jazdy pod Wiedniem w 1683 r., która zdecydowała o zwycięstwie nad Turkami oraz informację o I rozbiorze Polski w 1772 r. W podręcznikach są również informacje o ataku Niemiec na Polskę 1 września 1939 r., eksterminacji polskich elit, przymusowych wysiedleniach Polaków z terenów okupowanych przez Niemców. Bywają też informacje o pracy przymusowej Polaków w czasie wojny. Obszernością i szczegółowością zwracają uwagę informacje o prześladowaniu i eksterminacji Żydów. Dużo miejsca poświęca się hitlerowskim obozom koncentracyjnym, których celem było wyniszczenie przez pracę, ale i stworzeniu kategorii obozów zagłady, gdzie miało dojść do wymordowania wszystkich Żydów. Jest mowa o zagazowaniu, w takich stworzonych przez Niemców miejscach jak Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Sobibór, Treblinka, Bełżec, 3-4 mln osób. Generalnie można stwierdzić, w podręcznikach austriackich nie ma określeń lub faktów, które w jakikolwiek sposób rzucałyby negatywne światło na udział Polski i Polaków w II wojnie światowej. Jeśli chodzi o historię najnowszą, Polska pojawia się jako część bloku sowieckiego (Układu Warszawskiego), po czym prezentowane jest doświadczenie Solidarności, wybory 4 czerwca 1989 r. i postać Lecha Wałęsy. Jest też informacja o wstąpieniu Polski do UE Informacja Wspólnoty Polskich Organizacji w Austrii Forum Polonii Najważniejsze problemy uzyskanie statusu grupy narodowościowej dla grupy polskiej w Wiedniu (obywateli austriackich polskiego pochodzenia). Na razie stanowisko władz jest negatywne, ale w maju 2012 r. przedstawiciele Polonii złożyli nowy wniosek, który umożliwia wznowienie sprawy. Polonia austriacka nadal będzie pracować nad tym problemem. Oczekujemy od władz polskich wsparcia w tej sprawie; zabezpieczenie dla organizacji polonijnych w Austrii stałego miejsca spotkań, którego od czasu przejęcia Domu Polskiego przez Polską Akademią Nauk w 1982 r. Polonia nie posiada. Zawarta 19 września 2012 r. umowa/ deklaracja reguluje zasady wynajmu pomieszczenia na potrzeby biura dla Wspólnoty Polskich Organizacji w Austrii Forum Polonii. Nie zaspokaja to potrzeb Polonii ze względu na ograniczone możliwości lokalowe (55 m kw.). Uzyskanie statusu grupy narodowościowej wiąże się z konkretnymi przywilejami, zarówno finansowymi jak i natury społeczno-politycznej, gdyż daje możliwość uczestnictwa w gremiach o charakterze doradczym

27 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych przy Rządzie Federalnym. Polonia potrzebuje Centrum Polskiego, które byłoby miejscem spotkań, jak również i centrum lobbingu na rzecz Polski; wsparcie dla działań informacyjno-doradczych skierowanych do nowej emigracji zarobkowej. Zachodzi potrzeba ściślejszej współpracy w dziedzinie bieżących regulacji prawnych, jak również finansowej na pokrycie wydatków na utrzymanie Polonijnego Centrum Informacyjno-Doradczego IBZ Polonia. Centrum współpracuje z Ambasadą RP, udziela bezpłatnych porad osobom, które pozostają w trudnej sytuacji materialnej; działalność oświatowa i nauka języka polskiego. W Wiedniu działa Szkolny Punkt Konsultacyjny przy Ambasadzie RP. Na terenie Austrii istnieje ok. 30 punktów nauczania języka polskiego w szkołach austriackich (gdzie polskie dzieci mogą pobierać naukę raz w tygodniu przez dwie godziny), Szkółka Niedzielna w Innsbrucku oraz powstała w 2012 r. Pierwsza Społeczna Szkoła Polska w Wiedniu. To jednak za mało. Obawiamy się, że bez zdecydowanych działań ze strony polskich instytucji wspierających naukę języka, historii i literatury polskiej, coraz mniejsza część tzw. drugiej generacji będzie zainteresowana Polską, a tym samym stracimy potencjał polskich ambasadorów ; opieka nad miejscami pamięci narodowej związanych z obozami masowej zagłady w Austrii. Do miejsc, w których ginęli Polacy należą obozy w Mauthausen, Gusen, Ebensee oraz wiele innych. Opieka nad nimi, udział w uroczystościach rocznicowych, składanie kwiatów są stałym elementem zainteresowania i działalności Polonii. Wnioskujemy o przyznanie pomocy finansowej na ten cel. władze Polski powinny doceniać obecność Polonii w Austrii i starać się o jej dowartościowanie poprzez podkreślanie jej znaczenia w tym kraju. Najlepszą metodą jest włączanie przedstawicieli Polonii w oficjalne spotkania polskich władz z władzami austriackimi. Kontakty tego rodzaju są nie do przecenienia, ze względu na możliwość wpływu na decyzje na szczeblu federalnym i krajowym. Oczekiwania wobec władz miejscowych Polonia austriacka oczekuje, iż stosunki między oboma krajami doprowadzą do uzyskania statusu mniejszości narodowej dla grupy polskiej mieszkającej w Wiedniu. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Nasze relacje z instytucjami polskimi zaangażowanymi we współpracę z Polonią i Polakami w Austrii układają się dobrze. Wnioskujemy o dalsze poparcie rządu RP, które powinno nastąpić poprzez ściślejszą współpracę oraz o włączanie przedstawicieli Polonii do oficjalnych spotkań z władzami austriackimi. Prezes Wspólnoty Polskich Organizacji w Austrii Forum Polonii mgr inż. Teresa Kopeć 27

28 Raport BELGIA Raport Ambasady RP w Brukseli Informacje podstawowe, organizacje polonijne, pozycja w kraju zamieszkania Wychodźstwo polskie do Belgii ma swoją długą historię od emigracji politycznej po powstaniach 1830 i 1863 r. poprzez emigrację zarobkową w okresie międzywojennym, w okresie II wojny światowej i po wojnie, emigrację solidarnościową - aż po współczesną migrację zarobkową. Liczbę Polaków i osób polskiego pochodzenia szacuje się na ok. 90 tys. (w tym 60 tys. to tzw. migracja zarobkowa). Największe skupiska polonijne znajdują się w Brukseli, Liege i Charleroi. Pracownicy migrujący zamieszkują głównie miasta o największym potencjale gospodarczym - Brukselę i Antwerpię. W samej stolicy można ponadto wyróżnić, zwiększającą się ciągle, grupę pracowników instytucji europejskich. W strukturze społeczno-zawodowej Polonii belgijskiej widoczne są zmiany dotyczące drugiej i trzeciej generacji, a więc osób urodzonych i wykształconych już tutaj, posiadających obywatelstwo tego kraju. Duża część tego środowiska ukończyła studia wyższe i podejmuje pracę w firmach lub w instytucjach międzynarodowych, osiągając liczące się sukcesy w pracy zawodowej oraz działalności społecznej i politycznej - korzystając z pełnych praw przysługujących wszystkim obywatelom. Migranci zarobkowi mogą podejmować pracę i legalizować swój pobyt wg ułatwionych zasad, obowiązujących od 2006 r. Belgia stała się szczególnie atrakcyjna dla osób migrujących po 1 maja 2009 r., kiedy to otworzyła rynek pracy dla obywateli z EŚW. Kraj oferuje obywatelom UE możliwości zatrudnienia, przede wszystkim osobom z wyższym wykształceniem. Ale branża budowlana zdecydowanie dominuje w sferze zatrudnienia polskich mężczyzn, kobiety natomiast najczęściej znajdują pracę w firmach sprzątających. Bardzo dobrze rozwinięta jest swoista infrastruktura polska. Tylko w stolicy jest ok. 30 sklepów spożywczych (ich liczba wciąż wzrasta), piekarni, zakładów mechanicznych, etc. W Belgii działa ponad 50 organizacji polonijnych o różnym charakterze: kulturalnym, kombatanckim, religijnym, ekonomicznym. Naczelną strukturą, koordynującą aktywność Polonii oraz reprezentującą ją na zewnątrz, jest Rada Polonii Belgijskiej, której zarząd wykazuje stosunkowo dużą aktywność, podejmując działania integrujące środowiska polonijne oraz pobudza ich aktywność. Do głównych zadań RPB należy reprezentowanie spraw polskich (w tym lobbing na rzecz Polski), rzetelna informacja o Polsce, udzielanie pomocy Polakom w trudnej sytuacji. Efektem jest stworzenie w 2008 r., wraz z Wydziałem Konsularnym Ambasady, Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego, gdzie wolontariusze udzielają porad m.in. z zakresu mechanizmów podejmowania pracy, legalizacji pobytu, czy zapewniają bezpłatną pomoc psychologiczną i logopedyczną dla najmłodszej i najuboższej Polonii. Inną organizacją ogólnokrajową

29 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych jest Polish Expat Network Belgium, powstała jako klub towarzyski w 2004 r. w celu zrzeszenia Polaków mieszkających na stałe i pracujących w Belgii. To zdecydowanie najprężniejsza, gromadząca młodsze pokolenie Polaków organizacja. Celem sieci jest promowanie polskiego dziedzictwa i tradycji oraz polskiej myśli, zdobyczy polskiej kultury i sztuki na arenie międzynarodowej, ze szczególnym naciskiem na społeczność belgijską. Wśród kurczącej się grupy kombatantów (pozostało kilkanaście osób) działa m.in. Związek Kół I Dywizji Pancernej Gen. St. Maczka i Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, zaangażowane szczególnie w organizację uroczystości upamiętniających wyzwolenie Belgii przez polskich żołnierzy. Z oczywistych powodów ich aktywność zdecydowanie spada. Polska Macierz Szkolna (niedawno obchodziła 60-lecie istnienia) opiekuje się Ośrodkiem Millenium w Comblain-la-Tour, gdzie organizowane są kolonie letnie i zimowe dla dzieci polonijnych oraz wakacje dla emerytów. Tamtejszy Dom Polski Millenium obejmuje 2-hektarowy ośrodek szkoleniowy i wakacyjny, stanowi centrum życia polonijnego w Belgii i jest własnością PMS. Od 1997 r. działa w Brukseli Centrum Polskie. Dzięki inicjatywie PMS oraz Polskiej Misji Katolickiej wydzierżawiony został wtedy budynek, w którym mieszczą się m.in. sala widowiskowa, sala do zajęć sportowych i hotel. Odbywają się tu także imprezy kulturalne, konferencje, spotkania polonijne i okolicznościowe. Dużą aktywność wykazuje Związek Polaków w Belgii (szczególnie jego limburskie oddziały), działający przeważnie w środowisku tzw. starej emigracji. Koncentruje on działalność na obchodach świąt państwowych, urządzaniu konkursów teatralnych, świąt sportowych i edukacyjnych, kolonii letnich. Ważną rolę w życiu polonijnym odgrywają chóry, np. Antwerpia, Św. Grzegorza, Lajkonik, Moniuszko oraz zespoły folklorystyczne Czarna Góra, Spotkanie, Jasna Woda, Krakus, centra kulturalne w Antwerpii, Brukseli, Liege, Genk. Od dwóch lat w Antwerpii prężnie działa organizacja Children of Europe, która koncentruje się na najmłodszej Polonii, organizując dla niej warsztaty, szkolenia, wyjazdy, zrzeszając ją w zespole muzyczno-tanecznym, którego oferta skierowana jest bardzo często do środowiska belgijskiego. Children of Europe współpracuje ściśle z władzami Antwerpii, od których niebawem ma dostać lokal na siedzibę organizacji i redakcji wydawanej przez nią gazety Antwerpia po polsku. W sierpniu 2012 r. organizacja otworzyła Centrum Pomocy Prawnej, gdzie można otrzymać poradę prawną, psychologiczną oraz porady z dziedziny ubezpieczeń, podatków i zatrudnienia. Aktywne w życiu polonijnym jest stowarzyszenie Emstacja. Przygotowuje informacyjny portal internetowy, a ponadto jest inicjatorem i organizatorem belgijskiego finału WOŚP. W 2011 r. powstała organizacja BeKaP czyli Brukselski Klub Polek, założony przede wszystkim przez osoby pracujące w instytucjach europejskich. W celach statutowych zawarto m.in. działalność charytatywną na rzecz kobiet 29

30 Raport 2012 i dzieci mieszkających w Brukseli bez względu na ich przynależność narodową czy organizowanie wydarzeń mających na celu promowanie kultury polskiej i integrację środowiska polskiego z belgijskim. Ważną funkcję integrującą społeczność polską w Belgii spełniają media polskie i polonijne. Najpopularniejsze z nich to bezpłatne: Gazetka (mies. Stow. Polaków w Belgii); Nowinki organizacji non profit ASBL (poradnictwo, sprawy środowiska migracji zarobkowej, etc.); Plus + (wydawane przez Centrum Edukacji i Kultury Polskiej Plus ); Listy z Daleka (pismo Ogólnoświatowego Korespondencyjnego Klubu Emigrantów); wspomniana Antwerpia po Polsku (miesięcznik migracji zarobkowej we Flandrii); Dzień Dobry (periodyk Koła Kulturalnego Belgijsko-Polskiego z regionu Centrum). Ponadto nadaje niezależne prywatne radio i portal społecznościowy Radio Róża. Polonią belgijską i Polakami zamieszkałymi w poszczególnych regionach Belgii opiekuje się także Polska Misja Katolicka, mająca swoje siedziby we wszystkich większych skupiskach rodaków. Obowiązki Rektora PMK pełni ks. prałat Ryszard Sztylka. Księża są bardzo aktywni i wspomagają działania na rzecz Polonii. Przy misji działają Stowarzyszenia Mężów Katolickich, Bractwa Żywego Różańca, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Klub Inicjatywy Katolickiej, Fundacja Jana Pawła II. Co rok organizowane są 3 pielgrzymki polonijne (Montaigu, Banneux, Ressaix), w których uczestniczy znaczna liczba pielgrzymów. Polonia od lat zamieszkująca Belgię ma ugruntowaną pozycję społeczną i ekonomiczną. Posiada stałe dochody z pracy zawodowej czy emerytury. Korzysta z pełnych praw przysługujących obywatelom belgijskim. Wśród osób, które ze względów politycznych musiały zrzec się obywatelstwa polskiego, notuje się zainteresowanie ponownym jego otrzymaniem. Nowa Polonia (głównie zarobkowa) może podejmować pracę i legalizować pobyt według ułatwionych zasad, obowiązujących od 2006 r. Belgijski rynek pracy dla Polaków otwarto 1 maja 2009 r. Usługi świadczone przez polskich pracowników fizycznych, pracujących zarówno w branży budowlanej, jak i w tzw. titres-service, zatrudniającym pomoce domowe, są wysoko oceniane przez tutejszych mieszkańców. W Belgii funkcjonują cztery Szkolne Punkty Konsultacyjne (SPK) podlegające Ośrodkowi Rozwoju Edukacji Polskiej za Granicą. Działają przy Ambasadzie lub są jego filiami. Są to: SPK im. Joachima Lelewela (w Brukseli), filia SPK - im. Jana Pawła II (przy Polskiej Misji Katolickiej, przy którym działa też polskie przedszkole), SPK im. gen. St. Maczka (w Antwerpii) oraz SPK w Mons. Placówki te kształcą w sumie ponad 2 tys. uczniów. Plany uspołecznienia SPK przygotowywane przez MEN spotykają się z wyjątkowym niepokojem rodziców. Rady rodziców wysłały listy do MSZ i MEN w tej sprawie oraz zorganizowały protest. W Brukseli znajduje się również prywatny ośrodek realizujący uzupełniający plan nauczania MEN - Polskie Centrum Kształcenia im. Jana Pawła II. Sekcja Polska w Szkole Europejskiej, z siedzibą w Brukseli, dostępna jest głównie dla 30

31 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych dzieci pracowników instytucji europejskich, UE, NATO i polskich przedstawicielstw dyplomatyczno-konsularnych. Główne problemy, polityka władz miejscowych Z punktu widzenia konsulatu, najpoważniejsze problemy występują w środowisku ostatniej migracji zarobkowej. Z uwagi na słabą znajomość języka miejscowego mają problemy z komunikacją w tutejszych urzędach, do tego brak znajomości przepisów prawnych obowiązujących w KB prowadzi w wielu wypadkach do interwencji konsuli, a przede wszystkim doprowadza do poczucia wyobcowania i niskiego poziomu integracji ze środowiskiem belgijskim (w przeciwieństwie do tzw. starej Polonii). Wiele problemów dotyka sfery zatrudnienia. Polacy przyjmują często każdą nadarzającą się okazję i bez podpisania umowy (lub podpisując dokument, którego treści nie znają), przyjmują pracę nielegalną, bez odprowadzania składek społecznych i na ubezpieczenie zdrowotne. Niepokojąco rośnie liczba bezdomnych i wykluczonych społecznie Polaków. Po ankiecie jednej z organizacji zajmującej się tą grupą, okazuje się, że bardzo często są to ofiary wypadków w pracy, którą podjęły nielegalnie i nie opłacały składek społecznych. Problemy finansowe doprowadziły je często do alkoholizmu, a to z kolei do bezdomności. Przypadki nielegalnego zatrudnienia choć nadal istniejące i liczne, są dużo rzadsze niż przed 2009 r. Nie wydaje się, w związku z tym, by portal internetowy utworzony przez skrajnie prawicową partię Vlaams Belang, nawołujący do pisania donosów na nielegalnych mieszkańców lub pracowników, był wymierzony w Polaków. Nie zgłoszono nam też żadnej sprawy, w której nielegalnie pracujący obywatel polski byłby ofiarą takiego donosu. Niestety żadna z organizacji polonijnych nie stanowi silnego lobby wobec władz belgijskich. Brakuje też wzajemnej współpracy pomiędzy tymi organizacjami. Od kilku lat z trudnościami organizacyjnymi i finansowymi boryka się istniejąca od 1947 r. Biblioteka Polska w Brukseli. Przez 20 lat otrzymywała fundusze z Senatu RP za pośrednictwem Fundacji Oświata Polska za Granicą. Było to jej jedyne źródło finansowania; mimo długiego istnienia, nie udało się jej wypracować sponsoringu lub składek członkowskich). Formuła, tego niegdyś zasłużonego miejsca kultury polonijnej, niestety się wyczerpała. Brakuje zainteresowania jej losem ze strony nie tylko czytelników, ale też organizacji. Przez lata nie udało się znaleźć godnych spadkobierców, którzy mogliby kontynuować działanie biblioteki i stworzyć z niej instytucję dynamiczną i nowoczesną, jaka znalazłaby odbiorców nie tylko wśród młodszej Polonii, ale też wśród międzynarodowej społeczności Brukseli, choćby studentów wydziałów slawistyki. Rozważając możliwe rozwiązania, najlepsza wydaje się propozycja skatalogowania zbiorów oraz przekazania najcenniejszych do Biblioteki Narodowej w Polsce, a reszty do wybranej biblioteki belgijskiej (uniwersyteckiej?), lub innych ośrodków, w których bywają Polacy. 31

32 Raport 2012 Władze belgijskie nie stosują wobec grupy polskiej jakichś szczególnych form postępowania. Zgodnie z doktryną Królestwa Belgii, nie ma tutaj instytucji prawnej mniejszości narodowych. W 2012 r., roku wyborów lokalnych, nowym zjawiskiem było duże zainteresowanie polityków belgijskich zachęcaniem Polaków do większej aktywności: udziału w głosowaniu, ale też włączaniem na listy wyborcze obywateli polskich zamieszkujących gminy. Na listach ugrupowań politycznych znalazło się kilkunastu Polaków (choć na razie na dość odległych miejscach). Mimo, iż podjęli oni wspólne inicjatywy zachęcenia społeczności polskiej do głosowania na swoich kandydatów, proporcjonalnie niewielu Polaków wpisało się na listy głosujących (po rejestracji udział w wyborach jest w Belgii obowiązkowy). Warto wspomnieć również o inicjatywie Chrześcijańskich Związków Zawodowych ACV-CSC, które zatrudniły tłumaczy oraz polskojęzycznych pracowników, by Polakom wyjść naprzeciw. Ponadto ACV-CSC wydaje broszury informacyjne po polsku. Organizacje belgijskie zajmujące się bezdomnymi, starają się z kolei korzystać z pomocy polskojęzycznych wolontariuszy do porozumiewania się z polskimi bezdomnymi. Antwerpia, w 2011 i 2012 r., otworzyła na zimę noclegownie dla Polaków. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą W 2012 r. Ambasada działała na rzecz mobilizacji środowisk polonijnych do czynnego uczestnictwa we wszystkich przejawach życia kraju zamieszkania oraz pozyskiwania Polonii i Polaków do wspierania polskich interesów. W związku z Planem MSZ Współpracy z Polakami i Polonią na 2012 r., placówka wyznaczała organizacje jako partnerów realizujących projekty, które wypełniały priorytety zawarte w Planie. Pod auspicjami Wydziału Konsularnego powstało w sumie 19 projektów. W 2012 r. placówka poszukiwała partnerów do realizacji zadań związanych z nowymi inicjatywami skierowanymi do najuboższych rodaków z migracji zarobkowej i nie tylko (otwarcie punktu pomocy prawnej i punktu dla kobiet dotkniętych przemocą w rodzinie). Dwie organizacje wyraziły gotowość do podjęcia się zadania licząc na otrzymanie konkursowego grantu na 2013 r., za pośrednictwem organizacji pozarządowych. Placówka w Brukseli współpracuje z ośrodkami edukacyjnymi finansowanymi przez MEN: Zespołem Szkół im. Lelewela w Brukseli, Zespołem Szkół im. gen. S. Maczka w Antwerpii. Każda z tych szkół działa aktywnie, przyjmując coraz więcej uczniów i organizując lub współorganizując wiele uroczystości. Obraz Polski i Polaków w mediach Przewodnictwo RP w Radzie UE w II połowie 2011 r. pozostawiło po sobie wyjątkowe wrażenie w zakresie pozytywnego postrzegania Polski, które utrzymuje się do dziś. W mediach belgijskich była ona komentowana jako widoczna prezydencja, podczas której Polska wzbudziła zaufanie i zademonstrowała pewność siebie. Z kolei organizacja w Polsce mistrzostw EURO

33 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych dała nam możliwość promocji w belgijskich mediach obrazu Polski jako kraju dynamicznego i nowoczesnego. Czołowy dziennik Le Soir napisał, że podczas EURO 2012 Polska obaliła negatywne stereotypy na swój temat. W mediach belgijskich w ostatnim czasie nie odnotowano negatywnych wypowiedzi skierowanych przeciw Polakom. Ze strony Polonii, Rada Polonii Belgijskiej, a szczególnie Zjednoczenie Polskie w Belgii, stawiają sobie za cel utrzymanie pozytywnego wizerunku Polski. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Nie zaobserwowano wyraźnych przekłamań czy nierzetelnych informacji na temat Polski w belgijskich podręcznikach szkolnych. Nadal natomiast nie dowiemy się z nich zbyt wiele o sukcesach Polski. Jako data rozpoczęcia II wojny światowej figuruje rok 1940, a ilustracje w podręcznikach pokazują polską husarię walczącą przeciwko wojskom niemieckim wyposażonym w nowoczesne czołgi. Interwencje Szkolnego Punktu Konsultacyjnego im. Gen. Maczka w Anwterpii niestety nie przyniosły oczekiwanego efektu bowiem ewaluacje podręczników są przeprowadzane przez odpowiednie Ministerstwo bardzo rzadko Informacja organizacji polonijnych (zebrane opinie Rady Polonii Belgijskiej, Polskiej Macierzy Szkolnej, Związku Polaków w Belgii, organizacji Emstacja, Children of Europe oraz Brukselskiego Klubu Polek) Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Rada Polonii Belgijskiej, Brukselski Klub Polek (BeKaP), Emstacja i organizacja Children of Europe zwracają uwagę na niski poziom integracji Polonii między różnymi środowiskami oraz na słabą integrację Polaków (migracji zarobkowej) ze społecznością belgijską. Polacy bardzo rzadko głosują w wyborach lokalnych, rzadko angażują się też w miejscowe przedsięwzięcia, jak np. dzielnicowe chóry, uliczne wyprzedaże, działalność tak licznych tu organizacji pozarządowych. Zjawisko wyobcowania wiąże się przede wszystkim ze słabą znajomością języka francuskiego, flamandzkiego lub nawet angielskiego, poczuciem niepewności i swego rodzaju tymczasowości, jako, że zazwyczaj pobyt w Belgii planowany jest jako krótki wyjazd zarobkowy. Organizacje podkreślają nieznajomość przepisów (sprawy rodzinne, administracyjne, podatkowe, obawy w związku z założeniem własnego biznesu), systemu prawnego i struktur samorządowych (czego można oczekiwać od gminy). Świadomość prawna pracowników migrujących jest bardzo niska, a często w ogóle jej brak. W wielu przypadkach prowadzi to do patologii, takich jak bezdomność i alkoholizm. Children of Europe, działające na terenie Antwerpii potwierdza obserwacje BeKaP-u zwracając jeszcze uwagę na roszczeniową 33

34 Raport 2012 postawę wielu Polaków, którzy mają wysokie oczekiwania wobec miejscowej administracji. Rada Polonii Belgijskiej zaznacza jednak, że problem ten nie dotyczy tzw. starej Polonii, która jest bardzo dobrze zintegrowana i świetnie daje sobie radę wśród społeczności belgijskiej. Rada wskazuje też na problem dzieci w wieku przedszkolnym, które przyjeżdżając wraz z rodzicami wpadają w zupełnie nowe środowisko. Prowadzi to często do problemów z asymilacją, a to z kolei do złego zakwalifikowania i pokierowania w systemie szkolnictwa. Z myślą o nich Sekcja Społeczna Rady Polonii Belgijskiej otworzyła Punkt Konsultacyjno Informacyjny, gdzie dzieci mogą znaleźć bezpłatną pomoc psychologiczną i logopedyczną. BeKaP zwraca z kolei uwagę na problemy dotyczące rodzin i dzieci w kontekście zjawiska eurosierot, czyli dzieci rozłączonych z rodzicami lub jednym z nich, wychowywanymi przez dalszą rodzinę, które bywa, że po latach przyjeżdżają do KB. Dzieci są zagubione i wyobcowane. Bywa, że sprawiają problemy wychowawcze, wpadają w tak zwane złe środowisko i mają kłopoty z prawem. Organizacja Emstacja zauważa znikomą ilość wykształconych i zaangażowanych w działalność polonijną ekspertów. Zwraca uwagę na incydentalność i wybiórczość działań zamiast solidnej i kompleksowej współpracy u postaw oraz niską motywację Polaków do działań na rzecz swojej wspólnoty. Polska Macierz Szkolna widzi potrzebę działającej na co dzień organizacji, która koordynowałaby kontakty między wszystkimi organizacjami polonijnymi. Związek Polaków w Belgii działający przeważnie w środowisku tzw. starej emigracji, koncentrujący swoją działalność na organizowaniu obchodów świąt państwowych, zwraca uwagę na małe zainteresowanie ich działalnością wśród tzw. młodej Polonii. ZPB zdaje sobie jednak sprawę, że potrzeby nowej migracji są zupełnie inne. Oczekiwania wobec władz miejscowych Większość organizacji oczekuje od władz wsparcia finansowego. Rada Polonii Belgijskiej złożyła niedawno wniosek do właściwego ministra o dofinansowanie działalności i oczekuje na jego rozpatrzenie. Oczekiwania wobec władz dotyczą też również współpracy na partnerskich zasadach i pomocy w uzyskiwaniu dofinansowań. Jak zaznacza organizacja Emstacja, celu tego nie da się osiągnąć dopóki środowiska polonijne będą słabo zorganizowane i nie wykształcą kompetentnej reprezentacji. Stowarzyszenia liczą na pomoc władz miejscowych w formie udostępniania, po niższych kosztach, w zależności od potrzeb: lokali, sal lekcyjnych, sprzętu itp. Warto wspomnieć o znakomitej współpracy Belgijsko-Polskiego Koła Kulturalnego z miastem Charleroi, które wspiera organizację od 25 lat. 34

35 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Oczekiwania organizacji wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami Organizacje oczekują wsparcia i pomocy w rozmowach z władzami lokalnymi (np. z burmistrzami dzielnic) oraz pomocy w zdobywaniu funduszy. W tym przypadku liczą na kursy i szkolenia na temat zarządzania i finansowania struktur polonijnych, większego doradztwa na temat pozyskiwania środków, a przede wszystkim jasne i nie pozostawiające wątpliwości kryterium pozyskiwania środków z MSZ na działalność. Polska Macierz Szkolna podkreśla potrzebę uzasadnienia odrzucenia wniosku o dofinansowanie do MSZ. Ponadto wszystkie zrzeszenia liczą na ciągłą współpracę z Ambasadą i jej Wydziałem Konsularnym oraz na wsparcie inicjatyw podejmowanych przez organizacje. Rada Polonii Belgijskiej proponuje wykorzystać potencjał Polonii i utworzyć organ doradczo-opiniodawczy przy Ambasadzie RP lub Wydziale Konsularnym w Brukseli, postuluje także o nieuspołecznianie szkolnych punktów konsultacyjnych oraz pomoc w utrzymaniu Biblioteki Polskiej w Brukseli. 35

36 Raport BIAŁORUŚ Raport Ambasady RP w Mińsku Informacje podstawowe Białoruski spis narodowy z 2009 r. wykazał 295 tys. osób deklarujących polską narodowość. Jest to znacząco mniej niż w czasie poprzedniego spisu (wg danych z 1989 r. na Białorusi mieszkało 396 tys. Polaków). Spadek liczebności ludności polskiej wynika do pewnego stopnia z postępującej asymilacji i kryzysu demograficznego. Nie bez znaczenia mogą być także mankamenty metodologiczne spisu, a także atmosfera polityczna niesprzyjająca demonstrowaniu przynależności do polskiej społeczności. Nieoficjalnie szacuje się, że na Białorusi może mieszkać ok. 1,1 mln osób polskiego pochodzenia. Skupiska polskie rozmieszczone są nierównomiernie. Najwięcej osób narodowości polskiej zamieszkuje Grodzieńszczyznę ok. 231 tys. (wg spisu 2009). Większe skupiska polskie występują ponadto w obwodach: brzeskim (ok. 17 tys.), mińskim (ok. 18 tys.) oraz rejonie brasławskim obwodu witebskiego. Język polski jako ojczysty wskazuje 15 tys. osób. Polacy zamieszkali na Białorusi stanowią ludność autochtoniczną o historycznym rodowodzie sięgającym do czasów I Rzeczypospolitej. Zwarty teren zamieszkania polskiej mniejszości rozpoczyna się w rejonie granicy wzdłuż trasy Białystok Grodno i ciągnie się nieprzerwanie do Lidy Wilna Ostrowca jezior brasławskich. W wyniku wielowiekowego współistnienia, powstała na tym obszarze społeczność polsko białoruska o trudnej do określenia granicy podziału narodowego. W przeszłości podziały przebiegały tu najczęściej wg kryterium wyznaniowego lub pozycji społecznej. Proces wypierania polskości z tych ziem i rusyfikacji kultury, który rozpoczął się po Powstaniu Styczniowym, osiągnął szczyt w okresie władzy sowieckiej. W latach żywioł polski został zdziesiątkowany. W 1949 r. zlikwidowano wszystkie istniejące na terenie białoruskiej SRR szkoły polskie, a używanie języka polskiego w oficjalnych kontaktach zostało zakazane. Prawie całą inteligencję polską dotknęły represje władz. Wiele osób, zwłaszcza tych o wyższej pozycji społecznej, zamożniejszych i bardziej wykształconych, skorzystało wtedy z możliwości powojennej repatriacji do Polski. W 1978 r. tzw. doktryna Raszydowa spowodowała ostateczną likwidację na Białorusi oświaty narodowej w tym istniejących ośrodków kultury polskiej. Doprowadzono do ruiny materialnej obiekty kultury polskiej i zabytki architektury narodowej. Wprowadzono znaczne ograniczenia w funkcjonowaniu obiektów sakralnych. Odrodzenie narodowe Polaków rozpoczęło się tutaj dopiero w końcu lat 80-tych. 36

37 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Organizacje Polacy z Białorusi utworzyli po rozpadzie ZSRR szereg organizacji i stowarzyszeń kulturalno-oświatowych w celu kultywowania swej tożsamości narodowej. Największym z nich był do 2005 r. (kiedy to władze zdelegalizowały zarząd ZPB) Związek Polaków na Białorusi, który liczył wtedy ok tys. członków. Obecnie, liczba ta spadła, jednak precyzyjne dane nie są możliwe do uzyskania. Część członków ZPB jest nieaktywna z obawy przed represjami. Przy ZPB działa szereg stowarzyszeń środowiskowych jak: Stowarzyszenie Żołnierzy Armii Krajowej, Stowarzyszenie Polaków Ofiar Represji Politycznych - Sybiracy, Stowarzyszenie Kombatantów Polskich, Towarzystwo Plastyków Polskich, Polskie Towarzystwo Lekarskie, Klub Inteligencji Polskiej, Towarzystwo Młodzieży Polskiej, chory, zespoły artystyczne. Obok ZPB działa liczące ok. 600 członków Stowarzyszenie Polska Macierz Szkolna. Jego działalność adresowana jest głównie do nauczycieli języka polskiego oraz młodzieży, m.in. poprzez organizowanie nauki języka polskiego. Przy PMS działają: Duszpasterstwo Nauczycieli, Klub Studentów Polskich skupiający stypendystów Fundacji Semper Polonia, Wspólnota Młodej Polonii, Uniwersytet III wieku i inne. Republikańskie Zjednoczenie Społeczne Harcerstwo działa od 2000 r. jako samodzielna zarejestrowana organizacja. Działalność obejmuje obszar całej Białorusi. Istnieją również organizacje o zasięgu lokalnym, takie jak Mińskie Kulturalno Oświatowe Stowarzyszenie Polaków na Białorusi Poloniczka, Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej w Lidzie, Grodzieńskie Zjednoczenie Społeczne Klub Polskich Tradycji Narodowych. Pozycja w kraju zamieszkania Polacy stanowią na Białorusi liczącą się mniejszość narodową, zwłaszcza na Grodzieńszczyźnie. Pod względem statusu ekonomicznego i społecznego nie odbiegają na ogół od reszty społeczeństwa. Warstwa inteligencji osób polskiego pochodzenia, nadwątlona w wyniku represji stalinowskich i powojennej repatriacji, powoli odtwarza się. Prawa mniejszości polskiej zostały określone zapisami artykułów Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Białoruś o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy. Praw mniejszości polskiej dotyczy też białoruska ustawa RB O mniejszościach narodowych w Republice Białoruś z 1992 r., ustawa RB O stowarzyszeniach z 1994 r. a także częściowo - inne dokumenty prawa wewnętrznego. Dokumenty te określają prawa polskiej mniejszości w sposób satysfakcjonujący, zgodny z międzynarodowymi standardami. Inaczej sprawa wygląda z praktyczną realizacją tych zapisów, która już co najmniej od 8 lat - budzi istotne zastrzeżenia. Co więcej, późniejsze akty prawa RB i nowelizacje już 37

38 Raport 2012 istniejących dokumentów dodatkowo zawężają możliwości swobodnego realizowania przez osoby należące do mniejszości należnych im praw. Generalnie - prawa te nie są na Białorusi właściwie przestrzegane, zwłaszcza prawo do tworzenia swych organizacji, wydawnictw i aktywności w życiu społecznym. Główne problemy, polityka władz miejscowych Polityka władz białoruskich wobec miejscowych Polaków jest wypadkową szeregu czynników, takich jak autorytarny charakter systemu politycznego i dążenie państwa do objęcia kontrolą wszystkich form aktywności obywateli, nadal funkcjonujące w różnych dziedzinach życia poradzieckie stereotypy, pozycja międzynarodowa Białorusi, i inne. Działania władz białoruskich dotykające osób polskiego pochodzenia są wymierzone w demokratyczne zasady funkcjonowania społeczeństwa i prawa człowieka, w tym prawo do wolności zgromadzeń, wypowiedzi, samoorganizowania się grup społecznych, dostępu do mediów, wyrażania i kultywowania swojej tożsamości narodowej. Akcja podjęta przeciw Związkowi Polaków na Białorusi w 2005 r. wiąże się z tym, iż w tamtym czasie była to największa na Białorusi niezależna organizacja społeczna. Przed zaplanowanym na marzec 2005 r. kolejnym zjazdem ZPB, władze usiłowały za pomocą niedopuszczalnych nacisków, doprowadzić do wyboru lojalnego wobec siebie kierownictwa Związku. Działania te nie przyniosły oczekiwanego skutku; większością głosów na prezesa wybrana została mało znana nauczycielka Andżelika Borys (w 2010 r. zastąpiła ją Andżelika Orechwo, a od listopada 2012 r. prezesem jest Mieczysław Jaśkiewicz). Następnie władze RB - z pominięciem wszelkich zasad demokracji - wyznaczyły posłuszny sobie zarząd Związku Polaków na Białorusi (kierowany obecnie przez Mieczysława Łysego) i zdelegalizowały zarząd wybrany demokratycznie, odbierając następnie lojalnym wobec niego strukturom ZPB większość (14) ufundowanych przez Polskę tzw. Domów Polskich, pełniących funkcję centrów działalności organizacyjnej, kulturalnej, oświatowej lokalnych społeczności polskich. Zamknięto redakcje niezależnych czasopism mniejszości polskiej. Wobec działaczy uznających zarząd kierowany przez A. Borys zastosowano różne formy represji. Pomimo brutalnych nacisków, Związek Polaków na Białorusi kierowany przez wybrany demokratycznie Zarząd prowadzi nadal choć w ograniczonym zakresie działalność statutową. Na początku 2010 r. nastąpiło zaostrzenie postawy Mińska wobec ZPB i kolejna fala represji. Kontrolowany przez władze państwowe zarząd ZPB przejął, przy pomocy sił porządkowych, jeden z ostatnich współpracujących z demokratycznym zarządem ZPB - Dom Polski w Iwieńcu. Po zmanipulowanych wyborach prezydenckich na Białorusi w grudniu 2010 r., fala represji wobec demokratycznych środowisk dotknęła także działaczy polskich. Najbardziej drastycznym przykładem jest przesłuchanie, pobicie i pozbawienie wolności Andrzeja Poczobuta przewodniczącego Rady 38

39 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Naczelnej Związku Polaków na Białorusi, jednocześnie niezależnego dziennikarza i współpracownika Gazety Wyborczej. Prowadzone są też inne działania: ograniczanie oświaty polskiej, kontaktu z Polską i żywym językiem polskim, odcinanie wsparcia finansowego z RP, zniechęcanie Kościoła do angażowania się w sprawy mniejszości polskiej, itd. Z różnym natężeniem prowadzone są działania skierowane przeciw realizacji Ustawy o Karcie Polaka. Oprócz kampanii medialnej, podjęto i zrealizowano szereg inicjatyw ustawodawczych nakierowanych przeciw posiadaczom tego dokumentu. Pomimo niesprzyjającej aury dla polskości, Związek Polaków na Białorusi przeprowadził bez przeszkód w listopadzie 2012 r. kolejny (drugi po zdelegalizowaniu) walny zjazd ZPB połączony z wyborami do władz Związku. Władze białoruskie nie interweniowały. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Utrzymująca się od dłuższego czasu nieprzychylna atmosfera wokół organizacji polskich i generalnie wobec wszelkich działań mających na celu krzewienie kultury i oświaty polskiej na Białorusi, spowodowała konieczność przeformułowania priorytetów współpracy konsulatów RP z miejscowymi Polakami. Monitorowanie stanu realizacji praw mniejszości polskiej i (w razie potrzeby) podejmowanie bieżących interwencji, stało się w tej sytuacji jednym z zadań nadrzędnych. Istotnym zadaniem pozostaje troska o miejsca pamięci narodowej, na którą kierowana jest inicjatywa polskich środowisk na Białorusi, zwłaszcza młodzieży. Ostatnio udało się w ten sposób uporządkować lub odnowić przy udziale placówek RP - znaczną liczbę polskich cmentarzy, kwater lub pojedynczych mogił żołnierskich. Jeśli chodzi o niezwykle istotną sprawę, jaką jest bezpośrednie wspieranie inicjatyw mniejszości polskiej i jej aktywności w sferze kulturalnej i oświatowej, może się ono odbywać i odbywa stosownie do istniejących warunków. Na możliwości pomocy z Polski ograniczająco wpływają restrykcyjne przepisy białoruskie i negatywne nastawienie władz (np. blokowanie realizacji polskich przedsięwzięć kulturalnych). Niezależnie od tego, MSZ nakreśliło w Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą na rok 2013 główne kierunki, które powinny być uwzględniane (w miarę możliwości) w działaniach wobec mniejszości polskiej na Białorusi, w tym m.in.: Utrzymanie stanu i rozwój oświaty dla mniejszości polskiej, Wspieranie wyjazdów edukacyjno-wypoczynkowych do Polski młodzieży polskiego pochodzenia, Doskonalenie kwalifikacji nauczycieli języka polskiego i nauczających w języku polskim, 39

40 Raport 2012 Zwiększenie obecności polskiej kultury na Białorusi, zwłaszcza kultury wysokiej i jej najnowszych osiągnięć, Rozszerzenie wymiany młodzieży (pochodzenia polskiego z RB i młodzieży z Polski) w ramach współpracy szkół, drużyn harcerskich, duszpasterstwa akademickiego, kołek zainteresowań, Włączanie do aktywności polonijnej środowisk niezrzeszonej polskiej inteligencji, Jak najszersze informowanie społeczności polskich o przysługujących im prawach i standardach międzynarodowych w sferze mniejszości narodowych, Wspieranie tworzenia klubów polskiego biznesu, ośrodków informacji gospodarczej, Ułatwianie nawiązywania kontaktów biznesowych z Polską. Obraz Polski i Polaków w mediach W oficjalnych mediach można zaobserwować zjawisko blokady informacji o tematyce polskiej. Wyjątek stanowią negatywne zjawiska z dziedziny polityki, gospodarki. Szeroko nagłaśniane w miejscowych mediach, mają pogorszyć wizerunku Polski. W księgarniach i kioskach brakuje polskiej prasy i książek. W prasie oficjalnej pojawiają się antypolskie artykuły, związane np. z historią. W białoruskiej TV emitowane są seriale historyczne ukazujące w nieprawdziwym świetle wiele wydarzeń i faktów (okres międzywojenny) lub podobne w ocenie przeszłości filmy ukraińskie i rosyjskie (o powstaniu Chmielnickiego czy wypędzeniu Polaków z Moskwy w 1612 r.). W prasie obwodowej i rejonowej na Grodzieńszczyźnie do niedawna szeroko prowadzono kampanię związaną z wprowadzeniem przez Polskę Ustawy o Karcie Polaka. Brzeskie media poświęcają natomiast sporo uwagi problematyce transgranicznej oraz działalności Konsulatu Generalnego RP, ze szczególnym uwzględnieniem projektów z zakresu dyplomacji publicznej i kulturalnej. Relacje utrzymane są na ogół w tonie neutralnym. Powyższe dotyczy także mediów tradycyjnie sceptycznych wobec Polski. Prezentowany obraz Polski i Polaków jest zróżnicowany, zależy od rodzaju mediów, stopnia ich podporządkowania władzom, ale też od samych dziennikarzy, ich rzetelności i zaangażowania. Zważywszy na sąsiedztwo i wspólną wielowiekową historię, informacji o Polsce jest bardzo mało. Oprócz doniesień przedstawiających Polskę w negatywnym świetle, czy tendencyjnych reportaży, wyreżyserowanych wywiadów dla aktualnych potrzeb politycznych - pojawiają się, acz sporadycznie, związane z Polską materiały przygotowane obiektywnie, najczęściej na tematy neutralne politycznie (kultura, nauka itp.). 40

41 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Specyfiką państwa pod rządami prezydenta A. Łukaszenki jest instrumentalne traktowanie historii jako jednego z elementów oficjalnej ideologii państwowej. Historia nie podlega tu swobodnym badaniom naukowym, ale stanowi dyscyplinę ustalonych koncepcji i poglądów, wedle których społeczeństwo białoruskie winno być edukowane i wychowywane. Większość poglądów historycznych stanowi automatyczne przeniesienie z historiografii radzieckiej z lekkimi modyfikacjami, polegającymi głównie na eliminacji klasycznych marksistowskich terminów typu walka klas. Poniżej scharakteryzowane są niektóre koncepcje historyczne, propagowane w obowiązujących na Białorusi podręcznikach szkolnych, a szczególnie na szczeblu akademickim: Już od czasów średniowiecznych Polska stanowiła główną przeszkodę do emancypacji ziem białoruskich, a tereny obecnej Białorusi miały stanowić dla niej główny teren ekspansji politycznej i terytorialnej (aby podporządkować sobie te tereny, Polacy popierali rabunkowe i niszczycielskie najazdy tatarskie). Przemilcza się lub pomija ścisłe związki Korony Polskiej z Wielkim Księstwem Litewskim (szczególnie od Unii Lubelskiej 1569 r. wprowadzającej unię realną). Wielkie Księstwo przedstawia się jako samodzielny byt państwowy, prowadzący swobodną i niezależną politykę wewnętrzną i zagraniczną bez jakichkolwiek związków z Polską. Symptomatyczne jest przy tym wyliczanie jego kolejnych władców (np. książę Władysław Zygmuntowicz, książę Jan Zygmuntowicz), bez informacji, że byli oni jednocześnie królami Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Władysław IV, Jan II Kazimierz). W koncepcji Wielkiego Księstwa Litewskiego współczesna historiografia białoruska popada również w konflikt z historiografią litewską, postrzega się bowiem w tym organizmie państwowym twór polityczny protoplastę państwa białoruskiego, w którym prym i główną rolę wiodła szlachta białoruska, a centrum decyzyjnym miał być Mińsk. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej w końcu XVIII w. przyjmowane są z wielkim zrozumieniem upadło państwo, które dla innych narodów było tyranem. W dostaniu się ziem białoruskich pod rządy carskie nie upatruje się żadnego zagrożenia narodowego wręcz przeciwnie wszelkie przeciwności łagodzić miała wspólna wiara prawosławie oraz bliskość językowa, kulturowa i mentalna. Zamianę dominacji szlachty polskiej na rosyjską przyjmuje się wręcz z satysfakcją, minimalizując skutki tego procesu dla ziem białoruskich w postaci wstrzymania emancypacji szlachty białoruskiej i postępującej rusyfikacji tych ziem. Powrót odrodzonej Rzeczypospolitej po I wojnie światowej na jej historyczne tereny, czyli zachodnią część obecnej Białorusi, jest oceniany zdecydowanie negatywnie; okres ten nazywa się w podręcznikach czasami polskimi, polską administracją lub nawet polską okupacją. Rozwój 41

42 Raport 2012 polityczny, ale i także ekonomiczny tych ziem, miał zostać powstrzymany przez powrót czynnika polskiego, podczas gdy wschodnia część, jako Białoruska Republika Sowiecka (od daty jej powstania liczy się oficjalnie ciągłość obecnego państwa), przeżywać miała okres intensywnego rozwoju gospodarczego i edukacyjnego; przemilcza się natomiast sowieckie represje. Polityka państwa polskiego na terenie okupowanych ziem białoruskich zorientowana miała być wyłącznie na ich eksploatację przez polskie ziemiaństwo i utrwalanie zastoju ekonomicznego i oświatowego. By podtrzymać polskie panowanie stosowano terror polityczny, czego najjaskrawszym przykładem było powstanie jak się wielokrotnie określa na Białorusi obozu koncentracyjnego w Berezie Kartuskiej, mającego być narzędziem walki narodowościowej z intensywnie rodzącym się ruchem narodowościowym wśród Białorusinów. Nie występuje w zasadzie termin II wojna światowa, pisze się o wielkiej wojnie ojczyźnianej ; data 1 września 1939 r. jest natomiast pojęciem pustym, a data początku wojny określana jest jednoznacznie 22 czerwca 1941 r. 17 września 1939 r. funkcjonuje wyłącznie jako data wyczekiwanego przez miejscową ludność końca polskiego panowania i zjednoczenia ziem zachodnich ze wschodnią Białorusią (o związanej z tym tragedii i deportacjach Polaków nie pisze się). Jeżeli wspomina się (rzadko!) o ataku III Rzeszy na Polskę 1 września, to często w kontekście ponoszenia za to częściowej winy przez samą Polskę w wyniku odrzucenia przez nią oferty współpracy z ZSRR. Przemilcza się natomiast pakt Ribentropp Mołotow i sojusz rosyjsko-niemiecki. II wojna światowa funkcjonuje jedynie w kontekście wojny ojczyźnianej , która miała przynieść wolność innym narodom, w tym polskiemu. Pozytywnie przedstawia się zmiany powojenne i powstanie obozu państw socjalistycznych. Jego ostateczny upadek i rozpad ZSRR przypisuje się głównie wyścigowi zbrojeń, narzuconemu przez Zachód. Takie kwestie, jak system totalitarny, zarówno w wymiarze ludzkim, jak i ekonomicznym, relatywizuje się, a o narastających protestach wewnętrznych, np. powstaniu Solidarności, nie wspomina się wcale. W tym kontekście rozpad ZSRR i obozu socjalistycznego nie jest postrzegany pozytywnie, a powstanie państwa białoruskiego przedstawia się jako konieczność ratowania spuścizny po Związku Sowieckim. Oprócz tych generalnych koncepcji nasila się nowe zjawisko sięganie do nazwisk znanych osób, urodzonych na ziemiach białoruskich. Proces ten w dużym stopniu wynika z przekonania o konieczności poszukiwania nowych bohaterów i wzorców zachowań, przy posiadaniu dość skromnego panteonu bohaterów własnych, ograniczonego głównie do mocno wyeksploatowanych, nieprzystających do rzeczywistości, postaci z czasów ZSRR. Osoby symbolizujące prawdziwy białoruski ruch narodowy z przyczyn politycznych 42

43 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych są celowo pomijane. W oficjalnej propagandzie zaczęto więc sięgać do postaci, zaliczanych na ogół do polskiego obszaru historycznego i kulturowego. Najbardziej spektakularne przykłady to: działacze polityczni i narodowowyzwoleńczy Kościuszko, Niemcewicz, Traugutt, poeci i pisarze Mickiewicz, Orzeszkowa, Rodziewiczówna, Kraszewski, muzycy Ogiński, Moniuszko, malarze i graficy Orda, naukowcy Domeyko. Od kilku lat nie doszło do spotkania w ramach wspólnej polsko-białoruskiej komisji ekspertów do spraw weryfikacji treści podręczników szkolnych do historii. W ocenie polskich placówek, brakuje przesłanek pozwalających sądzić, że w dającej się przewidzieć przyszłości stan ten ulegnie poprawie. 43

44 Raport BRAZYLIA Raport Ambasady RP w Brasilii Informacje podstawowe Brazylia była celem kilku fal emigracji, począwszy od drugiej połowy XIX w. do lat 30-tych XX w. i bezpośrednio po II wojnie światowej. Przybysze z Polski rozbiorowej figurują w brazylijskich rejestrach zazwyczaj jako obywatele państw zaborczych. Wg różnych źródeł liczebność Polonii oscyluje w granicach od 800 tys. do 2 mln, często pada 1,5 mln. Szacuje się, że w samym tylko stanie Parana mieszka ponad milion osób posiadających co najmniej jednego przodka polskiego pochodzenia. Jednak nie ma jednoznacznych danych dla obliczenia tej populacji. Pod koniec lat 30-tych XX w. Konsulat Generalny RP w Kurytybie, za pośrednictwem polskich nauczycieli i inspektorów oświaty, dokonał spisu ludności polskiej. Zgodnie z tamtymi ustaleniami, Polacy stanowili ok. 10 proc. mieszkańców stanu Parana. Należy zakładać, że powyższa proporcja przedstawicieli Polonii do reszty mieszkańców stanu (liczy on obecnie 10,5 mln mieszkańców) nie uległa od tamtego czasu zasadniczej zmianie, a już z pewnością nie zmalała (większość rodzin polonijnych na terenach wiejskich jest wielodzietna). Wiele dużych skupisk polonijnych mieści się też w stanie Rio Grande do Sul, znacznie mniej w Santa Catarina. Mniej liczebne grupy diaspory znajdują się w stanach Sao Paulo, Rio de Janeiro, Espirito Santo, Minas Gerais, Bahia oraz Goias. Skupiska Polaków i potomków imigrantów polskich w różnych regionach Brazylii są zróżnicowane, co wynika z takich czynników jak okres osiedlenia w Brazylii, wykształcenie, zawód, pochodzenie etniczne, stopień identyfikacji z kulturą polską, znajomość języka i tradycji narodowych. Trudno zatem mówić o jednolitym obrazie Polonii brazylijskiej. Za początek polskiego osadnictwa w południowych stanach Brazylii uznaje się lata , kiedy to pierwsze zorganizowane grupy emigrantów założyły siedliska najpierw w Brusque (pierwsza grupa osadników Kolonia Sixteen Loots), w stanie Santa Catarina, a następnie wokół Kurytyby (Pilarzinho, Abranches), gdzie wioski polskie stopniowo tworzyły pierścień wokół miasta, nazwany później Nova Polonia. Część osadników udawała się dalej na południe, do prowincji Santa Catarina i Rio Grande do Sul, a także do zachodniej części stanu Parana, aż do granicy z Argentyną i Paragwajem. Do 1890 r. na południe Brazylii przybyło ok. 10 tys. ludzi. Fala emigracyjna, zwana wówczas gorączką brazylijską, przybrała na sile w latach 90-tych XIX w. Rząd Brazylii podpisał wtedy kontrakty z trzema prywatnymi firmami na przewiezienie z Europy 750 tys. ludzi, którzy mieli otrzymać darmowe przydziały ziemi. Wiadomość ta przedostała się szybko do Galicji i zaboru rosyjskiego, wywołując ogromne zainteresowanie biedoty wiejskiej. Tysiące ludzi likwidowało dobytek i udawało się do portów w Niemczach i we Włoszech. Gorączka brazylijska 44

45 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych miała trzy etapy. Pierwszy ( ) objął ok. 63 tys. chłopów z Królestwa, drugi (od 1895 r. do początku XX w.) dotyczył głównie Galicji, skąd wyjechało ok. 25 tys. osób, a trzeci ( ) objął głównie mieszkańców Podlasia i Lubelszczyzny, w liczbie ok. 10 tys. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości fala emigracji opadła. Niemniej jednak, do wybuchu II wojny światowej do Brazylii wyjechało jeszcze ok. 40 tys. obywateli polskich, częściowo przy organizacyjnym wsparciu Ligi Morskiej i Kolonialnej. Ok tys. Polaków, przeważnie inteligencji, dotarło tu podczas wojny i bezpośrednio po niej, osiedlając się głównie w miastach. Wg Kalendarza Ludu z 1948 r., skład społeczny przybyszów z Polski był następujący: chłopi 95 proc., robotnicy i rzemieślnicy 3,5 proc., kupcy 1 proc., inteligencja 0,5 proc., jeśli chodzi o aglomerację Sao Paulo, środowisko polonijne składa się częściowo z potomków imigrantów polskich, którzy przybyli tutaj pod koniec XIX w. w poszukiwaniu pracy, na nowo tworzonych plantacjach kawy, a następnie w rozwijających się branżach przemysłu. W dużej mierze, podobnie jak w Porto Alegre, stolicy stanu Rio Grande do Sul, są to potomkowie polskich Żydów. Trzeba podkreślić, że o ile imigranci pochodzenia żydowskiego na ogół nie posiadali wykształcenia i najczęstszym ich zajęciem był drobny handel, o tyle ich dzieci i wnuki z reguły zdobyły wykształcenie i w wielu przypadkach należą do elity intelektualnej, politycznej i artystycznej. Inną grupę tej diaspory stanowią potomkowie byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy przybyli głównie z Anglii, w drugiej połowie lat 40-tych. Imigracja późniejsza, z lat , ma charakter indywidualny, związany najczęściej z zawieraniem związków małżeńskich z Brazylijczykami. Aktualnie najważniejszym powodem osiedlania się Polaków w Brazylii są względy rodzinne, czyli mieszane małżeństwa, jednak jest to zjawisko marginalne. Brazylia już od lat nie oferuje żadnych ułatwień dla imigrantów, ani nie jest konkurencyjna płacowo dla Europejczyków. Sporadyczne są przypadki reemigracji. Młodzi przedstawiciele Polonii, studiujący na polskich uczelniach, po uzyskaniu dyplomu niejednokrotnie podejmują decyzję o pozostaniu w Polsce. W wyniku procedury potwierdzania obywatelstwa RP po 2004 r., paszportem polskim legitymuje się na dzień dzisiejszy kilka tysięcy osób. Organizacje Jedyną organizacją, a raczej ogólnokrajowym ruchem polonijnym, jest BRASPOL (Centralna Reprezentacja Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej), założona w 1990 r. z inicjatywy ówczesnego Rektora Polskiej Misji Katolickiej ks. Benedykta Grzymkowskiego oraz byłego burmistrza miejscowości Araucaria Rizio Wachowicza, który od początku pełni funkcję prezesa. Wg jego informacji, Braspol działa w 334 miejscowościach w 16 stanach kraju. Liczbę tę trudno zweryfikować. Bardzo rzadko ukazuje się biuletyn Braspolu, Kurier, oraz wydawany w Rio Grande do Sul Kurierek. Organizacja nie ma stałej 45

46 Raport 2012 siedziby. Często korzysta z pomieszczeń Towarzystwa im. Marszałka J. Piłsudskiego w Kurytybie. Największą pod względem majątku organizacją polonijną pozostaje Sociedade Uniao Juventus, które powstało ze stopniowego połączenia się wielu organizacji w Kurytybie. Za rok jej powstania uważa się W ostatnich latach liczne nieruchomości, które organizacja posiadała w centrum Kurytyby, zamieniono na nowoczesną siedzibę na obrzeżach miasta. W związku z brakiem środków finansowych na dokończenie inwestycji, zdecydowano sprzedać budynek należący w okresie międzywojennym do Centralnego Związku Polaków w Brazylii (sfinansował go Senat RP). Od końca lat 90-tych XX w. budynek pełnił rolę centrum kulturalnego Uniao Juventus, a pieniądze na remont w latach ponownie wyasygnował Senat RP. Obecnie Uniao Juventus nie prowadzi działalności polonijnej. Jedną z najaktywniejszych organizacji polonijnych w Kurytybie jest Towarzystwo im. Marszałka J. Piłsudskiego (zał. 1936). Rdzennie polskie towarzystwo, współpracujące w okresie PRL z rządem londyńskim, dopiero w 1996 r. zmieniło statut, dopuszczając członkostwo Brazylijczyków polskiego pochodzenia (wcześniej członkami mogli być wyłącznie obywatele polscy). Towarzystwo regularnie organizuje spotkania - cieszące się niesłabnącą popularnością polskie obiady oraz spotkania okolicznościowe. Jego siedziba mieści przy tym zespół folklorystyczny Wisła. Najstarszą organizacją polonijną w Ameryce Łacińskiej (zał. 1890) jest Towarzystwo im. T. Kościuszki w Kurytybie. Jeszcze kilka lat temu groził mu upadek, a zabytkowej siedzibie przejęcie przez prywatne osoby. Dzięki staraniom Konsulatu Generalnego RP w Kurytybie i polonijnego działacza Jose Gorskiego, sytuacja Towarzystwa poprawiła się. Zobowiązało się ono także udostępniać siedzibę na potrzeby nowo powstałego Domu Kultury Polska Brazylia, który uroczyście otwarto we wrześniu 2012 r. W Porto Alegre, w stanie Rio Grande do Sul, istnieje zasłużone i aktywne Towarzystwo Polonia (zał. ok. 1897). Regularnie organizuje dni polskie z okazji Święta 11 Listopada i inne spotkania. W ramach organizacji istnieje zespół folklorystyczny. W Erechim aktywnie działa Towarzystwo Rui Barbosa, Zespół Folkloru Polskiego Jupem z kapelą Stare Wiarusy oraz Centrum Języka i Kultury Polskiej, prowadzące kursy polskiego i choreografii. Szczególną rolę na mapie polonijnej zajmuje Nova Prata, gdzie mieszka wiceprezes Braspolu, Andre Hamerski. Podejmowane są tam rozmaite przedsięwzięcia kulturalne, promocyjne i ludowe (działa zespół folklorystyczny Kalina ), które swoim zasięgiem często obejmują cały stan Rio Grande do Sul. Taki charakter miały uroczystości, spotkania i kursy w 2012 r., w związku z pobytem w Nova Prata, w charakterze woluntariuszki, byłej przewodniczącej Związku Polaków na Białorusi, Andżeliki Borys. Towarzystwo Polonia (zał. 1991) we Florianopolis w stanie Santa Catarina, kontynuuje tradycje Towarzystwa 3 Maja (zał. 1918). Organizacja skupia elitę polonijną miasta. W gminie Itaiopolis działa Polskie Stowarzyszenie Kul- 46

47 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych turalne, prowadzone przez polskie siostry zakonne, organizujące kursy języka polskiego. Działa przy nim zespół folklorystyczny Więzy Polskie. Warto dodać, że na terenie trzech południowych stanów Brazylii, działa łącznie ponad 30 polonijnych zespołów folklorystycznych. Młodą, ale prężną organizacją w stanie Santa Catarina, jest Towarzystwo Varsovia z Sao Bento do Sul. Towarzystwo otrzymało teren pod budowę od władz miasta. W okręgu konsularnym Kurytyby jest wiele miejscowości, w których przedstawiciele Polonii są znaczącą grupę mieszkańców, niejednokrotnie z wpływami we władzach samorządowych. We wszystkich z nich kultywowane są polskie tradycje i ludowe obyczaje. W wielu panuje przychylna atmosfera dla rozwoju współpracy kulturalnej i gospodarczej z Polską. Na szczególne wyróżnienie zasługują działania polonijne podejmowane w stanie Rio Grande do Sul - w miejscowościach Guarani das Missoes i Dom Feliciano, a w stanie Parana w Sao Mateus do Sul. Guarani das Missoes to gmina licząca ok. 10 tys. mieszkańców, z czego blisko 80 proc. ma polskie pochodzenie. Usytuowana jest nieopodal granicy z Argentyną. Głównym źródłem dochodów mieszkańców jest rolnictwo. Gmina co dwa lata organizuje największy festyn polonijny, zwany w Brazylii Polfest. Władzę sprawują tam od zawsze przedstawiciele Polonii. Dom Feliciano od kilku lat stara się aktywizować mieszkańców na rzecz podtrzymywania tradycji, języka i poszerzania wiedzy o polskiej kulturze. W tym celu, przy wsparciu polskimi funduszami, wykorzystuje pobyty polskich woluntariuszy, którzy prowadzą zajęcia z mieszkańcami. Niezwykle aktywny jest oddział Braspolu w Sao Mateus do Sul. W gminie działa też organizacja Acepol oraz zespół folklorystyczny Karolinka. W 2012 r., z okazji 100-lecia gminy, wydano album dokumentujący m.in. historię emigracji polskiej do tej miejscowości. W latach dr Krzysztof Smolana z Archiwum Akt Nowych w Warszawie, w trakcie cyklicznych pobytów w Kurytybie, rozpoznał archiwalia polonijne w różnych ośrodkach stanu Parana. Wyłonił się z tego zamysł utworzenia w Parana archiwum Polonii brazylijskiej. Ważną rolę odgrywa Memoriał Imigracji Polskiej Park im. Jana Pawła II w Kurytybie. Został założony w 1979 r. po wizycie Papieża Jana Pawła II i dziś jest jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych miasta. Parkiem zarządza Polska Misja Katolicka i Braspol, w porozumieniu z Fundacją Kulturalną Miasta Kurytyby. Tradycyjnie organizowane są tam uroczystości na cześć Matki Boskiej Częstochowskiej, Świąt Wielkanocnych, Bożego Narodzenia oraz 3 Maja. Coraz większą rolę odgrywa Katedra Języka Polskiego, istniejąca od 2008 r. na Uniwersytecie Federalnym stanu Parana. Oprócz studiów dla potencjalnych polonijnych nauczycieli języka, w ramach Centrum Współczesnych Języków Obcych organizowane są kursy języka polskiego, na różnych poziomach zaawansowania, w budynkach Uniwersytetu i Stanowej Szkoły Colegio Estadual do Parana. Wykładowcy i studenci Katedry współorganizowali z Konsulatem RP w ostatnich latach wiele wykładów i seminariów, jak również wystawy (m.in. poświęcone Konstytucji 3 Maja). Na terenie aglomeracji Sao Paulo dzia- 47

48 Raport 2012 ła Brazylijskie Towarzystwo Kultury Polskiej im. J. Piłsudskiego tutejsza najstarsza organizacja polonijna, która w 2012 r., w ramach IV Pikniku Polskiego obchodziła 120. rocznicę powstania. Polskie Stowarzyszenie Edukacyjno-Kulturalne APOLEC powstało w 2006 r., jako próba integracji środowisk polonijnych w Sao Paulo. Przez pierwsze lata działało w dziedzinie kulturalnej, popularyzowało historię i tradycję narodową, wydając czasopismo Głos Polonii Paulistańskiej oraz organizując uroczystości. Niestety nie posiada własnej siedziby. Przeżywa trudności organizacyjne, związane z dymisjami i wyborami kolejnych organów statutowych. Dom Kultury Polskiej im. Sanguszki, bardzo zasłużona dla Polonii paulistańskiej organizacja, znacznie ograniczyła działalność w 2010 r. po sprzedaży siedziby (w planach jest zakup nowej). Kapelania Polska, oprócz duszpasterstwa w języku polskim (niedzielne msze, organizacja polskich świąt religijnych), wykazuje dużą aktywność w zakresie utrzymania tradycji oraz rozpowszechniania polskiej historii i kultury. Salon Kapelanii jest aktualnie jedynym pomieszczeniem w Sao Paulo, którym miejscowa Polonia może dysponować na patriotyczno-rocznicowe i kulturalne uroczystości. Prowadzona przez ks. kapelana strona internetowa zawiera skatalogowane zbiory biblioteczne, a także archiwum zdjęć i materiałów historycznych dokumentujących dzieje Polonii paulistańskiej. Polonijna drużyna harcerska Orzeł Biały liczy kilkunastu harcerzy i zuchów i jest oficjalnie zarejestrowana w Stowarzyszeniu Skautów Brazylijskich. Uczestniczy w biwakach oraz innych formach popularyzujących ideę skautowską, jak również w polonijnych imprezach. Żeński Chór Polski w Sao Paulo uświetnia występami polonijne imprezy religijne, patriotyczne i kulturalne, a także popularyzuje polską kulturę i tradycję podczas przeglądów i festiwali chórów grup narodowościowych zamieszkałych w tej wielkiej metropolii. W Rio de Janeiro działają trzy organizacje i instytucje polonijne. Najstarszą, o ponad 120-letniej tradycji, jest Towarzystwo Dobroczynne Polonia. Pomimo doskonałej bazy lokalowej z m.in. Domem Młodzieży, jego działalność ma charakter ograniczony. Oprócz spotkań z okazji świąt narodowych oraz uroczystości religijnych i rocznicowych, w siedzibie prowadzony jest również kurs języka polskiego. Obok Towarzystwa, działa tu Stowarzyszenie Kombatantów Polskich, największa w Brazylii organizacja głównie byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Niestety stopniowo wygasza działalność, z uwagi na kurczący się krąg członków w bardzo zaawansowanym wieku. Największą imprezą Stowarzyszenia jest coroczna, przygotowywana wespół z dowództwem brazylijskich sił zbrojnych w Rio, uroczystość składania wieńca pod pomnikiem żołnierzy poległych w II wojnie światowej. Tutejsza Kapelania Polska, istniejąca od lat 50-tych XX w., jest miejscem cotygodniowych spotkań przedstawicieli Polonii, głównie starszej. Kilka razy w roku mają tu miejsce uroczystości religijne i patriotyczne oraz jubileusze. Jest też kurs języka polskiego, w którym uczestniczy ok. 12 osób. 48

49 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Historia Polonii w Aguia Branca (Orzeł Biały) w stanie Espirito Santo sięga przełomu lat 20-tych i 30-tych XX w. i związana jest z akcją osiedlania polskich chłopów przez specjalnie utworzone Towarzystwo Kolonizacyjne w Warszawie. Polscy koloniści wnieśli zasadniczy wkład w ekonomiczno-społeczny rozwój miasta i regionu. Potomkowie naszych imigrantów stanowią tu ok. 40 proc. mieszkańców. Istnieje unikalny polski cmentarz. Działalność rozwija Polskie Stowarzyszenie Kulturalne, które ma doskonałą bazą lokalową - Dom Polski, zbudowany z dotacji Senatu RP. Utworzono w nim Muzeum Imigranta Polskiego. Działa też zespól tańca ludowego. Odbywają się kursy polskiej kuchni, zajęcia popularyzujące tradycje ludowe i elementarną znajomość języka polskiego. Tradycyjną imprezą jest Festyn Imigranta Polskiego. W 2012 r. odbył się już po raz dwunasty. Święto to jest najważniejszym wydarzeniem kulturalnym w Aguia Branca. Nieliczni imigranci polscy i ich potomkowie żyjący w stanie Minas Gerais to głównie mieszkańcy Belo Horizonte. W mieście nie ma organizacji polonijnej. Od 2010 r., pod patronatem konsulatu w Sao Paulo oraz przy wsparciu konsula honorowego RP w Belo Horizonte, prowadzony jest kurs języka polskiego. Niewielka (ok osób) Polonia w stanie Bahia zamieszkuje głównie w jego stolicy, Salvadorze, gdzie działa oddział Braspolu. Nie ma własnej siedziby. Członkowie spotykają się kilka razy w roku, najczęściej z okazji najważniejszych świąt religijnych. Na terenie stanu Goias istnieje oddział Braspolu. Ten oddział też nie ma własnej siedziby, organizuje co pewien czas imprezy okolicznościowe. W stolicy państwa, Brasilii, nie ma żadnej organizacji polonijnej. Działa tu jednak bardzo ważny ośrodek, Katedra Cypriana Norwida na Uniwersytecie w Brasilii, zatwierdzona aktem rektora tej uczelni w 2011 r. Jest to projekt akademicki mający na celu promowanie języka, literatury i kultury polskiej, zarówno poprzez tworzenie warunków ich nauczania, jak i innych działań (m.in. przekładowych, wydawniczych). Dzięki współpracy z Ambasadą RP, prowadzony jest regularny Lektorat Języka Polskiego, cieszący się dużym powodzeniem wśród studentów. Są też zajęcia z literatury polskiej, prace przekładowe, seminaria, cykle wykładów. Jak dotąd wykłady na zaproszenie Katedry wygłosili prof. Ryszard Nycz z UJ oraz prof. Włodzimierz Krysiński z Uniwersytetu Montrealskiego. Pozycja w kraju zamieszkania Poza nielicznymi wyjątkami, Polonia w Brazylii nie stanowi istotnej siły społecznej, ekonomicznej ani politycznej. Osoby polskiego pochodzenia nadal związane są w większości z rolnictwem ok. 60 proc. mieszka na obszarach wiejskich. Potomkowie imigrantów pochodzenia inteligenckiego stanowią mniejszość, głównie w Sao Paulo i Rio de Janeiro. W kulturze, sztuce, nauce, medycynie czy handlu oraz w życiu politycznym tych metropolii, wysoką pozycję osiągnęły osoby pochodzenia żydowskiego. Potomkowie polskich imigrantów, podobnie jak inne grupy etniczne, nie mają specjalnego statusu prawnego. 49

50 Raport 2012 W Brazylii nie notuje się przypadków łamania praw lub swobód obywatelskich napływowych mniejszości etnicznych, w przeciwieństwie do mniejszości indiańskich. Osoby urodzone w Brazylii uzyskują obywatelstwo z mocy prawa (ius soli prawo ziemi). Z tego tytułu ok. 99 proc. tutejszej Polonii posiada obywatelstwo brazylijskie. Mimo, że formalnie nie wymaga się nabycia obywatelstwa od cudzoziemców-rezydentów, to dostęp do niektórych zawodów (np. tłumacz przysięgły, urzędnik państwowy) uwarunkowany jest jego posiadaniem. W Brazylii przebywa wielu duchownych z Polski (ponad 100). Obecnie Rektorem Polskiej Misji Katolickiej w Brazylii jest ks. Zdzisław Malczewski. Główne problemy, polityka władz miejscowych Polonia w Brazylii nie zgłasza problemów natury prawnej lub politycznej. Władze brazylijskie nie prowadzą żadnej polityki etnicznej, z wyjątkiem polityki wobec Indian. Osoby pochodzenia polskiego, których ogromna większość to trzecie, czwarte lub piąte pokolenie urodzone już tutaj są traktowane równoprawnie, jak wszyscy inni obywatele. Środowiska polskie nie domagają się żadnego specjalnego traktowania. W stanach Parana, Santa Catarina i Rio Grande do Sul ustanowiono Dzień Imigranta Polskiego. Stany Parana i Santa Catarina obchodzą go 2 maja, a Rio Grande do Sul 3 maja. Często takie dni ustalane są również przez rady miast, gdzie mieszka znacząca liczbę potomków imigrantów polskich (np. Sao Bento do Sul). Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią Konsulat Generalny RP w Kurytybie podtrzymuje i rozwija dobre kontakty z Braspolem oraz pozostałymi organizacjami polonijnymi. Ważne jest uczestnictwo w organizowanych przez nie uroczystościach, zapewnianie im materiałów informacyjnych o Polsce, pomocy do nauki języka polskiego, wsparcie w opiece nad polonijnymi pamiątkami i archiwami, jak również promowanie turystyki do Polski. Wielką popularnością cieszy się organizowany od 2007 r. grudniowy Festiwal Dziecięcy i Młodzieżowy Folkloru Polskiego. W imprezie uczestniczą grupy dziecięce i młodzieżowe nie tylko z Kurytyby i okolic, ale nawet z Rio Grande do Sul. Przyjazd do Kurytyby i udział w Festiwalu stanowi dla dzieci i instruktorów zarówno atrakcję, jak i silny bodziec do całorocznej pracy. W ostatnich latach w okręgu konsularnym, a zwłaszcza w samej Kurytybie, znacznie wzrosło zainteresowanie kulturą polską. Współpraca z lokalnymi instytucjami, zainicjowana przez placówkę polską i entuzjastycznie podjęta przez lokalnych partnerów, zaowocowała obecnością polskich artystów na największych międzynarodowych imprezach artystycznych regionu, takich jak Międzynarodowe Warsztaty Muzyczne, Międzynarodowe Biennale Tańca i Międzynarodowe Biennale Sztuk Wizualnych, Tydzień Kultury Europejskiej i Maraton Kulturalny. W ostatnich latach miały miejsce także ważne wydarzenia, m.in., koncert Adama Makowicza i Krzysztofa Jabłońskiego w ramach obchodów 50

51 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Roku Chopinowskiego, koncert Anny Marii Jopek z brazylijskim artystą Ivanem Linsem, występ dyrygenta Antoniego Wita z Orkiestrą Symfoniczną Stanu Parana gorąco przyjęte przez publiczność. W ramach obchodów 100-lecia Uniwersytetu Federalnego Stanu Parana w Kurytybie, brazylijscy organizatorzy zaprosili do udziału w finałowym koncercie Krzysztofa Pendereckiego. Coraz większą popularnością, nie tylko ze strony Polonii, cieszy się organizowany od 2009 r. (przez wszystkie trzy polskie placówki) Festiwal Kina Polskiego. Filmy prezentowane są w większych miastach i głównych ośrodkach polonijnych, z napisami w wersji brazylijskiej, przez co docierają do większego grona odbiorców. Ponadto, podejmowane są działania mające na celu docieranie do osób polskiego pochodzenia liczących się w środowiskach brazylijskich elit, a pozostających poza zasięgiem organizacji polonijnych. W 2011 r., dzięki współpracy z Fundacją Szkoła Liderów, kolejna grupa młodych przedstawicieli polonijnych elit przebywała w Polsce na warsztatach. Następna edycja programu odbyła się w Porto Alegre w grudniu 2012 r. Z punktu widzenia interesów RP, Polonia w Brazylii może odegrać znaczącą rolę. Przyczynia się do lepszej współpracy polskich i brazylijskich władz samorządowych, co ma wpływ na wzrost wymiany kulturalnej i handlowej. W przyszłości, w związku z procesami demograficznymi zachodzącymi w Polsce, nie można wykluczyć zainteresowania brazylijskiej Polonii osiedleniem się w ojczyźnie przodków. Cele priorytetowe Konsulatu RP w Sao Paulo obejmują: pogłębianie znajomości polskiej kultury, języka oraz tradycji narodowych wśród młodego pokolenia Polonii; popularyzację wiedzy o historii Polski, w tym o dziejach współczesnych i sukcesie polskiej transformacji; dokumentowanie i upowszechnianie wiedzy o dziejach Polonii brazylijskiej i jej wkładzie w rozwój społeczno-ekonomiczny Brazylii. Od 6 lat placówka wspiera kursy języka polskiego, które cieszą się coraz większym powodzeniem nie tylko wśród potomków polskich imigrantów, ale i wśród Brazylijczyków. W Sao Paulo liczba chętnych z reguły przewyższa liczbę wolnych miejsc. Aktualnie w okręgu konsularnym działa 5 kursów językowych (po 2 w Sao Paulo i Rio de Janeiro oraz 1 w Belo Horizonte), w których uczestniczy łącznie ok. 140 osób. Prowadzony jest także jedyny w Ameryce Łacińskiej kurs języka polskiego online, z którego korzysta ok. 200 osób. Adresatem wsparcia przez placówkę jest również chór polski oraz drużyna harcerska w Sao Paulo, a także zespół tańca folklorystycznego w Aguia Branca. Zaangażowanie konsulatu jest szczególnie ważne w przygotowaniu imprez dla szerokiej publiczności, nie tylko polonijnej (np. uroczystości beatyfikacyjne Jana Pawła II w maju 2011 r. w Kapelanii Polskiej w Sao Paulo, relacjonowane przez prasę i telewizję, Festiwal Imigranta Polskiego w Aguia Branca oraz Piknik Polski w Sao Paulo, z udziałem miejscowych środowisk artystycznych, naukowych i dziennikarskich). Spośród inicjatyw placówki warto wymienić występy teatru polonijnego z Toronto z przedstawieniami o Chopinie i Marii Skłodowskiej-Curie, spektakle poetyckie poświęcone Czesławowi Miłoszowi, 51

52 Raport 2012 a także wystawy z okazji Roku Korczakowskiego i 200-lecia urodzin Chopina oraz uroczystości rocznicowe w hołdzie Janowi Pawłowi II, M. Skłodowskiej-Curie i I.J. Paderewskiemu. W ostatnich latach konsulat wspierał także młodych polonijnych twórców filmowych z Sao Paulo przy realizacji filmów dokumentalnych o Koperniku, Chopinie i Skłodowskiej-Curie. W miarę możliwości, placówka wspiera też kształtowanie nowych elit Polonii, głównie poprzez dotowanie uczestnictwa w programach Szkoły Liderów Polonijnych. W celu udokumentowania zasług i dorobku polskich imigrantów w Brazylii, Konsulat Generalny RP w Sao Paulo wspiera finansowo utrzymanie i systematyzowanie zbiorów Muzeum Imigranta Polskiego w Aguia Branca, jak również tworzenie internetowej bazy zbiorów Biblioteki Polskiej i Archiwum Polskiego w Sao Paulo. Najważniejszym zadaniem jest zgromadzenie i zabezpieczenie przed utratą licznych dokumentów z historii Polonii paulistańskiej, która, jak dotąd, nie doczekała się opracowania naukowego. Obraz Polski i Polaków w mediach Miejscowe media w sensie politycznym Polską nie interesują się. Należy zaznaczyć, że odnosi się także do innych państw europejskich i Polska nie jest tu wyjątkiem. Jednakże w ostatnich trzech latach wydarzenia związane z Polską pojawiały się w miejscowych mediach częściej niż poprzednio. Dużo uwagi poświęcono katastrofie smoleńskiej, uroczystościom beatyfikacji Jana Pawła II oraz, w szczególności, Mistrzostwom Europy w Piłce Nożnej. W reportażach o EURO 2012 dominowało uznanie dla dobrej organizacji imprezy i świetnej architektury stadionów. Przy tej okazji pojawiło się też sporo informacji o atrakcjach turystycznych Polski. Ostatnio, w relacjach na temat kryzysu gospodarczego w krajach UE, Polska bywa wymieniana jako kraj o szybko rozwijającej się gospodarce i infrastrukturze, posiadający sprawny system bankowo-finansowy. W związku z ważniejszymi wydarzeniami kulturalnymi z udziałem polskich twórców, jak np. koncerty w ramach Roku Chopinowskiego, pokazy filmów lub wystawy polskich twórców, w prasie specjalistycznej pojawiały się bardzo pozytywne recenzje, podkreślające światowy poziom naszych artystów. Można więc stwierdzić, że Polska i Polacy przedstawiani są na ogół pozytywnie, z dużą dozą sympatii oraz uznania dla osiągnięć transformacji ostatniego dwudziestolecia. Zdarzające się niekiedy w artykułach prasowych nieścisłości czy przekłamania, nie wynikają z reguły ze złej woli dziennikarzy, ale raczej z braku ich rzetelnej wiedzy. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Brazylia nie ma powszechnie obowiązującego wykazu podręczników. Poszczególne stany, a nawet szkoły, mają pełną dowolność w ustalaniu podręczników, z których korzystają nauczyciele. Podręczniki historii zawierają niewiele informacji o dziejach powszechnych. 52

53 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Historia Polski nie jest tu wyjątkiem. Najważniejsze wydarzenia przywoływane w podręcznikach geneza i wybuch II wojny światowej, powstanie Solidarności i rola Lecha Wałęsy w obaleniu komunizmu, a także znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II, przedstawione są obiektywnie, chociaż skrótowo. Inne nazwiska naszych rodaków, postaci zasłużonych dla nauki i kultury światowej, jak Kopernik, Chopin czy Maria Skłodowska-Curie są mało znane przeciętnemu Brazylijczykowi i nie zawsze kojarzone z Polską Informacje dotyczące organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego Potomkowie polskich emigrantów przez długie lata zajmowali stosunkowo niską pozycję społeczną, głównie ze względu na swój status majątkowy i etniczny. Duża część przedstawicieli Polonii, którzy ukończyli studia wyższe i osiągnęli wysoki status, nie jest zainteresowana aktywną działalnością polonijną. Polonijni politycy bardzo rzadko angażują się w budowanie wizerunku polskości i Polski, a w walce o głosy wyborców rzadko prowadzą kampanie, by zdobyć głosy Polonii jako grupy społecznej. Nie sprzyja to budowie silnej wspólnoty. Większość brazylijskiej Polonii niewiele wie o Polsce, jej mieszkańcach, historii, geografii, roli we współczesnym świecie, wkładzie Polaków do światowego dziedzictwa. Szacuje się, że mniej niż 10 proc. Polonii posługuje się jeszcze, w jakimś stopniu, językiem polskim. Oczekiwania od władz miejscowych W ostatnich latach władze brazylijskie z coraz większą tolerancją i sympatią odnoszą się do przejawów wielokulturowości swoich obywateli, która wzbogaca kulturę brazylijską jako taką. Ułatwia to rozmowy na temat współpracy kulturalnej, turystycznej i akademickiej z Polską na szczeblach samorządowych i regionalnych. Wpływa na rosnące wsparcie instytucji brazylijskich dla kulturalnej działalności organizacji polonijnych. Nie należy jednak oczekiwać systematycznego ani zinstytucjonalizowanego wsparcia władz Brazylii dla tej działalności. Życzliwość, z jaką spotykają się organizacje polonijne w niektórych ośrodkach wynika raczej z sympatii osobistej prefektów (niekiedy mających polskie korzenie). Konsulaty dbają o utrzymanie dobrych kontaktów politycznych na szczeblu władz stanowych i samorządowych oraz utrzymują współpracę z ważniejszymi mediami, w celu kształtowania obiektywnego wizerunku Polski. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią Wśród najbardziej pożądanych działań należy wymienić: działania na rzecz zaangażowania MEN we współpracę ze szkołami w miejscowościach polonijnych w zakresie organizacji lekcji języka polskiego oraz wiedzy o Polsce; współpracę polskich uczelni z Katedrą Po- 53

54 Raport 2012 lonistyki na Uniwersytecie Federalnym w Kurytybie oraz z Katedrą im. Cypriana Kamila Norwida na Uniwersytecie w Brasilii; organizację pobytów edukacyjno-wypoczynkowych dla młodzieży polonijnej w Polsce; pomoc w zaopatrywaniu szkół w polskie podręczniki i materiały; popularyzowanie w Brazylii polskich dokonań naukowych i akademickich; promocję wśród przedsiębiorstw w Polsce możliwości inwestycyjnych w przemyśle rolno-spożywczym w brazylijskich miejscowościach polonijnych; działania na rzecz zachowania archiwaliów polskiego dziedzictwa w Brazylii; pomoc polonijnym publikacjom (Polonicus) i mediom internetowym informującym o polonijnych wydarzeniach i promującym Polskę; doprowadzenie do wydania podręcznika lub książki o historii Polski w języku portugalskim; działania na rzecz zachowania majątku i polonijnego charakteru najstarszych organizacji (zwłaszcza Towarzystwa im. T. Kościuszki w Kurytybie); przeznaczanie większych środków na wspieranie już rozwijanej działalności (chóry, zespoły ludowe, kursy języka polskiego); sprowadzanie z kraju nauczycieli języka polskiego, instruktorów tańca ludowego, specjalistów- muzealników do uporządkowania zbiorów (Aguia Branca); organizowanie i finansowanie przez władze krajowe wyjazdów do Polski grup aktywistów polonijnych, by poznali kraj przodków; podjęcie działań w celu stworzenia możliwości odbioru TV Polonia lub innej stacji polskojęzycznej. 54

55 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych 1.7. CZECHY Raport Ambasady RP w Pradze Informacje podstawowe Kwestia mniejszości polskiej w Czechosłowacji pojawiła się po zakończeniu I wojny światowej i związana była z przynależnością państwową Śląska Cieszyńskiego. Po okresie sporów z lat ostatecznie o jego podziale zadecydował arbitraż Konferencji Ambasadorów w Paryżu 28 lipca 1920 r. Czechosłowacji przypadło 1.272,8 km 2 powierzchni byłego księstwa z 311 tys. ludzi, cały karwiński region węglowy oraz kolej bogumińsko-koszycka. Cieszyn został podzielony na dwie części. Po czechosłowackiej stronie powstało nowe miasto Czeski Cieszyn. Na Zaolziu pozostało ok tys. Polaków. Wg spisu z 2011 r., osób deklaruje narodowość polską, a (4 proc. ogółu cudzoziemców), ma polskie obywatelstwo. Zgodnie z wynikami spisu, ponad 50 tys. osób uważa język polski za ojczysty. Z kolei ok. 80 tys. obywateli czeskich deklaruje, że ma polskie korzenie. W sumie więc szacuje się, że w Republice Czeskiej mieszka ok. 130 tys. osób polskiego pochodzenia, co stanowi 1,2 proc. ludności kraju. Większość z nich ok. 110 tys. osób mieszka w okolicach Zaolzia i pobliskiej Ostrawy. W wyniku migracji, coraz więcej osób przemieszcza się w głąb kraju. Największe skupiska obywateli polskich zamieszkujących w Republice Czeskiej odnotowuje się na Zaolziu, w środkowych Czechach, Pradze, oraz w krajach: kralovohradeckim, libereckim i pardubickim. Wśród Polaków duży odsetek osób jest w wieku produkcyjnym. Z danych na temat zatrudnienia wynika, iż w Republice Czeskiej zatrudnionych jest osób ( mężczyzn i kobiet), w tym osób prowadzi działalność gospodarczą. Skład socjalny polskiej mniejszości w Czechach tworzy kompletną strukturę społeczną. Obecne zmiany pokazują, że tradycyjne utożsamianie Polaków z pracą w kopalniach i w przemyśle ciężkim to już przeszłość. Na ośmiu uniwersytetach w RCz można język polski studiować jako samodzielny kierunek (Brno, Hradec Králové, Olomouc, Opava, Ostrava, Pardubice, Plzeň, Ústí na Labem). Organizacje Do aksamitnej rewolucji 1989 r., jedyną organizacją polską w Czechosłowacji był Polski Związek Kulturalno-Oświatowy. W 2012 r. obchodził 65-lecie swego istnienia. Jest największą organizacją mniejszości polskiej w Republice Czeskiej (ok. 14 tys. członków), a także jedną z największych organizacji zrzeszających Polaków żyjących poza granicami Polski. Cennym dorobkiem Związku było utworzenie 84 Miejscowych Kół, ponad 40 Domów PZKO, wielu zespołów chóralnych, małych zespołów wokalnych, grup folklorystycznych oraz zespołów teatralnych. 55

56 Raport 2012 Po 1989 r. reaktywowano niektóre przedwojenne organizacje polskie, np. Towarzystwo Nauczycieli Polskich, Harcerstwo Polskie w Republice Czeskiej, Macierz Szkolną, Polskie Towarzystwo Medyczne. Powstało kilkanaście nowych organizacji, m.in. Klub Kultury, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Stowarzyszenie Rodzina Katyńska i in. Jesienią 1989 r., w okresie głębokich przemian ustrojowych, politycznych i społecznych, przy ówczesnym Forum Obywatelskim powstała Sekcja Polska, przekształcona następnie w Radę Polaków. Rada przyczyniła się do powołania w 1993 r. Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Organem wykonawczym Kongresu jest dziewięcioosobowa Rada. Jej prezesem jest dr Józef Szymeczek, historyk, wykładowca na Uniwersytecie w Ostrawie, wybrany na Zgromadzeniu Ogólnym KP w 2012 r. na czwartą już kadencję. Kongres zrzesza 31 organizacji polskich. Jego przedstawiciele uczestniczą w posiedzeniach Rady ds. Mniejszości przy Rządzie RCz. Co roku Kongres organizuje bądź współorganizuje imprezy kulturalne, np. wakacyjne kursy młodzieżowe taneczny, teatralny, Zlot Młodzieży, Trzynieckie Lato Filmowe, Festiwal Piosenki Harcerskiej, konkurs recytatorski Kresy itp. Kongres Polaków prowadzi również Ośrodek Dokumentacyjny, który gromadzi materiały i publikacje o losach i aktywności Polaków na Zaolziu. Organizacje polskie istnieją także poza Zaolziem. W Pradze działają dwie - reaktywowany w 1990 r. Klub Polski (w Lyse nad Łabą ma filię), będący kontynuatorem pierwotnej organizacji, oraz założone w 1990 r. Stowarzyszenie TramPOlina. Odnotować również należy aktywność Stowarzyszenia Rodziców i Przyjaciół Szkoły, które skupia się głównie na wspieraniu Szkolnego Punktu Konsultacyjnego im. św. Jadwigi przy Ambasadzie RP w Pradze. Aktualnie Klub liczy około 150 członków. Stowarzyszenie TramPOlina działa na rzecz integracji rodzin pochodzenia polskiego mieszkających na stałe lub tymczasowo w Pradze, umożliwia dzieciom kontakt z językiem polskim, kulturą, tradycjami i obyczajami. Pozycja w kraju zamieszkania Polska mniejszość w Czechach jest na piątym, co do liczebności, miejscu wśród mniejszości narodowych w RCz - po Ukraińcach, Słowakach, Wietnamczykach i Rosjanach, a drugą - po Słowakach - mniejszością autochtoniczną. Zachowuje łączność z krajem, podtrzymuje lokalną odmianę śląskiego dialektu języka polskiego oraz oryginalną kulturę. Dzięki licznym szkołom polskim, tradycji zdobywania wykształcenia w Polsce, przywiązaniu do edukacji jako istotnej wartości, Zaolzie stale dysponuje silnym polskim zapleczem intelektualnym prawników, lekarzy, inżynierów, twórców kultury i menedżerów. Oparciem dla wielu rodzin polskich na Zaolziu pozostaje także silna tożsamość religijna związana z przynależnością do kościoła ewangelickiego wyznania augsburskiego. Polonia brała aktywny udział w procesie transformacji ekonomicznej realizowanej w Republice Czeskiej. Dzięki jej intensywnej współpracy z polskimi przedsiębiorcami oraz rozwojowi własnej działalności gospodarczej, nasz kraj 56

57 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych jest obecnie trzecim partnerem handlowym Czech. Wiele osobistości z kręgu miejscowej Polonii było nagradzanych przez władze obydwu krajów za wybitne osiągnięcia na polu ekonomicznym oraz rozwój bilateralnych stosunków gospodarczych. Przykładowo można tu wymienić doc. Jerzego Cienciałę, laureata nagrody Menadżer roku 2008, byłego dyrektora Huty Trzyniec, obecnie rektora Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości w Ostrawie, braci Waldemara, Adama i Mariusza Wałachów, właścicieli firmy WALMARK z Oldrzychowic, laureatów nagrody Przedsiębiorca roku W innych dziedzinach wskazać należy na wybitnych lekarzy: doc. Bogusława Chwajola i prof. Stanisława Czudka, chirurga uhonorowanego dorocznym tytułem Lekarz Republiki Czeskiej czy prof. Daniela Kadłubca, znanego etnografa i kulturoznawcę. We władzach samorządowych Województwa Morawskośląskiego jest obecnie trzech Polaków - radnych. Są to: Pavel Kawulok (CSSD) z miejscowości Hrádek, Henryk Małysz (KSCM) z miejscowości Horní Suchá oraz Karel Wiewiórka (KSCM) z miejscowości Karviná. Kilkoro Polaków jest we władzach i samorządach miast i gmin na Zaolziu, jak np. wiceburmistrz Czeskiego Cieszyna, Stanisław Folwarczny (ODS), wicestarosta Bystrzycy, Roman Wróbel (CSSD). Główne problemy, w tym ewentualne przejawy przemocy wobec Polaków Na obszarze Republiki Czeskiej nie odnotowuje się naruszenia praw osób pochodzenia polskiego ani stosowania dyskryminacji wobec obywateli RP na stałe tam zamieszkałych. Standardy europejskie praw mniejszości narodowych, zakotwiczone także w ustawodawstwie czeskim, są generalnie przestrzegane i z uwagą studiowane przez miejscowe władze samorządowe, które pragną tu zachować poprawność polityczną. Zdarzają się jednak przypadki nieprzychylności lokalnych samorządów wobec niektórych kwestii związanych ze szkolnictwem mniejszościowym. Głośny w 2007 r. casus szkoły polskiej na Tarasie w Trzyńcu, którą samorząd miasta postanowił arbitralnie połączyć z inną polską placówką, stał się modelowym sprawdzianem dla skuteczności prawodawstwa czeskiego w zakresie praw mniejszości polskiej, jako jedynej posiadającej w Republice rozwiniętą sieć szkół stopnia podstawowego. Sprawdzian ten okazał się dla władz korzystny, a ostateczny werdykt przedstawiający stanowisko rządowej agendy (sekretariat ds. mniejszości), opublikowany w 2008 r. w raporcie na temat sytuacji mniejszości w RCz, uznał decyzje samorządu trzynieckiego o likwidacji polskiej szkoły za nieuzasadnioną, naruszającą prawo i ład społeczny. Rekrutacja dzieci do szkół polskich, z roku na rok przynosząca coraz mniejszą liczbę chętnych do nauki w tych placówkach, stanowi poważne zagrożenie dla przetrwania edukacji w języku macierzystym. Nie zmienią tego najbardziej nawet korzystne dla mniejszości zapisy ustawodawstwa czeskiego, ustalające niezbędne limitowane kwoty uczniów na jedną klasę. 57

58 Raport 2012 Nierozwiązaną kwestią pozostaje zwrot bądź przyznanie rekompensaty za majątki przedwojennych polskich organizacji na czeskim Śląsku Cieszyńskim, zwłaszcza przejęte jako mienie poniemieckie, należące do Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Sportowego Beskid Śląski oraz Macierzy Szkolnej. Wątek restytucji majątków został podjęty w Uchwale X Zgromadzenia Ogólnego Kongresu Polaków w RC oraz przy okazji spotkania z goszczącym na Zaolziu wiceministrem spraw zagranicznych RP. Przygotowana przez Kongres Polaków pod koniec 2008 r. dokumentacja inwentaryzująca straty polskie została przedłożona władzom czeskim z wnioskiem o zadośćuczynienie. Polityka władz miejscowych Na terenach zamieszkałych przez autochtoniczną ludność polską (Zaolzie) lokalne władze samorządowe coraz lepiej rozumieją potrzeby mniejszości polskiej, starając się wypełniać w praktyce zapisy międzynarodowych uregulowań prawnych, implementowanych do ustaw krajowych w tym zakresie. Współpraca między samorządami gmin a organizacjami polskiej mniejszości przebiega na ogół pozytywnie. Samorządy respektują prawo mniejszości do informacji w języku macierzystym, także w postaci dwujęzycznych napisów w nazewnictwie ulic i obocznych nazwach gmin na tablicach przy wejściu do urzędów. Organizacje polskie korzystają z dotacji na cele kulturalne oraz utrzymanie edukacji w języku polskim w 24 szkołach stopnia podstawowego i w kilku placówkach stopnia średniego. Z dotacji utrzymuje się również prasa polskojęzyczna: m.in. ukazujący się w nakładzie 5 tys. egz. Głos Ludu (trzy razy w tygodniu), miesięcznik Zwrot oraz gazetki dla dzieci Ogniwo i Jutrzenka. Regulacje prawne Republiki Czeskiej w zakresie szkolnictwa polskiego wprowadziły zasadę limitu uczniów na klasę inną, niż stosowana wobec szkół większościowych, znacznie obniżając ich liczbę. Od 2000 r. w miejscowościach, w których mniejszość polska stanowi 10 proc. populacji, realizowana jest zasada dwujęzyczności (w kraju jest to 31 miejscowości). Do chwili obecnej proces wprowadzania dwujęzyczności zakończyło 17 gmin. Koszty są zwracane gminom z budżetu państwa. Zdarzają się nadal, chociaż w mniejszym nasileniu niż w początkach wprowadzania dwujęzyczności, przypadki niszczenia tablic w języku polskim. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami Ambasada RP w Pradze i Konsulat Generalny RP w Ostrawie uzgadniają między sobą współpracę ze środowiskiem polonijnym Republiki Czeskiej. Dotyczy to przedsięwzięć o charakterze kulturalnym, naukowym i ekonomicznym, w tym głównie: wspierania oświaty polonijnej, promocji Polski i polskiej kultury (dostarczanie pomocy naukowych, pomoc w organizacji przedsięwzięć o charakterze kulturalnym, edukacyjnym i społecznym); 58

59 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych organizowania wyjazdów edukacyjnych do kraju, związanych z poznawaniem historii i kultury polskiej; pomocy finansowej i logistycznej w organizacji wypoczynku letniego młodzieży z Zaolzia; współpracy z organizacjami zrzeszonymi w Kongresie Polaków w Republice Czeskiej; działań patronackich placówek przy znaczących przedsięwzięciach polonijnych; Obraz Polski i Polaków Obraz Polski w mediach czeskich można ocenić w szeregu dziedzinach jako pozytywny. Wzmocniony został znacząco bardzo dobrą oceną mediów w odniesieniu do przygotowań i organizacji Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej EURO 2012, często w szerszym kontekście osiągnięć gospodarczych i walorów turystycznych. W ostatnim okresie jednak na medialnym wizerunku Polski niekorzystnie odbija się negatywna kampania wokół jakości polskich produktów, głównie spożywczych. Na pogłębienie pozytywnego wizerunku Polski i utrwalanie dobrej opinii sąsiada, nadal w RCz niedostatecznie poznanego i często ocenianego przez pryzmat stereotypów bądź niewiedzy, pracuje nie tylko Ambasada w Pradze, Konsulat Generalny w Ostrawie, ale także aktywnie działający Instytut Polski w Pradze. Współpraca z najważniejszymi przedstawicielami opiniotwórczych środowisk (w tym TV publiczną, dziennikami o zasięgu krajowym, a także czeskim radiem) owocuje szeregiem pozytywnych wystąpień, artykułów, wywiadów i audycji radiowych o Polsce. Dużą rolę w kształtowaniu pozytywnego obrazu Polski odgrywają również organizacje polonijne. Ich działalność na płaszczyźnie kulturalnej i gospodarczej przyczynia się do lepszego przedstawiania wizerunku Polski w Republice Czeskiej. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Od klasy siódmej uczniowie zapoznają się z dziejami Polski od średniowiecza do współczesności na podstawie kontaktów czesko-polskich. Przybliża się im sylwetki wielu znaczących postaci polskiego życia politycznego, nauki i sztuki, a także kluczowe wydarzenia polskiej historii. Informacje o Polsce pojawiają się przede wszystkim w kontekście polsko-czeskich relacji i przedstawiane są zazwyczaj z perspektywy czeskiej wizji historii. Niestety, nie ma zbyt wielu informacji o polskim wkładzie w kulturę po II wojnie światowej. O wiele więcej można się natomiast dowiedzieć o ważnych postaciach polskiej polityki powojennej, w których prezentowaniu przeważa rzeczowość. Pozytywnie są oceniani zwłaszcza papież Jan Paweł II oraz Lech Wałęsa. Większość pozostałych postaci jest charakteryzowana przeważnie neutralnie. Należy zaznaczyć, że w podręcznikach do nauczania historii zainteresowanie polską mniejszością narodową 59

60 Raport 2012 w Czechosłowacji i w Republice jest wciąż marginalne. Oprócz niedokładnych i często rozbieżnych danych o liczbie ludności polskiej podczas pierwszego powszechnego spisu ludności w Republice Czechosłowackiej, z podręczników do historii powszechnej o czeskich Polakach nie można się praktycznie niczego dowiedzieć. W wielu przypadkach można byłoby oczekiwać szerszego pola oceny, z uwzględnieniem wszystkich ważnych dla opisywanych zdarzeń czynników historycznych, jednak w większości nie budzą one wątpliwości, zarówno jeśli chodzi o fakty, jak i sferę ich interpretacji. Wyjątkiem są wydarzenia na pograniczu w latach oraz w 1938 r., którym wszystkie podręczniki poświęcają najwięcej uwagi. Podsumowując, w podręcznikach szkolnych generalnie za mało jest informacji o Polsce, mogłyby one być bardziej rozbudowane, tworząc korzystniejszy wizerunek Informacja Kongresu Polaków w Republice Czeskiej Najbardziej palące i aktualne problemy mniejszości polskiej w Republice Czeskiej to: Problemy z wdrażaniem standardów europejskich Brak jest mechanizmów (stosownych przepisów prawa) zobowiązujących gminy do respektowania zobowiązań państwa czeskiego podjętych z chwilą podpisania i ratyfikowania postanowień międzynarodowych dotyczących praw mniejszości - Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych. Przede wszystkim chodzi o Komitety ds. mniejszości narodowych i sprawy podwójnego nazewnictwa. Komitety ds. mniejszości narodowych Ustawa o gminach nr 128/2000 umożliwia w gminach, w których żyje więcej niż 10 proc. obywateli narodowści innej niż czeskiej, powołanie do życia przy organach samorządu gminnego Komitetów ds. mniejszości narodowych. W 2004 r. Komitety powstały w 40 miejscowościach. W absolutnej większości chodzi o gminy i miasta Śląska Cieszyńskiego. W myśl tej ustawy, Rada gminy ma wybrać przewodniczącego komitetu i określić liczbę członków, których zgłaszać mogą organizacje mniejszościowe. W praktyce Rady gmin w większości przypadków same nominują członków komitetów, często bez konsultacji z organizacjami mniejszościowymi w danej gminie. W niektórych przypadkach zgłoszenia organizacji polskich zostały odrzucone, w innych zaś zgłoszone przez organizacje osoby były zmuszone, wskutek nacisków władz gminy, wycofać swoje kandydatury. Po ostatnich wyborach komunalnych odnotowuje się jednak postępującą poprawę, szczególnie w mieście i gminie Trzyniec, gdzie żyje największe skupisko Polaków i gdzie sytuacja zmieniła się na ich korzyść. Prze- 60

61 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wodniczącym Komitetu został Polak. Istnieją też inne przykłady dobrej pracy komitetów (Wędrynia, Bystrzyca, Czeski Cieszyn). Okręgowy Komitet ds. Mniejszości Narodowych powstał również przy Urzędzie Województwa Morawskośląskiego w Ostrawie. Członków wybrano jednak z klucza politycznego. Polacy posiadają w nim 4 przedstawicieli, co zadowala. Po wyborach w 2012 r. liczba ta została utrzymana, a przewodniczącym okręgowego (wojewódzkiego) Komitetu ds. mniejszości ponownie został Polak. Podwójne nazewnictwo Ratyfikacja przez RCz w 2006 r. Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych i na jej podstawie nowelizacja ustawy o gminach, umożliwiły wprowadzenie dwujęzyczności w gminach zaolziańskich, w których żyją Polacy. W myśl ustawy, dwujęzyczne napisy można wprowadzić w gminach, gdzie żyje więcej niż 10 proc. obywateli narodowości innej niż czeskiej, pod warunkiem, że organizacje polskie wystąpią same z takim wnioskiem, ale który wcześniej musi pozytywnie zaopiniować radzie gminy Komitet ds. mniejszości narodowych. Prawo do dwujęzyczności przysługuje w 31 gminach zamieszkałych przez mniejszość polską (dotychczas wprowadzono je w 17 gminach, a w innych 5 procedowanie trwa). Problemem jest brak przepisów wykonawczych i niespójność z innymi regulacjami ustawowymi (np. o ruchu drogowym; w myśl Karty dwujęzyczność powinna obejmować także tablice wjazdowe i nazwy ulic), przy braku mechanizmu egzekwującego od gmin respektowanie przyjętych nałożonych ustawą zobowiązań, utrudnia to skuteczną realizację należnego polskiej mniejszości prawa do dwujęzycznych napisów. Osobnym problemem jest zjawisko niszczenia polskich napisów (w latach incydenty takie wystąpiły kilkadziesiąt razy). Szczególne napięcia budzi dwujęzyczność tablic wjazdowych i ulic. Zwrot mienia Macierzy Szkolnej w Czechosłowacji i Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Sportowego Beskid Śląski w Republice Czechosłowackiej Obie organizacje zawiązały swą działalność w 1920 r. Ich aktywność gospodarcza zaowocowała znaczącymi majątkami w postaci budynków i parceli. Po przyłączeniu Zaolzia do Polski, oba związki zostały włączone do struktur ogólnopolskich. W czasie niemieckiej okupacji zlikwidowano je, majątek zagrabili Niemcy, a czołowych działaczy poddano surowym prześladowaniom. Po II wojnie światowej, w myśl obowiązującego prawa, związki ogłosiły wznowienie działalności. Władze czeskie nie wypowiadały się na temat reaktywacji polskich organizacji, ale ostatecznie w latach odmówiły legalizacji, oznajmiając, że ich reaktywacji nie przyjmują do wiadomości, ponieważ wg oceny władz program organizacji jest niezgodny z obecną polityczną organizacją życia publicznego. Majątku zagrabionego przez Niemców władze czeskie Polakom nie 61

62 Raport 2012 zwróciły także po 1989 r. Macierz Szkolna i Beskid Śląski wystosowały liczne memoriały i żądania do rządu czechosłowackiego a potem czeskiego w sprawie zwrotu majątku, zagrabionego po wojnie przez państwo czechosłowackie. Polacy zaolziańscy stoją na stanowisku, że decyzje o likwidacji polskich związków i zagrabieniu ich majątków w czasie niemieckiej okupacji zostały podjęte w nadzwyczajnych warunkach, gdy obszar Zaolzia był przyłączony najpierw do Polski, a później do Niemiec i znajdował się w stanie okupacji. Ponieważ były to akty bezprawia i gwałtu, krzywdy powinny być zrekompensowane. Polacy na Zaolziu mają świadomość tego, że pełny zwrot majątków przedwojennych nie jest obecnie z wielu względów możliwy. Oczekują jednak konkretnego rozwiązania. Z tego powodu żądają poważnego potraktowania sprawy, podnoszenia jej w rozmowach kompetentnych przedstawicieli i urzędów, których wynikiem będzie doprowadzenie do złagodzenia krzywd, jakich dokonał rząd czechosłowacki na Polakach w latach , przejmując majątek Macierzy Szkolnej i Beskidu Śląskiego jako mienie poniemieckie. Obie poszkodowane organizacje upoważniły Radę Kongresu Polaków o występowanie w ich imieniu w kwestii zwrotu mienia. Rada Kongresu Polaków w Republice Czeskiej podejmowała tematykę zwrotu majątków podczas spotkań na różnych szczeblach administracji państwowej, każdorazowo uzyskując zapewnienia strony czeskiej, iż postulaty polskiej mniejszości będą życzliwie rozpatrywane. Organizacje polskie w Republice Czeskiej oczekują od polskich władz podejmowania rozmów na szczeblu rządowym, które pomyślnie zakończyłyby tę sprawę. Dr Józef Szymeczek Prezes Kongresu Polaków w RCz 62

63 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych 1.8. DANIA Raport Ambasady RP w Kopenhadze Informacje podstawowe Początki emigracji polskiej do Danii sięgają końca XIX w. Sezonowa emigracja zarobkowa do Danii z Galicji i południowych obszarów Królestwa Polskiego zapoczątkowana została przyjazdem w 1893 r. ok. 400 osób na wyspy Lolland-Falster. W latach liczba sezonowych emigrantów z ziem polskich wzrosła z około 400 do 14,5 tys. Emigracja sezonowa miała wyraźną specyfikę. Kobiety z Polski pracowały przy uprawie buraków (stąd nazwa emigracja buraczana ) oraz pomagały w gospodarstwach hodowlanych i rolnych na Zelandii. Mężczyźni natomiast karczowali wrzosowiska, wykonywali prace melioracyjne, budowali kolej na Jutlandii, a także pracowali w cegielniach. Wśród pracowników sezonowych kobiety stanowiły ponad 80 proc. W 1929 r. liczbę Polaków osiadłych w Danii szacowano na ok. 11 tys. osób. Z tego okresu zachowały się dwie kolebki Polonii duńskiej Izba Polska w Taagerup (Lolland- -Falster) i sanktuarium św. Michała w Pindstrup (Północna Jutlandia), miejsce dorocznych pielgrzymek Polonii. Obie są ikonami Polonii duńskiej tamtego czasu. Po zakończeniu II wojny światowej w Danii znalazło się, wg ogólnych szacunków, polskich uchodźców, jednak wskutek repatriacji i reemigracji pozostało tu ok osób. W latach 50-tych i 60-tych XX w. ok. 1,5 tys. Polaków uzyskało status uchodźców. W tym czasie rozpoczęły się też wyjazdy Polek w celach matrymonialnych. W latach doszło do emigracji o charakterze narodowościowym, w następstwie kampanii antysemickiej w Polsce; w Danii osiedliło się wówczas ok. 4 tys. osób, w tym ok. 3 tys. pochodzenia żydowskiego. W sporej części była to emigracja wysoce wykształcona profesorowie, inżynierowie, artyści, nauczyciele, studenci. Od 1982 r. napłynęła kolejna fala emigracji politycznej solidarnościowej. Polonia w Danii w statystykach duńskich ujęta jest w dwóch grupach - są to imigranci z Polski oraz ich potomkowie. Zgodnie z tym, w 1999 r. Polonia duńska liczyła osób, w 2005 r , w 2007 r , w 2009 r osób. Wg danych z 1 stycznia 2013 r., w Danii żyje osób polskiego pochodzenia. Struktura tej społeczności jest następująca: osoby to imigranci w pierwszym pokoleniu, z czego ma już obywatelstwo duńskie. Pozostałe osoby to imigranci w drugim lub kolejnym pokoleniu w tej grupie osób posiada obywatelstwo duńskie. Polacy, zgodnie z danymi za 2012 r. stanowią drugą (po imigrantach z Turcji) grupę narodowościową w Danii. W całym 2012 r. w Danii pracowało obywateli polskich (na cały etat lub część). Polonia duńska i migranci zarobkowi są mocno rozproszeni po całym kraju. Największe grupy mieszkają w gminach Kopenhaga, Aarhus, Odense, Horsens i Aalborg. 63

64 Raport 2012 Organizacje Polonia duńska nie ma rozbudowanej struktury organizacyjnej, a działające w Danii organizacje polonijne posiadają głównie członków rekrutujących się spośród zakorzenionych tu Polaków. Przybywający w ostatnich latach migranci zarobkowi nie stworzyli do tej pory swojego stowarzyszenia, jednocześnie rzadko przystępują do już istniejących. Funkcjonuje Federacja Organizacji Polskich i Polsko-Duńskich Polonia będąca organizacją parasolową zrzeszającą samodzielne organizacje regionalne. Działają także związki nie należące do Federacji. I tak: Związek Polaków w Danii (od 1928 r.), Związek Żydów z Polski w Danii (1969 r.), Polskie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Ognisko (1983 r.), Polski Klub Dyskusyjny Agora (1996 r.), Towarzystwo Krzewienia Oświaty Polskiej w Danii (1997 r.). Istnieją organizacje regionalne Polski Związek w Alborgu (1994 r.), Polski Związek w Aarhus (1994 r.), Polski Związek w Sonderborgu (2003 r.), Związek Polsko-Duński w Nastved (1994 r.), Związek Polaków w Danii w Maribo (1994 r.), Związek Polaków w Danii Oddział Fionia, Towarzystwo Przyjaciół Izby Polskiej w Taagerup. Pozycja w kraju zamieszkania Polonia duńska nie ma swoich przedstawicieli pochodzących z wyborów w parlamencie ani w lokalnych samorządach. Nie udało jej się też wypracować pozycji poprzez aktywność w głównych partiach politycznych. W centralnej i lokalnej administracji można odnotować szereg polsko brzmiących nazwisk. To drugie i trzecie pokolenie emigracji. Członkowie Polonii pracują w bankowości i przemyśle, są przedsiębiorcami. Pojedyncze osoby pracują na wyższych szczeblach w mediach, w organizacjach społecznych, charytatywnych, na uczelniach. Charakterystyka dynamiki migracji zarobkowej z uwzględnieniem nowych zjawisk Napływ polskiej migracji zarobkowej rozpoczął się po akcesji Polski do Unii Europejskiej. Na pełen lub część etatu zatrudnionych było: w 2008 r Polaków, w 2009 r , w 2010 r , w 2011 r , w 2012 r Napływ nowych pracowników jest tendencją stałą i wg szacunków wzrastającą. Polacy zatrudnieni są głównie w branżach: usługowej, w przemyśle, w rolnictwie, w budownictwie, handlu i hotelarstwie. Ok. 4 proc. polskich imigrantów prowadzi samodzielną działalność gospodarczą (zarówno migranci zarobkowi, jak i osoby osiadłe w Danii na stałe). Podobnie jak w latach poprzednich, nowo przybywający Polacy to ludzie młodzi. Migranci zarobkowi z Polski są też zdecydowanie młodsi niż migranci z innych państw Europy Środkowo-Wschodniej. W ostatnich latach zwiększyła się liczba dzieci i młodzieży wśród rodzin migranckich - z 8 do 10 proc. ogółu. Wielu pracowników migrujących decyduje 64

65 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych się także na założenie rodziny. Średnio w latach w Danii rodziło się rocznie 348 polskich dzieci. Główne problemy, polityka władz miejscowych Polonia osiadła w Danii oraz nowi przybysze mają odmienne problemy. Polacy, którzy w Danii przebywają od wielu lat, najczęściej swobodnie poruszają się na tutejszym rynku pracy. Część z nich ma potrzebę utrzymania głównie kulturowej więzi z Polską, którą realizuje poprzez udział w różnych wydarzeniach kulturalnych. Głównym problemem pracowników migrujących jest nieznajomość języka duńskiego lub innego języka obcego, np. angielskiego. Migranci nie stworzyli dotąd struktur pozwalających na wymianę doświadczeń lub świadczenie wzajemnej pomocy. Świadome tego duńskie władze przygotowują publikacje w języku angielskim i coraz częściej w języku polskim (zwłaszcza w sprawach podatkowych, bezpieczeństwa pracy), dotyczące spraw związanych z pobytem pracowników w Danii. Działają trzy regionalne centra Work in Denmark, wspierane przez duńską Agencję Rynku Pracy, gdzie Polacy mogą, uzyskać informację, także po polsku, o formalnościach związanych z podjęciem zatrudnienia. Istnieje też polskojęzyczna infolinia Work in Denmark. Również największy w Danii związek zawodowy 3F ma stronę internetową w języku polskim, a także polskojęzyczną infolinię. Jak podają duńskie statystyki (dane za 2012 r.), z państwowej pomocy społecznej w grupie polskich imigrantów korzysta mężczyzn (12,9 proc. ich ogółu) i kobiet (24 proc. ogółu kobiet). Organizacje polonijne w Danii często nie są w stanie sprostać potrzebom nowo napływających w celach zarobkowych grup Polaków. Organizacje nie mają wystarczającego zaplecza, by mimo chęci, móc świadczyć pomoc, jakiej oczekują nowo przybyli m.in. w zakresie tłumaczeń, wypełniania formularzy, czy reprezentowania w urzędach. Zmieniająca się sytuacja polskich migrantów zarobkowych na rynku pracy w okresie Kilkuletnia już obecność Polaków na duńskim rynku pracy oznacza coraz większe obeznanie migrantów z panującymi tu zasadami oraz duńskim prawem dotyczącym kwestii pobytowych, uznawalności wykształcenia, a także praw i obowiązków pracowniczych. W ciągu ostatnich lat pojawiła się w Danii pewna liczba polskich biur księgowych i doradczych, pomagającym Polakom, którzy nie znają języka duńskiego czy angielskiego. 65

66 Raport Ocena sytuacji szkolnictwa i oświaty polskiej w odniesieniu do potrzeb pracowników migrujących (realizacja dyrektywy 77/486/ EWG z 25 lipca 1977 roku) Dyrektywa ta transponowana jest do duńskiego ustawodawstwa rozporządzeniem z 22 lipca 2002 r. o nauczaniu języka ojczystego w szkole podstawowej dzieci obywateli z państw członkowskich UE, państw objętych umową o Europejskim Obszarze Gospodarczym, Wysp Owczych i Grenlandii. Zgodnie z rozporządzeniem, nauczanie języka ojczystego (w tym polskiego) dotyczy dzieci w szkole podstawowej, od 1 do 9 klasy. Gminy mogą wprowadzić lekcje języka ojczystego także w zerówce. Nauczanie to jest obowiązkiem nałożonym na te gminy, gdzie chętnych do nauki będzie 12 dzieci danej narodowości i gdzie można zapewnić wykwalifikowanego nauczyciela. Nauka powinna odbywać się w wymiarze od 3 do 5 godzin tygodniowo. Wymiar ten może być zmniejszony do 2 lekcji, w klasach od 1. do 3., jeżeli liczba dzieci nie przekracza 8. Na gminy nałożony jest obowiązek informowania rodziców o możliwości nauczania potomostwa języka ojczystego. Informacji takiej nie ma jednak na stronach wszystkich gmin duńskich. Nauka języka polskiego w oparciu o te przepisy odbywa się w szkołach w następujących miastach: Kopenhaga, Greve, Sonderborg, Hillerod (łącznie uczy się tam ok. 140 dzieci), a także w Odense, Aarhus, Randers, oraz Esbjerg. Z uwagi na konieczność przypominania władzom duńskim o ciążącym na nich obowiązku wynikającym z przepisów o nauczaniu języka polskiego jako ojczystego, ogromne znaczenie ma wspieranie organizacji takich jak Towarzystwo Krzewienia Oświaty Polskiej w Danii, zrzeszające nauczycieli polskiego oraz wywierających nacisk na władze lokalne, poprzez stałe monitorowanie polityki gmin w zakresie realizacji dyrektywy. Istotną rolę w edukacji dzieci polskich migrantów zarobkowych, mają w Danii Szkolne Punkty Konsultacyjne w Kopenhadze i Viborgu. Aktualnie uczą ponad 300 dzieci. SPK realizują polskie programy nauczania, co ma szczególne znaczenie dla dzieci z rodzin, które zamierzają powrócić do Polski. Dzieci polskie uczą się także języka w grupach przy kościołach, w których służą polskie siostry zakonne, a także w grupach przy organizacjach polonijnych. Polityka danego państwa wobec migrantów, z uwzględnieniem realizacji dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich Podstawowe znaczenie dla wdrażania postanowień dyrektywy ma Rozporządzenie w sprawie pobytu w Danii cudzoziemców, do których stosują się zasady UE nr 474 z 12 maja 2011 r.

67 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Obywatele Unii mogą wjeżdżać do Danii i przebywać na jej terytorium do 3 miesięcy od daty wjazdu, a jeśli efektywnie poszukują pracy do 6 miesięcy. Jedynym wymogiem jest posiadanie ważnego dowodu osobistego lub paszportu. Członkowie rodzin obywateli UE mogą przebywać na terenie Danii przez taki sam czas, ale obywatele państw objętych obowiązkiem wizowym, muszą mieć wizę. Placówka nie odnotowała przypadków zgłoszenia przez obywateli RP działań władz imigracyjnych, które można by uznać za naruszenia postanowień dyrektywy. Według wiedzy Referatu Konsularnego Ambasady RP, przepisy dyskryminacyjne, które nakładałyby na przybywających tu Polaków wymogi odmienne niż w przypadku obywateli innych państw UE, nie są wobec nich stosowane. Imigranci z prawem pobytu (w tym rezydenci UE) mogą korzystać z bezpłatnej nauki języka duńskiego. Przysługuje ono przez przynajmniej dwa, a maksymalnie trzy, lata pobytu w Danii. Bezdomność i wykluczenie społeczne Zgodnie z danymi Narodowego Duńskiego Instytutu Badań Społecznych, za 2011 r. liczba zarejestrowanych tu bezdomnych to Spośród nich 52 proc. przebywa w Kopenhadze i okolicznych gminach. Dane nie podają jednak kraju pochodzenia bezdomnych czy ich obywatelstwa. Szacunki organizacji pozarządowej Projekt Udenfor wskazują, że ponad 500 osób bezdomnych w Kopenhadze to emigranci, w tym Polaków. Nasi bezdomni, wg tej organizacji, należą w większości do grupy szczególnie narażonych, z problemami uzależnienia alkoholowego czy narkomanii lub cierpiących na chorobę psychiczną. Warto odnotować, że od 2011 r. duńskie władze zaprzestały deportowania osób bezdomnych będących obywatelami unijnymi. Wpływ kryzysu na zwiększenie mobilności i powroty polskich pracowników migrujących Polscy migranci zarobkowi rzadko decydują się na pozostanie w Danii na dłuższy czas. Statystyki z lat wykazały, do Danii przyjechało wtedy łącznie polskich imigrantów. Większość z nich relatywnie szybko opuściła ten kraj. Przykładowo, połowa z tych, którzy przybyli w 2006 r., wyjechała z Danii do stycznia 2009 r. Rekordowa liczba Polaków przyjechała do Danii w 2008 r. W tymże roku wyjechało osób. W 2009 r. przyjechało 4.608, a wyjechało Polaków, w 2010 r. przyjechało a wyjechało obywateli RP (210 osób wyjechało do innego kraju). W 2012 r. Polacy w Danii pozostają największą grupą imigrantów pochodzących z krajów UE, ze stałym napływem nowych osób i dość dużą rotacją. Stały napływ i odpływ pracowników polskich w Danii utrzymuje się na względ- 67

68 Raport 2012 nie podobnym poziomie, dlatego trudno jest mówić o wpływie kryzysu na mobilność i powroty do tego kraju. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Formy współpracy placówek z organizacjami polskich migrantów zarobkowych Jak już powiedziano wcześniej, w Danii nie ma organizacji polskich migrantów zarobkowych. Wynika to głównie z tego, że niewiele osób zostaje tu na dłużej niż kilka lat. Ze względu na brak sformalizowanej współpracy migrantów zarobkowych, działalność Ambasady ogranicza się do działań informacyjnych i pomocy indywidualnym osobom. W Kopenhadze działa polski klub w związkach zawodowych 3F. Współpraca placówki w dużej mierze opiera się na wymianie informacji z polskimi działaczami związkowymi. Część Polaków, z uwagi na swoją pozycję czy zawód udziela, także charytatywnie, pomocy rodakom (np. polscy lekarze i ich małżonki, czy też polscy księża). To właśnie od nich Ambasada często otrzymuje sygnały o konieczności podjęcia interwencji czy też udzielenia pomocy. Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady organizuje, także z udziałem związków zawodowych, Duńskiej Inspekcji Pracy czy urzędu podatkowego, seminaria dla firm świadczących usługi (głównie budowlane), by zapoznawać pracowników migrujących z duńskimi zasadami bezpieczeństwa pracy itp. Współpraca urzędów konsularnych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi i administracją lokalną w kwestiach socjalnych, obrony praw pracowniczych, dyskryminacji polskich obywateli na miejscowych rynkach pracy, inicjatywy urzędów konsularnych Sprawy polskich obywateli, którym placówka udziela pomocy, są zróżnicowane i wymagają interwencji w szeregu instytucji. Dlatego w kwestiach prawa pracy Ambasada nie ma sformalizowanej współpracy z instytucjami duńskimi. W Danii nie ma instytucji o scentralizowanych kompetencjach, zbliżonych do Polskiej Inspekcji Pracy. Pracownicy nie objęci układami zbiorowymi, z uwagi na nieprzystąpienie do związków zawodowych, mają bardzo ograniczone możliwości złożenia skargi gdy pracodawca nie wywiązuje się ze swoich obowiązków. Najczęściej możliwości te ograniczają się do kroków cywilnoprawnych. W kwestiach socjalnych placówka współpracuje głównie z właściwymi oddziałami w gminach duńskich (zwłaszcza w kopenhaskiej). Współpraca obejmuje w szczególności pomoc bezdomnym. Dzięki współdziałaniu z pozarządową organizacją Projekt Udenfor (opiekuje się bezdomnymi), udaje się wyposażyć polskich bezdomnych, którzy nie chcą powrócić do Polski, w dokumenty tożsamości (co pomaga np. przy ich kontaktach z policją). Współpraca 68

69 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych z gminami obejmuje także pomoc w uzyskaniu paszportu lub załatwienie innych konsularnych spraw przez osoby mało sprawne fizycznie, niesłyszące czy też upośledzone umysłowo. Placówka nawiązała bliską współpracę z Duńskim Urzędem Skarbowym SKAT. Cel to wypracowanie kampanii informacyjnej w języku polskim, która mogłaby zaowocować mniejszą ilością problemów polskich pracowników w sprawach podatkowych (przede wszystkim w sprawach rejestracji zagranicznych pojazdów; niedopatrzenie tego obowiązku wiąże się z surowymi karami finansowymi). WPHI podjął interwencję w duńskim Ministerstwie Gospodarki, w sprawie RUT, mającą na celu zapewnienie przestrzegania zasad uczciwej konkurencji wobec polskich przedsiębiorców. Obraz Polski i Polaków w mediach Zainteresowanie duńskich mediów tematyką polską jest umiarkowane i wzrasta w czasie wydarzeń o ogólnoeuropejskim zasięgu, stawiających Polskę w centrum uwagi. W ostatnich dwóch latach były to: polska prezydencja w Radzie UE w II połowie 2011 r. oraz współorganizacja EURO Temat Polski programy ogólnokrajowej telewizji i radia poruszają w niewielkim stopniu i Polskę lub sprawy z nią związane wymieniają jedynie sygnalnie. Natomiast tematy polskie występują dość często w powszechnej w Danii prasie lokalnej i na stronach internetowych o tematyce kulturalnej, turystycznej oraz dotyczących Polaków pracujących w Danii. Ukazujące się w duńskich mediach artykuły o Polsce, dotyczą w głównej mierze sytuacji gospodarczej i prezentują nasz kraj jako atrakcyjny dla inwestorów, podkreślając dobry stan polskiej gospodarki na tle większości krajów europejskich. Publikacje te w znacznej większości wpływają korzystnie na wizerunek naszego kraju, a wiele spośród nich podkreśla znaczenie Polski jako coraz bardziej liczącego się partnera. Informacje na temat polsko-duńskiej współpracy gospodarczej pojawiają się głównie w kontekście duńskich inwestycji w Polsce oraz sukcesów kilku dużych duńskich koncernów (Rockwool, Danfoss, Carlsberg) na polskim rynku. Wiele komentarzy pozytywnie ocenia też obecność Polaków na duńskim rynku pracy i dostrzega znaczenie polskich pracowników dla duńskiej gospodarki. Jednocześnie obecne są też negatywne głosy przedstawicieli duńskich związków zawodowych, krytykujących polskich imigrantów za akceptowanie niższych stawek wynagrodzenia niż ustalone w wyniku duńskich porozumień zbiorowych. W mediach duńskich wciąż obecne są informacje o wykroczeniach i przestępstwach Polaków na terenie Danii, jednakże ilość takich doniesień medialnych maleje. Pozytywnym zjawiskiem jest to, że Polacy coraz mniej kojarzeni są tu z przestępczością, a w coraz większym z fachowością. Odnosi się to nie tylko do polskich imigrantów zarobkowych, ale także do sprawności kraju (prezyden- 69

70 Raport 2012 cja w UE, EURO 2012). Składa się to na coraz lepszy wizerunek Polski wśród Duńczyków. Sytuacja wewnętrzna, czy też polska polityka zagraniczna nie budzą szczególnego zainteresowania duńskich mediów. Komentarze pojawiają się jednak w trakcie omawiania polityki UE oraz zgodności (lub jej braku) polskich i duńskich stanowisk w obszarach współpracy w ramach UE (np. polityka rolna) lub na szerszych forach (zmiany klimatyczne). Media duńskie podejmują też kwestię sprawności polskiego wymiaru sprawiedliwości, systemu więziennictwa, także w kontekście przestrzegania praw człowieka. Media duńskie odnotowują też wydarzenia kulturalne związane z Polską. Publikuje się recenzje książek polskich autorów. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W 9-klasowej duńskiej szkole podstawowej historia jest nauczana na poziomie klas 3-9 a potem w 3-letnim liceum. Jej nauczyciele mają pełną dowolność wyboru materiałów, jednak muszą zrealizować pewien zestaw zagadnień z okresu od czasów prehistorycznych do współczesności. W centrum zainteresowania jest historia Królestwa Danii. Podręczniki są dwojakiego rodzaju przedstawiają wydarzenia chronologicznie (dotyczy to głównie licealistów) lub podchodzą do tematów problemowo, tj. osią dla wydarzeń historycznych są tematy takie jak np. demokracja, wolność, prawa człowieka i obywatela (przede wszystkim na poziomie szkoły podstawowej). Duńscy nauczyciele mają do tu wyboru kilkanaście propozycji, w tym podręczniki podstawowe i uzupełniające. W książkach najchętniej wykorzystywanych przez nauczycieli szkół podstawowych, temat Polski pojawia się na ogół w dość ograniczonym zakresie. Trochę lepiej wygląda to na poziomie liceum, w obu przypadkach jednak informacje o Polsce dotyczą okresu od 1914 r. do wstąpienia naszego kraju do UE. Zdecydowanie najwięcej informacji o Polsce powiązanych jest z II wojną światową i powstaniem Solidarności. Treści są obiektywne, często z pewną dozą sympatii dla Polski. W przypadku Holokaustu, wyraźnie pisze się o obozach koncentracyjnych i zagłady na terenach Polski, zorganizowanych przez niemieckich nazistów Informacje organizacji polonijnych Zamieszczone poniżej informacje są cytatami z odpowiedzi organizacji polonijnych działających w Danii na ankietę Referatu Konsularnego Ambasady RP w Kopenhadze. Informacja Federacji Organizacji Polskich i Polsko-Duńskich Polonia Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Zrzeszona Polonia duńska robi się mniejsza, jest niewystarczająco widoczna, ponieważ nie posiada środków na działania promujące ją wśród tutejszych 70

71 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Polaków. Należący do związków polskich są coraz starsi, młodych jest coraz mniej, ponieważ nie ma co im zaproponować. Istnieje więc wielka potrzeba, aby wspierać finansowo imprezy polonijne służące wzrostowi ilości członków w organizacjach. Federacja Polonia ma za zadanie obronę dobrego imienia Polski i Polaków oraz prawdziwe przedstawianie historii Polski. Im Federacja będzie większa, tym samym będzie skuteczniejsza w swoim działaniu. Jednocześnie większa organizacja ma większy potencjał, aby promować Polskę wśród Duńczyków. Federacja Polonia w Danii wydaje Informator Polski, który wspiera Wspólnota Polska. Nie mamy jednak środków na rozprowadzenie Informatora. Informator promuje Federację Polonia. Wydarzenia polonijne w Danii są dokumentowane poprzez Polowizję. Polowizja jest całkowicie zależna od dofinansowania, zatem wymaga wsparcia finansowego. Bardzo byśmy cenili sobie bezpośredni kontakt z kulturą polską w formie koncertów, kabaretów itp. Polonia duńska jest za mała i nie stać jej na zapraszanie artystów. Emigracja zarobkowa W dalszym ciągu należy uaktualniać informacje zawarte w broszurach, jak i informacje dostępne na stronach internetowych o życiu i pracy w Danii. Jest potrzeba zakładania klubów polskich szczególnie dla tych Polaków, którzy nie są w Danii na stałe. Ta forma byłaby niezobowiązująca, a emigracja zarobkowa nie garnie się do przynależności związkowych. Miejsca spotkań w klubach polskich stworzyłyby możliwość wzajemnej pomocy poprzez wymianę doświadczeń, a przy okazji relaksu, integracji społecznej i towarzyskiej. Do tego celu potrzebne są lokale finansowane przez stronę polską. Ambasada mogłaby wskazać te miejscowości, w których polskie kluby powinny powstać. Język polski i tradycje polskie Dzieci i młodzież pochodzenia polskiego powinny mieć zapewnioną naukę języka polskiego, poznawanie kultury i historii polskiej w ramach obozów i kolonii w Polsce oraz igrzysk sportowych. Młodzi Polacy powinni zwiedzać Polskę i będąc w gronie rówieśników zawiązywać przyjaźnie, które byłyby bodźcem do zwiększania wiedzy o Polsce. Bardzo ważne jest także aktywne uświadamianie rodziców o ważności nauczania języka polskiego ich dzieci. Oczekiwania wobec władz miejscowych Duńskie gminy finansują tylko naukę języka ojczystego. Od duńskich władz lokalnych oprócz wsparcia moralnego Federacja nie może oczekiwać wsparcia finansowego. 71

72 Raport 2012 Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą oczekujemy głównie wsparcia finansowego, gdyż wydatki organizacyjne i administracyjne są podstawą jakiejkolwiek działalności. Takie wydatki ponosi również Federacja. Pomoc finansowa jest niezbędna do organizowania Zlotów Polonii, które stworzyłyby możliwości spotkań i nowych kontaktów w celu rozwoju Federacji. Wydawanie Informatora Polskiego, bez wsparcia finansowego na jego produkcję oraz rozprowadzenie jest niemożliwe. Porto w Danii jest bardzo drogie. Również jedyna w Danii polonijna telewizja - Polowizja jest całkowicie zależna od dofinansowania. Z uwagi na nieduże rozmiary duńskiej Polonii, istotne byłoby dofinansowanie imprez kulturalnych jak koncerty, kabarety, występy polskich artystów, a także finansowanie lokali klubów polskich. W naszej ocenie, posiadanie Karty Polaka, która świadczy o przynależności do narodu polskiego, miałoby duże znaczenie dla wielu osób pochodzenia polskiego. Warta rozważenia byłaby zmiana regulacji dotyczącej Karty Polaka, rozszerzająca zakres jej obowiązywania. Informacja Towarzystwa Krzewienia Oświaty Polskiej w Danii Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Potrzeby polskiego środowiska oświatowego w Danii: dzieci, rodzice, nauczyciele i zadania realizowane przez TKOP: stały monitoring realizacji zarządzenia duńskiego ministra ds. edukacji o prawie dzieci obywateli EU do nauki ojczystego języka prawo do informacji na stronach internetowych gmin o możliwości nauki języka polskiego, prawo do informacji w szkołach przyjmujących polskie dzieci, prawo do wpisu na świadectwo przedmiotu Język Polski jako Ojczysty, system interwencji w przypadku naruszania prawa lub nie wywiązywania się z jego paragrafów, wprowadzanie polskiego modułu kulturowego do gminnego modelu integracji polskich uczniów, integracja polskiego środowiska oświatowego w Danii i krajach nordyckich kursy, konferencje, sympozja, a także działalność TKOP w ramach Nordyckiej Unii Oświaty Polonijnej, system informacji o realizacji w Danii Konwencji o Prawach Dziecka, szczególnie art. 2 o prawie dziecka do tożsamości strona internetowa TKOP, monitoring polityki edukacyjnej Danii wobec języka ojczystego dzieci migrujących tłumaczenie i popularyzacja kolejnych raportów duńskich, promocja polskiego języka i polskiej kultury udział w Festiwalach Językowych, 72

73 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych prowadzenie dokumentacji polskiego dziedzictwa w Danii odniesieniu do polskich nauczycieli. Oczekiwania wobec władz miejscowych Przestrzeganie zarządzenia w odniesieniu do dzieci polskich informacja na stronach wszystkich gmin, informacja w szkołach, działania edukacyjne wobec duńskich nauczycieli co do pozytywnych skutków dwujęzyczności i wspierania tożsamości dziecka migracyjnego dla podniesienia jego samooceny i rozwoju: bliższy kontakt duńskich nauczycieli polskich uczniów dwujęzycznych z nauczycielami j. polskiego, wprowadzenie do liceów oferty Język Polski jako Obcy, opracowanie procedury do wprowadzenie na świadectwa ukończenia szkoły przedmiotu Język Polski jako Ojczysty. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Wykazanie zainteresowania sytuacją edukacyjną polskich uczniów i nauczycieli w Danii, podjęcie dialogu międzyrządowego w odniesieniu do realizacji zarządzenia o prawie do nauki języka ojczystego, egzekwowanie wcześniejszych ustaleń i zobowiązań, reagowanie na wnioski, raporty i informacje przedkładane władzom polskim przez TKOP, w Danii raport TKOP dla MEN 2009 r., wnioski z konferencji Od migracji do integracji w 2011, dostarczanie informacji zwrotnej, urealnienie systemu konsultacji społecznych Plan Współpracy MSZ na 2013 r. został przygotowany bez konsultacji ze środowiskami edukacyjnymi w krajach nordyckich, wsparcie ekonomiczne dla projektów TKOP doposażenia w środki informatyczne, sfinansowanie nowoczesnej strony internetowej TKOP, wyposażenie nauczycieli w komputery, drukarki, ipady itd., dofinansowanie konferencji i szkoleń dla nauczycieli i działaczy oświatowych w Danii, organizowanych przez NUOP jako forum do wymiany doświadczeń i realizacji wspólnych przedsięwzięć. 73

74 Raport FRANCJA Raport Ambasady RP w Paryżu Informacje podstawowe Brak podstaw prawnych oraz technicznych możliwości prowadzenia rejestru Polaków przyjeżdżających do Francji, zarówno przez instytucje francuskie jak i polskie powoduje, że precyzyjne określenie liczby Polaków, przebywających w tym kraju nie jest możliwe. Opierając się jednak na szacunkach prowadzonych spraw oraz obserwacjach konsulatów RP można przyjąć, iż liczba Polaków i osób polskiego pochodzenia we Francji oscyluje wokół miliona. Szacunki te są wynikiem analizy opartej m.in. na rejestrach urodzeń dzieci polskich we Francji, rejestrach paszportowych czy obserwacji rosnącego zapotrzebowania Polaków na zapewnienie polskiej edukacji potomstwu. Liczba ta obejmuje Polaków i osoby polskiego pochodzenia, przybyłe do Francji w różnych okresach historycznych, jak również ich potomków, a więc osoby, które będąc pochodzenia polskiego często mają obywatelstwo polskie i francuskie lub tylko francuskie. W historii diaspory polskiej we Francji wyodrębnić można kilka zasadniczych fal emigracji. Jedną z najważniejszych była tzw. Wielka Emigracja polityczna Polaków, po upadku Powstania Listopadowego w 1831 r., uważana za jeden z najciekawszych ruchów emigracyjnych ówczesnej Europy. Do Francji, głównie do Paryża, przybyło wówczas ok. 5 tys. uchodźców, wśród których znaleźli się m.in. Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Fryderyk Chopin, Józef Bem, gen. Józef Dwernicki, książę Adam Czartoryski. Druga znacząca fala emigracji politycznej Polaków do Francji przypada na lata Trzeci okres to historia masowej emigracji w latach Początkowo były to rzesze robotników przybywających na północ i północny wschód Francji w celach zarobkowych, następnie znacząca fala emigracyjna Polaków-żołnierzy, walczących za wolność Polski i Francji, a po zakończeniu wojny również spore grupy ludności cywilnej, uwolnionej z obozów niemieckich oraz ich rodziny. Czwarta fala emigracyjna Polaków przypada na lata powojenne i tworzy dzieje współczesnej diaspory polskiej we Francji. Obejmuje ona istotną grupę Polaków, przybyłych z PRL, późniejszych azylantów politycznych, przyjeżdżających do Francji po każdym z przełomowych wydarzeń politycznych w latach 1956, 1968, Z najnowszej historii naszej diaspory można wyróżnić piąty okres wzmożonej emigracji Polaków. Wstąpienie Polski do UE w 2004 r., zapewniające swobodę przepływu osób w zjednoczonej Europie, ułatwiło Polakom, poszukującym lepszego życia wyjazd za granicę, a otwarcie francuskiego rynku pracy w 2008 r. dla obywateli polskich - swobodę samozatrudnienia i podejmowania pracy we Francji. Diasporę polską we Francji tworzą reprezentanci prawie wszystkich warstw społecznych, grup zawodowych oraz wiekowych: od osób szlachetnie urodzonych po klasę robotniczą, od pracowników naukowych, studentów, pracowników umysłowych po pracowników fizycznych i sezonowych. Z konsulatami

75 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych najczęściej kontaktują się obywatele polscy w wieku lat, podejmujący naukę bądź pracę zawodową we Francji. Migranci zarobkowi nie wykazują woli integrowania się między sobą oraz nawiązywania kontaktów ze starszą polską emigracją. Integrowanie się przedstawicieli tej fali stanie się możliwe prawdopodobnie dopiero po osiągnięciu przez nich celów migracji, tj. stabilizacji materialnej i społecznej. Niestety wielu z nich z powodu braku przygotowania zawodowego czy nieznajomości języka, napotykając na trudności, popada w kłopoty i w konsekwencji dołącza do grup ludzi wykluczonych, a nawet bezdomnych, z powodu uzależnień czy konfliktów z prawem. Organizacje Organizacje polonijne odzwierciedlają wszelkie środowiska, niektóre grupy zawodowe, jak również kolejne fale polskiej emigracji we Francji. Można wyodrębnić siedem grup instytucji i organizacji: historyczne, zasłużone organizacje z czasów Wielkiej Emigracji, stowarzyszenia kombatanckie, stowarzyszenia zawodowe, stowarzyszenia kulturalno-oświatowe, stowarzyszenia prowadzone przez osoby duchowne, stowarzyszenia rodziców uczniów Szkoły Polskiej, jej fili oraz Sekcji Polskich w liceach międzynarodowych oraz stowarzyszenia francusko-polskie. Podstawą funkcjonowania jest z reguły francuska ustawa o stowarzyszeniach z 1901 r., która zapewnia istotne ulgi podatkowe oraz uprawnienia do gromadzenia funduszy, organizowania zbiórek, przyjmowania darów oraz dotacji na cele działalności statutowej. Tradycyjnie, emigracyjne życie kulturalne i intelektualne koncentruje się w Paryżu i jego okolicach, gdzie funkcjonuje najwięcej organizacji polonijnych. Swoje siedziby mają tu najstarsze organizacje i stowarzyszenia polonijne, założone jeszcze przez Wielką Emigrację. Najbardziej zasłużonymi są: Towarzystwo Historyczno-Literackie (wcześniej Towarzystwo Literackie zał. w 1832 r.), Biblioteka Polska (zał. w 1836 r.), Polska Misja Katolicka we Francji (zał. w 1836 r.), Towarzystwo Opieki nad Polskimi Zabytkami i Grobami Historycznymi we Francji (wcześniej Komitet Ochrony Grobów Polskich zał. w 1841 r.), Dzieło Św. Kazimierza (zał. w 1846 r.), Szkoła Polska (wcześniej Szkoła Narodowa Polska zał. w 1842 r.). Stowarzyszenia kombatanckie liczne, choć zróżnicowane, koncentrują się na pielęgnowaniu tradycji i organizowaniu imprez rocznicowych i obchodów narodowych we współpracy z francuskimi organizacjami kombatanckimi. W celu ożywienia swoich struktur, stowarzyszenia weterańskie podejmują próby restrukturyzacji, tak aby możliwe było przyjmowanie osób młodszej generacji. Kilka lat temu Stowarzyszenie Polskich Kombatantów zostało przemianowanie na Stowarzyszenie Polskich Kombatantów i ich Rodzin we Francji. Spośród organizacji zawodowych należy wymienić działające od 95 lat Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich, Stowarzyszenie Lekarzy Polskiego Pochodzenia, Stowarzyszenie Architektów Polskich, Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków we Francji, Polskie Stowarzyszenie Autorów, Dziennikarzy i Tłu- 75

76 Raport 2012 maczy w Europie. Wszystkie one organizują spotkania, konferencje, odczyty, sympozja i są bardzo aktywne. Największą grupę stanowią stowarzyszenia i organizacje o charakterze kulturalnym i oświatowym, spośród których najbardziej znany i zasłużony dla kultury polskiej jest założony przez Jerzego Giedroycia w 1946 r. Instytut Literacki w Maison Laffitte. Wielkim osiągnięciem Instytutu był redagowany przez J.Giedroycia i ukazujący się do 2000 r. miesięcznik polityczno-literacki Kultura oraz Zeszyty Historyczne. Istotną inicjatywą środowisk polskich i polonijnych we Francji na rzecz integracji Polonii było powołanie w 2001 r. w Rochefort Kongresu Polonii i Stowarzyszeń Przyjaźni Francusko-Polskiej. Kontynuacją tego spotkania był zorganizowany w Lens w 2002 r. Krajowy Zjazd Polonii i Stowarzyszeń Polsko- -Francuskich. Podczas Zjazdu przyjęto dwa ważne dokumenty: Kartę Polonii we Francji oraz Deklarację. W 2004 r. podczas Kongresu Polonii Francuskiej, który odbył się w Paryżu powołano do życia Federację Polonii Francuskiej i wybrano Radę Polonii Francuskiej, jednakże większość organizacji polonijnych nie przystąpiła do FPF (m.in. Towarzystwo Historyczno-Literackie). Obok Federacji Polonii Francuskiej, na północy Francji działa jeszcze jedna organizacja polonijna o charakterze federacyjnym tj. Kongres Polonii Francuskiej - Maison de la Polonia de France (zał. w 1949 r.). Wobec jednak braku pełnej reprezentacji środowisk polonijnych w jednej federacyjnej organizacji, zintegrowanie Polonii i stworzenie struktury reprezentującej cale francuskie środowisko polonijne nie zostały dotychczas zrealizowane. Pozycja w kraju zamieszkania Status społeczno ekonomiczny diaspory polskiej we Francji dla poszczególnych grup emigrantów jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników. Podstawową i najbardziej liczną zbiorowość wspólnoty tworzą potomkowie pokolenia emigracji międzywojennej o charakterze zarobkowym (głównie północ Francji), emigranci wojenni i polityczni, a także współcześni emigranci ekonomiczni ostatniej dekady. Emigranci międzywojenni oraz ich potomkowie cieszą się słusznym szacunkiem społeczeństwa francuskiego. Wielokrotnie, zwłaszcza na północy Francji, podkreślane są ich zasługi i rola, jaką odegrali w budowaniu dobrobytu kraju, poprzez ciężką pracę w górnictwie, przemyśle czy rolnictwie. Status urodzonych i wykształconych we Francji Polaków, potomków emigracji wojennej i politycznej, nie odbiega od pozycji porównywalnej im społecznie klasy francuskiej. Stereotypowe postrzeganie Polaków, akcentujące tradycyjnie katolicką obyczajowość, czy antysemityzm słabnie. Dodatkowo, polska emigracja młodszego i średniego pokolenia przybywająca do Francji w ostatnich latach, dobrze wykształcona, znająca język francuski i dobrze asymilująca się we Francji, stale poprawia wizerunek Polaków jako dobrych pracowników i studentów, łatwo adaptujących się do nowych warunków. Budowanie pozytywnego wizerunku Polaków, obywateli Europy, zostało dodatkowo wzmocnione podczas Polskiej Prezydencji w Radzie UE oraz mistrzostw EURO

77 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Ze strony środowisk polonijnych zgłaszane są sprawy, które stanowią dla nich istotne problemy. Odnoszą się one np. do konkursowych zasad finansowania projektów z funduszy polonijnych i zbyt krótkich terminów na zgłaszanie projektów, które nie dają szans na właściwe merytoryczne opracowanie szczegółów często bardzo wartościowych projektów i w konsekwencji prowadzenie działań przy wysokim ryzyku braku uzyskania finansowania takich projektów. Istnieje potrzeba udokumentowania wielu obiektów i dokumentów, należących do polskiego dziedzictwa materialnego i duchowego, digitalizacji dokumentacji i publikacji polonijnych oraz konieczność wspólnego działania w tym zakresie środowisk polonijnych. Występuje niepewność dot. utrzymania i finansowania szkolnictwa polskiego we Francji w związku z planami uspołecznienia Szkolnych Punktów Konsultacyjnych. Placówka odnotowuje też krytyczne uwagi co do braku opracowanych podstaw prawnych dla właściwego funkcjonowania sekcji polskich w liceach międzynarodowych we Francji. Mające dłuższą historię organizacje polonijne odczuwają brak zainteresowania i wspólnej płaszczyzny dla współpracy pomiędzy najnowszą emigracją ekonomiczną i starszą Polonią. Do pozytywnych zjawisk środowisko polonijne zalicza: kontynuowanie współpracy z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa z Towarzystwem Opieki nad Polskimi Zabytkami i Grobami Historycznymi we Francji w zakresie odnawiania polskich historycznych grobów na cmentarzach Paryża; zapoczątkowanie projektu dokumentowania Polskich Grobów i Zabytków Historycznych na cmentarzach Francji poprzez doprowadzenie do wydania albumu o cmentarzach paryskich i polskiej nekropolii w Montmorency; kontynuowanie projektu prezentowania objazdowej wystawy Stowarzyszenia Polskich Kombatantów i ich Rodzin we Francji pt. Cena Wolności, Polacy na frontach II wojny światowej, prezentowanej w różnych regionach Francji; rozpoczęcie działalności nowej polonijnej szkoły KLEKS w regionie Bordeaux, prowadzonej przez stowarzyszenie polonijne dla dzieci najnowszej fali emigrantów; powstanie nowego portalu internetowego ifrancja, prezentującego informacje o Polsce i bazę danych o wydarzeniach kulturalnych i polonijnych we Francji; powstanie i kontynuacja wydawania przez Wydział Konsularny Ambasady RP w Paryżu informatora pt. Niezbędnik Polaka we Francji będącego kompendium wiedzy o warunkach życia i pracy we Francji, o przepisach prawnych, o zakresie pomocy, jaką polscy migranci mogą uzyskać 77

78 Raport 2012 zarówno ze strony polskiego konsula, jak i francuskiej opieki społecznej, który upowszechniany jest zarówno na stronach internetowych ambasady, jak i w formie książkowej. Polityka władz miejscowych Zgodnie z doktryną narodu francuskiego i zasadą ustrojową państwa jednolitego narodowo, nie ma we Francji instytucji prawnej mniejszości narodowych. Mieszkający we Francji Polacy uważani są przez władze za Francuzów zarówno wtedy gdy mają tylko obywatelstwo francuskie, jak również wtedy gdy prócz francuskiego posiadają też obywatelstwo polskie. Polacy którzy nie mają obywatelstwa francuskiego, są traktowani jak cudzoziemcy, jako obywatele UE. Władze francuskie nie prowadzą żadnej specjalnej polityki wobec grup narodowych lub etnicznych cudzoziemców zamieszkałych we Francji, traktując wszelkie ich inicjatywy jako społeczne. Jednym z postulatów wielu organizacji polonijnych wobec lokalnych i oświatowych władz francuskich jest prośba o preferencje w udostępnianiu lokali na działalność, w tym na nauczanie języka polskiego. Postulaty te są często rozpatrywane negatywnie i uzasadniane szczegółowymi przepisami np. dotyczącymi bezpieczeństwa, mimo Dyrektywy Rady UE w sprawie kształcenia dzieci pracowników migrujących z 1977 r., która nakłada na państwa przyjmujące pracowników migrujących z państw UE zobowiązanie do podjęcia środków mających na celu promowanie i koordynację nauczania języka ojczystego oraz kultury kraju pochodzenia dla dzieci migrantów objętych obowiązkiem szkolnym. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą W ramach partnerskiej współpracy polskich urzędów konsularnych ze środowiskiem polonijnym planowane jest odwoływanie się nie tylko do potencjału intelektualnego tradycyjnych organizacji polonijnych, które były i nadal pozostają niezawodnym sojusznikiem Polski, lecz również do Polonii niezrzeszonej, często nieznającej już języka polskiego, a także osób, które opuściły Polskę korzystając z otwartego rynku pracy w UE. Od 2012 r. organizacja wsparcia Polonii i Polaków za granicą została przekazana Ministrowi Spraw Zagranicznych. Podstawową formułą są teraz konkretne projekty, które odmieniły wydatkowanie funduszy państwowych na zadania w sferze współpracy z Polonią i Polakami za granicą. Ścisła współpraca z placówkami RP, przy których tworzone są rady polonijne, pozwoli na lepszy przepływ informacji i wybór najlepszych inicjatyw do zrealizowania. Obraz Polski i Polaków Materiały medialne poświęcone Polsce mają na ogół charakter informacyjny i pozytywny. Umacnia się obraz Polski jako kraju aktywnego i ambitnego członka UE. Obserwujemy pozytywne komentarze dotyczące polskiej gospodarki, 78

79 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych charakteryzujące się ugruntowaną wiedzą o polskim sukcesie w czasie kryzysu w Eurolandzie. Obszerniejsze informacje nt. Polski zostały przedstawione np. w trakcie dwugodzinnego entuzjastycznego reportażu państwowej telewizji France 2 pt. Rewanż hydraulika (czerwiec 2012 r.), co w kontekście osławionej kampanii o polskim hydrauliku szczególnie przyczyniło i przyczynia się do odwrócenia wizerunku najnowszej polskiej emigracji jako zagrożenia dla lokalnego rynku pracy. Polscy pracownicy najczęściej są oceniani jako fachowcy (szczególnie pracownicy fizyczni, budowlani), a ich kwalifikacje, pracowitość i kompetencje cieszą się dobrą opinią. Jeśli chodzi o politykę wewnętrzną i zagraniczną RP, francuscy dziennikarze koncentrują się na ogół na aktualnościach oraz tematach kontrowersyjnych. W porównaniu do okresu prezydencji Polski w Radzie UE oraz EURO 2012 zainteresowanie mediów Polską zmniejszyło się. Natomiast coraz większe zainteresowanie budzi polski sukces gospodarczy, który wyraźnie wzmacnia pozytywny obraz Polski kojarzonej obecnie z dynamiką i przedsiębiorczością. Pomimo czasami wyrażanych wątpliwości co do stanu przygotowań infrastruktury na EURO 2012, ostatecznie po otwarciu i zakończeniu turnieju wizerunek ten dodatkowo się wzmocnił bo w świadomości publicznej pozostał obraz dobrej organizacji turnieju i nowoczesności. Oprócz stereotypowych tematów poruszających kwestie aborcji, prawa gejów, prawa kobiet, zarobków, zwiększa się liczba reportaży o sukcesach indywidualnych Polaków na wsi i w mieście, o młodzieżowej kulturze czy problemach dnia codziennego. Obraz Polski i Polaków jest znaczenie bliższy rzeczywistości niż kiedykolwiek wcześniej. Pozytywny odbiór zakłócany jest przez odnotowywaną w szpitalach i na posterunkach policji bezdomność wśród Polaków, co często wiąże się z przestępczością, a nawet przypadkami zgonów. We Francji nie występują poważniejsze przejawy antypolskości. Zgłaszane przypadki skarg Polaków na złe traktowanie ich przez administrację francuską wynikają często z nieznajomości języka, przepisów i norm zachowania obowiązujących we Francji. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Historia Polski w podręcznikach francuskich jest przedstawiana w bardzo niewielkim zakresie, nieprecyzyjnie, czasem nawet błędnie i głównie ograniczona jest do XX w. i historii najnowszej. Najczęściej informacje o Polsce występują w związku z: początkiem II wojny światowej (wrzesień 1939 r.), powstaniem i działalnością Solidarności, wyborem Polaka na papieża, rozbiorami Polski, polskimi powstaniami narodowymi, odrodzeniem państwa polskiego po I wojnie światowej. Niestety występują warianty w przekazie wiedzy, np. data napadu Niemiec hitlerowskich na Polskę (jedno zdanie) powiązana jest z reakcją na to wydarzenie Francji i Anglii. Szerzej przedstawiana jest rola Polski w procesach transformacyjnych w Europie Środkowej i Wschodniej oraz odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. Informacje te są wmontowywane w cały 79

80 Raport 2012 kompleks wydarzeń historycznych, związanych z przeobrażeniami w Europie. Obraz Polski w podręcznikach historii ma najczęściej barwę heroiczną i martyrologiczną. Stałe miejsce na kartach podręczników związane jest głównie z kampanią wrześniową 1939 r. i wybuchem wojny. Informacje o naszym kraju są najczęściej odpersonifikowane, chociaż nazwiska papieża Jana Pawła II i Lecha Wałęsy to najczęściej spotykana ilustracja procesu przemian politycznych XX w. w Polsce i Europie Środkowej (powstanie Solidarności, stan wojenny, Okrągły Stół, kampania prezydencka L. Wałęsy). W podręcznikach do historii brakuje wiadomości lub są one nieprecyzyjne, m.in. o zapleczu intelektualnym Solidarności (np. B. Geremek, T. Mazowiecki, L. Kołakowski); o Powstaniu Warszawskim (odróżnianie jego historii tak by nie mylono go z Powstaniem w Getcie Warszawskim; o przewrocie majowym i J. Piłsudskim; o rozbiorach Polski i czasach świetności przedrozbiorowej; o T. Kościuszce i jego działaniach w Europie i Ameryce; o władcach Polski np. Kazimierzu Wielkim czy St. A. Poniatowskim; o historii Konstytucji 3 maja; o M. Koperniku). Jednocześnie postacie takie jak F. Chopin czy M. Skłodowska-Curie nie zawsze skojarzone są z ich polskim pochodzeniem i obywatelstwem, a akcentowane są tylko ich związki z Francją. 80

81 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Grecja Raport Ambasady RP w Atenach Informacje podstawowe Najliczniejsze grupy polskich imigrantów napłynęły do Grecji po 1982 r. w związku z wprowadzonymi przez ówczesnego ministra spraw zagranicznych, a obecnego prezydenta Karolosa Papulianisa, ułatwieniami wizowymi i otwarciem, w ślad za tym, tzw. obozów przejściowych dla potencjalnych emigrantów do Kanady, USA czy Australii. Dla większości Polaków Grecja była tylko krajem tranzytowym, a nie ostatecznym celem podróży. Część przybyłych Polaków starała się także o zatrudnienie na czarno. Zwykle były to niezbyt dobrze płatne zajęcia w sektorze rolniczym lub budowlanym. Wielu Polakom nie udało się wyjechać do krajów docelowych i zostali zmuszeni do pozostania w Grecji, bądź do powrotu do Polski lub wyjazdu do innego kraju europejskiego. Po 1990 r. Ambasady USA, Kanady i Australii w Atenach zakończyły kwalifikację Polaków na emigrację do ich krajów. Szybki rozwój gospodarczy Grecji po 1991 r. i związane z tym duże zapotrzebowanie na siłę roboczą, spowodował wzrost przyjazdów Polaków za pracą. Otworzyły się możliwości pracy sezonowej w rolnictwie, przy zbiorach owoców i oliwek oraz w budownictwie, zwykle niewymagające specjalnych umiejętności. Liczba obywateli polskich w Grecji zwiększyła się jeszcze bardziej po 1995 r., kiedy zniesiono obowiązek wizowy wobec Polaków. W 1997 r. wybór Aten na miejsce Olimpiady 2004 sprawił, że gwałtownie wzrosła liczba inwestycji. Dynamika rynku pracy zaowocowała wzrostem zapotrzebowania na niewykwalifikowaną siłę roboczą z Polski. Miejscem, w którym Polacy chętnie osiedlali się, stały się Ateny. Z jednej strony miasto oferowało wiele miejsc pracy, z drugiej istniała tutaj dobrze rozwinięta sieć wsparcia w postaci polskiej szkoły, parafii, sklepów, restauracji, biur pośrednictwa pracy, itp. W latach , okresie największego napływu Polaków do Grecji, ich liczbę szacowano nawet na 200 tys. Wówczas Grecja zdecydowała się na legalizację pobytu nielegalnych imigrantów. W trakcie tej akcji ok. 13 tys. Polaków zalegalizowało pobyt w Grecji. Badania greckich i polskich naukowców wykazały, że do 2004 r. dominującą grupą greckich Polaków byli mieszkańcy Polskiej Enklawy, której centrum była parafia Serca Chrystusa Zbawiciela w Atenach. Dawała ona nie tylko wsparcie duchowe, ale odgrywała też istotną rolę w tworzeniu polskiej sieci wsparcia punktów konsultacyjnych, punktów wymiany informacji o pracy, i co najważniejsze, w utworzeniu polskiej szkoły. Imigranci pochodzili najczęściej z Małopolski i Podkarpacia, gdzie emigracja ma podłoże ekonomiczne. Osoby te miały niskie wykształcenie i wykonywały prace nie wymagające szczególnych kwalifikacji. W większości też nie legalizowały pobytu i najczęściej nie znały języka greckiego, gdyż wsparcie udziela- 81

82 Raport 2012 ne przez instytucje polskiej enklawy pozwalało na znalezienie pracy u innych rodaków. Sytuacja na greckich wyspach była nieco odmienna. Polacy pozostawali tam po sezonie turystycznym i zatrudniali się na czarno na budowach, w rolnictwie, a także w rybołówstwie. Po rozpoczęciu sezonu, wracali do zajęć w hotelarstwie i gastronomii. Ze względu na to, że nie mieli kontaktu z innymi Polakami i nie mogli liczyć na ich wsparcie takie, jak w Atenach, szybciej się integrowali z miejscowymi społecznościami. Wiele osób nabyło biegłą znajomość języka greckiego. Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej, sytuacja uległa zmianie. W pierwszym okresie, Polacy, jako obywatele UE, mieli pełny dostęp do greckiego rynku pracy. Jednocześnie przestali być celem kontroli służb imigracyjnych. Mogli już korzystać z greckich instytucji rynku pracy, a także występować o stałe, legalne zatrudnienie. Po 2008 r. Polacy zaczęli szerzej rejestrować się w urzędach pracy i korzystać z pomocy społecznej zasiłków mieszkaniowych, zasiłków dla bezrobotnych, służby zdrowia, itp. W większym zakresie zaczęli wysyłać dzieci do szkół greckich. Zmiany związane z przyjęciem przez Grecję regulacji unijnych dotyczących rynku pracy, polityki emigracyjnej, zaczęły sprzyjać integracji Polaków. Polacy mieszkający w Grecji, od samego początku pobytu, stworzyli dość efektywny system samoorganizacji społecznej. Oparty był na więziach nieformalnych należeli do niego właściciele polskich sklepów, pośrednicy pracy, wynajmujący mieszkania, właściciele prywatnych polskich szkół, restauratorzy. Od początku bardziej zaradni i przedsiębiorczy organizowali pracę innym, zresztą zarabiając na tym. Powstanie tego systemu zostało wymuszone przez brak jakiejkolwiek polityki integracyjnej obcokrajowców w Grecji. Polacy traktowani byli jak nielegalni emigranci, w związku z czym nie mogli korzystać z atrybutów państwa, takich jak system edukacyjny, bankowy czy ubezpieczeń społecznych. Z drugiej strony, Polacy przybywający do Grecji byli słabo wykształceni, nie znali miejscowego języka i musieli uzależnić się od tych, którzy znali grekę lub język angielski i zostali pośrednikami z instytucjami greckimi. W systemie tym istotną rolę zaczął odgrywać polski kościół oraz kilka kluczowych osób z polskiej społeczności. Osoby te zdominowały na wiele lat środowisko polskiej emigracji nie tylko w Atenach, ale i w całej Grecji. Miały one wpływ na tworzenie polskich organizacji, a także na ich profil działania, wynikający z sytuacji i warunków życia emigrantów. Wielu z nich skupiło się na działaniach samopomocowych. Każda organizacja miała członków związanych wspólnotą problemów i interesów, w tym finansowych. Według danych spisu powszechnego 2011 r., liczebność Polaków i Polonii greckiej przekraczała 12 tys. W 2013 r. Ambasada RP szacuje, iż liczba ta spadła poniżej 10 tys. 82

83 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Organizacje polonijne Obecnie w Grecji zarejestrowanych jest 11 organizacji zrzeszających Polaków mieszkających w tym kraju. Część z nich całkowicie zaniechała działalności lub działa w bardzo ograniczonym zakresie. Charakteryzuje je bardzo nikła baza członkowska i silnie scentralizowana władza. Pomimo deklaracji woli utworzenia Kongresu Polonii Greckiej, składanych przez te organizacje podczas okresowych spotkań w Ambasadzie w Atenach, nie poczyniono żadnych dalszych kroków w tym kierunku. Ograniczonymi formami działalności wykazują się następujące organizacje: Zrzeszenie Polaków w Grecji Mieszko, Związek Polaków Zachodniej Grecji i Wysp Jońskich z siedzibą w Patrze, Związek Polaków na Krecie, Związek Polaków w Messynie z siedzibą w Kalamacie, Niezależny Związek Polonii Greckiej z siedzibą w Atenach, Stowarzyszenie Polskich Inżynierów i Techników w Grecji z siedzibą w Atenach, Związek Polonijnych Klubów Sportowych Panpolonikos, Klub biznesu Agora oraz grupa artystów plastyków. Aktywne są także dwa portale polonijne: i eu. Ukazują się pisma: Tygodnik Ateński (dawny Kurier Ateński ), dwutygodnik Polonia oraz periodyk EKG wydawany przez księży jezuitów z polskiej parafii. Najbardziej aktywny w organizowaniu imprez polonijnych jest Zespół Szkół przy Ambasadzie RP wraz z funkcjonującymi tam Radami Rodziców. Pozycja w kraju zamieszkania Pozycję społeczną polskiej emigracji zarobkowej warunkuje jej niski poziom wykształcenia i brak znajomości języka greckiego. Mężczyźni mają najczęściej wykształcenie zawodowe i podejmują prace fizyczne w budownictwie i remontach, a kobiety prowadzą gospodarstwa domowe, dorabiając przy sprzątaniu mieszkań, opiece nad dziećmi i osobami starszymi. Wyższą pozycję społeczną mają przede wszystkim przedstawiciele starszej emigracji i osoby w związkach mieszanych często z wyższym wykształceniem. Ci, którzy mają stałą pracę, pomimo niezbyt wysokich zarobków w Grecji, nie cierpią niedostatku. Część z nich pomaga rodzinom w kraju lub buduje tam domy. Charakterystyczne jest, że Polacy żyjących na wyspach lub w miastach poza Atenami, mają wyższą pozycję społeczną. Z uwagi na niedużą liczebność, nie tworzą tam polskich enklaw i dzięki temu szybciej uczą się języka greckiego, co z kolei przyspiesza ich integrację z miejscową społecznością. Dzieci tych Polaków uczą się w greckich szkołach, kończą liceum i podejmują studia wyższe, także w Polsce. Pozycja polityczna Polonii nie jest wysoka, przede wszystkim ze względu na brak silnej organizacji polonijnej oraz nikłe zainteresowanie życiem politycznym kraju osiedlenia. Znaczna część Polaków planuje powrót do kraju w bliższej lub dalszej przyszłości. Obecny kryzys już wywołał sporą falę powrotów. 83

84 Raport 2012 Główne problemy, polityka władz miejscowych Grecja dopiero niedawno zaczęła wprowadzać elementy polityki integracji obcokrajowców. Pierwszym krokiem było wprowadzenie pomocy w nauce języka greckiego dla dzieci rozpoczynających naukę. Ministerstwo Edukacji założyło 26 międzykulturowych szkół na obszarach o znacznym odsetku imigrantów, kładąc nacisk na rekrutację nauczycieli władających językami ojczystymi uczniów. W żadnej z nich nie ma jednak lekcji języka polskiego. Edukację w języku polskim zapewnia Zespół Szkół im. Z. Mineyki przy Ambasadzie RP w Atenach. Szkołę tę finansuje i nadzoruje MEN (ORPEG). Szkoła Polska naucza na poziomie podstawowym, gimnazjum i liceum. Obecnie uczy się tam 324 dzieci w systemie ramowym i 540 w systemie uzupełniającym. Nauka w liceum jest częściowo odpłatna. Poza szkołą w Atenach, działają filie w Salonikach i na wyspie Santorini, obsługującej także Kretę. Dalsze funkcjonowanie szkoły jest ważnym problemem dla społeczności polonijnej. Ostatnie zapowiedzi na temat zmiany statusu szkoły oraz zaniechania naboru do klas I podstawówki i gimnazjum, wywołały kolejną falę niepokojów i pytań kierowanych do Ambasady. W związku z wyjazdami Polaków z Grecji liczba uczniów w tej szkole w ciągu ostatnich dwóch lat istotnie zmniejszyła się. Dotyczy to jedynie nauczania ramowego, natomiast liczba uczniów nauczania uzupełniającego wzrosła. Kryzys grecki spowodował obniżenie stopy życiowej wielu mieszkających tam Polaków. Wielu z nich zdecydowało się więc na powrót do Polski lub wyjazd do innych krajów europejskich (W. Brytanii, Irlandii, Niemiec). Równocześnie Wydział Konsularny Ambasady RP odnotował znaczny wzrost wniosków o udzielenie bezzwrotnych zapomóg. W Grecji są także bezdomni Polacy, łącznie kilkadziesiąt osób. Stanowią margines polskiej emigracji. Najczęściej są pozbawieni środków do życia i uzależnieni od alkoholu lub narkotyków. Większość zerwała kontakt z rodziną w Polsce. Niektórych poszukuje polski wymiar sprawiedliwości. Do tej pory czuli się bezpieczni, gdyż do 2012 r. Grecja faktycznie nie realizowała wniosków Europejskiego Nakazu Aresztowania. Obecnie, kiedy zaczęto tu komputeryzować system ewidencji skazanych i poszukiwanych, szanse Polaków, którzy weszli w konflikt z prawem, na ukrywanie się, są coraz mniejsze. Współpraca placówki RP z władzami miejscowymi układa się pomyślnie, chociaż występują opóźnienia w przesyłaniu dokumentów przez stronę grecką. Kierunki współpracy placówki z Polonią i Polakami w Grecji Ze względu na niewielką dynamikę organizacji polonijnych, współpraca Ambasady ze środowiskiem polskim koncentruje się na wspólnych przedsięwzięciach i współdziałaniu z faktycznymi ośrodkami polonijnymi, tzn. ze szkołą polską oraz z parafią. Fundusze konsularne służą zakupom książek i szkolnych pomocy naukowych, dofinansowaniu imprez kulturalnych, kolonii dla polskich dzieci itp. Od 2009 r. Wydział Konsularny wraz z parafią organizują 84

85 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych i dofinansowują kurs języka greckiego dla obywateli polskich. Planowane są dalsze kursy i wykłady zwiększające wiedzę Polaków o greckich przepisach, zwłaszcza dotyczących pracy, ubezpieczeń oraz załatwiania spraw w urzędach, a także kursy podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Podczas organizowanych przez Ambasadę spotkań, żywo dyskutowane są kwestie aktywizacji organizacji polonijnych. Działalność placówki ma też na celu wzrost świadomości praw administracyjnych i pracowniczych Polaków w Grecji jako obywateli UE. W 2012 r. odbyły się też konsultacje z przedstawicielami ZUS i NFZ. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz ten jest w Grecji generalnie pozytywny, choć miejscowe media nie poświęcają Polsce szczególnej uwagi. Za to polska mniejszość opisywana jest jako najlepiej zorganizowana spośród innych grup imigrantów. Jako przykład podawana jest prężnie funkcjonująca Szkoła Polska w Atenach oraz jej filie w Salonikach i na wyspach. Szersze zainteresowanie medialne Polska wywołała w związku z mistrzostwami piłkarskimi EURO Ulubienicą greckich mediów była wówczas mieszkająca tu od lat atrakcyjna Polka, która pojechała do kraju i tam dzielnie kibicowała greckiej drużynie. Nieliczne były informacje o przestępstwach popełnionych przez Polaków. Wyjątkiem była sprawa zamordowania, na tle rabunkowym, greckiego przedsiębiorcy na wyspie Mykonos przez grupę obywateli polskich. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Program nauczania historii w Grecji opiera się na eksponowaniu dziejów narodowych i regionalnych. Wzmianki o Polsce są wybiórcze i ograniczone głównie do XX w. Na podstawie podręczników do historii kl. III gimnazjum i III liceum można ogólnie stwierdzić, że wątek polski pojawia się przy okazji następujących tematów: wybuchu II wojny światowej, powstania Solidarności, Powstania Listopadowego 1830 r. W gimnazjalnym podręczniku historii, jako przyczynę wybuchu II wojny światowej podaje się m.in. utworzenie polskiego korytarza oddzielającego Prusy od Gdańska i, że Hitler pod pretekstem istnienia ludności niemieckiej na tych terenach zażądał przyłączenia ich do Rzeszy i dlatego zwrócił się przeciwko Polsce. Z kolei pakt Ribbentrop-Mołotow określony jest jako pakt o nieagresji, bez objaśnienia, że dotyczył porozumienia hitlerowskich Niemiec i sowieckiej Rosji w celu agresji na Polskę. Rola Rosji sowieckiej przedstawiana jest tak, jakby nie była zaangażowana w najazd na Polskę we wrześniu 1939 r. Na temat strat wojennych pada wyłącznie wzmianka o zniszczeniu 80 proc. polskiego przemysłu. W podręczniku licealnym te same tematy są nieznacznie bardziej rozbudowane, przy czym nie pada polska nazwa Gdańska a niemiecka Danzig pisana alfabetem greckim. W rozdziale poświęconym okresowi zimnej wojny znalazła się wzmianka o latach , w tym m.in. o powstaniu Solidarności i prze- 85

86 Raport 2012 wrocie wojskowym gen. W. Jaruzelskiego. W końcowej części podręcznika, w rozdziale poświęconym wielkim osobowościom XX w. wspomniana jest Maria Curie, ale bez podania jej pełnego nazwiska i narodowości Informacje organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego Najważniejszym problemem zarówno dla środowiska polonijnego, jak i społeczeństwa greckiego, jest kryzys i związane z nim obniżenie dochodów, utrata pracy i niepewność co do dalszej przyszłości w tym kraju. Ponownie pojawiły się obawy o przyszłość Szkoły Polskiej w Atenach w związku z enigmatycznym projektem uspołeczniania polskich placówek oświatowych za granicą oraz zaniechaniem naboru do klas I szkoły podstawowej i gimnazjum. Oczekiwania wobec władz miejscowych Zarówno Szkoła Polska, jak i działające organizacje polonijne, oczekują od władz greckich ulgowego traktowania w przypadkach wynajmu pomieszczeń lub boisk sportowych na imprezy. Efektem kryzysu jest to, iż dawniej można było takie pomieszczenia lub tereny sportowe uzyskać nieodpłatnie lub za niewielką kwotę, a obecnie żądane są wysokie opłaty. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę Polonią i Polakami za granicą Środowiska polonijne oczekują przede wszystkim wsparcia finansowego ich inicjatyw. Ostatnio np. jedno ze stowarzyszeń wystąpiło z wnioskiem o zorganizowanie szkolenia dla działaczy polonijnych, na temat sposobów korzystania z dotacji ze środków UE. 86

87 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Hiszpania Raport Ambasady RP w Madrycie Informacje podstawowe, emigracja zarobkowa, pozycja Polonii w kraju zamieszkania Hiszpania do czasu wejścia Polski do Unii Europejskiej nigdy nie była celem masowych wyjazdów obywateli polskich. Obecnie można wyodrębnić trzy grupy Polaków zamieszkałych w tym kraju: niewielka grupa (kilkadziesiąt rodzin) tzw. starej Polonii, osiadłej tu przed lub podczas II wojny światowej, posiadającej również obywatelstwo hiszpańskie. Do grupy tej w latach 60-tych i 70-tych dołączyło kilkuset osób w wieku ponad 65 lat, którzy według danych hiszpańskich osiedlili się w Hiszpanii już jako emeryci a poprzednio zamieszkiwali w innych krajach europejskich, np. w Wielkiej Brytanii; liczniejsza grupa (kilka tysięcy osób), która przybyła do Hiszpanii w latach 80-tych i 90-tych, przeważnie w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia, ale - wykorzystując koniunkturę polityczną - znalazła tu stałą pracę i zalegalizowała pobyt. Dotyczy to głównie młodej inteligencji technicznej i zawodów artystycznych (np. muzycy), jak również sporej liczby polsko-hiszpańskich małżeństw, które zdecydowały się na zamieszkanie tutaj. Również i w tej grupie większość osób posiada także obywatelstwo hiszpańskie; najliczniejsza grupa obywateli polskich, przybyła do Hiszpanii przede wszystkim po 2006 r., kiedy kraj ten otworzył, tuż po Wielkiej Brytanii, swój rynek pracy dla obywateli nowych członków UE. Jest to typowa migracja zarobkowa w przeważającej większości z tych terenów w Polsce, gdzie jest największe bezrobocie. Znalazła zatrudnienie głównie w rolnictwie, budownictwie i wszelkiego rodzaju usługach. W przypadku dwóch pierwszych grup, ich status społeczny nie odbiega od standardów hiszpańskich. W przypadku trzeciej grupy jest bardzo zróżnicowany. Są wśród niej zarówno drobni przedsiębiorcy, menadżerowie oraz kadra techniczna pracująca w firmach hiszpańskich czy oddziałach międzynarodowych korporacji, jak również lekarze i inni profesjonaliści. Jednak zdecydowana większość to osoby o niezbyt wysokim statusie społecznym, o czym przesądza słabe wykształcenie i nieznajomość języka hiszpańskiego lub innego obcego. To wszystko utrudniało im start zawodowy i społeczny. Większość osób z tej grupy po kilku latach pracy decydowała się jednak na dłuższy pobyt i sprowadzenie rodziny do Hiszpanii. Bardzo dynamiczny wzrost emigracji zarobkowej do Hiszpanii w ciągu ostatnich 10 lat wynikał przede wszystkim z wczesnego otwarcia rynku pracy dla obywateli nowych państw członkowskich UE oraz dużego zapotrzebowania na pracowników, szczególnie w budownictwie i rolnictwie. Ta sytuacja powo- 87

88 Raport 2012 dowała, że pracownicy migrujący mogli z łatwością zarejestrować swój pobyt oraz stosunkowo łatwo, nawet przy ograniczonej znajomości języka, znaleźć pracę na wielu budowach na terenie całej Hiszpanii, czy pracę sezonową przy zbiorach produktów rolnych. Zgodnie z danymi władz hiszpańskich, liczba obywateli polskich zarejestrowanych jako stali mieszkańcy Hiszpanii wynosiła: Rok Liczba W ostatnich dwóch latach liczba obywateli polskich, którzy zarejestrowali w Hiszpaniii pobyt stały pozostaje na poziomie ok tys.. Na koniec czerwca 2012 r. status taki miały osoby. Zgodnie z danymi na 30 czerwca 2012 r., najwięcej obywateli polskich zamieszkuje w następujących prowincjach: Wspólnota Madrytu ; Katalonia ; Andaluzja ; Walencja 8.136; Aragon 5.015; Baleary 5.011; Wyspy Kanaryjskie 4.225; Kastylia i Leon 3.468; Kastylia La Mancha 2.186; Murcja 2.012; Asturias 1.678; Kraj Basków 944; Galicja 826; Navarra 659; Estremadura 459; Kantabria 436; La Rioja 303; Ceuta 10 i Melilla 26. Poza oficjalnymi danymi dotyczącymi zarejestrowanych pobytów, tutejszy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi również odrębne statystyki cudzoziemców, którzy pracując w Hiszpanii odprowadzają składki ubezpieczeniowe. Na 30 czerwca 2012 r. w Hiszpanii zarejestrowanych było takich cudzoziemców, z czego z krajów UE. Liczba zarejestrowanych i płacących składki ubezpieczeniowe obywateli polskich wynosi , z czego osoby zatrudnione są na zasadach ogólnych, osoby prowadzą własną działalność gospodarczą, zatrudnione są w rolnictwie, w gospodarstwach domowych, 299 w górnictwie i 23 w sektorze morskim. Dla porównania, w tym samym okresie zarejestrowanych było także obywateli Francji, obywateli Wielkiej Brytanii, czy też obywateli Niemiec. Zdecydowanie największą liczbę cudzoziemców z obszaru Unii Europejskiej stanowią obywatele Rumunii ( ) oraz Bułgarii (51.446). Poza wspomnianymi zasadami ogólnymi, obywatele polscy zatrudniani są również na rynku hiszpańskim na podstawie ustawy o Delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług. (Dyrektywa Parlamentu UE nr 99/71/WE 88

89 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych z 16 grudnia 1996 r.). Należy podkreślić, że kryzys gospodarczy w Hiszpanii i związany z tym jeden z najwyższych w Europie wskaźników bezrobocia, przede wszystkim w sektorze budowlanym i usługowym, skutkuje spadkiem możliwości zatrudnienia polskich pracowników. Przykładowo liczba pracowników odprowadzających składki na ubezpieczenie społeczne na dzień 31 grudnia 2010 r. wynosiła (obecnie ). To spadek o ponad 5 tys. osób, ale w ocenie Ambasady na chwilę obecną powroty pracowników do Polski nie mają jeszcze charakteru zjawiska masowego. Wielu ludzi w przypadku utraty pracy wykorzystuje nabyte prawo do korzystania z zasiłków dla bezrobotnych i liczy na to, iż wprowadzane reformy gospodarcze przyniosą przynajmniej pewną poprawę na rynku pracy. Ponadto część pracowników sprowadziła do Hiszpanii rodziny i w czasie lepszej koniunktury bez większych trudności zaciągnęła kredyty na zakup mieszkania. Niestety obecnie, w czasie głębokiego kryzysu, rozwiązanie problemu zaciągniętych zobowiązań jest bardzo trudne. Ambasada szacuje liczbę obywateli polskich przebywających w Hiszpanii, zarówno w okresie krótkich pobytów do trzech miesięcy jak i dłużej, na tys. (liczba szacunkowa, bowiem do oficjalnych danych osób z zarejestrowanym pobytem należy również dodać członków rodzin oraz inne osoby, którym numer NIE (Número de Identidad de Extranjero), jaki otrzymuje cudzoziemiec przy rejestracji nie jest potrzebny. Dotyczy to głównie dość licznej grupy pracowników, którzy od kilku lat przyjeżdżają do Hiszpanii i podejmują pracę sezonową. Warto również zauważyć, iż Polonia w Hiszpanii - według oficjalnych danych - jest bardzo młoda; średnia wieku zarejestrowanych obywateli polskich wynosi 33,1 lat. Polacy w Hiszpanii na ogół cieszą się dobrą opinią; są uważani za ludzi dobrze przygotowanych do wykonywania różnych zajęć i chętnych do pracy. Polscy pracownicy są konkurencyjni pod względem fachowości, jak i dokładności czy sumienności. Większość najnowszej emigracji zarobkowej znalazła pracę w rolnictwie, budownictwie i przemyśle. W większości są to osoby chętnie integrujące się ze środowiskiem polonijnym, najczęściej mieszkające tam, gdzie już przebywają inni Polacy. Odrębną częścią społeczności są ludzie młodzi i podejmujący pracę sezonową, najczęściej w sektorze turystyki, gastronomii, rolnictwie i budownictwie. Ci często nie identyfikują się z Polonią, określając się jako mieszkańcy Polski tymczasowo pracujący za granicą. Na chwilę obecną, Polonia i Polacy w Hiszpanii nie mają żadnej reprezentacji politycznej, co wynika m.in. ze stosunkowo krótkiego pobytu w tym kraju. Polakom przebywającym w Hiszpanii przysługują takie same prawa (poza wyborczym do parlamentu krajowego) co wszystkim rodowitym obywatelom hiszpańskim. Należy dodać, że w Konstytucji hiszpańskiej, mimo bardzo dużych różnic między poszczególnymi regionami autonomicznymi (np. Katalonia, Kraj Basków, Galicja) nie występuje pojęcie mniejszości narodowych. 89

90 Raport 2012 Struktury organizacyjne Aktualnie w okręgu konsularnym Wydziału Konsularnego Ambasady RP w Madrycie działają 24 organizacje polonijne. Skupiają one jednak tylko niewielką grupę Polaków zamieszkałych w okręgu: Stowarzyszenie Polaków w Hiszpanii Orzeł Biały założone w 1993 r. z siedzibą w Alcalá de Henares (35 km od Madrytu). Skupia głównie młodą emigrację zarobkową ostatnich lat. Prowadzi sobotnią szkołę oraz organizuje szkolne imprezy sportowe. Hiszpańsko-Polskie Stowarzyszenie Kulturalne FORUM założone w 1994 r. z siedzibą w Madrycie. Powstałe z inicjatywy grupy rodzin polsko-hiszpańskich, prowadzi głównie działalność oświatową (dwie największe sobotnie szkoły w Hiszpanii). Stowarzyszenie od lat organizuje przy wsparciu Ambasady kurs metodyczny dla nauczycieli polonijnych ze wszystkich szkół polonijnych w Hiszpanii. Kurs prowadzą wykładowcy uczelni polskich. Ponadto Stowarzyszenie organizuje imprezy kulturalne o tematyce polskiej, koncerty i szkolne imprezy sportowe. Stowarzyszenie Rodziców Dzieci Mówiących po Polsku Polonica, z siedzibą w Alcalá de Henares. Powstało w 2003 r. niezależnie od Orła Białego. Prowadzi własną szkołę sobotnią. W 2008 r. współorganizowało z urzędem miasta drugi Międzykulturowy Tydzień w Alcala, oraz wspólnie z Ambasadą i urzędem miasta wystawę Rzeczpospolita Narodów. Posiada przydzielony przez miasto mały lokal w Centro Civico. Obecnie liczy ok. 130 członków. W 2011 r. organizacja przygotowała szereg imprez, w tym wspólnie ze stowarzyszeniem Orzeł Biały, obchody upamiętnienia rocznicy Katastrofy Smoleńskiej, jak również współorganizowała spotkanie marszałka Senatu RP Bogdana Borusewicza z Polonią hiszpańską. Ponadto przy udziale Ambasady i urzędu miasta organizacja przygotowała imprezy historyczne czczące udział Polaków w II wojnie światowej. Stowarzyszenie Nasz Dom z siedzibą w Getafe (ok. 15 km od Madrytu). Powstało w 2001 r. Prowadzi działalność w środowisku robotniczym i drobnych przedsiębiorców. Liczy 250 członków. Organizuje polonijne imprezy sportowe i koncerty polskich artystów. Prowadzi zespół tańca ludowego. Po uzyskaniu dotacji Wspólnoty Polskiej, Stowarzyszenie prowadzi punkt informacji i doradztwa prawnego dla nowej emigracji, współfinansowany przez urząd miasta Getafe. Stowarzyszenie Dom Polski w Getafe. Organizacja powołana w 2007 r. przez członków Stowarzyszenia Nasz Dom. Ma na celu doprowadzenie do powstania pierwszego w historii domu polskiego w Hiszpanii. Nasz Dom działający obecnie wraz ze Stowarzyszeniem Dom Polski w Getafe to najbardziej dynamiczne organizacje polonijne w okręgu konsularnym. Prezes obu stowarzyszeń Andrzej Janeczko, 90

91 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych jako jedyny reprezentant Polonii hiszpańskiej uczestniczy w spotkaniach, konferencjach i forach polonijnych w kraju i za granicą. Stowarzyszenie Polaków w Hiszpanii Klub Wawel z siedzibą w Vicalvaro (jedna z peryferyjnych dzielnic Madrytu). Organizacja jest jedną z najmłodszych, ale i najbardziej dynamicznie działających w Hiszpanii. Od powstania w 2009 r. prowadzi własną szkołę, organizuje imprezy sportowe oraz kulturalne o tematyce polskiej. Niektóre z nich były organizowane wspólnie przez kilka organizacji polonijnych regionu Madrytu. Dzięki doskonałej współpracy z lokalnymi władzami Vicalvaro, Stowarzyszeniu udało się wspomóc polskich organizatorów Światowych Dni Młodzieży w Madrycie, podczas których Polskie Centrum obsługujące pobyt kilkunastu tysięcy pielgrzymów z Polski zostało zlokalizowane w Vicalvaro. Podczas Dni zorganizowano również szereg imprez dla przedstawicieli młodzieży polonijnej z całego świata. Europejskie Stowarzyszenie Studentów Victoria z siedzibą w Madrycie. Powstało w 2010 r. Aktywnie uczestniczy wraz z innymi stowarzyszeniami w przygotowaniu imprez Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Od niedawna uruchomiło też punkt porad prawnych dla obywateli polskich zamieszkałych w Madrycie. Stowarzyszenie Kulturalno-Sportowe Polonia w Mostoles k. Madrytu, grupujące przedstawicieli najnowszej emigracji. Powstało w 2007 r. Obok pomocy Urzędowi Miasta w corocznym organizowaniu festiwalu filmowego, organizowało imprezy sportowe. Stowarzyszenie Krzewienia Kultury Fizycznej w Hiszpanii Polonijny Klub Olimpijczyka DYSKOBOL z siedzibą w Alcala de Henares. Liczy kilkunastu członków, prowadzi jednak bardzo aktywną promocję sportu polonijnego, szczególnie wśród młodzieży szkolnej. Członkowie wspomagają inne stowarzyszenia w Madrycie i okolicy przy organizacji rekreacyjnych imprez sportowych i rodzinnych. Stowarzyszenie m.in. zorganizowało w rocznicę katastrofy smoleńskiej bieg im. Piotra Nurowskiego, w którym uczestniczyli zarówno Polacy, jak i Hiszpanie z w Alcala de Henares. Ponadto w roku olimpijskim zorganizowano specjalne zajęcia i konkursy poświęcone tradycjom olimpijskim dla uczniów polonijnych szkół w Madrycie i okolicach. Stowarzyszenie im. Karola Wojtyły w Segovii. Istnieje od 2006 r. Prowadzi sobotnią szkółkę dla dzieci oraz zajęcia przedszkolne w języku polskim (wycieczki, pikniki, zabawy). Stowarzyszenie Polaków Zamieszkałych w Avili Casa de Copernico. Powstało w marcu 2006 r. Liczy ok. 40 osób. Organizuje z pomocą Ambasady wystawy o Polsce i imprezy dla mieszkańców Avili, propagujące polską kulturę (m.in. koncert fortepianowy, koncert chórów z Polski, filmy i reportaże o Polsce). W 2011 r. zorganizowało imprezę sporto- 91

92 Raport 2012 wą z okazji prezydencji polskiej w Radzie UE z udziałem przedstawicieli władz miasta i Ambasady. Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Aragońskie z siedzibą w Saragossie. Zarejestrowane w 2002 r. Liczy ok. 50 członków. W latach organizowało stoisko polskie podczas festynu narodów i regionów w Saragossie. Prowadzi własną szkołę. Stowarzyszenie Społeczno-Kulturowe Nasz Dom w Aragon, z siedzibą w Saragossie, także liczy ok. 50 członków. Stowarzyszenie Kulturalne Polaków w Hiszpanii Pireneje. Utworzone w 2011 r. w wyniku odejścia części członków Stowarzyszenia Nasz Dom w Aragon. Stowarzyszenie Polaków w Asturias NIKE z siedzibą w Oviedo. Powstało w 2010 r. Skupia kilkudziesięciu członków. Od chwili powstania koncentruje się na integrowaniu własnego środowiska. Stowarzyszenie Kulturalne Baskijsko-Polskie Arrano-Zuria ( Orzeł Biały ) w Zeanuri (Kraj Basków). Działa od 1998 r. i skupia głównie przedstawicieli świata muzycznego. Stowarzyszenie Kulturalne Polonia w Galicji. Powstało w marcu 2006 r. w Santiago de Compostela. Liczy 60 członków. Corocznie organizuje imprezę kulturalną Wielkanoc Polska w Santiago (Pascua Polaca en Santiago) oraz inne wydarzenia, jak pokazy filmowe i wystawy. Stowarzyszenie Kulturalne Przyjaźni Polsko-Hiszpańskiej Kopernik w Murcji. Powstało w marcu 2006 r. Kieruje nim tamtejszy konsul honorowy RP. Liczy ok. 40 członków. Co roku organizuje polskie stoisko w czasie Dni Murcji, jak również szereg wystaw i festiwali filmowych we współpracy z Ambasadą i Instytutem Polskim w Madrycie. Stowarzyszenie Polskich Lekarzy i Personelu Sanitarnego w Hiszpanii Polonia Medica z siedzibą w Murcji. Skupia profesjonalistów, prezesem jest również konsul honorowy w Murcji - lekarz radiolog. Stowarzyszenie Centrum Kultury Polskiej w Walencji. Powstało w 2011 r. Zorganizowało szereg wystaw artystów polskich zamieszkałych w Walencji oraz wspólnie z konsulem honorowym RP w tym mieście pokaz filmów polskich. Prowadzi własny punkt nauczania. Stowarzyszenie Polsko-Kanaryjskie Arka z siedzibą w Adeje na Teneryfie. Promuje kulturę polską organizując koncerty i wystawy. Od 2011 r. prowadzi niewielką szkółkę polonijną. Stowarzyszenie Kulturalno Sportowe Polaków w Hiszpanii Sparta Alcala z siedzibą w Alcalá de Henares. Prowadzi działalność sportową organizując turnieje i igrzyska stowarzyszeń różnych grup emigrantów zamieszkałych w mieście. Polish Professionals in Madrid - Stowarzyszenie utworzone w 2012 r., zrzesza Polaków pracujących w hiszpańskich oraz międzynarodowych 92

93 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych firmach z siedzibą w Hiszpanii. Organizacja planuje promować m.in. polsko-hiszpańską współpracę gospodarczą. Klub Polski Fuengirola. Założony w 2000 r., z siedzibą w małej miejscowości Fuengirola, niedaleko Malagi. Członkowie (ok. 50) to polscy emigranci, którzy całe życie zawodowe lub większą jego część spędzili na obczyźnie, głównie w krajach skandynawskich i w Wielkiej Brytanii. Klub organizował pawilon polski na dorocznym festynie narodów we Fuengiroli, będącym wizytówką grup etnicznych z kilkudziesięciu krajów, obecnych na Costa del Sol. Obecnie wskutek problemów wewnątrzorganizacyjnych praktycznie zawiesił działalność. W okręgu Konsulatu Generalnego RP w Barcelonie działają następujące organizacje: Stowarzyszenie Kulturalne Katalońsko Polskie w Barcelonie najstarsza w Katalonii i na Balearach, istniejąca od 2000 r. organizacja polonijna, zarazem dotychczas najbardziej dynamiczna spośród wszystkich w okręgu konsularnym. Jej działalność stoi obecnie pod znakiem zapytania, bowiem z powodu braku funduszy otrzymywanych w ubiegłych latach ze Wspólnoty Polskiej, likwidacji musiał ulec jedyny w Katalonii punkt doradczo informacyjny dla Polaków mieszkających lub zamierzających się osiedlić w Katalonii, który zdążył się na stałe wpisać w rzeczywistość polonijną i udzielać skutecznej pomocy licznym rodakom znajdującym się w trudnej sytuacji. Podstawowym problemem stowarzyszenia jest oparcie działalności na istnieniu siedziby, będącej miejscem spotkań, kursów językowych, projekcji filmowych oraz czytelnią i wypożyczalnią książek. Brak finansów na wynajem lokalu spowoduje de facto zanik organizacji, która prowadzi także sobotnią szkółkę dla dzieci polonijnych. Stowarzyszenie Kulturalne l Aplec Cultural Polonès Català w Lloret de Mar. Powstało w 2009 r. i koncentruje się na działalności związanej z muzyką. Zorganizowało drugą już edycję Międzynarodowego Festiwalu Chórów Akademickich, w której udział wzięło dziesięć zespołów z kilku krajów. Stowarzyszenie Polaków na Majorce również boryka się z problemami finansowymi; ze względu na kryzys gospodarczy nie udaje się pozyskiwanie nawet niewielkiego wsparcia ze strony miejscowych władz, dawniej hojnie subwencjonujących działalność organizacji imigrantów; obecnie stowarzyszenie koncentruje się przede wszystkim na prowadzeniu sobotniej szkółki i organizowaniu imprez okolicznościowych. Reaktywowane w 2012 r. przez jedną z założycielek (wcześniej przez kilka lat zawieszone) stowarzyszenie z Majorki Centrum Sztuki i Kultury Polskiej, nie prowadzi praktycznie żadnej działalności, bowiem większość artystów, którzy przed kryzysem mieszkali na wyspie, utrzymując 93

94 Raport 2012 się ze sprzedaży własnych dzieł, zdecydowała się na powrót do kraju lub na wyjazd poza ogarniętą recesją strefę euro. Problemem zdecydowanej większości stowarzyszeń działających w Hiszpanii był dotąd brak własnych siedzib. Praktycznie uniemożliwiało to taką działalność jak porady w sprawie pracy, wymiana ofert pracy i mieszkania, porady prawne. Stowarzyszenie Dom Polski w Getafe we współpracy z urzędem miasta, Wspólnotą Polską i WK Ambasady uruchomiło Punkt Informacyjno- -Doradczy dla Polaków w Regionie Autonomicznym Madrytu. Punkt oferuje bezpłatną pomoc w załatwianiu tego rodzaju spraw. W 2001 r., także stowarzyszenia polonijne postanowiły stworzyć wspólną reprezentację. Na I Zjeździe Polonii Hiszpańskiej w marcu 2001 r., w miejscowości Fuengirola (30 km od Malagi), opracowano projekt statutu organizacji parasolowej o nazwie Federacja Organizacji Polskich i Hiszpańsko-Polskich w Hiszpanii. Akt Założycielski podpisano 8 listopada w Ambasadzie RP w Madrycie. 5 lipca 2002 Federacja została zalegalizowana przez hiszpańskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i wpisana do Krajowego Rejestru Stowarzyszeń. Niestety, do dziś organizacje nie zdołały porozumieć się co do wyboru zarządu federacji. Należy podkreślić, że tak jak w wielu środowiskach polonijnych, także i wśród Polonii hiszpańskiej, większość organizacji przywiązuje wielką wagę do samodzielności i niezależności. Brak ogólnokrajowej federacji nie zmienia jednak faktu, iż niektóre stowarzyszenia ściśle współpracują ze sobą przy organizacji niektórych imprez. Takimi imprezami w 2011 r. były wspólne obchody upamiętnienia rocznicy katastrofy pod Smoleńskiem, spotkanie Marszałka Borusewicza z Polonią hiszpańską, czy też wspólny udział w przygotowanej w madryckiej katedrze mszy związanej z beatyfikacją Jana Pawła II. Należy również podkreślić dobrą współpracę szkół polonijnych przy organizowaniui imprez międzyszkolnych, jak konkurs czytania, konkurs recytacji poezji Miłosza czy też międzyszkolne turnieje sportowe. Aby ułatwiać tę współpracę, ambasador RP od paru lat zaprasza na doroczne spotkanie prezesów organizacji polonijnych z całej Hiszpanii. Podobne spotkania przygotowują także same organizacje. Oświata polonijna, życie kulturalne, współpraca stowarzyszeń z władzami lokalnymi Aktualnie w okręgu konsularnym Ambasady RP w Madrycie działa, pod patronatem stowarzyszeń, 9 sobotnich szkół polonijnych: Szkoła Stowarzyszenie Polaków w Hiszpanii Orzeł Biały w Alcala de Henares - Torrejón de Ardoz; Szkoły Hiszpańsko-Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego Forum (2) w Madrycie i w Mostoles; 94

95 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Szkoła Stowarzyszenie Rodziców Dzieci Mówiących po Polsku Polonica w Alcala de Henares; Szkoła Stowarzyszenie Klub Wawel w Vicalvaro; Szkoła Stowarzyszenie im. Karola Wojtyły - w Segovii (sobotnia szkółka dla dzieci kilku pierwszych klas oraz przedszkolne zajęcia w języku polskim); Szkoła Stowarzyszenia Kulturalnego Polsko-Aragońskiego w Zuera; Punkt Szkolny Stowarzyszenia Arka Adeje (Wyspy Kanaryjskie); Punkt Szkolny Stowarzyszenia Centrum Kultury Polskiej Walencja. Niezależnie od nich istnieje też Szkolny Punkt Konsultacyjny przy Ambasadzie RP, który w roku szkolnym 2010/2011 obejmował nauczaniem uzupełniającym ok. 80 uczniów. Ze względów organizacyjnych w 2010 r. nauczanie przeniesiono poza siedzibę Ambasady do pomieszczeń szkolnych przydzielonych przez władze lokalne. Największą ze szkół polonijnych jest Forum w Madrycie z ponad 200 uczniami. Łącznie ok. 700 dzieci uczy się we wszystkich szkołach pod kierunkiem ponad 50 nauczycieli. W okręgu konsulatu w Barcelonie działają: Szkoła Polska przy Stowarzyszeniu Kulturalnym Katalońsko Polskim w Barcelonie; Szkółka Polska Pompeia w Barcelonie, zorganizowana i finansowana przez grupę rodziców i całkowicie niezależna od jakichkolwiek struktur stowarzyszeniowych; Wesoła Polska Szkoła na Majorce prowadzona w stolicy wyspy przez Stowarzyszenie Polaków na Majorce. Należy zaznaczyć, iż większość organizacji polonijnych działających w Hiszpanii podkreśla wsparcie i pomoc, jaką uzyskują od władz lokalnych. Przedstawiciele władz miejskich są zawsze obecni na imprezach stowarzyszeń w Alcala de Henares, Getafe, Vicalvaro, Segovii, Avili, Saragossie czy też Santiago de Compostela. W znaczących imprezach z udziałem Ambasadora RP, np. upamiętniających rocznicę katastrofy smoleńskiej, związanych z Prezydencją w UE czy też imprezach upamiętniających udział Polaków w II wojnie światowej brali osobiście udział burmistrzowie takich miast jak Alcala de Henares czy Avila. Stowarzyszenia polonijne często otrzymują pomoc władz lokalnych, które umożliwiają im korzystanie z pomieszczeń należących do miasta przy organizacji imprez kulturalnych. Ponadto wszystkie szkoły polonijne korzystają nieodpłatnie z pomieszczeń w szkołach hiszpańskich, przydzielonych przez lokalne władze oświatowe. Nowym zjawiskiem wynikłym z kryzysu gospodarczego i próbą racjonalizacji wydatków wskutek ograniczeń przez władze lokalne środków finansowych na kulturę i oświatę, są informacje, iż stowarzyszenia mogą 95

96 Raport 2012 nadal korzystać z pomieszczeń bezpłatnie natomiast muszą pokrywać wydatki związane z ich utrzymaniem. Ważnymi elementami życia kulturalnego Polonii są imprezy z okazji polskich świąt narodowych organizowane zarówno przez Ambasadę jak i przez działające stowarzyszenia. Do tradycyjnych imprez należą choinki dla dzieci, Jasełka, uczestnictwo w lokalnych imprezach wielokulturowych, a nawet współorganizowanie ich z miejscowymi władzami (np. Alcalá de Henares, Saragossa, Avila, Murcia czy Santiago de Compostela). W Somosierze istnieje też rodzaj muzeum bitwy w Przełęczy Somosierra. Jest to zbiór pamiątek polskich, w większości z okresu wojen napoleońskich, oraz wydawnictw na temat bitwy zgromadzonych przez proboszcza miejscowej parafii. Przedstawiciele Polonii aktywnie uczestniczą w imprezach kulturalnych Instytutu Polskiego - zarówno w Madrycie, jak i w innych miastach (Murcja, Walencja, Pampeluna). Ciekawe przedsięwzięcia kulturalne organizuje również działający w Madrycie Teatr Replika, prowadzony przez polskiego aktora i reżysera Jarosława Bielskiego. W Bibliotece Publicznej Vallecas (dzielnica Madrytu) istnieje wydzielona część pn. Centrum Kultury Polskiej, gdzie społeczność polonijna może korzystać z książek, wydawnictw i filmów polskich. Jak w wielu krajach, także i w Hiszpanii dużą rolę w życiu polonijnym odgrywają parafie katolickie, w których pracują polscy księża. Działalność duszpasterską prowadzą: Kapelania Polska w Madrycie oraz Kapelania Polska w Alcala de Henares. Księża polscy działają również w innych miejscowościach, np. w Saragossie i Huelvie, a także, w okręgu konsulatu w Barcelonie, w podbarcelońskim L Hospitalet będącym siedzibą kapelanii polskiej w Katalonii. Msze polskie odbywają się w każdą niedzielę i z okazji najważniejszych świąt kościelnych z udziałem setek Polaków. Poza znaczeniem liturgicznym, są też elementem integrującym środowisko. Szczególnie ważne są uroczystości z okazji świąt Bożego Narodzenia oraz Wielkanocnych. Ponadto księża polscy uczestniczą we wszystkich imprezach lokalnych stowarzyszeń polonijnych, w tym przede wszystkim w imprezach szkolnych oraz imprezach organizowanych dla dzieci i młodzieży. Obraz Polski i Polaków w mediach, wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Nie odnotowuje się (poza sporadycznymi przypadkami) występowania w Hiszpanii tzw. antypolonizmów. W Katalonii Polacy są traktowani ze szczególną sympatią, ze względu na fakt, iż mieszkańców tego regionu tradycyjnie określa się mianem polacos, mającym źródło w historycznej, etnicznej i językowej odrębności Katalończyków i pozostałych mieszkańców kraju. Bardzo pozytywnie hiszpańskie media relacjonowały organizację i przebieg Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej EURO Polskę chwalono za sprawną organizację, gościnność i generalnie znakomitą atmosferę podczas Turnieju. Hiszpańscy dziennikarze obecni w Gniewinie, gdzie bazę treningową miała re- 96

97 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych prezentacja Hiszpanii, zachwycali się Trójmiastem i bardzo gorącym przyjęciem przez Polaków. Stosunkowo wiele miejsca hiszpańskie gazety poświęcają sytuacji gospodarczej w Polsce, oceniając ją jako pozytywną, do pozazdroszczenia czy najlepszą w UE w czasach wszechobecnego kryzysu. Podkreśla się, że polska gospodarka jako jedyna w Unii oparła się kryzysowi, odnotowując wzrost nawet w najtrudniejszych dla krajów wspólnoty miesiącach. Przyczyn takiego stanu media dopatrują się przede wszystkim w bardzo sprawnym wykorzystaniu przez Polskę środków unijnych. Regularnie informują też o nowych inwestycjach hiszpańskich firm na polskim rynku (Ferrovial, Acciona, Sando, Inditex) oraz inwestycjach hiszpańskiego sektora bankowego w Polsce (przede wszystkim Banco Santander). Podkreśla się, że w dobie kryzysu polski rynek stał się dla wspomnianych firm jeszcze bardziej atrakcyjny, pozwalając na generowanie zysków, co na rodzimym rynku jest znacznie trudniej osiągalne. Odnotowuje się też stanowisko Polski w kwestiach klimatycznych, w tym wypełniania zobowiązań wynikających z Protokołu z Kioto i twardej pozycji negocjacyjnej polskich władz w sprawie braku zgody na szybkie odchodzenie od węgla w polityce energetycznej. Przypomina się o tym, że Polska będzie organizatorem 19 Szczytu Klimatycznego w listopadzie 2013 r. Tak więc wizerunek Polski i Polaków w hiszpańskich mediach jest generalnie pozytywny bądź neutralny. Należy wszakże podkreślić, że Polska należy raczej do grupy krajów, którymi hiszpańskie media interesują się umiarkowanie. Podręczniki hiszpańskie w minimalnym stopniu poruszają tematykę polską, pojawia się ona jedynie w podręcznikach do historii w czwartej klasie czteroletniego obowiązkowego gimnazjum. Pierwszy raz wspomina się o Polsce (Wielkim Księstwie Warszawskim) przy okazji wojen napoleońskich, jako o kraju sprzyjającym Francji. O Polsce pisze się jako o jednym z krajów, które uzyskały niepodległość w wyniku rozpadu europejskich cesarstw po I wojnie światowej. W kontekście nazizmu i II wojny światowej pojawia się informacja, że atak Niemiec na Polskę dał początek wojnie. O Polsce wspomina się także przy opisie bloku sowieckiego, jako jednym z krajów, które rozwinęły przemysł ciężki; pojawia się także wzmianka o Układzie Warszawskim. We fragmentach na temat przemian demokratycznych w 1989 r. w Europie Środkowej i Wschodniej, w części podręczników (Oxford Education), podkreślona jest rola Polski pierwszego kraju, gdzie został obalony system totalitarny (rola Solidarności, Kościoła i Jana Pawła II), podana jest data utworzenia rządu T. Mazowieckiego. W innych podręcznikach Polska nie zajmuje w tym okresie miejsca pierwszoplanowego wspomina się, że gen. Jaruzelski podjął rozmowy z L. Wałęsą, w konsekwencji czego Polska rozpoczęła przemiany i stopniowe zbliżenie się do standardów Unii Europejskiej. 97

98 Raport 2012 Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Stowarzyszenia Polaków w Hiszpanii oczekują pomocy finansowej wspierającej ich działalność. Dotyczy to przede wszystkim szkolnictwa polonijnego, gdyż ze względu na niskie dochody wielu osób opłaty wnoszone przez rodziców za naukę dzieci nie wystarczają na pokrycie wszystkich kosztów związanych z utrzymaniem szkół. Kwestia ta nabiera szczególnej wagi w świetle zapowiedzi władz lokalnych, iż nadal będą udostępniać bezpłatnie pomieszczenia dla szkół, ale pod warunkiem pokrywania przez użytkowników części kosztów ich utrzymania. Część organizacji przygotowuje również szereg ciekawych projektów związanych z ogólną promocją kultury polskiej skierowanych zarówno do Polonii, jak i obywateli hiszpańskich i innych grup etnicznych zamieszkałych w tym kraju. Jednak bez wsparcia finansowego realizowanego takich projektów ich realizacja nie byłaby możliwe. 98

99 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych IRLANDIA Raport Ambasady RP w Dublinie Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Charakterystyka dynamiki migracji zarobkowej z uwzględnieniem nowych zjawisk Według ostatniego spisu powszechnego (Census) irlandzkiego Centralnego Biura Statystycznego, z 10 kwietnia 2011 r. w Republice Irlandii przebywało ponad 120 tysięcy obywateli polskich. Nie wszyscy Polacy wzięli udział w spisie. Istnieją grupy rodaków, które np. czasowo pracują bez umowy, członkowie rodzin pomagający przy domu lub w zajmowaniu się dziećmi oraz osoby, które pomimo groźby grzywny za brak udziału w spisie, zdecydowały się nie wziąć w nim udziału. Powyższe dane wskazały, iż Polacy są w Irlandii najliczniejszą grupą imigrantów, a w domach językiem polskim posługuje się więcej osób niż irlandzkim (pierwszy oficjalny język państwa). Wzrost liczby Polaków od 2006 r. do 2011 r. o prawie 94 proc. można wytłumaczyć tym, iż w 2006 r. do Irlandii przyjechało najwięcej naszych rodaków (nadano numerów PPS (Personal Public Service odpowiednik NIP i PESEL), jednak większość z tych osób nie wypełniła kwestionariusza spisowego. Osoby, które przebywały w Irlandii kilka tygodni lub miesięcy, nie uczestniczyły w większym stopniu w życiu społecznym. Dodatkowo nie było jeszcze większości polskich organizacji, instytucji polonijnych czy mediów (radio, gazety, strony internetowe, itp.). Wydział Konsularny Ambasady RP w Dublinie szacuje, iż liczba obywateli polskich, przebywających tu w celach zarobkowych to ok. 150 tysięcy. Są to dane orientacyjne i kalkulowane na podstawie Cenzusu 2011, danych z rejestrów WK oraz wydanych numerów PPS (odpowiednik polskiego PESEL/ NIP). Liczbę wydanych numerów PPS pokazuje tabela 1. Tabela 1: numery PPS nadane polskim obywatelom w latach Rok Liczba PPS * *Źródło: Department of Social Protection 99

100 Raport 2012 Powyższe statystyki to jedynie dane szacunkowe, gdyż numery PPS nadawane są także pracownikom sezonowym. Istnieje również niewielka grupa osób, która podjęła zatrudnienie na terytorium Republiki Irlandii bez numeru PPS, zatem pracuje tam nielegalnie. Polacy są najliczniejszą grupą migracji zarobkowej w Irlandii. Pod względem zachowań na rynku pracy nie odbiegają znacznie od innych grup imigrantów: duża część z nich wykonuje, pomimo wysokich kwalifikacji, mniej prestiżowe, a co za tym idzie gorzej płatne prace. Powszechna jest opinia, iż Polacy to odpowiedzialni i sumienni fachowcy, którym bardzo zależy na pracy. Główne problemy, polityka władz miejscowych Zmieniająca się sytuacja polskich migrantów zarobkowych na rynku pracy w okresie Od maja 2004 r. obywatele polscy mają na terytorium Irlandii takie same prawa, jak obywatele pozostałych państw Unii Europejskiej oraz są traktowani na równi z Irlandczykami. Oznacza to także pełny dostęp do świadczeń socjalnych (zasiłki, renty i emerytury, świadczenia rodzinne, itp.) po spełnieniu tych samych wymogów, co reszta obywateli UE. W latach szybkiego rozwoju gospodarczego ( ) do Irlandii przyjeżdżali głównie młodzi ludzie po studiach lub w czasie ich trwania. Często praca w Irlandii była ich pierwszą w życiu. Do Irlandii migrowały też całe rodziny. Polacy zatrudniani byli głównie w budownictwie, gastronomii, jak również w sektorach: informatyczno- -komputerowym, finansowym (szczególnie w bankach), w agencjach rekrutacyjnych oraz na różnych szczeblach administracyjnych. Jednak gdy rozpoczął się kryzys gospodarczy (lata ), w pierwszej kolejności zwolnień doświadczyli imigranci, w tym Polacy. Dlatego stopa bezrobocia wśród naszych rodaków jest nieco wyższa, niż wśród Irlandczyków. Wynika to głównie z zasady, że najpierw zwalniane są osoby z najkrótszym stażem (najczęściej imigranci). Oznacza to też, że część Polaków pozostaje w Irlandii pobierając zasiłek, zapomogę dla poszukujących pracy lub inną formę pomocy. W ocenie specjalistów od rynku pracy, starają się oni przeczekać recesję w nadziei na powrót do pracy gdy recesja minie. Na razie jednak poziom bezrobocia w Irlandii ciągle rośnie i aktualnie oscyluje wokół 15 proc. Z danych Ministerstwa ds. Socjalnych dotyczących nadawania obcokrajowcom numerów PPS (tabela 1) wynika, iż liczba polskich migrantów zarobkowych od 2009 r. jest ustabilizowana na poziomie ok rocznie. Placówka nie zarejestrowała masowej fali powrotów, czy przemieszczania się do innych państw UE. 100

101 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Ocena sytuacji szkolnictwa i oświaty polskiej w odniesieniu do potrzeb pracowników migrujących (realizacja dyrektywy 77/486/ EWG z 25 lipca 1977 r.) Na terenie Irlandii przebywa obecnie ok polskich dzieci i młodzieży w wieku szkolnym 1. Dynamiczny rozwój szkolnictwa polskiego w Republice od 2004 r., a zwłaszcza w latach 2008/2009, doprowadził do powstania 24 szkół uzupełniających w całym kraju. W pięciu Szkolnych Punktach Konsultacyjnych przy Ambasadzie RP w Dublinie naukę pobiera uczniów, natomiast w 21 szkołach społecznych nauczaniem objętych jest ponad dzieci. Stanowi to nieznaczny wzrost w stosunku do poprzednich lat, jednakże nadal jest to zaledwie ok. 27 proc. wszystkich dzieci w wieku szkolnym. Jednocześnie placówka odnotowuje liczne zapytania i inicjatywy zakładania kolejnych punktów nauczania języka polskiego i historii. W bieżącym roku szkolnym uruchomiono 6 nowych ośrodków oświatowych, co wskazuje na istnienie dużego zapotrzebowania na to nauczanie oraz potwierdza stabilizację polskiej społeczności w Irlandii. Wyrazem wzrostu zorganizowania jest również powołana w kwietniu 2012 r. Polska Macierz Szkolna w Irlandii. Organizacja ta, zrzeszająca szkoły polonijne, ma na celu koordynację i wsparcie działalności szkół w kontaktach z władzami irlandzkimi. Stopień realizacji dyrektywy 77/486/EWG w Irlandii od wielu lat jest znikomy. Ze względu na oszczędności w budżecie, nadal nie przewidziano na to środków finansowych. Nauka języka ojczystego dzieci migrantów z krajów UE nie jest w żadnej formie wspierana przez władze centralne. Zmiana tej sytuacji możliwa jest na poziomie szkół średnich. W ramach programu maturalnego w dwóch ostatnich klasach uczniowie, zwolnieni z obowiązku nauki języka irlandzkiego, mogą uczyć się języka ojczystego 2. Decyzja o wprowadzeniu nauczania języka polskiego należy do dyrekcji danej szkoły. Kluczowe są tutaj rozwiązania na poziomie lokalnym, wprowadzane przy współpracy polskiej społeczności z władzami szkół i kuratoriów oświaty. Takie rozwiązania pojawiły się już w niektórych miejscowościach (np. Letterkenny w hrabstwie Donegal) i stanowią istotne źródło informacji do wypracowania rozwiązań modelowych. 1 Zgodnie z wynikami spisu powszechnego z 2011 r., w Irlandii zamieszkiwało ponad dzieci w wieku przedszkolnym (od 0 do 4 lat), w tym urodzonych w Irlandii, przy ogólnej liczbie dzieci w wieku od 0 do 14 lat i w wieku od 15 do 24 lat. 2 Prowadzone są prace nad wprowadzeniem języka polskiego do programu szkół podstawowych poprzez umieszczenia na wykazie świadectwa Junior Certificate Exam. 101

102 Raport 2012 Polityka danego państwa wobec migrantów, z uwzględnieniem realizacji dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich W związku z utrzymującym się kryzysem gospodarczym, Irlandia stara się odpowiednio dostosować swoją politykę migracyjną. Wprowadzane zmiany mają na celu wyeliminowanie negatywnych skutków dla wewnętrznego rynku pracy. Dotyczy to w dużej mierze migrantów z państw trzecich, wobec których obowiązują zaostrzone przepisy kryteriów przyznawania zezwolenia na pracę. W odniesieniu do obywateli państw członkowskich UE w grudniu 2011 r. zdecydowano się utrzymać ograniczenia dla obywateli Bułgarii i Rumunii do końca 2013 r. Jednak w lipcu 2012 r. rząd irlandzki postanowił wobec tych obywateli zakończyć ograniczenia dostępu do irlandzkiego rynku pracy. Irlandzkie przepisy implementujące dyrektywę 2004/38/WE były kilkakrotnie zmieniane w celu dostosowania do wymogów prawa unijnego. W wyniku interwencji Komisji Europejskiej i orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, dokonano zmian m.in. w zakresie trybu wydawania wiz dla członków rodzin obywateli UE (wymagane dokumenty i termin rozpatrzenia sprawy) czy umieszczania pieczątek wjazdowych na granicy. W 2011 r. dokonano istotnej nowelizacji znoszącej, zgodnie z art. 5 ust. 2 dyrektywy, wymóg posiadania wizy wjazdowej do Irlandii przez obywateli państw trzecich mających kartę pobytu wydaną przez inne państwo członkowskie, zgodnie z art. 10 dyrektywy. Bezdomność i wykluczenie społeczne W Irlandii bardzo dobrze rozwinięta jest pomoc osobom bezdomnym. Istnieje wiele instytucji państwowych (np. działająca przy Ministerstwie ds. Socjalnych Community Welfare Services, czy współpracująca z Radą Miasta Homeless Agency) oraz organizacji pozarządowych (np. Crosscare Migrant Centre, czy organizacja charytatywna Society of St. Vincent de Paul), które zajmują się przydzieleniem noclegowni, wydają darmowe posiłki oraz w uzasadnionych przypadkach kupują cudzoziemcom bilet powrotny do kraju. Do urzędu konsularnego osoby bezdomne zgłaszają się sporadycznie, głównie po wydanie nowego paszportu, gdyż wymienione instytucje i organizacje nie rejestrują bezdomnych bez okazania ważnego dokumentu tożsamości. W 2012 r. organizacja Barka, pomagająca bezdomnym Polakom oraz tym z problemami alkoholowymi, otworzyła swoją filię w Dublinie. 102

103 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Wpływ kryzysu na zwiększenie mobilności i powroty polskich pracowników migrujących Obywatele Polscy, którzy przyjechali w 2006 r., sprowadzają obecnie rodziny (wzrost liczby Polek o ponad 30 tys. oraz dzieci urodzonych w Polsce o ponad 9,5 tys.) lub zakładają rodziny (ponad 10 tys. dzieci urodzonych w Irlandii posługuje się na co dzień językiem polskim, z czego ponad 8,5 tys. jest w wieku od 0 do 4 lat). Coraz więcej osób udziela się w życiu społecznym w Irlandii i coraz bardziej asymiluje z resztą społeczeństwa. Wiele pytanych osób planuje zostać na wyspie na następnych kilka lat lub na stałe. Przez ostatnie lata, pomimo kryzysu gospodarczego w Irlandii, nie zauważono fali powrotów naszych rodaków do Polski, czy też przenoszenia się do innych krajów UE. Można stwierdzić, że poziom emigracji ustabilizował się, zamiast jak w latach boomu gospodarczego gwałtownie wzrastać. Świadczą o tym także wzrastające statystyki Wydziału Konsularnego, szczególnie w działach cywilno-prawnym oraz opieki konsularnej. Coraz więcej obywateli RP korzysta z usług działu cywilno-prawnego (umiejscowienia aktów stanu cywilnego, wydobywanie ich z Polski, zmiany imion/nazwisk, itp.), z uwagi na to, że ich życie toczy się teraz w Irlandii, a wyjazdy do Polski stają się coraz rzadsze. Do działu opieki konsularnej stale wpływają zapytania o przenoszenie składek na ubezpieczenie społeczne z Polski oraz o inne świadczenia socjalne i emerytalne, a także pytania o inne aspekty życia w Irlandii (podatki, ubezpieczenia, leczenie, edukacja, zatrudnienie, obowiązujące prawo etc.). Statystyki działu paszportowego utrzymują się wciąż na wysokim poziomie. Nadal najwięcej paszportów wydaje się dzieciom urodzonym lub mieszkającym w Irlandii. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Formy współpracy placówek z organizacjami polskich migrantów zarobkowych Prowadzona przez Ambasadę RP w Dublinie współpraca z organizacjami polskimi w Irlandii odbywa się na wielu płaszczyznach. W obszarze edukacji placówka współpracuje ze szkołami i instytucjami oświatowymi w celu wzmocnienia potencjału intelektualnego dzieci i młodzieży z rodzin polskich. Realizując te zadania, Ambasada odpowiada na dynamicznie zmieniające się potrzeby miejscowej polskiej społeczności. Wyraża się to m.in. we wspieraniu działalności szkół społecznych; pomocy w tworzeniu nowych szkół; organizowaniu szkoleń i konferencji dla nauczycieli i rodziców czy wspieraniu integracji polskiej oświaty. Z poparciem placówki spotkało się utworzenie w kwietniu 2012 r. zrzeszenia szkół Polska Macierz Szkolna w Irlandii. Z inicjatywy Ambasady powstała w październiku 2012 r. Rada Konsul- 103

104 Raport 2012 tacyjna ds. oświaty, która będzie analizować rozwiązania proponowane przez instytucje z Polski i opracowywać odpowiednie założenia. W listopadzie 2012 r. w Dublinie zorganizowano już po raz drugi, we współpracy z University College Dublin, konferencję oświatową, która zgromadziła nauczycieli, jak i rodziców z całej Irlandii. Jej przedmiotem była dwujęzyczność i związane z tym konsekwencje dla polskiej oświaty w tym kraju; wystąpili eksperci z Polski, Austrii i Irlandii. Należy wskazać również istotne projekty z zakresu promocji polskiej kultury i sztuki. Ambasada wspiera inicjatywy, które umożliwiają dotarcie do szerokiego kręgu odbiorców, a nie tylko polskiej diaspory, np.: Festiwal Sztuki Polskiej w Limerick, wystawa polskiego plakatu artystycznego, Festiwal Polski w Cork. W Dublinie działa szereg organizacji, które biorą od kilku lat czynny udział w tak prestiżowych projektach jak PhotoIreland (przegląd fotografii), Absolut Fringe Festival (festiwal teatralny) czy Noc Kultury. Również poza stolicą polskie organizacje starają się włączać w lokalne wydarzenia, np. za sprawą corocznego udziału w paradzie z okazji Dnia Św. Patryka. Wiele ciekawych inicjatyw pojawiło się na przestrzeni 2011 i 2012 r. w związku z mistrzostwami piłkarskimi EURO Polacy w Irlandii zaangażowali się aktywnie w promocję Polski, co potwierdziła mnogość i zakres zorganizowanych imprez. Istotnym elementem opisywanej współpracy jest także stwarzanie odpowiednich warunków do działania osobom aktywnym w środowisku, takim jak młodzi liderzy i profesjonaliści. Dla tej grupy w październiku 2012 r. zorganizowano w Dublinie kilkudniowe szkolenie w ramach projektu Kuźnia Liderów, zrealizowanego we współpracy z Forum Polonia z Dublina i Stowarzyszeniem Szkoła Liderów z Warszawy. Wprowadzone niedawno zmiany w systemie finansowania współpracy z Polonią i Polakami za granicą wpłynęły pozytywnie na działalność placówki w obszarze promocji, pozwalając na podwojenie wysokości funduszy na ten cel w latach Ważnym polem działalności Ambasady są również tzw. programy pomocowe. Ich realizacja polega na wspieraniu projektów skierowanych do osób wymagających wsparcia psychologicznego, doradztwa prawnego i pomocy społecznej. W ostatnich latach doszło na tym polu do utworzenia kilku prężnie działających organizacji. Do najważniejszych należą: Centrum Wsparcia i Integracji Together-Razem w Cork, Centrum Pomocy Psychologicznej Parasol, Centrum Konsultacyjne dla Uzależnionych w Dublinie, Polska Sekcja Crosscare i Centrum MyMind. W celu koordynacji współpracy, Wydział Konsularny Ambasady zorganizował spotkanie z organizacji pomocowymi, na którym omówiono kluczowe zjawiska i problemy, z jakimi spotykają się one w swojej działalności. W wyniku porozumienia z Centrum Wsparcia i Integracji Together- Razem, placówka współfinansowała przez 6 miesięcy pilotażowy projekt poradni prawno-socjal- 104

105 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych nej i punktu wsparcia edukacyjnego w Cork. Działalność poradni i zajęcia edukacyjne cieszyły się dużym zainteresowaniem uczestników. Współpraca urzędów konsularnych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi i administracją lokalną w kwestiach socjalnych, obrony praw pracowniczych, dyskryminacji polskich obywateli na miejscowych rynkach pracy, inicjatywy urzędów konsularnych W Irlandii funkcjonuje wiele instytucji państwowych, organizacji pozarządowych oraz charytatywnych, które udzielają informacji na temat przysługujących praw, jak również służą poradą, a w niektórych przypadkach nawet pośredniczą pomiędzy osobą dochodzącą swych praw, a daną instytucją. Ze względu na to, że diaspora polska jest najliczniejsza, wiele instytucji oferuje ulotki informacyjne oraz formularze w języku polskim lub zatrudnia polskich pracowników, aby ułatwić porozumiewanie się. Ogólnych informacji o prawach obywatelskich i pracowniczych dostarcza państwowa organizacja Citizens Information, która ma siedziby w każdej większej miejscowości i dobrze rozbudowaną stronę internetową z najważniejszymi informacjami na temat np. prawa pracy, zasiłków i świadczeń socjalnych, podatków, ubezpieczeń, systemu szkolnictwa czy opieki zdrowotnej. Informacje te są w kilku językach, także po polsku, i stale uaktualniane. Pracownicy biur CI służą informacją i poradą, jednak nie ma to charakteru porady prawnej. National Employment Rights Authority (NERA, Krajowe Biuro Spraw Pracowniczych) nie tylko służy poradami i informacjami o prawie pracy, ale również bada zgłoszone przypadki łamania praw oraz może pośredniczyć pomiędzy pracownikiem, a pracodawcą. Obecnie NERA zatrudnia sześciu inspektorów mówiących po polsku. Kolejną istotną organizacją są związki zawodowe SIPTU (obecnie pracuje tam jeden Polak). W Irlandii działa także Rights Commissioner Service (Pełnomocnik Praw Obywatelskich), którego głównym zadaniem jest badanie i rozwiązywanie problemów pomiędzy pracodawcami, a indywidualnymi pracownikami lub grupą pracowników. Ambasada sporadycznie otrzymuje sygnały o łamaniu praw pracowniczych. Jeżeli jest pewność, że te prawa zostały naruszone, można wnieść sprawę do Employment Appeals Tribunal (Trybunał Apelacyjny ds. Zatrudnienia). Państwową instytucją zajmującą się badaniem zaniedbań pracodawców w kwestiach BHP jest Health and Safety Authorithy (HSA, Inspekcja Pracy/BHP). Wszelkimi kwestiami opieki zdrowotnej oraz leczenia w Irlandii zajmuje się odpowiednik polskiego Narodowego Funduszu Zdrowia Health Service Executive. To instytucja, która rozpatruje roszczenia w sprawach szkód poniesionych w wypadku samochodowym lub wypadku w miejscu pracy oraz roszczenia dotyczące odpowiedzialności cywilnej. Rządową instytucją, która zajmuje się sprawami socjalnymi oraz przyznawaniem zasiłków, zapomóg, rent i emerytur jest Department of Social Protection 105

106 Raport 2012 (Ministerstwo Opieki Społecznej), które ma oddział w każdej większej miejscowości. Od 2011 r. temu resortowi podlega także instytucja pn. Community Welfare Services, która pomaga osobom w najtrudniejszej sytuacji materialnej, a także w wyjątkowych przypadkach losowych. Osoby, które padły ofiarą dyskryminacji mogą udać się do Rzecznika Praw Obywatelskich - Office of the Ombudsman. Oprócz Rzecznika skargę można skierować do Trybunału ds. Równości The Equality Tribunal oraz Inspekcji ds. Równości Equality Authority. W przypadku, jeżeli zaniedbania lub dyskryminacji dopuściła się Garda (tutejsza policja), należy zwrócić się ze skargą do Komisji Odwoławczej Praw Obywatelskich ds. Policji Garda Siochana Ombudsman Commission. Istnieje także wiele instytucji, które zajmują się m.in. pomocą kobietom, które padają ofiarami przemocy domowej oraz np. zmuszanym do prostytucji (np. Women s Aid, Cura), rodzicom samotnie wychowującym dzieci (np. One Family), osobom starszym (np. Age Action), trudnej młodzieży (np. YMCA), osobom walczącym z uzależnieniami (np. Coolmine, AA), osobom bezdomnym (np. Focus Ireland, Merchants Quay Ireland, St. Vincent de Paul). Wszystkie te instytucje pomagają nie tylko Irlandczykom, czy obywatelom UE, ale także imigrantom spoza Unii. W wielu pracują Polacy lub osoby znające nasz język. Informacje w broszurach lub w Internecie są tłumaczone na kilka języków, w tym na polski. W Irlandii świetnie zorganizowana jest sieć instytucji i organizacji charytatywnych lub ze statusem NGO. Wiele z nich zajmuje się pomocą mieszkańcom kraju, bez względu na pochodzenie i status, w egzekwowaniu ich praw obywatelskich i społecznych. Istnieją także organizacje, które pomoc oferują tylko migrantom. Zazwyczaj mają szeroki wachlarz działalności: pomoc w uzyskaniu świadczeń społecznych, pomoc przy rozliczeniach podatkowych, porady z zakresu prawa pracy, karnego lub cywilnego. Oferują także inne informacje oraz odsyłają do odpowiednich instytucji. Najważniejsze z nich to: Crosscare Migrant Project, Migrants Rights Centre Ireland, Nasc (z siedzibą w Cork), Doras (z siedzibą w Limerick), Cairde. Niestety, większość tych instytucji rządowych może udzielić jedynie ogólnych informacji o obywatelach RP korzystających z ich pomocy. Wiąże się to z irlandzką ustawą o ochronie danych osobowych, która zabrania udostępniania ich osobom postronnym, w tym także placówkom dyplomatycznym. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski i Polaków w mediach irlandzkich ma charakter dość pozytywny. W 2012 r. doniesienia pojawiały się dość sporadycznie, aczkolwiek były okresy zwiększonego zainteresowania lokalnych mediów polską społecznością w Irlandii. Np. w lutym 2012 r., czołowy dziennik irlandzki Irish Independent opublikował artykuł oparty na tekście Gazety Wyborczej o bezrobotnej obywatelce 106

107 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych polskiej mieszkającej w Irlandii i rzekomo wykorzystującej tamtejszy system społeczny. Irlandzki artykuł przeinaczał fakty i wypowiedzi zawarte w polskim pierwowzorze, zatem list do redakcji wystosował Ambasador RP w Dublinie, wytykając przekłamania i nieścisłości. Chodziło też o neutralizację spodziewanego wzburzenia społecznego wobec posądzeń wysuwanych przez autorów artykułu, jakoby Polacy w Irlandii nadużywali irlandzki system ubezpieczeń społecznych i celowo nie podejmowali pracy. W irlandzkich mediach przez tydzień toczyła się debata nad artykułem i listem ambasadora. Przedruk fragmentów listu pojawił się w większości irlandzkich dzienników dziennikarze powstrzymywali się od własnych komentarzy, skupiając się na ilustracji nieścisłości w irlandzkim artykule i przytaczając fragmenty listu. Fora internetowe zdominowała debata wokół artykułu, reakcji placówki, a także sytuacji polskich emigrantów oraz wiarygodności i etyki irlandzkiej prasy. Zdecydowana większość internautów ostro krytykowała artykuł za wybiorczość, tendencyjność i poszukiwanie taniej sensacji, bardzo pozytywnie wypowiadając się o polskiej społeczności w Irlandii. Sam sprawca zamieszania, Irish Independent, w dniu publikacji artykułu na swojej stronie internetowej opublikował list ambasadora, po czym zamieścił na łamach tłumaczenie artykułu z Gazety Wyborczej. Historia ta wywarła pozytywny wpływ na wizerunek polskiej społeczności w Irlandii, gruntując opinię o Polakach jako o sumiennych, uczciwych pracownikach, a przy tym ludziach o serdecznym i otwartym usposobieniu. Kolejny wzrost zainteresowania polską społecznością w Irlandii wiązał się z mistrzostwami nożnej UEFA EURO Media opisywały inicjatywy polskich obywateli mieszkających w Irlandii, promujące Polskę jako atrakcyjny kierunek turystyczny. Pomimo sprawozdawczego charakteru doniesień, ich wydźwięk był pozytywny: irlandzkich Polaków prezentowano jako aktywnych i przedsiębiorczych, samoistnie angażujących się w promocję własnego kraju i wychodzących naprzeciw potrzebom tysięcy Irlandczyków, podróżujących do Polski na mistrzostwa. Poza tym doniesienia na temat polskiej diaspory były sporadyczne i koncentrowały się na relacjonowaniu przestępczości z udziałem Polaków oraz na wypadkach losowych. Obraz Polski w podręcznikach szkolnych Informacje o Polsce w irlandzkich podręcznikach szkolnych są tak sporadyczne, że trudno mówić o obecności w nich spójnego obrazu Polski. Ogólne wzmianki pojawiają się głównie w podręcznikach do historii współczesnej w kontekście wybuchu II wojny światowej oraz obalenia komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. Z uwagi na pobieżność informacji, zdarzają się nieścisłości. Ambasada podejmuje wtedy interwencje i prosi autorów i wydawców o umieszczenie sprostowania. Trzeba podkreślić, iż takie nieścisłości nie są 107

108 Raport 2012 publikowane celowo, ale biorą się głównie ze skoncentrowania się irlandzkiego systemu edukacji na historii krajów anglojęzycznych Informacja Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Dublinie Przeważająca liczba Polaków żyjących obecnie w Irlandii wywodzi się z wielkiej fali emigracji zarobkowej z lat , po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. W okresie szczytu liczbę Polaków w Irlandii szacowano na ok. 200 tys. osób. Obecne szacunki wskazują na ok. 150 tys., w tym ok. 70 tys. w Dublinie, przy ogólnej liczbie ludności Irlandii wynoszącej 4,5 mln. Polacy są największą mniejszością narodowościową w Irlandii - przed Brytyjczykami, Rosjanami, Litwinami, Brazylijczykami, Rumunami, Chińczykami i Nigeryjczykami. Ze spisu powszechnego z 2011 r. irlandzkiego Centralnego Urzędu Statystycznego wynika, że język polski jest drugim, po języku angielskim, najczęściej używanym językiem na Wyspie, mimo, że w Irlandii obowiązują dwa języki urzędowe, angielski i irlandzki (gaelicki). Liczba Polaków w Irlandii obecnie znacząco nie wzrasta. Coraz częściej jednak wracają te osoby, które już tu kiedyś mieszkały i pracowały. Starają się odnawiać swoje znajomości osobiste i zawodowe. Często kontynuują opłacane z pieniędzy publicznych dokształcanie na kursach FAS (odpowiednik polskiego urzędu pracy). FAS zajmuje się głównie pomocą w znalezieniu pracy dla osób bezrobotnych, ale także oferuje szeroki wachlarz różnego rodzaju szkoleń i kursów, zarówno bezpłatnych, jak i płatnych. Pomaga również przekwalifikowywać się pracownikom z ich wyuczonych zawodów na takie, na które istnieje na rynku popyt. Najważniejsze problemy środowiska polonijnego Najważniejsze problemy Polaków zamieszkałych w Irlandii w 2012 r. wydają się zbliżone do tych, które istniały przed 2009 r., z tym wyjątkiem, że obecnie są bardziej odczuwalne. Bezrobocie, jako pierwszy i najważniejszy wyznacznik kryzysu ekonomicznego w Irlandii, dotyczy również Polaków i stanowi dla nich największy problem. W ostatnich latach zlikwidowano dziesiątki tysięcy miejsc pracy, a przybyło dziesiątki tysięcy bezrobotnych. W tej sytuacji Polakom jest trudno znaleźć pracę, zwłaszcza zgodnie z wykształceniem. Równocześnie zwiększyły się wymagania, np. wymagana jest perfekcyjna znajomość języka angielskiego na stanowiskach, gdzie ze względu na typ wykonywanej pracy to nie jest konieczne, a przedtem nie odgrywało żadnej roli. Przy staraniu się o pracę wzrosły również wymagania dotyczące referencji, a równocześnie proponowane wynagrodzenie staje się coraz niższe. I choć wiele z tych problemów dotyczy również Irlandczyków, to wśród Polaków często panuje przekonanie, że dochodzi do faworyzowania Irlandczyków w miejscu pracy, że Polakowi trudno się przebić 108

109 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych przez struktury i różne układy, że coraz częściej popełniane są ewidentne niesprawiedliwości wobec obywateli innych narodowości, w tym i Polaków. Z problemem bezrobocia ściśle powiązany jest brak dobrej znajomości języka angielskiego. Słaby angielski bardzo utrudnia relacje w miejscu pracy, w urzędzie, na ulicy. W Dublinie i w kilku większych miastach istnieją darmowe kursy języka. Innym problemem, z którym boryka się polska migracja zarobkowa, jest nostryfikacja dyplomów. Mimo dyrektyw Unii Europejskiej w tym zakresie, jest wiele zawodów, głównie w służbie zdrowia np. pielęgniarki, operatorzy maszyn rentgenowskich oraz innych, w których nostryfikacja jest utrudniona, a czasem mimo jej uzyskania dyplomu nie uznaje irlandzki pracodawca. Wyjątkowo poważne dla Polaków na emigracji są problemy natury społecznej. Bardzo wielu Polaków mieszkających w Irlandii odczuwa osamotnienie. Zdarzają się przypadki samobójstw. Ludzie bez pracy, bez pieniędzy, bez stałego zajęcia bardzo łatwo wpadają w depresję lub nałogi. Dlatego należy tu podkreślić wielką rolę placówek doradztwa psychologicznego i psychiatrycznego dla osób uzależnionych i ich rodzin. Na tego typu placówki jest wielkie zapotrzebowanie. W Dublinie i kilku innych miastach otwierają się poradnie psychologiczne, gdzie organizuje się najrozmaitsze konsultacje i warsztaty wsparcia dla społeczności polskiej. Niektórzy Polacy wyjechali z Polski uciekając od tamtejszych problemów, mieli nadzieję na lepsze jutro. Rzeczywistość w Irlandii okazała się inna. Częstym problemem jest znalezienie polskiej sobotnio-niedzielnej szkoły, aby dziecko mogło się uczyć języka polskiego. Obecnie tzw. Szkolnych Punktów Konsultacyjnych przy Ambasadzie RP jest 5 na całą Irlandię. W Dublinie jedna z takich szkół skupia 800 dzieci. Zapotrzebowanie jest ogromne, a miejsc bardzo mało. Na terenie Irlandii powstało 19 prywatnych szkół weekendowych. Dobiegają jednak głosy, że wobec narastającego kryzysu, nie wszystkich rodziców stać na prywatne opłacanie nauki w takich szkołach. Oczekiwania wobec władz miejscowych Irlandia w bardzo krótkim czasie stała się krajem zróżnicowanym etnicznie. Doszło do tego po tym, jak na Szmaragdową Wyspę zaczęły napływać grupy z wielu zakątków świata, szukając lepszego jutra. Nałożyło się na to rozszerzenie się Unii Europejskiej z konsekwencjami wędrówki ludów. Irlandia ochoczo otworzyła granice dla chętnych do pracy z nowo przyjętych krajów już w maju 2004 r. Ogólnie panuje przekonanie, że władze tego kraju zrobiły wiele dla obcych przybyszów, aby ułatwić im pierwsze kontakty z nowym krajem. Przez kilka lat działało w Irlandii Ministerstwo ds. Integracji, choć o wiele bardziej doceniona przez społeczność polską była i dalej jest możliwość otrzymania za darmo usługi tłumacza w szpitalu, na konsultacji medycznej, w sądzie, w wielu różnych urzędach, gdzie brak znajomości języka angielskiego szalenie utrudnia rozmowę 109

110 Raport 2012 bądź nawet czyni ją niemożliwą. Ponadto władze irlandzkie i organizacje pozarządowe przygotowały setki publikacji, dokumentów, informacji, broszur, stron internetowych w języku polskim i w innych językach, których przedstawiciele mieszkają w Irlandii. Polacy, jako obywatele Unii Europejskiej byli i są traktowani zgodnie z prawem UE, a tym samym podlegają prawom, które obowiązują obywateli Irlandii. Tak więc Polacy pracujący tu legalnie i spełniający warunek dwuletniej rezydencji są uprawnieni do pomocy socjalnej, do otrzymywania zapomóg i zasiłków, do zapomogi mieszkaniowej, do zasiłku na dzieci. Jednak na skutek kryzysu i cięć budżetowych, wydatki irlandzkiego rządu na świadczenia socjalne zmniejszają się systematycznie i powstają nowe przepisy z nowymi wymogami, zaostrzeniami, kontrolami. Są to jednak posunięcia, które dotyczą wszystkich legalnych mieszkańców Irlandii, bez żadnych podtekstów dyskryminujących. Należy też odnotować postawy instytucji i organizacji pozarządowych, jak i prywatnych biznesów, które odnoszą się bardzo życzliwie do pomysłów i inicjatyw Polaków. Irlandczycy pomagają Polakom w różnych przedsięwzięciach kulturalnych, sportowych, szkoleniowych. Wizerunek Polaków w Irlandii nadal jest pozytywny. Oczekiwania od podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polakami i Polonią za granicą W chwili obecnej na terenie Irlandii działa dużo polskich organizacji, które w miarę swych sił i możliwości starają się dotrzeć do wielu Polaków z wszelkimi rodzajami programów i imprez. Wśród najbardziej znanych można wymienić Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny i Towarzystwo Irlandzko-Polskie. To ostatnie jest najstarszą organizacją polonijną i działa w Irlandii od 34 lat. Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Dublinie powstał 26 lat temu i wspólnie z Towarzystwem Irlandzko-Polskim wykorzystuje w działalności pomieszczenia tzw. Domu Polskiego. Dom Polski, zabytkowa kamienica w centrum Dublina, jest własnością organizacji o nazwie OGNISKO Ltd. W ostatnich latach w calej Irlandii pojawiło się dużo nowych organizacji, jak np.: Stowarzyszenie MyCork, Centrum Together-Razem, które wspiera integrowanie środowisk polskich z lokalnymi środowiskami irlandzkimi, Polish Art Festival w Limerick, Polska Biblioteka Biblary oraz Zespół Folklorystyczny Koniczyna, działające w Dublinie. Ponadto, istnieje wiele wspaniałych oddolnych inicjatyw przy szkołach sobotnio-niedzielnych, jak np. Polskie Stowarzyszenie Edukacyjne, które zaangażowane jest w piękne projekty integrowania niepełnosprawnych ze zdrowymi. Należy również zanotować pojawienie się na scenie dublińskiej aktywnego Klubu Gazety Polskiej. Wiele z tych organizacji w swych projektach podejmuje współpracę z Ambasadą RP w Dublinie. Potrzeby finansowe są wielkie, gdy ma się ambitne plany np. w dziedzinie promocji polskiej kultury i sztuki. Polonia irlandzka docenia pomoc i współpracę okazywaną przez pracowników polskiej Ambasady. 110

111 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Mamy nadzieję, że Polski Dom w Dublinie, prowadzony na zasadzie wolontariatu od 26 lat, doczeka się poważnej pomocy inwestycyjnej na przeprowadzenie gruntownego remontu dolnego piętra. Dzięki takiej operacji Polacy uzyskaliby dodatkowo 100 m kw. pomieszczeń w pięknej zabytkowej XVIIIwiecznej kamienicy w centrum stolicy Irlandii. Z perspektywy irlandzkiej Polska jawi się jako kraj o znamienitej przeszłości, wielkiej i bogatej kulturze, potencjalnie wielkich możliwościach biznesowych. To kraj, który umiał przygotować doskonałe EURO 2012 i którego obywatele spełniają się na każdym stanowisku pracy. Wobec takiej sytuacji jest imperatywem moralnym dla władz polskich stworzenie autentycznego Polskiego Instytutu Kultury w Irlandii, z zasobną biblioteką, salą reprezentacyjną, etatowymi pracownikami, centrum informacji turystycznej. Z Irlandii samoloty latają do co najmniej 10 polskich miast. Ruch jest ogromny. Polska fascynuje Irlandczyków. I być może to właśnie Irlandia, naród, który nie mając żadnych przewinień wobec Polski w przeszłości, pierwszy ponownie pozytywnie odkryje Polskę dla świata. Krystyna Pycińska-Taylor Prezes Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Dublinie,

112 Raport ISLANDIA Raport Konsulatu Generalnego RP w Reykjaviku Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Charakterystyka dynamiki migracji zarobkowej z uwzględnieniem nowych zjawisk W ostatnich latach Islandia z kraju wyizolowanego, położonego na dalekiej północy staje się coraz bardziej wielokulturowa. Według Islandzkiego Urzędu Statystycznego w styczniu 2012 r. na Islandii mieszkało prawie 21 tys. osób obcego pochodzenia, co stanowiło 6,6 proc. mieszkańców wyspy. Połowę tej grupy stanowią Polacy. W styczniu 2012 r. wyspę zamieszkiwało obywateli polskich oraz osoby, które prócz obywatelstwa RP mają również islandzkie. Z tej grupy aż osób uzyskało obywatelstwo islandzkie w latach Większość imigrantów na nowy dom wybrała stolicę: w Reykjaviku mieszka obcokrajowców, w tym ponad 5 tys. Polaków. Duża popularnością cieszy się również półwysep Reykjanesbaer, gdzie osiedliło się obywateli RP, a także Akureyri osób, Isafjordur osób, Akranes osób oraz Fjallabyggd- 313 osób pochodzących z Polski. We wspomnianych miastach, poza okręgiem stołecznym, obywatele polscy stanowią znaczącą większość obcokrajowców. Zjawisko polskiej emigracji na Islandię jest wciąż relatywnie świeże. W związku z tym, że do początku lat 90-tych XX w., na wyspę wyjeżdżały tylko pojedyncze osoby, nie ma tu wielopokoleniowych tradycji emigracji, jak np. w USA czy w Niemczech. Mimo, iż emigracja Polaków na Islandię to ledwie ostatnie 20 lat naszej historii, można zauważyć wyraźny jej podział na dwie fazy: emigrację przed i po kryzysie, który dosięgnął Islandię w 2008 r. Fala Polaków napływających na wyspę w ciągu 20 lat nieustannie rosła, osiągając apogeum w 2009 r., kiedy to na Islandii przebywało oficjalnie osób pochodzenia polskiego. 3 Po przełomowym dla Islandii roku 2009, kierunek migracji odwrócił się i odnotowano zjawisko emigracji z Islandii - choć na dużo mniejszą skalę niż imigracja z lat poprzedzających kryzys. Liczba Polaków na Islandii w ciągu ostatnich czterech lat zmniejszyła się prawie o osób. W czasie dobrobytu cele i oczekiwania polskich emigrantów różniły się znacząco od tych po 2008 r. Początek XXI w. był czasem, kiedy na Islandii brakowało rąk do pracy, więc chętnie sięgano po polskich pracowników, szczególnie do prac, których Islandczycy nie chcieli wykonywać. Wielu Polaków pracowało przy budowie hut aluminium, w przetwórniach rybnych oraz przy pracach budowlano-wykończeniowych. Cechą charakterystyczną tej emigracji, było to, że miała ona, z założenia, charakter tymczasowy i tak też była traktowana przez 3 Dane Islandzkiego Urzędu Statystycznego. 112

113 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych rząd i obywateli Islandii - pracownicy kontraktowi, którzy przybyli wesprzeć kraj, ale po wykonaniu zadania wyjadą, więc nie ma potrzeby integrowania ich ze społeczeństwem. Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna Islandii, spadek wartości korony islandzkiej i coraz mniejsze możliwości znalezienia pracy spowodowały, że Polakom, którzy często utrzymywali dwa domy, przestało opłacać się tutaj pracować. Wyspa leży daleko od Polski, koszty utrzymania są tu wysokie, więc gdy korona islandzka straciła ponad połowę wartości, korzyści z pracy na wyspie okazały się mniejsze niż oczekiwania. Po 2009 r. na Islandii pozostały głównie ci, którzy postanowili trwale przenieść na wyspę swój ośrodek życia. Według badań z 2010 r. wśród Polaków, można wyciągnąć wniosek, że nawet najgorzej płatna praca lub zasiłek dla bezrobotnych, pozwala na utrzymanie się, opłacenie mieszkania, samochodu czy wyjazd na wakacje. 4 Jest to jeden z głównych argumentów Polaków mieszkających na wyspie i pytanych o powody, dla których zdecydowali tu pozostać. Główne problemy, polityka władz miejscowych Zmieniająca się sytuacja polskich migrantów zarobkowych na rynku pracy w okresie Największa zmiana w sytuacji obywateli RP w Islandii, jak i samych Islandczyków, miała miejsce w 2008 r. Lata były próbą przystosowania się do nowych warunków ekonomiczno-gospodarczych, w kraju bardzo boleśnie dotkniętym kryzysem. Najbardziej zauważalną zmianą dla polskich pracowników stało się to, że kryzysu nie wytrzymało bardzo wielu przedsiębiorców islandzkich (ogłaszali upadłość), co doprowadziło do rekordowego, jak na Islandię, bezrobocia. W 2009 r. bez pracy pozostawało 7,2 proc. ludności. 5 Polacy obrali w tym okresie dwie taktyki przetrwania. Islandia słynie z dobrych warunków socjalnych, w którym każdej osobie, która utraciła zatrudnienie, a przepracowała wcześniej przynajmniej 12 miesięcy, przysługuje zasiłek dla bezrobotnych w miesięcznej kwocie ok. 167 tys. koron islandzkich brutto (ok. 4,5 tys. zł). Islandczykom, którzy przed wybuchem kryzysu piastowali intratne, dobrze płatne stanowiska, ciężko było przyzwyczaić się do skromnej pomocy państwa, natomiast Polacy, których dochody rzadko przekraczały pensję minimalną, byli z tej formy pomocy bardzo zadowoleni. Powszechna stała się przy tym praca na czarno. Sytuację tę odzwierciedlił opublikowany w sierpniu 2012 r. raport o bezrobociu w Islandii, który wyróżnił trzy grupy: wszyscy mieszkańcy, mieszkańcy obcego pochodzenia oraz Polacy 6. 4 Badania prowadzone w 2010 r. wśród Polonii zamieszkującej Islandię, pod kierownictwem Małgorzaty Budyty-Budzyńskiej. 5 Islandzki Urząd Statystyczny, 6 Islandzki Urząd Pracy. 113

114 Raport 2012 Drugim sposobem Polaków na przetrwanie kryzysu stało się inwestowanie we własny rozwój. Coraz więcej obywateli polskich posługuje się biegle językiem islandzkim, co skutkuje pozyskiwaniem lepszych stanowisk pracy, nie dostępnych wcześniej dla obcokrajowców. Szczególnie zauważalnie rośnie liczba pracowników polskich w usługach, szkolnictwie, biurach tłumaczy. Polacy coraz częściej też decydują się na własną działalność gospodarczą. Wśród polskiej społeczności na Islandii panuje przekonanie, że łatwiej tu znaleźć pracę i utrzymać dom więc osoby, które po kryzysie w 2008 r. wyjechały do Polski, teraz wracają na wyspę. Zatem w ostatnich latach emigracja na Islandii zmieniła swój charakter z tymczasowej, zarobkowej, na bardziej stałą z deklaracją pozostania na wyspie wraz z rodziną. Ocena sytuacji szkolnictwa i oświaty polskiej w odniesieniu do potrzeb pracowników migrujących (realizacja dyrektywy 77/486/ EWG z 25 lipca 1977 roku) System szkolnictwa islandzkiego, gwarantuje swobodny dostęp do bezpłatnej edukacji wszystkim dzieciom, przebywającym na swoim terytorium, objętym obowiązkiem szkolnym, niezależnie od narodowości. Art. 16 ustawy nr 91 z 2008 r., o szkolnictwie podstawowym, mówi, że nauczanie powinno odbywać się w języku islandzkim, jednak dopuszczalne jest nauczanie dodatkowe w języku obcym, dla uczniów innej narodowości. Tacy uczniowie mają też zajęcia dodatkowe z języka islandzkiego. Szkoła ma prawo uznać znajomość języka ojczystego ucznia, dla którego język islandzki nie jest językiem ojczystym, jako część kształcenia obowiązkowego z języków obcych. Dziecko uczestniczy wtedy w zajęciach z języka polskiego, zamiast obowiązkowego np. duńskiego. Niektóre szkoły islandzkie akceptują również kursy języka polskiego odbyte w innych placówkach, np. Szkole Polskiej w Reykjaviku oraz Centrum Językowym Tungumalaver. Z kolei rodzicom takich uczniów zapewnia się dostęp do usług tłumacza w kontaktach ze szkołą. Od 2008 r. polskie dzieci mają dodatkową możliwość kształcenia się w Szkole Polskiej w Reykjaviku, gdzie dzieci i młodzież mogą uczestniczyć w zajęciach na poziomie szkoły podstawowej i gimnazjum (do 2012 r. również liceum) oraz korzystać z porad psychologa, logopedy oraz księgozbioru biblioteki. Naukę języka polskiego oferuje również instytucja Tungumalaverid, która organizuje zajęcia z języka polskiego zarówno w formie stacjonarnej, jak i internetowej. Lektoraty przeznaczone są dla dzieci w klasach 7-10 islandzkiej szkoły podstawowej. Polityka danego państwa wobec migrantów, z uwzględnieniem realizacji dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii 114

115 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich Islandia jest w specyficznej sytuacji; nie będąc członkiem Unii Europejskiej, nie podlega bezpośrednio ustawodawstwu wspólnotowemu, natomiast jest członkiem Układu z Schengen, więc zobowiązana jest przestrzegać praw do swobodnego przepływu osób w ramach granic państw członkowskich. Prawa imigrantów na terenie Islandii reguluje szczegółowo ustawa z 15 maja 2001 r. oraz rozporządzenie Rady Ministrów nr 53/2003 z późniejszymi zmianami. Prawo do pobytu imigrantów w Islandii jest w pełni respektowane i cieszą się oni takimi samymi przywilejami i obowiązkami, co jej obywatele. Rząd przez lata nie widział potrzeby integracji pracowników-obcokrajowców z autochtonami, gdyż traktowano ich jako pracowników tymczasowych, którzy po zakończeniu pracy czy wygaśnięciu kontraktu powrócą do kraju. W 2007 r. po raz pierwszy wydano dokument stanowiący o polityce państwa wobec integracji obcokrajowców ze społeczeństwem islandzkim. W dokumencie tym podkreśla się demokratyczny charakter państwa, równość wszystkich osób przebywających na Islandii oraz wolność jednostki - niezależnie od narodowości, a także obowiązek przestrzegania praw człowieka w każdej sytuacji, szczególnie zaś w systemie szkolnictwa, opieki zdrowotnej, oraz w życiu zawodowym. Szczególny nacisk kładzie się na naukę języka islandzkiego, który jest kluczem do społeczeństwa islandzkiego i może determinować stopień integracji nowych ze społeczeństwem. Dokument dostępny jest na stronie internetowej Ministerstwa Dobrobytu, również w tłumaczeniu na język polski. Bezdomność i wykluczenie społeczne Islandia jest krajem o bardzo ciężkich warunkach atmosferycznych, szczególnie w zimie. Polityka państwa przewiduje np. dopłaty do czynszu dla mniej zamożnych mieszkańców, co powoduje, że problemu bezdomności w zasadzie nie ma, zarówno wśród obywateli Islandii, jak i imigrantów. Potwierdzają to badania ankietowe wśród Polonii. Ostatnie badania na temat bezdomności w mieście Reykjavik przeprowadzone w 2005 r. przez Ministerstwo Dobrobytu, wykazały, że mianem bezdomnych można określić 49 osób, niestety nie podały ich narodowości, więc można założyć, że byli to obywatele Islandii. 7 Wykluczenie społeczne wydaje się być częstym zjawiskiem i ma źródło w izolowaniu się grup Polaków. Wynika to głównie z braku znajomości języka islandzkiego, co niesie ze sobą trudności w komunikowaniu, a więc i trudności z bliższym poznaniem i uczestniczeniem w życiu społecznym. Islandia jest małym państwem, szczególnie dumnym ze swojego języka i dba o jego kultywowanie. O ile turysta na Islandii nie będzie miał problemu w uzyskaniu informacji 7 Raport Ministerstwo Dobrobytu na temat bezdomności- Skýrsla samráðshóps um heimilislausa, Félagsmálaráðuneytið október

116 Raport 2012 np. w języku angielskim, gdyż ponad 90 proc. obywateli deklaruje jego znajomość, o tyle z osobami mieszkającymi na Islandii w języku obcym rozmawia się niechętnie. Polacy nie chcą się uczyć islandzkiego, a więc dobrowolnie skazują się na wykluczenie, mimo iż państwo, teoretycznie, dokłada wszelkich starań, aby każdy obcokrajowiec miał dostęp do nauki języka. Bezrobotni obcokrajowcy mają wręcz taki obowiązek. Wpływ kryzysu na zwiększenie mobilności i powroty polskich pracowników migrujących Kryzys ekonomiczny, którego skutki odczuwa cały świat, w niewielkim stopniu dotknął polskich emigrantów i nie spowodował masowych wyjazdów. Spadek wartości korony islandzkiej oraz olbrzymie, jak na warunki islandzkie, bezrobocie były dla Polaków ciężkim doświadczeniem, ale dużo lżejszym niż dla wielu Islandczyków. Wynika to z tego, że wciąż młoda emigracja nie zdążyła się tutaj zadłużyć i ostrożnie podchodziła do ewentualnych inwestycji. Pieniądze wysyłano często od razu do Polski, co wiele osób uchroniło przed spadkiem wartości oszczędności. Wysokie bezrobocie, dla wielu Polaków jest sytuacją wygodną, szczególnie, że prawo islandzkie umożliwia otrzymywanie zasiłku przez 4 lata. Po tym czasie zobowiązania przejmuje opieka społeczna. Po 2008 r. Islandię opuścili natomiast Polacy, którzy pracowali na utrzymanie rodzin w kraju. Ponad dwukrotny spadek wartości korony spowodował, że przestało to być opłacalne. Ponieważ wiele osób decydowało się sprowadzić na wyspę rodzinę, w efekcie liczba Polaków na Islandii nieco się zmniejszyła (w latach o ok. 2 tys. osób, wg danych Islandzkiego Urzędu Statystycznego z r.). Pogorszenie sytuacji gospodarczej nie miało też większego wpływu na stosunek Islandczyków do polskich imigrantów. Polacy muszą bardziej mobilizować się, gdyż doszło do silnej rywalizacji na rynku pracy, natomiast sytuacje bezpośredniej niechęci zdarzają się sporadycznie. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Formy współpracy placówek z organizacjami polskich migrantów zarobkowych Konsulat czynnie wspiera inicjatywy miejscowych organizacji polskich. W czteroletniej historii urzędu udało się utworzyć Szkołę Polską, a dzięki zaangażowaniu w szereg lokalnych projektów zmobilizować powstające tam wspólnoty do lepszego zorganizowania się i aktywności. Obecnie na Islandii działają trzy aktywne organizacje: Stowarzyszenie Przyjaciół Szkoły Polskiej w Reykjaviku, główny motor działalności kulturalnej wśród Polonii islandzkiej; kulturalno-oświatowy związek Polonii w Fjardabyggd (płn.-wschodnia Islandii) oraz 116

117 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Polskie Towarzystwo Fotograficzne Pozytywni. Pozostałe, w tym najstarsze Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Islandzkiej, pozostają nieaktywne. Szkoła Polska w roku szkolnym 2012/2013 prowadzi zajęcia dla prawie 180 dzieci w wieku od 6 do 16 lat. Już po tak krótkim okresie działalności tej placówki odnotowaliśmy zdecydowany wzrost zainteresowania islandzkich instytucji metodyką nauczania w szkole. Konsulat stanowi dla szkoły oparcie logistyczno-merytoryczne, wspierając jej inicjatywy i pomagając w ich realizacji. W I kwartale 2012 r. zorganizowano szkolenie dydaktyczne dla kadry nauczycielskiej z udziałem przedstawicieli Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą. Współpraca urzędów konsularnych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi i administracją lokalną w kwestiach socjalnych, obrony praw pracowniczych, dyskryminacji polskich obywateli na miejscowych rynkach pracy, inicjatywy urzędów konsularnych Konsulat Generalny RP w Reykjaviku na bieżąco współpracuje z instytucjami i organizacjami, które mają wpływ na codzienne życie Polonii. Robocze kontakty łączą placówkę ze związkami zawodowymi, urzędami Syslumadura (odpowiednik urzędów wojewódzkich), służbami opieki socjalnej, urzędem pracy oraz urzędem rejestrowym. Konsulat wielokrotnie zajmował się konkretnymi przypadkami osób, które czuły się pokrzywdzone lub dyskryminowane przez instytucje. Każdorazowo udawało się wypracować rozwiązanie satysfakcjonujące obie strony, co dodatkowo stanowiło przykład dla podobnych przypadków w przyszłości. W czasie kryzysu, który dotknął Islandię w 2008 r. kilkakrotnie doszło do spotkań informacyjnych dla Polonii z udziałem przedstawicieli różnych instytucji (np. związków zawodowych czy urzędu pracy), gdzie omawiano bieżącą sytuację na rynku pracy i potencjalne możliwości dla osób, które znalazły się w trudnej sytuacji. Islandia jest krajem, w którym przypadki rażącej dyskryminacji czy po prostu nierównego traktowania pracowników, zdarzają się bardzo rzadko. Docierające do Konsulatu sygnały o nieprawidłowościach, często okazują się zwykłym nieporozumieniem wynikającym z trudności komunikowania. Należy podkreślić dużą wagę, jaką strona islandzka do tego przykłada oraz często ponadstandardowe traktowanie takich spraw. Wymowne jest też np. zatrudnianie osób polskiego pochodzenia w różnych instytucjach, specjalnie dla obsługi naszych obywateli. Obraz Polski i Polaków w mediach W mediach islandzkich bardzo sporadycznie pojawiają się informacje o sprawach międzynarodowych. Tylko najważniejsze wydarzenia, zwłaszcza gdy mają związek z Islandią, zamieszczane są w prasie lub wiadomościach TV. Polska jest w dalszym ciągu mało znana Islandczykom. Mimo bardzo zauważalnego wzrostu zainteresowania naszym krajem oraz rosnącej liczby tury- 117

118 Raport 2012 stów, która odwiedziła lub zamierza odwiedzić Polskę, znacząca część narodu tworzy wizerunek Polski przez pryzmat zamieszkujących Islandię Polaków. Sygnały o konfliktach z prawem oraz to, iż tak duży odsetek bezrobotnych stanowią obywatele polscy powoduje, że często pierwsze skojarzenia są negatywne. Zdecydowanie odmienna jest opinia osób, które były w naszym kraju, osobiście znają islandzkich Polaków lub współpracują z nimi. Ci Islandczycy są najlepszą reklamą Polski, ponieważ ich spostrzeżenia i wrażenia są bardzo pozytywne. Ze względu na stopień izolacji Islandii jako kraju wyspiarskiego, duże znaczenie ma również istnienie bezpośrednich połączeń lotniczych z Warszawą. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Islandzkie podręczniki szkolne Polskę wspominają tylko hasłowo w opisie ważnych wydarzeń XX w. i wojen światowych. Nauka historii i geografii w programie nauczania szkoły islandzkiej jest sprowadzona do koniecznego minimum i w większości poświęcona jest osadnictwu islandzkiemu oraz geograficznych i geologicznych aspektach położenia kraju Informacja organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska migracji wysokie bezrobocie, możliwość nauki języka ojczystego w miejscowościach oddalonych od stolicy kraju, bariera językowa, zamykanie się w polskich grupach, brak integracji, brak dostępu do specjalistycznej pomocy w języku polskim, niejednokrotnie niezbędnej. Wiele osób, w tym dzieci, potrzebuje psychologa, pedagoga oraz pomocy społecznej w postaci zajęć i wsparcia dla osób z chorobami, uzależnieniami, opiniami specjalistycznych poradni, dysleksją, ADHD itp., dostęp do informacji. Oczekiwania wobec władz miejscowych wsparcie i organizacja szerszego dostępu do nauki języka ojczystego (np. poprzez rozwiązanie sprawy uznawania i uwzględniania na świadectwach ocen z języka polskiego wystawianych przez nauczycieli w Szkole Polskiej w Reykjaviku); większy nakład finansowy na wymienionych wcześniej specjalistów posługujących się danym językiem; realne działania na rzecz obcokrajowców, mające na celu większą integrację. 118

119 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą wsparcie finansowe i rzeczowe dla szkoły polskiej, jej biblioteki i innych inicjatyw na rzecz dbałości o język, tradycję, historię i tożsamość narodową; wsparcie instytucjonalne dla specjalistów - psycholog, pedagog, logopeda itp.; promowanie działalności Polonii islandzkiej w Polsce, co pomogło by w znalezieniu sponsorów i ludzi dobrej woli, którzy mogliby wspierać naszą działalność. Katarzyna Rabęda Dyrektor Szkoły Polskiej w Reykjaviku 119

120 Raport KANADA Raport Ambasady RP w Ottawie Informacje podstawowe Liczbę Polaków i osób polskiego pochodzenia w Kanadzie szacuje się na ok. milion ( ) czyli ok. 3 proc. mieszkańców kraju. Polonia mieszka we wszystkich prowincjach Kanady, głównie w dużych miastach i ich okolicach. Największym skupiskiem Polaków jest prowincja Ontario, przede wszystkim w rejonie Toronto i Mississauga, gdzie mieszka osób deklarujących polskie pochodzenie (ok 1,5 proc. mieszkańców prowincji). Inne duże skupiska znajdują się m.in. w Edmonton (ok. 50 tys.), Vancouver (ok. 40 tys.), Calgary (ok. 40 tys.), Montrealu (ok. 52 tys.). Język polski jako ojczysty zadeklarowało osób, natomiast włada nim , a kolejnych deklaruje, że używa go w domu. Interesujących wniosków na temat Polaków w Kanadzie dostarcza analiza ich struktury wiekowej: wśród podających jedynie polskie pochodzenie zdecydowanie najwięcej jest osób pomiędzy 25 a 44 rokiem życia; stosunkowo dużą zbiorowość stanowią też osoby powyżej 65 roku życia. W grupie podającej polskie pochodzenie jako jedno z wielu, najwięcej (36,2 proc.) jest młodzieży do 15 roku życia. Pierwsze wzmianki o Polakach, którzy osiedlili się w Kanadzie (prowincja Quebec) datują się na 1752 r. (Dominik Barcz) oraz 1781 r. (August Franciszek Głąbiński, pierwszy polski lekarz w Kanadzie). Tutejsza Polonia wywodzi się z trzech wielkich fal emigracyjnych. Historię masowego wychodźstwa do Kanady rozpoczęli w 1858 r. Kaszubi (78 osadników polskich przybyło do hrabstwa Renfrew w Ontario). Do 1864 r. już ok. 500 osób osiedliło się na tym terenie. Pierwsza polska parafia w Kanadzie powstała w 1873 r. w miejscowości Wilno. W latach do Kanady przybyło ok. 115 tys. polskich emigrantów. Fala imigracyjna nasiliła się zwłaszcza przed I wojną światową (ok. 60 tys. osób). Wojna zahamowała falę wyjazdów, ale została ona wznowiona już w 1919 r. i trwała aż do 1928 r. W całym okresie międzywojennym z Polski dotarło tu ok. 45 tys. emigrantów. Obydwie fale składały się w większości z pozbawionych kwalifikacji osób pochodzących ze wsi. W czasie II wojny światowej, Kanada przyjęła ok. 800 polskich uchodźców. Były wśród nich rodziny wysokich urzędników, technicy, inżynierowie i specjaliści przemysłu zbrojeniowego. W 1946 r. Kanada przyjęła pierwszą grupę żołnierzy polskich z Włoch i Europy Zachodniej, byłych jeńców oraz więźniów (ok. 55 tys.). Fala ta reprezentowała niemal wszystkie grupy społeczne, a ok. 20 proc. miało średnie lub wyższe wykształcenie. Od 1955 r. stopniowo rosła liczba emigrantów polskich. W latach Kanada przyjęła ok. 55 tys. Polaków, a do roku 1980 dalsze 8 tys. Po 1986 r. emigracja z Polski do Kanady ponownie nasiliła się. Fala ta, 120

121 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych zwana solidarnościową, liczyła ok. 80 tys. ludzi. W latach Kanada przyjęła dalsze 35 tys. Polaków (wysoki odsetek stanowiły tu osoby w wieku ok. 30 lat, z wykształceniem uniwersyteckim oraz dobrą znajomością jednego z kanadyjskich języków urzędowych). W drugiej połowie lat 90-tych liczba osób przybywających z Polski w celu osiedlenia się wyraźnie spadła i tendencja ta nadal się utrzymuje. Organizacje Rezultatem kolejnych fal emigracji polskiej była potrzeba zrzeszania się w organizacjach (głównie samopomocowych) i ożywiona w nich działalność, nastawiona na zachowanie korzeni kulturowych. Stąd kolejne fale imigrantów zasilały organizacje już istniejące bądź zakładały własne. W Kanadzie działa ponad 200 różnorakich organizacji polonijnych - kulturalnych, kombatanckich, religijnych, ekonomicznych, zrzeszając ok. 4 proc. ogółu zamieszkałych tam Polaków. Centralną organizacją parasolową, rodzajem federacji większości organizacji, wciąż uznawaną za reprezentanta Polonii, jest Kongres Polonii Kanadyjskiej. Głównym zadaniem KPK jest reprezentowanie interesów grupy etnicznej, zarówno wobec władz kanadyjskich, jak i polskich. Prezesem Kongresu jest Teresa Berezowski, wybrana ponownie na tę funkcję w październiku 2012 r. Przy KPK działa Komitet Obrony i Propagowania Dobrego Imienia Polaka i Polski, który powstał w 1996 r., by walczyć przeciw zafałszowaniom historii. Monitoruje on anglojęzyczne media, prowadzi badania, zbiera informacje i przygotowuje materiały, publikując je na stronie internetowej KPK. Inną silną liczebnie organizacją jest Związek Polaków w Kanadzie (zał. 1907), organizacja kulturalno-oświatowa i ubezpieczeniowa z siedzibą w Toronto, działająca w prowincji Ontario. W Związku działają liczne kluby: Polek, filmowy, biznesowy, piłkarski, turystyczny i kultury polskiej. Od 1930 r. działa również Związek Narodowy Polski w Kanadzie, także jedna z najstarszych tu organizacji polonijnych. Wiele kobiet skupia się wokół Federacji Polek w Kanadzie (zał. 1956), która wnosi polskie wartości do kanadyjskiego społeczeństwa poprzez kultywowanie dziedzictwa narodowego oraz zajmowanie stanowiska w sprawach kobiet i rodziny. Federacja ma obecnie 20 ogniw w całym kraju. Jest też członkiem KPK, Światowego Zjednoczenia Polek, The Canadian National Council of Women, oraz The National Citizenship Council. W 2011 r. Federacja zorganizowała (ponownie) w Toronto wystawę Polish Spirit, przedstawiającą sylwetki Polaków zasłużonych dla rozwoju państwa osiedlenia. Z Federacji Polek w Kanadzie wyłonił się też Fundusz Dziedzictwa Polek, którego prezesem jest Jadwiga Sztrumf. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Kanadzie istnieje od 1946 r. Obecnie liczy ok. 2 tys. członków. W Kanadzie działa także kilkanaście innych organizacji kombatanckich skupiających swych członków wg formacji wojskowych, np. Stowarzyszenie Żołnierzy I Dywizji Pancernej czy Koło Byłych 121

122 Raport 2012 Żołnierzy AK Oddział Toronto. Znacząca grupa polskich kombatantów to członkowie organizacji kanadyjskiej Royal Canadian Legion. Prężnie funkcjonują Domy Polskie, będące własnością Stowarzyszenia Polsko-Kanadyjskiego oraz SPK. Związek Harcerstwa Polskiego poza Granicami Kraju Oddział Kanada (zał. 1955) razem ze Związkiem Harcerstwa Rzeczypospolitej skupia istniejące w kraju drużyny harcerskie i zuchowe oraz stwarza znakomite warunki do letniego wypoczynku młodzieży polonijnej. Aktywnie działają organizacje zawodowe, np. Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich w Kanadzie (SITP), Polsko-Kanadyjskie Stowarzyszenie Przedstawicieli Zawodów Medycznych w Toronto. SITP (zał. 1945, oddział Mississauga) współpracuje z innymi polsko-kanadyjskimi organizacjami, buduje tradycje polsko-kanadyjskich inżynierów, upowszechnia wiedzę w tym środowisku i przyczynia się do postępów kanadyjskiej techniki. Ostatnim sukcesem Stowarzyszenia były konferencje poświęcone energetyce jądrowej oraz energii odnawialnej z udziałem Areva, Westinghouse, Atomic Energy of Canada, Energy Corporation oraz z Niagara Tunnel Project. Promocję stosunków gospodarczych i handlowych wspomaga Canada-Poland Chamber of Commerce. Na skalę lokalną działalność stymulującą kanadyjsko-polską współpracę gospodarczą próbują prowadzić także: Polsko-Kanadyjskie Stowarzyszenie Przemysłowców i Profesjonalistów w St. Catharines, Canadian-Polish Business Association w Windsor i John Paul II Club 1000 Polish Business and Professional Association w Brampton. Ogromną rolę w życiu polonijnym odgrywają organizacje popularyzatorsko-naukowe (Polski Instytut Naukowy w Montrealu oraz Kanadyjsko-Polski Instytut Badawczy w Toronto), organizacje oświatowe (Związek Nauczycielstwa Polskiego [ZNP] w Kanadzie) oraz fundacje polonijne (Fundusz Wieczysty Millenium w Kanadzie, Fundacja Wł. Reymonta w Kanadzie, Fundacja im. A. Mickiewicza). ZNP (zał. 1962) skupia nauczycieli i dąży do wprowadzania do szkół kanadyjskich stałego nauczania języka polskiego. Poza tym Związek organizuje co roku wiele konkursów: np. konkurs Polonia, konkurs Mistrza Ortografii oraz konferencje metodyczne dla nauczycieli. Prezesem ZNP jest Maria Walicka. Ponadto, na Uniwersytecie Torontońskim istnieje Komitet Wspierania Studentów Polskich (zał. 1988). Jego misją jest zbieranie funduszy na rozwój studiów polskich na tej uczelni. Palącą potrzebą jest finansowanie zaawansowanego kursu języka polskiego. Komitet sponsoruje także wybitnych studentów w aspiracjach edukacyjnych i pracach naukowych oraz organizuje wieczory tańca i śpiewu, tzw. Spring Soiree, z których dochód idzie na studia języka i literatury polskiej. Interesującą działalność podejmują organizacje studenckie, np. Polska Inicjatywa Studentów w Kanadzie (PISK), Stowarzyszenie Polskich Studentów przy Uniwersytecie Torontońskim oraz organizacja młodych profesjonalistów - Young Polish Canadian Professionals Association. 122

123 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Poza formalnymi strukturami KPK, dużą rolę w życiu polonijnym odgrywa wiele organizacji o zróżnicowanym profilu, np. organizacje lokalne (Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Winnipeg, Polonia Centre Inc. w Windsor, Polskie Stowarzyszenie Narodowe w London, Stowarzyszenie Polsko-Kanadyjskie w St. Catherines), organizacje i instytucje kulturalne (Polskie Centrum Kultury im. Jana Pawła II w Mississauga, Stowarzyszenie Ogniwo w Winnipeg), organizacje sportowe (Klub Biały Orzeł w Ottawie, Polsko-Kanadyjski Jacht Klub Biały Żagiel, Polsko-Kanadyjski Jacht Klub Zawisza Czarny ), istniejące od 2007 r. Stowarzyszenie Polskich Artystów w Nowej Szkocji, organizacje tańca ludowego w Kanadzie (Zespół Pieśni i Tańca Swarni z Kanady, Zespół Pieśni i Tańca Tatry, Polski Dziecięcy, Polski Zespół Folklorystyczny Lechowia, Polski Zespół Folklorystyczny Podhale, Zespół Polonez ), oraz organizacje skupiające członków wg kryterium miejsca pochodzenia (Związek Podhalan w Kanadzie, Stowarzyszenie Dziedzictwa Kaszubów w Wilnie, Stowarzyszenia: Gdańszczan, Warszawiaków, Łodzian, Krakowian). Pozycja w krajach zamieszkania Dane spisu powszechnego z 2006 r. potwierdzają zjawisko wyraźnego rozwarstwienia kanadyjskich Polaków. Jednakże w ciągu ostatnich 20 lat ich pozycja ekonomiczna znacznie poprawiła się (spora część imigrantów z lat 90-tych i późniejszych, to osoby wykształcone i znające język). W życie zawodowe weszło już pokolenie urodzone w Polsce, ale wykształcone w Kanadzie. Ta grupa ma duże aspiracje edukacyjne i zawodowe. Polacy i osoby polskiego pochodzenia są reprezentowani we wszystkich grupach zawodowych. Biorąc pod uwagę stanowiska i branże ujęte w spisie 2006 r., najwięcej przedstawicieli Polonii kanadyjskiej pracuje w usługach i handlu (23 proc.) oraz w biznesie, finansach i administracji (18 proc.). Znaczącymi grupami są lekarze (2 proc.), prawnicy (3 proc.) oraz nauczyciele i profesorowie (5 proc. ogółu). Kadra zarządzająca stanowi 10 proc. tej populacji. Co więcej, wg danych z 2001 r., na Polaków, 25 proc. posiadało wykształcenie niższe niż średnie, 18,9 proc. stopnie uniwersyteckie, w tym (4,2 proc.) stopnie MA, a 6,6 proc. (4.220 osoby) doktoraty. Reprezentacja Polonii kanadyjskiej w strukturze samorządowej jest skromna. Jednak od 2008 r. pojawiły się pozytywne oznaki bardziej aktywnego udziału Polonii w życiu politycznym. W 2011 r. do parlamentu federalnego wszedł pierwszy od ponad 140 lat polski imigrant Władysław Lizoń, który reprezentuje partię konserwatywną z okręgu Mississauga East-Cooksville, a także syn polskich imigrantów Ted Opitz, reprezentujący partię konserwatywną z okręgu Etobicoke Centre. W maju 2012 r. wicepremierem w prowincji Alberta został urodzony w Polsce Tomasz Łukaszuk. 123

124 Raport 2012 Główne problemy, polityka władz miejscowych Większość Polonii ma obywatelstwo kanadyjskie, zachowując przy tym obywatelstwo polskie. Do nielicznych wyjątków należą osoby z dawnej emigracji, które nie nabyły miejscowego obywatelstwa. Jest także grupa osób oczekujących na uregulowanie statusu pobytu w Kanadzie. Realizowana tutaj polityka wielokulturowości odnosi się w pełni do obywateli polskich i do osób polskiego pochodzenia. Przekłada się to na solidne przestrzeganie ich praw jako obywateli Kanady i dużej tolerancji dla osób legalnie przybywających do tego kraju z zamiarem osiedlenia. Pewnym problemem dla Polaków w Quebecu jest brak umowy Polski z tą prowincją o zabezpieczeniu socjalnym. Stwarza to problemy z odmiennym traktowaniem Polaków w tej sferze w Quebecu, w porównaniu z Polakami zamieszkałymi na pozostałym terytorium kraju. Polacy i Polonia niestety nie tworzą silnych i zwartych grup i w konsekwencji nie mają odpowiedniej reprezentacji w kanadyjskim życiu politycznym czy kulturowym. Prezes KPK T. Berezowski często podkreśla, że Kongresowi zależy na tym, by rząd kanadyjski liczył się z Polonią, zwłaszcza, że podczas kampanii wyborczych politycy starają się trafić do różnych grup etnicznych z uwagi na oficjalnie wpisaną w politykę tego kraju wielokulturowość społeczeństwa. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Najważniejsze kierunki współpracy z Polonią i Kanadyjczykami polskiego pochodzenia: wspieranie nauki języka polskiego (działalność sobotnich szkół polonijnych, współpraca uczelni polskich i kanadyjskich, prezentacja osiągnięć nauki polskiej, obustronna wymiana doświadczeń poprzez zwiększenie wymiany studentów); podnoszenie statusu społeczności polonijnej; podejmowanie inicjatyw na rzecz zachowania polskiego dziedzictwa, dokumentowanie wkładu Polaków w historię oraz upowszechnianie wiedzy o wybitnych przedstawicielach Polonii, upowszechnianie wiedzy o historii Polonii w Kanadzie; wspieranie działań polonijnych promujących Polskę i polską grupę etniczną; obrona dobrego imienia Polski, Polaków i Kanadyjczyków polskiego pochodzenia, uwypuklanie prawdy historycznej w celu budowy kontaktów między społecznościami etnicznymi; monitorowanie respektowania praw Polonii. Obraz Polski i Polaków w mediach Wizerunek Polski oraz jej dorobku kulturalno-naukowego jest bardzo zróżnicowany. Najlepszy jest w środowiskach akademickich, a także niektórych grupach inteligencji. Wynika to ze szczególnego zainteresowania tych środo- 124

125 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wisk europejskim kręgiem kulturowym. Gdzie indziej wiedza ta jest bardzo ograniczona. Media w niewielkim stopniu odnoszą się do wydarzeń w Polsce. Wyjątkiem była katastrofa smoleńska i jej konsekwencje. Ponadto, w ostatnich latach kanadyjskie media nawiązywały do Polski przy okazji relacjonowania sprawy Roberta Dziekańskiego czy wydarzeń sensacyjnych, jak np. awaryjne lądowanie samolotu na Okęciu. Sporadycznie Polska pojawia się w artykułach związanych z problematyką żydowską i Holocaustem. Fałszywe określenia typu Polish death camps są coraz rzadsze, ponieważ udało się doprowadzić do skoordynowania działań. Skutkuje to nie tylko zamieszczaniem sprostowań i przeprosin, ale też wciąż malejącą liczbą takich incydentów. Dziennikarze używają już poprawnego sformułowania nazistowskie obozy koncentracyjne lub nazistowskie obozy śmierci, dodając czasem na terenie okupowanej Polski. W tej sprawie polskie stanowisko aktywnie wspiera rząd kanadyjski, który publicznie piętnuje takie przypadki. Media, choć rzadko, pokazują nasz kraj jako państwo, które z sukcesem wdrożyło wiele reform oraz jest stabilne gospodarczo i politycznie. Niestety, choć Polaków i osób pochodzenia polskiego w Kanadzie jest ok. miliona, to Polonia w Kanadzie jest nadal mało widoczna i niedoceniana. Stosunkowo niewiele pisze się o dorobku kulturowym Polski, wydarzeniach kulturalnych, atrakcjach turystycznych, przez co Polska może wydawać się Kanadyjczykom krajem mało ciekawym jako cel podróży. Pozytywny obraz naszego kraju budowany jest dzięki wydarzeniom promocyjnym, kulturalnym (np. koncerty, pokazy filmowe). W ocenie Kanadyjczyków polskiego pochodzenia aktualny wizerunek Polski staje się coraz bardziej pozytywny w rezultacie nasilających się kontaktów politycznych, handlowych i turystycznych. W Toronto, mieście największego skupiska Polonii i Polaków, a jednocześnie największej metropolii Kanady, do szerokiej publiczności, a nie tylko do Polonii, trafiają polskie filmy (Toronto International Film Festival, Hot Docs, Ekran Polish Film Festival), a także inne propozycje kulturalne. Generalnie można powiedzieć, że złe stereotypy odchodzą w niepamięć, ale na razie nie zastępuje ich żaden spójny obraz Polski. Mamy dobrą opinię, ale także jeszcze nijaki wizerunek. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W Kanadzie edukacja szkolna leży w kompetencjach rządów prowincji więc procesy tworzenia programów szkolnych, a tym samym i podręczników, mogą się od siebie znacznie różnić. W zasadzie, w Kanadzie każda szkoła ma prawo dostosować sugerowany program nauczania do swoich potrzeb. W Zachodniej Kanadzie Kolumbii Brytyjskiej i Albercie, istotne znaczenie ze względu na duże zróżnicowanie etniczne mieszkańców, ma dostęp do kultury kraju pochodzenia, tzw. heritage culture. I tak np. informacje o Polsce pojawiają 125

126 Raport 2012 się w podręcznikach nie tylko w kontekście określonych wydarzeń, lecz także w związku z Rewolucją Francuską, wojnami napoleońskimi, oraz utworzeniem po I wojnie światowej niepodległego państwa polskiego. W Ontario sprawy wyglądają trochę gorzej, gdyż tamtejsze podręczniki szkolne marginalizują rolę Europy. Nacisk kładziony jest na tematy odzwierciedlające wielokulturowość, ekologię, suwerenność kanadyjską oraz stosunki z USA. Dlatego podręczniki do historii szkół średnich w Ontario marginalnie traktują sprawy Polski. Historię Polski omawia się generalnie w ramach nauczania przedmiotów takich jak Kanada i polityka świata oraz Kanada w XX w. Uwagę poświęca się II wojnie światowej i jej konsekwencjom (napaść Niemiec hitlerowskich na Polskę, Holocaust pada nazwa Auschwitz/ Birkenau, początek systemu komunistycznego, pojęcie żelaznej kurtyny ). Jeśli chodzi o walkę z komunizmem w Polsce, wymienia się głównie Lecha Wałęsę i Jana Pawła II (o polskim papieżu naucza się również w szkołach średnich na przedmiocie religie świata ). Minimum informacji poświęcone jest Solidarności wyłącznie w związku z L. Wałęsą. 126

127 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych KAZACHSTAN Raport Ambasady RP w Astanie Informacje podstawowe Polska społeczność w Kazachstanie według spisu powszechnego z 2009 r. liczy ok. 34 tys. osób i jest 15-tą co do wielkości wśród ponad 130 narodowości zamieszkujących ten rozległy kraj. Jednak zważywszy na fakt, że wiele osób o mieszanym pochodzeniu deklaruje w dokumentach narodowość inną niż polska, można szacować, że tutejsza Polonia przewyższa 60 tys. Zamieszkuje głównie obszar centralnego i północnego Kazachstanu, najwięcej w obwodach północno-kazachstańskim, akmolińskim, karagandyjskim, pawłodarskim i w samej stolicy Astanie. Mniejsza, ale znacząca liczba, mieszka w Ałmaty i obwodzie ałmatyńskim. W większości są to potomkowie osób deportowanych jako obywatele ZSRR w 1936 r. z Podola. Bardzo małą grupą są potomkowie polskich zesłańców z XIX w., a nieliczni posiadali obywatelstwo II Rzeczypospolitej. Powszechna jest opinia o polskiej społeczności, jako o jednej z najbardziej wynarodowionych. Polacy, w znacznie mniejszym stopniu niż jakakolwiek inna grupa etniczna w Kazachstanie, wykazują przywiązanie do ojczystego języka, kultury i tradycji. Polska diaspora w większości mieszka na wsi (aż 80 proc.). Ludność wiejska pracuje w jednostkach gospodarczych wyłonionych z kołchozów i sowchozów. Polacy w miastach to najczęściej osoby z wykształceniem średnim zawodowym. Bardzo niewielki ułamek stanowią osoby z wyższym wykształceniem (nauczyciele, lekarze, inżynierowie, urzędnicy), a nieliczne osoby, które osiągnęły wyższy status społeczny i zawodowy, dystansują się od polskości i ulegają całkowitej asymilacji. Stąd odczuwalny jest brak polskiej elity intelektualnej. Ponadto większość osób, które ukończyły studia w Polsce, nie wraca do Kazachstanu. Warto zwrócić uwagę, że osoby polskiego pochodzenia stanowią znaczącą, jeśli nie najliczniejszą, grupę wśród wyznawców chrześcijaństwa w Kazachstanie. Księża katoliccy pełniący posługę w kościele pochodzą w większości z Polski. Przewodniczącym Konferencji Episkopatu Kazachstanu jest również pochodzący z Polski arcybiskup Tomasz Peta, obecnie obywatel Kazachstanu (w 2008 r. otrzymał Kartę Polaka). Niejednokrotnie trudno oddzielić działalność polonijną od działalności na rzecz parafii. Wiele organizacji znajduje swą siedzibę czy miejsce spotkań w salach parafialnych. Tu działają też często szkółki sobotnio-niedzielne kultury i języka polskiego. Księża nie ograniczają swych działań do duszpasterskich i pełnią w wielu środowiskach rolę liderów społeczności polonijnych. Organizacje Pierwsza organizacja polonijna w Kazachstanie powstała w 1989 r. w Kokszetau, wówczas centrum administracyjnym obwodu kokszetawskiego, naj- 127

128 Raport 2012 liczniej zamieszkałego przez Polaków. W 1994 r. na zjeździe Polonii w Karagandzie, powołano do życia Związek Polaków Kazachstanu (ZPK), który jest największą i jedyną organizacją polskiej diaspory o zasięgu ogólnokrajowym. Obecnie w jego skład wchodzi 13 organizacji regionalnych. Według danych ZPK, liczba członków organizacji polonijnych wchodzących w skład ZPK wynosi ok osób. Najbardziej aktywnie działają organizacje z najliczniejszych skupisk Polonii, czyli obwodów: północno - kazachstańskiego, akmolińskiego, ałmatyńskiego i karagandyjskiego. Poza ZPK działają w Kazachstanie jeszcze dwa stowarzyszenia polonijne: Stowarzyszenie Polaków,,Polonia w Astanie i Młodzieżowe Centrum Kultury w Kokszetau. Od grudnia 2008 r. przy ZPK działa Młodzieżowe Skrzydło Związku pierwsza w historii kazachstańskiej Polonii organizacja, której celem jest aktywizowanie młodych do działalności społecznej. Dotychczas zorganizowano dwa zjazdy młodzieży. W ostatnim, który odbył się w 2011 r., uczestniczyło 40 przedstawicieli obwodowych oddziałów ZPK. Od 2007 r. prezesem ZPK jest Witalij Świncicki, którego na zjeździe w czerwcu 2012 r. wybrano na drugą kadencję. Od 2010 r. regularnie odbywają się Zjazdy Rady Koordynacyjnej, dzięki czemu coraz częściej rodzą się wspólne inicjatywy i realizowane projekty aktywizujące całe środowisko polonijne. Należy odnotować widoczną zmianę pokoleniową wśród liderów. Obecnie są to przede wszystkim osoby w średnim wieku i niezależne zawodowo. Większość obecnych prezesów ma wyższe wykształcenie, prowadzi własny biznes, ma dobry kontakt z władzami miejscowymi i cieszy się dużym szacunkiem w swoim środowisku, nie tylko polonijnym. Warto zwrócić również uwagę na otwartość prezesów do współpracy z nauczycielami języka polskiego kierowanymi do Kazachstanu przez ORPEG. Często ich inicjatywy i organizowane cykliczne imprezy stają się okazją do spotkań, wymiany informacji, a tym samym jednoczą środowisko polonijne i motywują do dalszych działań. W ostatnim czasie wszystkie organizacje polonijne wypracowały nowy program działalności, w którym priorytetem jest promocja polskiej kultury, rozpowszechnianie wiedzy o Polsce i oświata polonijna, a kwestie repatriacyjne stanowią element programu, nie zaś, jak przez wiele lat, założenie priorytetowe i jedyne. Wiele uwagi poświęca się pracy nad nowym projektem. Jego głównym założeniem jest zbiór i uporządkowanie materiałów archiwalnych, informacji etnograficznych i wspomnień najstarszych zesłańców. Związek Polaków Kazachstanu ma własną stronę internetową, na której zamieszcza aktualne informacje o przedsięwzięciach organizacji obwodowych. Ponadto od wielu lat Dom Polski w Czkałowie zajmuje się drukiem jedynego w Kazachstanie kwartalnika polonijnego Głos Polski, do którego materiały spływają także od stowarzyszeń i nauczycieli polskiego. 128

129 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Pozycja mniejszości narodowych w kraju zamieszkania Oficjalnie mniejszości etniczne w Kazachstanie mają zagwarantowane prawa do zachowania i kultywowania tradycji narodowych, języka i kultury. ZPK (a w związku z tym cała polska społeczność) nie ma odpowiedniego zaplecza społecznego i wygląda skromnie na tle organizacji innych diaspor o porównywalnej liczebności i podobnych doświadczeniach historycznych (deportacja, dyskryminacja), w związku z czym wymaga stałego wsparcia z Polski. Niektóre z organizacji obwodowych otrzymują co roku z budżetu Zgromadzenia Narodu Kazachstanu, za pośrednictwem Departamentu Kultury Akimatu (odpowiednik polskiego UW), fundusze na działalność. Nie są one jednak współmierne do potrzeb i zwykle sugeruje się cel ich wykorzystania. Odpowiednie zaplecze finansowe dałoby z pewnością polskiej społeczności w Kazachstanie większe pole do działania, a tym samym wzmocniłoby jej status i pozycję. Od 1989 r. datują się oficjalne kontakty władz RP z polską diasporą w Kazachstanie. Ponad dwudziestoletni okres doświadczeń pozwala ocenić, że działania umacniające polską diasporę i podnoszące jej prestiż, zostały zrealizowane tylko w niewielkim stopniu. Błędne okazało się założenie, że kształcenie w Polsce młodzieży z Kazachstanu doprowadzi w efekcie do stworzenia miejscowej inteligencji polonijnej. Rekrutacja wśród Polonii na studia w Polsce jest raczej formą repatriacji, gdyż praktycznie wszyscy studenci chcą pozostać w Polsce. Niemniej warto odnotować, że przedstawiciele polskiej mniejszości zajmują też miejsca we władzach różnych szczebli. Prezesi 8 organizacji obwodowych ZPK są członkami Zgromadzenia Narodu Kazachstanu (ZNK). Większość z nich jest członkami Małego (lokalnych, obwodowych) ZNK. W latach wiceprzewodniczącym ZNK był prezes Witalij Świncicki. W wyniku wyborów parlamentarnych w styczniu 2012 r., mandat deputowanego Mażylisu (niższej izby) uzyskał z listy partii rządzącej NUR-OTAN Anatolij Makowski Polak, były Akim (starosta) rejonu tajynszyńskiego. Kilka osób polskiego pochodzenia wybrano w 2012 r. na deputatów (radnych) lokalnych władz (Maslichatów). Główne problemy, polityka władz miejscowych W Kazachstanie mieszka ponad 130 grup etnicznych. Oficjalnie mniejszości mają tu zagwarantowane prawa do zachowywania i kultywowania tradycji narodowych, języka i kultury przodków. Działalność organizacji mniejszościowych w Kazachstanie reguluje ustawa o językach w Republice Kazachstanu z 1997 r. oraz ustawa Republiki Kazachstanu o Zgromadzeniu Narodu Kazachstanu. Oba zapisy gwarantują swobodę pielęgnowania kultury i języka mniejszości narodowościowych zrzeszonych w organizacjach. Społeczność polska nie jest traktowana inaczej niż inne narodowości. Koronnym problemem pozostaje jednak oświata polonijna. Brak podpisanego nowego Porozumienia między Rządem Republiki Kazachstanu i Rządem RP 129

130 Raport 2012 o współpracy w dziedzinie Edukacji, mimo że jego projekt jest w pełni przygotowany, niesie za sobą wiele problemów związanych z zaproszeniem i przyjazdem nauczycieli, ale i z określeniem ich statusu w miejscowym systemie oświatowym. Liczba osób uczących się języka polskiego wynosi obecnie ok , wśród nich 420 to dorośli a dzieci i młodzież. Zajęcia językowe prowadzą 33 ośrodki oświatowe, w tym: 21 - szkoły, 7- organizacje polonijne, 4 - przy parafiach katolickich i 2 - szkółki sobotnio-niedzielne. Zajęcia w państwowych szkołach są na podobnym poziomie, choć w wielu ośrodkach zostały zredukowane i na jednego ucznia przypada ok. 2 godzin lekcji fakultatywnych tygodniowo. Uwagę zwraca fakt, iż nauczyciele miejscowi zatrudnieni w szkołach, również jako wykładowcy innych przedmiotów, skupiają się przede wszystkim na pracy z dziećmi i młodzieżą, w związku z czym dorośli w środowiskach wiejskich nie mają możliwości nauki języka polskiego. Przekłada się to na poziom znajomości języka i stanowi barierę np. w realizacji założeń ustawy o repatriacji. Z pewnością zasadne byłoby skierowanie do tych środowisk dodatkowych nauczycieli z Polski, ale na przeszkodzie stoi brak porozumienia, o którym była mowa wyżej. Informacja o sprawach repatriacyjnych prowadzonych przez Wydział Konsularny Ambasady RP w Astanie W Wydziale Konsularnym Ambasady RP w Astanie w 2012 r. (do końca listopada) wydano 83 decyzje o polskim pochodzeniu (w tym 26 dzieciom) i wystawiono 88 decyzji o przyrzeczeniu wydania wizy repatriacyjnej. Wyniki te statystycznie nie odbiegają od 2011 r. kiedy to wydano 90 decyzji o pochodzeniu polskim (w tym 24 dzieciom i) wystawiono 96 decyzji o przyrzeczeniu wydania wizy repatriacyjnej. Należy nadmienić, że od października 2011 r., po likwidacji etatu konsularnego a konsul zajmujący ten etat zajmował się głównie sprawami repatriacyjnymi, obowiązki z tym związane zostały przydzielone innemu konsulowi, zajmującymi się sprawami wizowymi, paszportowymi, prawnymi oraz opieką konsularną. Specjalnie nie wpłynęło to jednak na spadek liczby przyjmowanych wniosków repatriacyjnych. Urząd podejmuje tygodniowo 2 3 rodziny polskiego pochodzenia. Rozmowy trwają od godziny do dwóch. W tym czasie wnikliwie sprawdzane są dokumenty, a sama rozmowa dotyczy znajomości języka oraz polskich tradycji i zwyczajów. Po przyjęciu wniosku następuje żmudna i pracochłonna procedura jego opracowania, dlatego przyjmowanie większej liczby wniosków powodowałoby brak płynności w przebiegu procedury repatriacyjnej. Należy zwrócić uwagę, że bardzo często osoby umówione na spotkanie nie stawiają się w wyznaczonym czasie, nie uprzedzając wcześniej. Uniemożliwia to zawiadamianie innych zainteresowanych oczekujących na liście rezerwowej, stworzonej dla usprawnienia przyjmowania wniosków). Często też wnioskujący 130

131 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych nie mają kompletnych dokumentów i mimo odbytej rozmowy i poświęconego czasu, wnioski nie mogą być przyjęte. Spowalnia to pracę konsula i wymusza konieczność kolejnych spotkań. Trzeba zaznaczyć, że biorąc pod uwagę rozległość terytorialną Kazachstanu, konsul zazwyczaj wyraża zgodę na kolejne spotkanie, bez uprzedniego zapisu, nie wymagając obecności całej rodziny, a jedynie jej przedstawiciela. Najbardziej intensywny czas przyjmowania wniosków repatriacyjnych to okres wakacyjny oraz ferii zimowe, kiedy studenci, w większości stypendyści rządu RP, korzystając z obecności w Kazachstanie, chcą złożyć dokumenty repatriacyjne. Aktualnie czas oczekiwania na złożenie dokumentów wynosi miesiąc. Nie ma zaległości w przekazywaniu dokumentacji do urzędów w Polsce. Wszystkie wnioski są opracowywane na bieżąco. Nauczeni doświadczeniem, zdecydowaliśmy nie przyjmować wniosków o przyznanie wizy repatriacyjnej podczas dyżurów konsularnych. Pojawiają się na nich bowiem osoby przypadkowe, nieprzygotowane do rozmowy, z wieloma brakami w dokumentacji. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Kluczowe działania placówki w zakresie wspierania Polaków w Kazachstanie nakierowane są na potrzeby zachowania kultury, tradycji, związków z Polską i kontaktów z rodakami. Stąd jako priorytetowe traktujemy następujące zagadnienia: 1. Wspieranie oświaty polonijnej poprzez współpracę z nauczycielami i lektorami języka polskiego i organizacjami polonijnymi. Dzięki zabiegom Ambasady RP w Astanie i KG RP w Ałmaty po kilkuletniej przerwie reaktywowano nauczanie języka w miejscowościach: Tajynsza, Szortandy, Temirtau i Taraz, gdzie pracują nauczyciele kierowani z Polski. Ponadto w Tajynszy, która jest jednym z największych skupisk Polaków w kraju, w roku szkolnym 2012/13 zaczęli uczyć dwaj dodatkowi nauczyciele miejscowi. Łącznie zajęcia z języka polskiego prowadzi 28 nauczycieli (12 skierowanych z Polski przez ORPEG, 1 pracujący na zaproszenie organizacji polonijnej oraz 15 nauczycieli miejscowych, którzy pozostają pod opieką placówki, m.in. poprzez zapewnienie im udziału w kursach metodycznych w Polsce). Od kilku lat Ambasada organizuje Zjazdy Nauczycieli Języka i Kultury Polskiej. Cykliczne spotkania pozwalają kontrolować sytuację w polonijnych ośrodkach oświatowych, na bieżąco rozwiązywać problemy, ale są również okazją do wymiany doświadczeń, w tym w zakresie metodyki nauczania, co jest szczególnie ważne dla nauczycieli miejscowych. Priorytetem pozostaje też wyposażenie gabinetów języka polskiego. W bieżącym roku szkolnym na 21 szkół, które prowadzą zajęcia języka polskiego, jedynie 4 nie mają samodzielnego gabinetu. Dzięki współpracy z nauczycielami i środkom otrzymanym z Polski, udało się zrealizować szereg projektów związanych z tworzeniem bazy do nauczania języka polskiego. Na chwilę obecną większość gabinetów jest w pełni wyposażona. 131

132 Raport Współpraca ze środowiskami polonijnymi, nauczycielami języka polskiego, stowarzyszeniami Polaków przy realizacji inicjatyw popularyzacji polskich tradycji i kultury (wystawy, występy zespołów folklorystycznych, aktywizacja autorów do publikacji o tematyce polonijnej), wspieranie imprez aktywizujących uczniów z ośrodków polonijnych. Wspólne inicjatywy są coraz częstszą formą dydaktyczną, która służy integracji środowiska i jednocześnie jest formą motywacji uczniów. Wiele imprez (m.in. Dyktando Języka Polskiego w Astanie, Festiwal Tańca Polskiego w Pietropawłowsku, Festiwal Polonia Śpiewająca w Kokszetau, Konkursy Recytatorskie w Astanie i Pawłodarze, Dni Kultury Polskiej w Tarazie, festiwale filmowe w Ałmaty i Szymkiencie) na stałe tkwi w kalendarzu polonijnym. 3. Współpraca z młodzieżą polonijną (w tym: rekrutacja na studia ze stypendium rządu RP dla osób polskiego pochodzenia, pomoc przy rekrutacji w ramach realizowania programów stypendialnych, pomoc przy organizacji kursów dla kandydatów na studia w Polsce). 4. Efektywna realizacja Ustawy o repatriacji, w tym szczegółowa analiza i aktualizacja spraw wszczętych w ubiegłych latach, zapewnienie regularnych informacyjno-konsultacyjnych spotkań z repatriantami. Przeprowadzenie kursów adaptacyjnych i języka polskiego. 5. Efektywna realizacja Ustawy o Karcie Polaka poprzez regularne dyżury konsularne w odległych ośrodkach polonijnych. 6. Dbałość o upamiętnienie istniejących (oraz poszukiwanie nowych) śladów polskiej obecności w Kazachstanie miejsc pamięci, zabytków kultury, archiwaliów. 7. Współpraca z organizacjami pozarządowymi, które wspierają Polaków za granicą (m.in. Stowarzyszenie Wspólnota Polska, Fundacja Semper Polonia, Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie), w tym koordynowanie rekrutacji na kursy języka i kultury polskiej, pomoc w przygotowaniu wyjazdów dzieci polskiego pochodzenia na letni wypoczynek do Polski. 8. Świadczenia pomocowe udzielanie zapomóg finansowych dla osób polskiego pochodzenia, znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i życiowej. 9. Współpraca z duchownymi, pełniącymi posługę w Kazachstanie. Wspomaganie wzajemnych działań na rzecz Polonii skupionej przy parafiach katolickich. Obraz Polski i Polaków w mediach Temat Polski i Polaków pojawia się w mediach wyłącznie przy okazji wiadomości o aktualnych wydarzeniach. Wydarzeniom szczególnej wagi poświęca się więcej miejsca (w ostatnich latach tragedia smoleńska czy wybory), jednak media ograniczają się do przekazu informacji bez komentarzy kształtujących opinię publiczną. Należy jednak odnotować, że bogactwo imprez promują- 132

133 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych cych polską kulturę nie tylko wśród Polonii, ale skierowanych do szerokiego grona widzów i słuchaczy spowodował, że temat Polaków kazachstańskich jest coraz częściej obecny w mediach lokalnych, a nawet ogólnokrajowych. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W związku z tym, iż od kilku lat nie wprowadzano zmian w programach szkolnych i nauczyciele, przede wszystkim historii, posługują się podręcznikami sprzed wielu lat, temat Polski figuruje w nich jedynie w odniesieniu do okresu wielkiej smuty w Rosji na początku XVII w. (Polacy w roli najeźdźców). Sporadycznie pojawiają się informacje o rozbiorach Polski i walkach o niepodległość oraz o Wielkiej Emigracji. Wiele miejsca zajmuje deportacja Polaków do Kazachstanu w XIX w., nie wspomina się jednak o deportacjach w latach Bardzo schematycznie przedstawiany jest okres po odzyskaniu niepodległości (Józef Piłsudski określany jest jako dyktator) oraz agresja niemiecka na Polskę w 1939 r. Z kolei wydarzenia z 17 września 1939 r. definiowane są wg retoryki sowieckiej historiografii jako marsz wyzwoleńczy lub wojenne zajęcie wschodnich ziem Polski, Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. W podręcznikach brakuje obiektywnej informacji o udziale Polski w II wojnie światowej o władzach polskich na uchodźctwie, polskim państwie podziemnym, o roli Armii Krajowej, Armii Polskiej czy o Powstaniu Warszawskim. Niemal pominięto również Holocaust. Wybiórczo podaje się fakty z postanowień konferencji jałtańskiej. Najszerzej i stosunkowo bezstronnie opisywany jest okres historii najnowszej fenomen Solidarności, obrady Okrągłego Stołu i upadek komunizmu. O polskiej kulturze w kazachstańskich podręcznikach praktycznie się nie wspomina. W świadomości uczniów funkcjonują takie nazwiska znanych Polaków, jak Mikołaj Kopernik, Maria Curie-Skłodowska czy Fryderyk Chopin. Program nauczania w szkołach przewiduje zajęcia z historii Kazachstanu i historii powszechnej. Należy jednak podkreślić, że główny nacisk kładzie się na nauczanie historii państwa, niejednokrotnie kosztem lekcji z historii powszechnej i innych przedmiotów. Absolwenci szkół średnich mają więc nikłe pojęcie o historii i kulturze światowej. Za to dużą rolę w prezentowaniu Polski i jej kultury oraz kreowaniu jej wizerunku odgrywają nauczyciele języka polskiego, zwłaszcza osoby delegowane do pracy przez Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą w Warszawie. 133

134 Raport LITWA Raport Ambasady RP w Wilnie Informacje podstawowe Polacy na Litwie to ludność rdzenna, od wieków zasiedlająca region zwany Wileńszczyzną. Według spisu powszechnego z 2011 r., jest ich osób, co stanowi 6,6 proc ludności państwa i sprawia, że są największą mniejszością narodową na Litwie. Wykres nr 1. Skład narodowościowy Litwy w 2011 r. Wykres nr 2. Skład narodowościowy powiatu wileńskiego w 2011 r. W stołecznym Wilnie mieszka około 88,4 tys. Polaków (16,5 proc. ludności miasta), w rejonie wileńskim 49,6 tys. Polaków (52 proc. ludności rejonu), w solecznickim - 26,9 tys. (77,7 proc.), w trockim 10,4 tys. (30,2 proc.), w święciańskim 7,2 tys. (25,8 proc.) i w szyrwinckim 1,6 tys. (9,1 proc.). W całym powiecie wileńskim, obejmującym obszary z mniejszymi skupiskami polskimi, odsetek Polaków wynosi 23 proc. Dane statystyczne pokazują, że ludność Litwy stale się zmniejsza (w październiku 2012 r. spadła do 2 mln 896 tys.). Proces ten nie omija polskiej społeczności. Wyjeżdża głównie młodzież, udając się na studia lub do pracy do Polski, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej. Wykres nr 3. Liczebność Polaków na Litwie procentowo w latach

135 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Obecnie 77 proc. społeczności polskiej na Litwie uważa język polski za ojczysty. Polska inteligencja zaczyna się tutaj odradzać, ale liczba osób z wyższym wykształceniem jest nadal niższa od średniej krajowej wynoszącej 21,2 proc. (138 na każdy tysiąc osób polskiego pochodzenia). Organizacje Za oficjalną reprezentację polskiej społeczności uważany jest Związek Polaków na Litwie (ok. 10 tys. członków zrzeszonych w 15 oddziałach i 256 kołach). Jego celem jest obrona praw Polaków oraz wspieranie działalności kulturalno-oświatowej i gospodarczej. Do największych i najbardziej aktywnych organizacji należą: Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie Macierz Szkolna, Związek Harcerstwa Polskiego na Litwie, Centrum Kultury Polskiej im. St. Moniuszki, Związek Prawników Polaków na Litwie udzielający wszechstronnej bezpłatnej pomocy prawnej głównie w sprawie zwrotu ziemi Polakom - obywatelom Litwy, Stowarzyszenie Naukowców Polaków na Litwie, Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych, Polska Fundacja Kultury im. Montwiłła, Klub Sportowy Polonia w Wilnie, Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, Polskie Stowarzyszenie Medyczne na Litwie, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich na Litwie, cztery organizacje kombatanckie: Dobroczynne Stowarzyszenie Polskich Kombatantów na Litwie, Klub Kombatantów Żołnierzy Armii Krajowej, Klub Kombatantów Wrzesień 39, Polska Sekcja Wileńskiej Wspólnoty Więźniów Politycznych i Zesłańców, cztery Uniwersytety Trzeciego Wieku, Akademia Trzeciego Wieku, Katolickie Stowarzyszenie Polaków na Litwie. Reakcją na wzrost naruszeń w zakresie praw człowieka i mniejszości narodowych na Litwie było założenie w Wilnie w 2010 r. Europejskiej Fundacji Praw Człowieka. Na fali niezadowolenia z przyjęcia nieprzychylnej redakcji Ustawy o oświacie, w 2011 r. spontanicznie zawiązał się ruch społeczny Forum Rodziców Szkół Polskich na Litwie, inicjator akcji zbierania podpisów pod petycją i innych akcji protestacyjnych w sprawie powstrzymania niekorzystnych zmian w oświacie mniejszości narodowych na Litwie. W całym kraju działa ponad 60 polskich amatorskich zespołów artystycznych, dwa amatorskie zespoły teatralne (Polskie Studio Teatralne, Teatr Polski w Wilnie), Polska Akademia Teatru Niezależnego na Litwie z Solecznickiego Centrum Kultury, Polski Klub Sztuki Teatralnej oraz liczne teatry szkolne. Twórcy polskiego pochodzenia zrzeszeni są w dwóch organizacjach plastyków, polskiej orkiestrze kameralnej, Republikańskim Stowarzyszeniu Literatów Polskich na Litwie oraz kole młodych literatów Awangarda Wileńska. W Wilnie działa prywatna Polska Galeria Artystyczna Znad Wilii, a także polskie księgarnie. W rejonach wileńskim i solecznickim działają 44 domy kultury i 68 bibliotek pozostających w gestii samorządów. Siedziby ponad 30 polskich organizacji społecznych mieszczą się w Domu Kultury Polskiej w Wilnie. Reprezentacją polityczną społeczności polskiej jest Akcja Wyborcza Polaków na Litwie, kierowana przez Waldemara Tomaszewskiego. 135

136 Raport 2012 Pozycja w kraju zamieszkania Polacy, poprzez swą reprezentację w litewskim Sejmie i władzach samorządowych, aktywnie uczestniczą w życiu politycznym kraju. Rosnąca rola polskiej społeczności w życiu publicznym zauważalna jest głównie poprzez osiągnięcia polskiej partii Akcja Wyborcza Polaków na Litwie. W wyborach samorządowych w lutym 2011 r. AWPL, startująca w koalicji z Aliansem Rosjan, wystawiła rekordową liczbę list (11 na 60 okręgów wyborczych) oraz rekordową liczbę kandydatów (422 osoby). Ugrupowanie nie tylko tradycyjnie zwyciężyło w okręgach: wileńskim (uzyskując 64,72 proc. głosów i 19 mandatów w 27-osobowej radzie) i solecznickim (70,29 proc. poparcia i 22 mandaty w 25-osobowej radzie), ale za największy sukces należy uznać zdobycie drugiego miejsca w stolicy (15,07 proc. głosów i 11 mandatów w 51-osobowej radzie miasta, co oznacza niemal podwojenie reprezentacji w samorządzie) oraz stanowiska wicemera. Ponadto AWPL umocniła swoją pozycję w rejonie święciańskim i szyrwinckim. W sumie na Blok Waldemara Tomaszewskiego oddano prawie 75 tys. głosów tj. 6,2 proc. wszystkich oddanych w skali całego kraju. Dla partii regionalnej, jaką dotąd była AWPL, zdobycie piątego miejsca wśród ugrupowań politycznych i 65 (61 jako blok + 4 mandaty w rejonie święciańskim, zdobyte jako partia AWPL) mandatów jest znakomitym osiągnięciem. Jednak za historyczny sukces partii należy uznać wynik wyborów parlamentarnych w 2012 r. W pierwszej turze wyborów 14 października 2012 r., AWPL zdobyła głosów wyborców (5,83 proc. wszystkich). Dzięki przekroczeniu przez nią 5-procentowego progu, który na Litwie obowiązuje także partie mniejszości narodowych, po raz pierwszy w parlamencie znalazła się znaczna reprezentacja AWPL. Ugrupowaniu udało się wprowadzić do Sejmu przedstawicieli nie tylko z okręgów jednomandatowych, ale i z listy krajowej. Z ogólnej liczby 144 kandydatów, z ramienia AWPL o miejsca w parlamencie ubiegało się 103 Polaków (w 2008 r. na liście AWPL było 110 Polaków). Z tej listy startowali przedstawiciele dwóch litewskich ugrupowań politycznych: Litewskiego Ruchu Ludowego (przewodnicząca b. premier K. Prunskienė) i Aliansu Rosjan, a także przedstawiciele ponad 30 polskich, białoruskich i tatarskich organizacji. AWPL ubiegała się o mandaty w 40 z 71 okręgów jednomandatowych (poprzednio w 22), w tym po raz pierwszy w Kownie i na Kowieńszczyźnie, w Szawlach, Wiłkomierzu, Kielmach. AWPL zdobyła 8 miejsc poselskich i utworzyła w sejmie samodzielną frakcję. Wiceprzewodniczącym parlamentu został Jarosław Narkiewicz a Michał Mackiewicz wiceprzewodniczącym sejmowego Komitetu Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony oraz przewodniczącym nowopowstałej grupy międzyparlamentarnej ds. kontaktów z Polską. Przewodniczącym sejmowego Komitetu Praw Człowieka wybrano Leonarda Talmonta. Z partii regionalnej, AWLP stała się poważnym graczem politycznym, wchodzącym w skład koalicji rządzącej. Jej politycy objęli także wysokie stanowiska ministerialne. 136

137 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Ta nowa sytuacja pozwala żywić nadzieję, że problemy Polaków na Litwie wreszcie doczekają się rozwiązania w ramach systemu politycznego samej Litwy. Cechą charakterystyczną polskiej oświaty na Litwie jest stosunkowo wysoki stan posiadania szkolnictwa. Obecnie w 78 szkołach i 21 filiach, z klasami z polskim językiem nauczania, uczy się blisko 14 tys. dzieci. Dodatkowo w miejscowościach, w których nie ma polskich szkół ogólnokształcących, działa 10 szkółek niedzielnych języka polskiego. W ostatnich latach dynamicznie zaczęła rozwijać się sieć przedszkoli polskich. Do 187 grup przedszkolnych w 62 przedszkolach i 57 szkołach uczęszcza dzieci. Do matury w szkołach polskich przystępuje co roku ok osób, przy czym procent absolwentów szkół polskojęzycznych, którzy dostają się na studia był w ostatnich latach wyższy (ok. 80) niż w przypadku absolwentów szkół litewskich. Młodzież polska może studiować po polsku w Centrum Polonistycznym Uniwersytetu Wileńskiego (licencjat), na Litewskim Uniwersytecie Edukologicznym (d. Pedagogiczny) kształcącym głównie nauczycieli szkół z polskim językiem wykładowym oraz uczyć się w Wileńskiej Szkole Technologii, Biznesu i Rolnictwa w Białej Wace (oferującej kształcenie zawodowe). Od 2007 r. w Wilnie istnieje Wydział Ekonomiczno-Informatyczny Uniwersytetu w Białymstoku, pierwszy zagraniczny wydział polskiej uczelni. Władze Litwy partycypują w kosztach prowadzenia studiów (koszyk studenta, stypendium państwowe, stypendia socjalne, kredyty), a dyplomy uczelni są uznawane poprzez procedurę nostryfikacji. Uczelnia planuje poszerzenie oferty o nowe kierunki, jednak barierą ograniczającą jej rozwój jest niewystarczająca baza materialna. W Wilnie od 2009 r. działa Szkolny Punkt Języków Ojczystych, który realizuje kształcenie uzupełniające dla uczniów chcących kontynuować naukę w Polsce na wszystkich szczeblach edukacji. Na Litwie działają polskie media. Ukazuje się wiele tytułów prasowych: dziennik Kurier Wileński, Tygodnik Wileńszczyzny, Magazyn Wileński, kwartalnik Znad Wilii, miesięcznik katolicki Spotkania oraz pismo ZPL tygodnik Nasza Gazeta. Większość z nich ma własne strony internetowe. Pierwszym na Litwie polskim portalem multimedialnym, prezentującym polski punkt widzenia, była Wilnoteka. Jego redaktorzy są również twórcami programu telewizyjnego o tym samym tytule, przygotowywanym we współpracy z TV Polonia. Od 1992 r. w Wilnie nadaje prywatna rozgłośnia polska Radio Znad Wilii, założona przez Cz. Okińczyca. Wszystkie media polskojęzyczne istnieją dzięki ogromnym dotacjom ze strony polskiej, nie otrzymując (z wyjątkiem kwartalnika Znad Wilii ) wsparcia finansowego od rządu Litwy; większość walczy o przetrwanie. Ponadto w Litewskim Radio funkcjonuje polska redakcja, nadająca codziennie półgodzinną audycję. Redakcja mniejszości narodowych w litewskiej TV przygotowuje m.in. 15-minutowy polski program Album Wileńskie. Duszpasterstwo w języku polskim prowadzą przeważnie miejscowi duchowni, których wspierają księża i zakonnice z Polski. Polskie 137

138 Raport 2012 msze odprawiane są w 18 kościołach Wilna i 54 Wileńszczyzny oraz 7 innych miejscowościach na pozostałym obszarze Litwy. Migracja zarobkowa Migracja zarobkowa na Litwę obywateli polskich jest marginalna. Według szacunków placówki, dotyczy kilkuset osób rocznie, co potwierdzają dane litewskiego Departamentu Migracji. Wykres nr 4. Liczba obywateli polskich w RL Początek 2010 Początek 2011 Początek 2012 Większość z nich to pracownicy delegowani przez polskie przedsiębiorstwa: Orlen, PZU, TELE-FONIKA Baltics (spółka córka TELE-FONIKA Kable) lub pracownicy tymczasowi. Wzrost liczby pracowników z Polski można zaobserwować w czasie remontów dużych przedsiębiorstw, np. rafinerii w Możejkach w 2011 r. (ok. 2 tys. osób). Charakterystyczną cechą polskich migrantów zarobkowych jest silne podtrzymywanie więzi z Polską, a czasowość pobytu determinuje brak asymilacji z litewskim społeczeństwem. Pracownicy delegowani na Litwę, nie przenoszą się tutaj z rodzinami, ze względu na bliskość Polski i dobrą komunikację z największymi polskimi miastami. Przebywają tu jedynie w dni robocze, często podróżując do kraju. Główne problemy Polska społeczność na Litwie zmaga się z szeregiem nierozwiązanych problemów natury prawnej i politycznej, mimo wielokrotnych obietnic władz litewskich i zobowiązań traktatowych: brak wyraźnego postępu w procesie zwrotu ziemi prawowitym właścicielom polskiego pochodzenia, do czego dochodzi nasilające się ostatnio zjawisko renacjonalizacji ziemi z terenami leśnymi, która już została zwrócona właścicielom, 138

139 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych niestabilna sytuacja oświaty mniejszości polskiej na Litwie, niemożność korzystania z prawa do używania języka polskiego w przestrzeni publicznej, brak możliwości zapisu imion i nazwisk przedstawicieli mniejszości w języku ojczystym, zwyczaj zmiany granic okręgów wyborczych przed samymi wyborami parlamentarnymi, negowanie lojalności wobec państwa litewskiego obywateli posiadających Kartę Polaka, brak ustawy o mniejszościach narodowych. Na pogorszenie statusu mniejszości polskiej wpłynęło przede wszystkim uchwalenie w marcu 2011 r. przez Sejm litewski Ustawy o oświacie, wprowadzającej tzw. optymalizację szkół (nadającą szkołom litewskim formalne pierwszeństwo przy kompletowaniu klas), obligatoryjny nakaz wykładania części przedmiotów w szkołach mniejszości po litewsku oraz ujednolicającej egzamin maturalny z języka litewskiego dla uczniów szkół litewskich i nielitewskich, bez uprzedniego dostosowania programów nauczania (rząd zapowiedział stosowanie w okresie przejściowym ulg w ocenianiu prac maturalnych z języka litewskiego dla uczniów szkół mniejszości). Polityka władz miejscowych Z chwilą podpisania Konwencji Ramowej RE o Ochronie Praw Mniejszości oraz polsko-litewskiego Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, strona litewska wzięła na siebie szereg zobowiązań dotyczących również praw osób należących do wspólnot narodowych. Mimo zapewnień, że postulaty polskiej mniejszości i władz RP w sprawie poprawy obecnego statusu mniejszości polskiej na Litwie zostaną zrealizowane, sytuacja Polaków nie poprawiła się. Władze konsekwentnie realizowały politykę tzw. integracji mniejszości z litewskim społeczeństwem, w ostatnim okresie najbardziej uderzającą w szkolnictwo. Wejście w życie 1 lipca 2011 r. znowelizowanej ustawy oświatowej, przyjętej pomimo masowych protestów mniejszości narodowych, usankcjonowało rozwiązania, które, zdaniem społeczności polskiej, mogą prowadzić do zamykania szkół, a realizacja programów szkolnych i przedszkolnych w kształcie ujętym w ustawie, osłabi więź młodego pokolenia z polskością. Pominięto także stanowisko przedstawicieli władz RP, a kilkumiesięczne prace komisji, powołanej decyzją premierów obu państw, nie przyniosły oczekiwanych efektów. Problem reprywatyzacji ziemi, z punktu widzenia interesów polskiej społeczności, pozostaje nierozwiązany. Proces restytucji, zakończony prawie w całym kraju, w Wilnie i na Wileńszczyźnie ma największe opóźnienia, praktycznie wykluczające zaspokojenie wszystkich oczekiwań. Przywoływany przez stronę litewską odsetek 98 proc. zaspokojonych roszczeń w miejscowościach wiejskich rejonu solecznickiego, czy ponad 87 proc. w miejscowościach wiejskich rejonu 139

140 Raport 2012 wileńskiego, nie odzwierciedla rzeczywistego stanu. Realny odsetek jest trudny do ustalenia, gdyż Narodowa Służba Ziemska nie publikuje statystyki nt. przywrócenia własności prawowitym pretendentom (w znakomitej większości obywatelom pochodzenia polskiego), w stosunku do przypadków przekazywania ziemi Litwinom z innych części kraju, dla których stworzono mechanizm przenoszenia prawa do ziemi. Wg szacunków polskiej społeczności, w stolicy, ziemię zwrócono zaledwie ok. 20 proc. byłych właścicieli, zaś w okolicy Wilna ziemię odzyskała tylko połowa. Takie działania wpłynęły również na zmianę stosunków narodowościowych w Wilnie i okolicach, rozbijając zwarte skupiska polskiej grupy narodowej. Zmiana ustawy o restytucji praw własności (weszła w życie w lutym 2012 r.), przewiduje możliwość rekompensaty pieniężnej za niezwróconą ojcowiznę, stosując metodykę rażąco odbiegającą od ceny rynkowej ziemi (niemal stukrotnie zaniżoną). Mimo wieloletnich negocjacji nie zawarto też polsko litewskiej umowy dwustronnej umożliwiającej zapis imion i nazwisk zgodnie z nielitewskimi zasadami pisowni, a projekt ustawy przewidujący taką możliwość, parlament Litwy odrzucił 8 kwietnia 2010 r. Na skutek wygaśnięcia z końcem 2009 r. ustawy o mniejszościach narodowych, przedstawiciele mniejszości zostali pozbawieni prawa do publicznego posługiwania się językiem ojczystym jako lokalnym w miejscach ich zwartych skupisk. Obecnie za używanie podwójnych nazw ulic na terenach zamieszkałych przez społeczność polską (nawet tam gdzie Polacy stanowią ok. 80 proc. wszystkich mieszkańców), władze Litwy karzą kierownictwo lokalnych samorządów karami finansowymi. Kary administracyjne są nakładane również na przedsiębiorców, którzy języka polskiego, obok litewskiego, używają w napisach publicznych, czy informacyjnych. Kwestie ochrony mniejszości narodowych zostały zdegradowane również w wymiarze instytucjonalnym. Od 1 stycznia 2010 r. zakończył działalność Departament Mniejszości Narodowych i Wychodźstwa przy Rządzie RL, przekazując swoje kompetencje Wydziałowi ds. Mniejszości Narodowych w Ministerstwie Kultury RL. Przedstawiciele mniejszości podkreślają, że nie spełnia on ich oczekiwań. Sytuacja polskich migrantów zarobkowych również nie ulega zmianie. Litewski system prawny nie generuje konieczności zrzeszania się w celu obrony praw pracowniczych. Został dostosowany do zasad unijnych i nie stwarza żadnych problemów w zatrudnianiu obywateli RP. Niemniej jednak Litwa nie przyciąga obywateli polskich, głównie dlatego, że nie jest atrakcyjnym zarobkowo krajem średnie pensje są z reguły niższe niż w Polsce. Dodatkowo kryzys światowy pogłębił te różnice w płacach, a koszty utrzymania na Litwie stały się nieco wyższe niż w Polsce. Specyfika polskiej migracji zarobkowej na Litwę, i niewielka liczba osób migrujących, nie pozwalają określić wpływu kryzysu na zmianę mobilności pracowników migrujących z Polski. 140

141 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Kierunki współpracy Ambasady RP z Polonią i Polakami za granicą Współpraca placówki ze środowiskiem polskim na Litwie uwzględnia priorytetowe kierunki i cele polskiej polityki zagranicznej, szanując równocześnie zasadę obywatelskiej lojalności społeczności polskiej, którą tworzą przecież obywatele Litwy. W znacznym stopniu jest również zdeterminowana stanem realizacji praw polskiej mniejszości. Monitorowanie sytuacji mniejszości oraz stopnia realizacji przysługujących jej praw należy do priorytetowych działań urzędu. Ambasada z wyjątkową uwagą odnosi się do problemów szkolnictwa polskiego w RL, jako jednego z najważniejszych elementów, wpływających na sytuację polskiej mniejszości w tym kraju. Częstokroć jest inicjatorem i pośrednikiem w udzielaniu wszechstronnej pomocy placówkom oświatowym, m.in. na ich remonty, modernizację i doposażenie, aby mogły konkurować z nowoczesnymi i pozbawionymi problemów finansowych placówkami litewskimi. W ramach zainicjowanego w 2011 r. programu pomocowego Polska szkoła multimedialna na Litwie, znaczne środki są przeznaczane na wyposażanie szkół w multimedialne pomoce dydaktyczne, szkolenia dla nauczycieli. Od dwóch lat, specjalne środki idą na poprawę sytuacji edukacyjnej uczniów klas pierwszych szkół z polskim językiem nauczania. W 2011 r. po raz pierwszy wydelegowano z Polski nauczyciela do nauczania w polskiej szkole społecznej w Wilnie oraz do zajęć w szkołach polskich na Wileńszczyźnie. Dofinansowywany jest letni wypoczynek dzieci i młodzieży, szkolne zespoły artystyczne i sportowe, wycieczki edukacyjno-krajoznawcze. Placówka troszczy się również o podnoszenie poziomu wykształcenia młodzieży polskiej na Litwie. Wspólnie z BUWiWM organizuje egzamin kwalifikacyjny dla osób ubiegających się o studia w Polsce ze stypendium rządu RP. W efekcie, z takiego wsparcia corocznie korzysta ponad 30 osób. Dzięki pośrednictwu placówki, studenci kształcący się na litewskich uczelniach są głównymi beneficjentami stypendium Fundacji Semper Polonia, również MNiSW funduje stypendia najlepszym studentom kształcącym się w wileńskiej Filii Uniwersytetu w Białymstoku. Zaangażowanie placówki miało także wpływ na perspektywę rychłego pomyślnego rozwiązania problemu tej uczelni z własną siedzibą. Pozyskane za pośrednictwem Ambasady środki finansowe, zapewniające pokrycie kosztów studiów na filologii polskiej Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego, pozwoliły na utworzenie w roku akademickim 2012/2013 grupy I roku, chroniąc tym samym polonistykę przed grożącym jej zamknięciem. Znaczne fundusze są przeznaczane na wspieranie różnorodnych inicjatyw artystycznych i kulturalnych większości organizacji, w tym ich promocję poza granicami kraju, jak również na ochronę miejsc pamięci narodowej. Ambasada jest w stałym kontakcie z kierownictwem wszystkich polskich organizacji, starając się wspierać je logistycznie, organizacyjnie i finansowo. Dba także o uhonorowanie zasług osób zaangażowanych w pomyślny rozwój stosunków polsko-litewskich oraz zasłużonych działaczy polonijnych. Ze względu na stosunkowo niedużą liczbą obywateli RP migrujących na Litwę, ich kontakt z polską placówką ma charakter doraźny i interwencyjny. Gru- 141

142 Raport 2012 pa ta, z reguły dobrze wykształcona, bez problemów wpisuje się w tutejsze realia społeczne. Ambasada nie zaobserwowała działań dyskryminujących migrantów z Polski w zakresie praw pracowniczych czy dyskryminacji na rynku pracy. Obraz Polski i Polaków w mediach Ton publikacji poświęconych sprawom polskim w litewskich mediach nie uległ zasadniczej zmianie. Obecność polskiej mniejszości narodowej w prasie litewskiej w latach wiąże się głównie z problematyką szkolnictwa mniejszości i polityki mniejszości. Polacy postrzegani są jako jedyna, w porównaniu z innymi grupami etnicznymi, politycznie aktywna mniejszość narodowa, która ma przedstawicieli swojej partii pretendujących do wysokich stanowisk w państwie. Jednakże w opinii mediów ich działalność polityczna ogranicza się do spraw regionu Litwy Wschodniej i samorządu Wilna. Dodatkowo, w okresie wzmożonej aktywności politycznej, szczególnie kampanii wyborczych każdego szczebla, społeczność polska na Litwie prezentowana jest w mediach głównie pod kątem szeroko pojętej nielojalności wobec państwa litewskiego (pikiety, nieuzasadnione żądania polityczne, Karta Polaka) oraz samowolnej polityki liderów AWPL w radzie samorządu rejonu wileńskiego, niezgodnej z interesem państwa (zwłaszcza w kontekście decyzji o reorganizacji szkół, czy nieegzekwowania nakazu usunięcia polskich nazw ulic z prywatnych posesji). Tradycyjnie już w obliczu zbliżających się wyborów, tym razem parlamentarnych, V. Landsbergis w swoim komentarzu powrócił do wykorzystywania na Litwie przez Rosję dla celów politycznych miejscowych Polaków, Rosjan i AWPL. Nieprzychylne komentarze wzbudziło też pośmiertne odznaczenie wysokim orderem gen. A. Krzyżanowskiego ps. Wilk, dowódcy Okręgu Wileńskiego AK, przez Prezydenta RP. W ostatnim okresie w litewskiej prasie odnotować należy wzrost bardziej wyważonych publikacji, poświęconych różnym aspektom stosunków dwustronnych. Prasa poświęca też dużo uwagi, wykazując dobrą orientację, sytuacji na polskiej scenie politycznej i polityce zagranicznej RP. W marcu 2012 r. uruchomiona została polska wersja portalu Delfi. Adresowana zarówno do Polaków na Litwie, jak i w Polsce, stanowi widoczną konkurencję dla innych polskojęzycznych mediów w RL (elektroniczna forma przekazu, szybkość zamieszczania informacji, duża aktywność). Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Wizerunek Polski i Polaków w podręcznikach szkolnych w ostatnich latach nie uległ zasadniczej zmianie. Po okresie zdecydowanie tendencyjnego przedstawiania historii Polski, a zwłaszcza dziejów polsko-litewskich (lata 90. i rozwój tzw. młodego nacjonalizmu litewskiego) po wstąpieniu Polski i Litwy do UE nastąpiło stopniowe złagodzenie retoryki i wypracowywanie historiograficznych kompromisów. Obecnie nie ma rażących z punktu widzenia polskiej historiografii przekłamań, widoczna jest też tendencja do bardziej wnikliwych, 142

143 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych a co ważniejsze, obiektywnych badań dziejów Polski i stosunków polsko-litewskich. Niemniej jednak, w podręcznikach historii (głównie starszych) nadal zdarzają się nieścisłości, błędy merytoryczne i utarte negatywne hasła, np. przypadki zawłaszczania postaci historycznych, hołdowanie negatywnym stereotypom Polaków, unikanie wzmianek o wkładzie Polaków w kulturę na Wileńszczyźnie, manipulacje danymi statystycznymi, zwłaszcza z okresu międzywojnia (na korzyść Litwinów), bądź w ogóle pomijanie wielokulturowości Wilna i Wileńszczyzny. Wciąż niejednoznacznie bywa przedstawiana Armia Krajowa, niekiedy dobór i układ informacji sugeruje, że AK działała wspólnie z Armią Czerwoną. Niemniej należy zauważyć zdecydowane zmiany, jakie zaszły w przedstawianiu polsko litewskiej historii. Cyklicznie spotyka się powołana w 2003 r. dwustronna komisja ds. podręczników historii i geografii, w gestii której leży wypracowywanie, obok recenzowania najnowszych podręczników, kompromisów w kwestiach spornych, skupiając się na różnicach w interpretacjach niektórych faktów i pojęć historycznych. Polscy członkowie komisji są zadowoleni z przebiegu dotychczasowych prac. Zapowiadano nawet w 2009 r. ukazanie się wspólnego podręcznika do historii, projekt jednak nie został zrealizowany ze względu na brak funduszy. Ostatecznie w maju 2012 r. Komisja uznała tworzenie takowego za bezcelowe, a do tego bardzo trudne do realizacji (wspólna część historii, dotycząca np. Rzeczypospolitej Obojga Narodów dotyczyłaby historii nie tylko Polski i Litwy, ale też Białorusi i Ukrainy) Informacja Związku Polaków na Litwie Od dwudziestu lat polska mniejszość narodowa na Litwie publicznie próbuje bronić swych praw obywatelskich w tym kraju. Niestety, władze państwa należącego do Unii Europejskiej, gdzie mają działać instytucje demokratyczne i akty prawne broniące interesów i praw mniejszości narodowych, nie tylko nie ustają w próbach ograniczenia praw tych mniejszości, ale i potęgują swe wysiłki w kierunku polityki asymilacyjnej względem swych współobywateli Polaków. Przybierające na sile praktyki naruszania praw człowieka i dyskryminacji mniejszości narodowej, od stuleci mieszkającej na tych obszarach, skutkują wciąż narastającym konfliktem. Praktyki te obejmują różne kierunki życia i praw obywatelskich. Przede wszystkim: językowe, poprzez utrudnianie, a w pewnych kwestiach uniemożliwianie, posługiwania się językiem ojczystym (polskim) w życiu publicznym, nawet na obszarach, na których Polacy stanowią absolutną większość mieszkańców; oświatowe, poprzez administracyjne, organizacyjne i finansowe szykanowanie szkolnictwa z polskim językiem wykładowym; majątkowe, poprzez z gruntu nieuczciwy system zwrotu skonfiskowanej w czasach komunistycznych ziemi. A co za tym idzie, nie tylko odebranie 143

144 Raport 2012 majątku obywatelom polskiej narodowości, ale też zmiana składu narodowościowego na obszarach od wieków zamieszkałych przez Polaków; prawne, poprzez zniekształcenie polskich imion i nazwisk zapisami litewską ortografią w oficjalnych dokumentach; polityczne, poprzez utrudnianie swobodnego wyboru przedstawicieli do organów władz; społeczne, poprzez utrudnienia w nieskrępowanym rozwoju kultury, wskutek skrajnie niesprawiedliwego przyznawania funduszy dla instytucji polskich; psychologiczne, poprzez szowinistyczną i oszczerczą propagandę w mediach, oraz wypowiedziach wielu osobistości życia politycznego i społecznego Litwy; odmawianie Polakom prawa do polskiej identyfikacji narodowej. Litwa od wieków była państwem wielonarodowym. Ten stan rzeczy zachował się do dziś. Aktualnie Republikę Litewską zamieszkuje nieco ponad 80 proc. Litwinów, resztę jej obywateli stanowią mniejszości narodowe. Prawa zbiorowe litewskich mniejszości do 1 stycznia 2010 r. były wyartykułowane w Ustawie o mniejszościach narodowych. Dokument przyjęty w 1989 r., i znowelizowany już w niepodległej Litwie (1991 r.), gwarantował pewne prawa społeczne, kulturowe, oświatowe, językowe dla litewskich mniejszości narodowych. Po przystąpieniu Litwy do NATO i UE, sytuacja litewskich mniejszości paradoksalnie zaczęła się stale pogorszać. Sejm Republiki Litewskiej anulował Ustawę o mniejszościach narodowych. Dziś na Litwie nie ma żadnego aktu prawnego, który chroniłby praw bez mała 20 proc. obywateli. Niestety, w ciągu przeszło dwudziestu lat niepodległej państwowości Republiki Litewskiej sytuacja społeczności polskiej nie spełnia oczekiwań autochtonicznej, najliczniejszej mniejszości narodowej polskiej, w naszym kraju. Oświata polska na Litwie Konstytucja Republiki Litewskiej i Ustawa o oświacie, która działała do dnia nowelizacji 17 marca 2011 r., gwarantowały uczniom szkół polskich na Litwie prawo pobierania nauki w języku ojczystym na poziomie szkoły średniej. Sejm Republiki Litewskiej głosami większości parlamentarnej przyjął w marcu ub. roku nową Ustawę o oświacie. Niweczy ona tradycyjny model szkolnictwa polskiego na Wileńszczyźnie. Wymuszenie na uczniach szkół mniejszości narodowych opanowania różnic programowych z języka litewskiego za okres ośmiu lat szkoły podstawowej w ciągu dwóch lat, jest ewidentną dyskryminacją ludzi młodych. Takie wymagania zmuszają uczniów klas maturalnych do poświęcania uwagi w klasach XI-XII opanowaniu języka litewskiego, ograniczając uczenie się innych przedmiotów. W ciągu przeszło 20 lat niepodległości, system szkolnictwa mniejszości narodowych nie stworzył dla uczniów tego typu szkół uzyskania wykształcenia 144

145 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych włączając w to egzaminy państwowe w języku ojczystym. Absolwenci szkół polskich, dążąc do jak najlepszych wyników na maturze, starają się poznać terminologię poszczególnych przedmiotów w języku państwowym. W tym celu korzystają z podręczników litewskich. Doprowadziło to do tego, że poziom znajomości i używania języka ojczystego w szkołach polskich na Litwie znacznie spadł. Przyczynił się do tego niewątpliwie fakt, że od ponad 10 lat w szkołach polskich na Litwie nie ma egzaminu maturalnego z języka ojczystego. To rzutuje na poziom jego znajomości, i ogranicza używanie nawet w placówkach, gdzie powinien być dominującym w szkołach z polskim językiem nauczania. Związek Polaków na Litwie wielokrotnie akcentował, że obok konieczności doskonałej znajomości języka państwowego, polscy uczniowie na Wileńszczyźnie powinni znać też, w dostatecznym stopniu, język ojczysty. Optymizmem napawa fakt, że władze Rzeczypospolitej Polskiej wspierają aspiracje Polaków na Litwie w kwestii doskonalenia edukacji w języku polskim. Niestety, reforma administracyjna, która zlikwidowała takie struktury jak powiat, nie przekonała władz Republiki Litewskiej do tego, by zaniechać praktyk dwóch standardów szkolnictwa na Wileńszczyźnie. Wraz z likwidacją powiatów, szkoły z państwowym językiem nauczania, które dotychczas im podlegały, nie zostały przekazane do gestii samorządów, tylko litewskiego Ministerstwa Oświaty i Nauki. Można to ocenić, jako kolejny krok izolowania samorządów od decydowania o sprawach szkół, w których mają się kształcić dzieci z mniejszości narodowych. W wyniku tej decyzji, szkoły na Wileńszczyźnie nadal pozostają w gestii dwóch organów zarządzania: resortu oświaty oraz władz samorządowych. Taka sytuacja w republice jest jedynie w rejonach wileńskim i solecznickim. Nie da się jej pogodzić nie tylko z zasadami demokracji, ale też z respektowaną w Unii Europejskiej samorządnością. Zadaniem Związku Polaków na Litwie pozostaje, by polskie dziecko na Wileńszczyźnie zdobywało maturę w języku ojczystym. I by było kształcone w kręgu rodzimej kultury i tradycji. Wileńska Filia Uniwersytetu w Białymstoku, która rozpoczęła działalność przed pięciu laty z inicjatywy popieranej przez Związek Polaków na Litwie, kształci obecnie 500 studentów na dwóch kierunkach: ekonomii i informatyki. Dała możność maturzystom szkół z polskim językiem nauczania pobierania nauki w języku ojczystym. Jednakże na skutek decyzji władz Litwy w ub. r. wprowadzono wymóg dysponowania określoną powierzchnią na jednego studenta (7 m kw. dla studenta ekonomii i 12 m kw. dla studenta informatyki ogółem wg tych norm Filia powinna dysponować m kw. natomiast posiada m kw.). Taka sytuacja zagraża istnieniu Wileńskiej Filii UB. Publiczne używanie języka mniejszości Litewskie władze sukcesywnie dążą do wyeliminowania z życia publicznego języka polskiego jako języka mniejszości narodowej. Sprzyja temu przyjęta 145

146 Raport 2012 w roku 1995 Ustawa o języku państwowym. Jest preferowana we wszystkich spornych kwestiach używania języka mniejszości narodowych. Od przeszło dwóch lat trwają prace nad projektem nowej Ustawy o mniejszościach narodowych, która zgodnie z koncepcją miałaby wyraźnie określić, gdzie i na jakich warunkach używano by języka mniejszości w życiu publicznym (nazwy ulic i miejscowości, używanie języka na szczeblu władz lokalnych). Niestety, obserwuje się wyraźny brak woli politycznej, która zapaliłaby zielone światło w korzystaniu z języka polskiego regionalnego na Wileńszczyźnie. Należy podkreślić, iż Sejm Republiki Litewskiej w marcu 2000 r. ratyfikował Konwencję ramową o ochronie mniejszości narodowych. Litewska Ustawa o umowach międzynarodowych w art. 11 stanowi, iż założenia prawa międzynarodowego należy bezwarunkowo stosować w prawie krajowym. Republika Litewska, niestety, nie ratyfikowała Europejskiej karty języków mniejszościowych lub regionalnych. Nawet jej nie asygnowała, podczas gdy uczyniło to 25 krajów Rady Europy. Świadczy to o realnej sytuacji traktowania mniejszości narodowych w naszym kraju. Na poprawę sytuacji, niestety, nie wpłynął fakt wstąpienia Litwy do UE. Świadczy o tym administracyjne prześladowanie osób, które podejmują kroki w duchu europejskich ustaleń: m.in. umieszczają nazwy sklepów, czy kursy autobusów w języku regionalnym polskim. Reprywatyzacja ziemi na Wileńszczyźnie Na Wileńszczyźnie dotychczas nie zakończono procesu zwrotu ziemi prawowitym właścicielom, którzy zostali jej pozbawieni na skutek nacjonalizacji. Jeżeli w Litwie centralnej możemy mówić o praktycznie 100-procentowym zwrocie znacjonalizowanego mienia, to na Wileńszczyźnie szczególnie zaś w stolicy proces ten został karygodnie zahamowany. W 2012 r. zaistniała swoista nowość: władze dążą do rekompensaty pieniężnej za utracony kiedyś majątek. Kroki te urągają podstawowym prawom sprawiedliwości społecznej. Od początku realizacji zwrotu znacjonalizowanego majątku na Litwie zastosowano proceder nie mający analogii w praktyce europejskiej: majątek nieruchomy - ziemię - uczyniono ruchomym. Masowo praktykowano przenoszenie posiadanych areałów ziemskich z terenów całej Litwy pod stolicę. Trudno oprzeć się myśli, że władze nie miały na celu kolejnego wywłaszczenia autochtonicznej ludności z majątku. W wyniku takiej praktyki wytworzyła się sytuacja, że gdy średnio w kraju zwrócono już ponad 98 proc. ziemi należącej niegdyś do właścicieli, w rejonie wileńskim procent ten wynosi ok. 75 proc. (należy zaznaczyć, że nie wiadomo dokładnie, jaki udział w tych procentach stanowią miejscowi byli właściciele, ile natomiast osoby, które przeniosły swą ziemię pod Wilno). W Wilnie zaś, zaledwie 15 proc. byłych właścicieli odzyskało swoją własność. Należy zauważyć, że w niektórych podwileńskich gminach procent zwróconej ziemi miejscowych właścicielom nie przekracza 30 proc. 146

147 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Przenosiny ziemi doprowadziły do ewidentnych zmian narodowościowych w większości gmin rejonu wileńskiego, co jest sprzeczne z założeniami Traktatu pomiędzy RL a RP o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy. Dziś kolejna ekipa rządząca próbuje wmówić ludziom, że zwrot ziemi jest tuż tuż. Nowy sposób to wymuszenie u ludzi zgody na przyjęcie pieniężnych kompensat. Proponowane, nawet w minimalnym stopniu nie odzwierciedlają prawdziwej wartości ziemi. Pisownia imion i nazwisk polaków w dokumentach tożsamości Przedstawiciele społeczności polskiej na Litwie wielokrotnie publicznie deklarowali potrzebę, by obywatele litewscy polskiej narodowości swoje imiona i nazwiska mogli pisać w oficjalnych dokumentach w oryginale, czyli zgodnie z pisownią języka polskiego z odpowiednimi znakami diakrytycznymi. Przykładem do takich aspiracji może służyć system polski: tamtejsi Litwini używają oficjalnej pisowni swych imion i nazwisk w polskich dokumentach tożsamości zgodnie z litewską diakrytyką. Mimo wielokrotnych deklaracji i przygotowywanych projektów ustawowych oraz przychylnych wypowiedzi nie tylko litewskich intelektualistów, ale też przewodniczącej Państwowej Komisji Języka Litewskiego, nie rozstrzygnięto sprawy zapisu polskich imion i nazwisk w oficjalnych dokumentach obywateli Republiki Litewskiej. Niestety, przewodnicząca rzeczonej komisji, Irena Smetonienė, w 2012 r. utraciła tę funkcję (uchwała Sejmu RL). Wspieranie kultury narodowej mniejszości Do stycznia 2010 r. największym i podstawowym dysponentem środków finansowych na rozwój kultury i tożsamości mniejszości narodowych był Departament Mniejszości Narodowych i Wychodźstwa przy Rządzie Republiki Litewskiej. Niestety, podział środków między mniejszości narodowe a wychodźstwo był bardzo niekorzystny dla tych pierwszych. Obecnie politykę państwową wobec mniejszości narodowych w naszym kraju realizuje Ministerstwo Kultury. Pomoc finansowa z jego strony, niestety, nie potrafi sprostać oczekiwaniom mniejszości narodowych. Budżet resortu na projekty kulturalne wszystkich mniejszości narodowych w naszym kraju w 2012 r. stanowi 270 tys. lt. Oczekiwania od władz Republiki Litewskiej W zakresie oświaty polskiej na Litwie 1. Znowelizować Ustawę o oświacie przyjętą przez litewski parlament 17 marca 2011 r. (Sejm Republiki Litewskiej). 147

148 Raport Przywrócić egzamin z języka polskiego (ojczystego) na maturze (dużej i małej) na listę egzaminów obowiązkowych (Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej). 3. Zaopatrzyć polskie placówki oświatowe w podręczniki w języku polskim (Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej). 4. Zwiększyć współczynnik koszyczka ucznia do 30 proc. szkołom miejskim, do 50 proc. szkołom wiejskim (rząd Republiki Litewskiej). 5. Ustalić, że klasy 1-10 w szkołach z polskim językiem nauczania są formowane przy minimalnej liczbie 5 uczniów, klasy przy minimalnej liczbie 10 uczniów (rząd Republiki Litewskiej). 6. Objąć nauczycieli, przygotowywanych do pracy w szkołach z polskim językiem nauczania, kształceniem w języku polskim. W zakresie publicznego używania języka mniejszości Znowelizować Ustawę o języku państwowym, wzbogacając ją artykułem o następującej treści: Napisy publiczne na terytorium Republiki Litewskiej są pisane w języku państwowym. W miejscowościach zwarcie zamieszkałych przez mniejszość narodową, napisy publiczne obok języka państwowego są pisane w języku mniejszości narodowej (Sejm Republiki Litewskiej, rząd Republiki Litewskiej). Ratyfikować Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych (Sejm Republiki Litewskiej). W zakresie reprywatyzacji ziemi na Wileńszczyźnie Wykazanie woli politycznej w tej sprawie przez władze Litwy. Wyzbycie się błędnego interpretowania interesu Państwa Litewskiego, wyrażającego się brakiem woli zwrócenia znacjonalizowanych gruntów obywatelom Litwy narodowości polskiej. Zobowiązanie służb odpowiedzialnych za wcielenie w życie reformy rolnej do wykonywania swoich bezpośrednich obowiązków, uzależniając ich finansowanie od jej wyników. W zakresie pisowni imion i nazwisk Polaków w dokumentach tożsamości Przyjęcie ustawy, zezwalającej na pisownię w dokumentach tożsamości imion i nazwisk obywateli Republiki Litewskiej, m.in. narodowości polskiej, ze znakami diakrytycznymi. W zakresie niedostatecznego wspierania kultury i zachowania tożsamości narodowej mniejszości Powołanie odrębnej instytucji państwowej, która realizowałaby przychylną politykę wobec mniejszości narodowych, której też przyświecałoby wspieranie zorganizowanych środowisk społeczności narodowych 148

149 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych zamieszkałych na Litwie oraz krzewienie tolerancji względem tychże mniejszości. Niestety, obecny model przejęty przez Ministerstwo Kultury po likwidacji Departamentu Mniejszości Narodowych przy Rządzie Republiki Litewskiej nie może sprostać oczekiwaniom mniejszości narodowych, w tym polskiej. Środki finansowe, które są przeznaczane na wsparcie inicjatyw kulturalnych mniejszości etnicznych (obecnie 270 tys. lt w skali roku) należy zwiększyć 8-krotnie, co byłoby zbliżone do realnych potrzeb. Oczekiwania od władz Rzeczypospolitej Polskiej: Przyznanie wsparcia finansowego dla Wileńskiej Filii Uniwersytetu w Białymstoku na zakup odpowiedniej działki, co pozwoli spełnić wymogi władz Litwy oraz uruchomić nowe kierunki studia magisterskie na kierunku ekonomii oraz licencjackie na innych kierunkach. Związek Polaków na Litwie uprzejmie prosi władze RP o nieustanne skłanianie partnerów litewskich do respektowania przyjętych zobowiązań międzynarodowych w zakresie praw mniejszości narodowych. Związek Polaków na Litwie będzie kategorycznie i wyraźnie sprzeciwiał się wszelkim decyzjom władz, skierowanym na uszczuplanie stanu posiadania polskiej mniejszości narodowej i pogarszanie sytuacji. 149

150 Raport ŁOTWA Raport Ambasady RP w Rydze Informacje podstawowe Pochodzenie, liczebność Polacy na Łotwie stanowią w dużej części rdzenną mniejszość narodową, której początki sięgają pierwszego polskiego osadnictwa w czasach Zygmunta Augusta w XVI wieku. Dotyczy to szczególnie dawnych Inflant Polskich (obecnej Łatgalii/Latgale). Większość osób narodowości polskiej urodziła się na Łotwie. Po II wojnie światowej na obszarze obecnej Republiki Łotewskiej osiedliło się: Polaków przybyłych z Białorusi, z Litwy, z Rosji i 947 z Ukrainy. Była to głównie emigracja zarobkowa w ramach ZSRR. Napływowi Polacy w dużym stopniu ulegli rusyfikacji, toteż na początku lat 90-tych, gdy Łotwa proklamowała niepodległość, ponad połowa uznawała język rosyjski za ojczysty, natomiast tylko 1/3 uznawała za taki język polski, a 17 proc. - język łotewski. Najwięcej ludności polskiej zamieszkuje w regionie daugavpilskim ok. 16 tys., z czego w samym mieście Daugavpils (Dyneburg/Dźwińsk) ok. 13 tys., tj. 14,1 proc. ogółu mieszkańców. Drugim pod względem liczebności skupiskiem Polaków jest Ryga, gdzie mieszka ich ok. 12,5 tys. (tj. 1,9 proc. mieszkańców Rygi). Zgodnie z oficjalnymi danymi za rok , osób deklarujących pochodzenie polskie było na Łotwie , co stanowi 2,2 proc. ludności kraju. Mniejszość polska jest czwartą pod względem liczebności: po Rosjanach osób (26,6 proc.), Białorusinach osób (3,5 proc.) oraz Ukraińcach osób (2,4 proc.). Zdecydowana większość Polaków, bo 64 proc., mieszka w miastach. Ludność polska zamieszkująca obszary wiejskie Łatgalii - najuboższego regionu Łotwy, dotkniętego dużym bezrobociem - znajduje się w trudnych warunkach materialnych. Zdecydowana większość starszego pokolenia z miast utrzymuje się ze skromnych rent i zasiłków, a średnie pokolenie Polaków niejednokrotnie dotknięte zostało bezrobociem. Wykształcona elita, o wysokim statusie społecznym, stanowi nie wielki odsetek społeczności polskiej. Z roku na rok zauważa się stopniowy spadek liczebności łotewskich Polaków, co związane jest m.in. z utrzymującym się od dłuższego czasu na Łotwie ujemnym przyrostem naturalnym oraz emigracją zarobkową (głównie do Irlandii, Wielkiej Brytanii, Norwegii, a także Australii). Należy także dodać, że wiele 8 Wszystkie dane liczbowe pochodzą z Centralnego Urzędu Statystycznego Łotwy wg stanu na 1 stycznia 2012 roku (w oparciu o wyniki spisu ludności z 2011 r.) 9 Liczba ta zmniejsza się co roku, dla przykładu: w 1989 r. było , w 2000 r , w osób. 150

151 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych osób uważających się za Polaków, ma wpisaną w dokumentach tożsamości inną narodowość - najczęściej rosyjską lub białoruską. To skutek wieloletniej polityki rusyfikacji prowadzonej przez władze radzieckie. Ponadto bardzo dużo jest mieszanych małżeństw, co w sumie powoduje, że szacowana liczba ludności pochodzenia polskiego jest faktycznie znacznie większa niż wykazywane przez Łotewskie Biuro Statystyczne (45 tys.). Władze Kościoła Katolickiego na Łotwie obliczają liczbę Polaków na ok. 70 tys. osób. Organizacje polonijne Główną organizacją skupiającą mniejszość polską jest Związek Polaków na Łotwie posiadający 15 oddziałów terenowych. ZPŁ w zasadzie nie angażuje się w życie polityczne i koncentruje się na działalności kulturalnej, oświatowej i charytatywnej. Związek cieszy się uznaniem i ma dobrą stabilną pozycję w systemie społeczno-politycznym kraju. 5 kwietnia 2012 r. odbył się w Jekabpils kolejny zjazd sprawozdawczo-wyborczy ZPŁ, na którym na przewodniczącego Związku wybrano Ryszarda Stankiewicza. Działalność oddziałów terenowych jest bardzo zróżnicowana. Zdecydowanie najlepiej działa oddział Promień w Daugavpils. Sprzyja temu nie tylko zaangażowanie lokalnych działaczy, ale też najliczniejsza społeczność polska oraz sprzyjające warunki instytucjonalne: jedyny Dom Polski i współfinansowane przez lokalny samorząd Centrum Kultury Polskiej. Większość oddziałów działa na miarę swoich możliwości (Rezekne, Jełgawa, Jurmala). Swojego potencjału zdecydowanie nie wykorzystuje środowisko w Rydze. Działalność kontynuuje także m.in. Związek Młodych Polaków na Łotwie (ZMPŁ), który zrzesza studentów polskiego pochodzenia. Jego program został wzbogacony o nowe studenckie imprezy kulturalne i sportowe. Związek współpracuje nie tylko ze środowiskami studenckimi w Polsce, ale m.in. także ze studentami polskiego pochodzenia na Litwie. W związki z częstymi zmianami w składzie zarządu (wyjazdy na staże studenckie), działalność Związku jest dość chimeryczna. Pożyteczną pracę prowadzi w Rydze Liga Polskich Kobiet (LPK). Jest to przede wszystkim działalność charytatywna na rzecz pomocy osobom najstarszym i schorowanym. Obok wymienionych, funkcjonują także inne niewielkie organizacje: Towarzystwo Historyczne Inflanty, dokumentujące ślady polskości w Łatgalii, Klub Kultury Polskiej Polonez w Rydze, który organizuje imprezy kulturalne, dobroczynne, konkursy i spotkania społeczności polskiej oraz Gawęda, organizacja promująca (w formie spotkań z Polakami) polski język. Generalnie należy stwierdzić, że początkowy entuzjazm społeczności polskiej z lat 90-tych XX w. co do organizacji życia społecznego i polskiej oświaty zdecydowanie osłabł. Złożyło się na to wiele czynników, ale najważniejsze to zmiany społeczno-ekonomiczne, odchodzenie starszego pokolenia, powstanie luki po- 151

152 Raport 2012 koleniowej. Do tego dochodzą niekorzystne tendencje związane z masową emigracją ekonomiczną z Łotwy w ostatnich trzech latach. Nie ulega wątpliwości, że dalsze opieranie się na wyłącznie pracy społecznej działaczy polonijnych jest na dłuższą metę nie do utrzymania. Nie wystarczy wychować bądź wykształcić liderów polonijnych, trzeba również jakoś ich wynagrodzić za pracę, którą dla państwa polskiego wykonują z potrzeby serca. W przeciwnym razie będziemy musieli opierać się jedynie na działaczach w wieku emerytalnym. Polskie szkoły mniejszościowe Podstawą prawną istnienia polskich szkół mniejszościowych na Łotwie jest Ramowa Konwencja o ochronie mniejszości narodowych z 1994 r. oraz Umowa między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Republiki Łotewskiej o współpracy kulturalno-edukacyjnej z 2006 r., wraz z podpisanym ostatnio protokołem wykonawczym na lata Na szczególne uznanie zasługują dwie polskie szkoły średnie: Państwowe Gimnazjum Polskie im. Józefa Piłsudskiego w Daugavpils oraz Państwowe Gimnazjum Polskie w Rēzekne. Obie szkoły osiągają dobre wyniki nauczania i należą do najlepszych w mieście. Natomiast polska szkoła średnia im. I. Kozakiewicz w Rydze osiąga bardzo przeciętne wyniki. Na uwagę zasługuje również szkoła podstawowa w Krasławiu (ok. 70 uczniów z zerówką), jeszcze niedawno zagrożona połączeniem z inną szkołą lokalną. W ostatnim roku uzyskała dobre wyniki nauczania dzięki wykorzystaniu swoich atutów, czyli posiadaniu własnego budynku, niezłej kadrze pedagogicznej i przychylności władz miejscowych. Niestety szkoła w Jekabpils przestała działać w formule szkoły mniejszościowej i utraciła swoją podmiotowość. Uczęszcza tam zaledwie 37 uczniów, którzy nadal uczą się języka polskiego z elementami kultury i geografii, ale polskie klasy zostały połączone z łotewskimi. Wymienić jeszcze należy działalność jedynego polskiego przedszkola w Daugavpils. W roku 2012/13 naukę w szkołach i przedszkolu polskim na Łotwie podjęło ok dzieci i młodzieży. Proces nauczania wspomaga 8 nauczycieli delegowanych przez MEN z Polski oraz 9 nauczycieli z Polski zatrudnionych bezpośrednio przez szkoły. Liczba uczniów w szkołach polskich, z powodu niżu demograficznego na Łotwie i emigracji ekonomicznej, z każdym rokiem się zmniejsza o ok. 5 proc.. Znacznie mniej przybywa tu też nauczycieli delegowanych z Polski (vide tabela). Wpływ na perspektywy rozwoju oświaty polskiej na Łotwie ma także przeprowadzana reforma szkolnictwa, zakładająca m.in. rozszerzenie nauki języka łotewskiego w szkołach i przedszkolach mniejszości narodowych (tzw. model łotewski szkolnictwa mniejszościowego). Głównym celem zmian jest zwiększanie liczby godzin nauczanych w języku łotewskim. Zamierzeniem władz oświatowych jest uzyskanie przez maturzystę szkoły mniejszościowej, dwujęzycznej 152

153 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wiedzy umożliwiającej kontynuację nauki zarówno na uczelniach łotewskich, jak i na uczelniach kraju pochodzenia. Pozycja w kraju zamieszkania Najbardziej znaczącą pozycję społeczną spośród polskiej mniejszości zajmuje Arcybiskup Rygi, prymas RŁ, Zbigniew Stankiewicz. Pewną rolę odgrywa też pierwszy minister SZ RŁ J. Jurkans (obecnie na obrzeżach polityki). Polska mniejszość ma również kilku radnych w miastach lub powiatach (Daugavpils i Krasław). Generalnie elita wykształconych Polaków o wysokim statusie społecznym stanowi niezbyt wielki procent diaspory. Inteligencja jest reprezentowana przez przedstawicieli takich zawodów jak lekarze, prawnicy, nauczyciele. Stosunkowo dużo Polaków (w porównaniu z innymi mniejszościami narodowymi) pracuje w administracji państwowej i samorządowej niższego i średniego szczebla. Wynika to z wysokiego stopnia integracji ze społeczeństwem łotewskim, znajomości łotewskiego i posiadania miejscowego obywatelstwa. Relatywnie niewiele osób zajmuje się działalnością gospodarczą. Przeważnie są to przedstawiciele małego biznesu. Bardzo dużo Polaków, w szczególności zamieszkujący wiejskie obszary Łatgalii, znajduje się bardzo trudnych warunkach materialnych. Zdecydowana większość osób starych (bez względu na miejsce zamieszkania) utrzymuje się z głodowych rent i emerytur. Migracja zarobkowa Migracja zarobkowa Polaków na Łotwę jest zjawiskiem stosunkowo nowym (pomijając okres międzywojenny, kiedy tysiące obywateli polskich przyjeżdżały na Łotwę do pracy w rolnictwie), wywołanym przystąpieniem obu krajów do UE, a przede wszystkim rekordowym w skali światowej tempem wzrostu gospodarczego Łotwy w latach Atrakcyjność zarobków przyciągała pracowników z Polski, znajdujących zatrudnienie głównie w budownictwie, ale także w rolnictwie i leśnictwie. Sprzyjała temu niewielka odległość od Polski, łatwość dojazdu (codzienne połączenia autokarowe i lotnicze) oraz odpływ siły roboczej z Łotwy. Głęboka recesja gospodarki łotewskiej w latach skutkowała gwałtownym wzrostem bezrobocia i spadkiem wynagrodzeń, czyniąc ten rynek pracy nieatrakcyjnym dla pracowników z Polski. W najbliższych latach nie należy spodziewać się powrotu do dynamiki migracji z Polski z okresu Tendencje są jednoznaczne Łotwa jest teraz jednym z tych krajów UE, które zmagają się z wysokim ujemnym saldem migracyjnym (w ostatnich latach wynosi ok. 30 tys. rocznie, co oznacza, że co rok ubywa 1,5 proc. mieszkańców kraju). Migracja zarobkowa z Polski pozostaje zatem zjawiskiem marginalnym i wynosi nie więcej niż osób (na pobycie czasowym przebywa obecnie 153

154 Raport 2012 na Łotwie 241 obywateli RP). Większość polskich pracowników pracuje w Rydze i okolicach. Są zatrudnieni przede wszystkim w budownictwie, rolnictwie, transporcie, przetwórstwie rybnym. W większości mają wykształcenie podstawowe i zawodowe. Z reguły przebywają tu bez rodzin. Ponadto kilkunastu Polaków pracuje na Łotwie w koncernach i korporacjach międzynarodowych na stanowiskach menadżerskich. Główne problemy Wydaje się, że główne problemy leżą po stronie samej Polonii. Coraz trudniej zebrać i przekonać grupę osób do działania na rzecz diaspory. Nawet zmiana przewodniczącego ZPŁ na niedawnym zjeździe (zasłużoną działaczkę starszego pokolenia zastąpił energiczny działacz w średnim wieku) nie przyniosła spodziewanego impulsu. Najważniejsze wyzwania stojące przed Polonią to: zapewnianie działania polskiej oświaty przynajmniej na obecnym poziomie (np. poprzez zachęcanie polskich/mieszanych rodzin do posyłania swoich dzieci do polskich szkół), zajęcie wspólnego stanowiska w sprawie budowy Domu Polskiego w Rydze (jak na razie od kilku lat funkcjonują różne lokalizacje i wizje działalności), wznowienie (po przyznaniu środków) w pełnym zakresie działalności mediów polonijnych, przyciąganie do działalności młodego pokolenia w celu zapewniania ciągłości działania, wzmożenie integrującej i inicjującej roli ZPŁ, rozwijanie form współpracy polsko-polonijnego biznesu (utworzenie, z pomocą Ambasady, rodzaju izby ekonomiczno-handlowej łotewsko-polskiej), próba wykorzystania dostępnych środków pomocowych (unijnych, szwajcarskich i norweskich) na realizację celów statutowych ZPŁ. Polityka władz miejscowych Sposób traktowania polskiej mniejszości narodowej przez władze łotewskie opiera się na istniejących przepisach prawa miejscowego i międzynarodowego. Należą do nich Traktat o przyjaźni i współpracy z 1 lipca 1992 r., dwustronna Konwencja konsularna z 1 lipca 1992 r. oraz Umowa między rządem RP a rządem RŁ o współpracy kulturalno-edukacyjnej z 2006 r. (brak protokołu wykonawczego). Znaczenie ma też ratyfikowana (z dwoma zastrzeżeniami) przez Łotwę w 2005 r. Konwencja ramowa Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych. Poszanowanie praw mniejszości narodowej gwarantuje też łotewska konstytucja. Należy zauważyć, że konstytucja wprowadza normę szczególnej ochrony języka łotewskiego. Istnieje ponadto specjalne prawo podkreślające fundamentalne znacznie łotewskiego - Ustawa o Języku Państwowym. W praktyce przepisy dotyczące pisowni własnych nazw obcych (imion i nazwisk) na Łotwie, są bardzo podobne do istniejących na Litwie, tzn. wszystkie są odtwa- 154

155 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych rzane na piśmie zgodnie z łotewskimi normami i regułami językowymi. Dopuszczalne jest, na wniosek osoby zainteresowanej, po odpowiednim udokumentowaniu, zapisać nazwę własną także w oryginalnej pisowni, oprócz wersji zgodnej z językiem łotewskim. Dotyczy to aktów stanu cywilnego i paszportów (ale nie na pierwszej stronie). Sprawa pisowni nazwisk wywołuje na Łotwie wiele kontrowersji, szczególnie wśród mniejszości rosyjskiej. Mniejszość polska raczej nie podnosi tego problemu. Inną, charakterystyczną dla Łotwy, kwestią narodowościową jest bardzo duży odsetek osób bez obywatelstwa łotewskiego. Tzw. nieobywatele, (bezpaństwowcy), których jest ponad 305 tys. (ponad 15 proc. mieszkańców Łotwy), mają prawo stałego zamieszkania i większość przywilejów socjalnych, ale pozbawieni są m.in. czynnego i biernego prawa wyborczego, wstępowania do służby państwowej i wykonywania niektórych zawodów. Wśród nieobywateli jest ponad 10 tys. osób (tj. 3,2 proc.) deklarujących pochodzenie polskie. Są to głównie ludzie, którzy osiedlili się na terenie dzisiejszej Republiki Łotewskiej po wojnie, a przed rozpadem ZSRR. Polacy, których rodzice/dziadkowie posiadali obywatelstwo łotewskie, z mocy prawa nabyli obywatelstwo. Kwestii nie posiadania obywatelstwa Łotwy polska diaspora nie porusza. Osobom starszym nie zależy na jego otrzymaniu, natomiast średnie i młode pokolenie, które bez trudu by go uzyskało, bądź to poprzez złożenie wniosku bądź zdanie egzaminu naturalizacyjnego, często woli zachować status bezpaństwowy; jako nieobywatele mogą podróżować po EU i krajach byłego ZSRR bez wiz. Generalnie należy podkreślić, że współpraca polsko-łotewska w zakresie poszanowania praw polskiej mniejszości narodowej układa się dobrze. Władze Łotwy uważają mniejszość polską za jedną z najbardziej lojalnych i zasłużonych wobec państwa. Dlatego wobec naszej mniejszości władze prezentują dobre i życzliwe nastawienie. Świadczy o tym wiele, jak np. stosunek do realizacji Ustawy o Karcie Polaka. Od wejścia ustawy w życie wydano na Łotwie prawie 1400 Kart Polaka. Spotkało się to z akceptacją miejscowych władz przy wręczaniu Kart obecni byli m.in. wicemarszałek parlamentu, minister integracji społecznej, merowie miast i inne osobistości. Nierzadko uroczystości wręczania Kart Polaka relacjonowały lokalnych media, jako przykład dbania Polski o swoją diasporę. Kierunki współpracy Ambasady z Polonią i Polakami Jednym z najważniejszych kierunków współpracy z łotewskimi Polakami jest utrzymanie ich szkolnictwa. Do tych zadań należą: bieżąca pomoc dla szkół, uczestnictwo przedsięwzięciach szkolnych, a także działalność polityczna mająca na celu utrzymanie stanu posiadania (spotkania ambasadora z ministrem edukacji, wizyta polskiego wiceministra EN etc). Dzięki temu nadal istnieje polska szkoła podstawowa w Krasławiu, a języka polskiego uczy się w szkole w Jekabpils (mimo zmiany statusu szkoły i niesprzyjających czynników takich 155

156 Raport 2012 jak emigracja, negatywne tendencje demograficzne i niechęć władz lokalnych). Także szkoły średnie w Rydze, Rezekne i Daugavpils funkcjonują dobrze. Bardzo ważnym elementem pracy w 2012 r. było wyjaśnienie zmian finansowania pomocy środowiskom polskim i polonijnym. Zamieszanie z terminowym otrzymaniem środków, brakiem finansowania niektórych projektów wywołało negatywne opinie. Brak środków wywołał znaczne ograniczenie mediów polskojęzycznych, co mogłoby doprowadzić do ich likwidacji. Część środków udało się pozyskać. Obecnie najważniejszym zadaniem jest przywrócenie poprzedniego stanu mediów, z jednoczesnym podniesieniem profesjonalizmu. Ambasada RP deklaruje daleko idącą pomoc w staraniach o pozyskanie przez Polonię budynku/lokalizacji na Dom Polski w Rydze. Na razie jednak środowisko to nie zajęło jednolitego stanowiska co do obiektu/lokalizacji i koncepcji działania (istnieją trzy różne wskazania forsowane przez różne grupy). Istotnym elementem pracy z Polonią była realizacja ustawy o Karcie Polaka. Po początkowym znacznym zainteresowaniu, obecnie zgłasza się znacznie mniej osób. Konsul aktywizuje środowiska wiejskie i małomiasteczkowe, z których napływa najwięcej wniosków. Ambasador RP powołał Polonijną Radę Konsultacyjną, która jest wykorzystywana w bieżącej pracy z Polonią, w szczególności w inicjowaniu ważnych wydarzeń i integrowaniu środowiska. Pierwsze posiedzenie Rady miało miejsce przy okazji oficjalnej wizyty Prezydenta RP na Łotwie. Obraz Polski i Polaków w mediach Rozwój wzajemnych kontaktów pomiędzy RP a RŁ, rozwój współpracy regionalnej oraz przykład Polski jako państwa, którego nie dotknął kryzys ekonomiczny, w zdecydowany sposób przyczyniły się do tego, iż Polska w łotewskich mediach jest postrzegana jako ważny partner. Media cyklicznie relacjonują wydarzenia polityczne w Polsce, jednak stosunkowo rzadko z komentarzami i opiniami. Publikacje są w większości neutralne i bezstronnie przekazują informacje z Polski i o Polsce. Podobną neutralność media łotewskie zachowują wobec polskiej polityki; są to przeważnie relacje bez komentarzy, przedruki z mediów polskich, rosyjskich bądź zachodnich. W relacjach personalnych, Polacy są lubiani przez Łotyszy oraz akceptowani jako członkowie miejscowego społeczeństwa. W ostatnich latach wzrastało zainteresowanie Polską, a zwłaszcza jej gospodarką, którą media przedstawiały jako wzór dobrze funkcjonującej oraz jako efekt polityki państwa - dzięki czemu Polsce (w odróżnieniu od Łotwy) udało się uniknąć bolesnych skutków kryzysu. Wizerunek sukcesu polskiej gospodarki dodatkowo wzmocniła aktywna polityka promocyjna Ambasady RP wobec mediów łotewskich. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Obecnie na Łotwie, zgodnie z zatwierdzonymi w 2008 r. standardami nauczania historii, szkolnictwo średnie korzysta z podręczników opracowanych 156

157 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych przez Vadisa Klišānsa. Omawiają one, chronologicznie, wydarzenia historyczne o dużym znaczeniu dla świata, Europy, Łotwy, a także dla krajów sąsiednich (Litwy, Estonii). Po raz pierwszy Polska w podręcznikach pojawia się związku z Unią w Krewie w kontekście tworzenia państwowości litewskiej. Więcej informacji autor poświęca Wielkiemu Księstwu Polsko-Litewskiemu (bądź Rzeczypospolitej) w okresie od XVI do XVIII wieku, ponieważ był to także ważny okres w historii Łotwy (wojny inflanckie). Po rozbiorach Polski i ich konsekwencjach, Polska w podręcznikach pojawia się już tylko w związku z wydarzeniami XX., np. odzyskaniem niepodległości, także rolą Polski w kampanii Łatgalskiej oraz wojną polsko-bolszewicką. Wspominany jest udział Polski w II wojnie światowej, w tym działalność AK, opór przeciw władzy radzieckiej po wojnie (aktywność opozycji, dysydentów, Solidarność ). Polska jest wzmiankowana także w kontekście problematyki krajów postkomunistycznych. Informacje o Polsce w podręcznikach historii są obiektywnie, bez ocen autora i nie zawierają interpretacji, które z polskiego punktu widzenia mogłyby zostać uznane za tendencyjne lub wypaczone. Tekst podręczników uzupełniają obszerne materiały źródłowe, fragmenty tekstów literackich, zdjęcia. Daje to uczniom możliwość samodzielnej analizy i oceny wydarzeń historycznych. 157

158 Raport Informacja Związku Polaków na Łotwie Najważniejsze problemy środowiska polonijnego Brak pewności, czy mechanizm wspierania Polaków za granicą w przyszłym roku będzie funkcjonował w kolejnym (co wynika z doświadczenia 2012 r.). Nie jest zrozumiałe, dlaczego w geograficznych obszarach wsparcia (PLAN WSPOŁPRACY Z POLONIĄ I POLAKAMI ZA GRANICĄ w 2013 r.) Łotwa znajduje się na trzecim od końca miejscu, poniżej Uzbekistanu, Turkmenistanu, Islandii, Malty, Rumunii. Łotwa musi być w jednym obszarze z Litwą albo blisko Litwy, a nie na końcu listy. Jedyny problem do rozwiązania - przywrócenie poziomu dofinansowania działalności Związku Polaków na Łotwie, tak jak to było w latach Oczekiwania wobec władz miejscowych Wobec władz miejscowych nie ma żadnych oczekiwań. Istnieje jednak możliwość, że ze strony łotewskiej (Urząd Miejski) będziemy oczekiwali współfinansowania 51 proc., jeżeli zostaną przyznane pieniądze na zakończenie remontu Polskiego Przedszkola w Dyneburgu. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Oczekuje się wsparcia finansowego w celu kontynuacji inwestycji. Niezakończony został ostatni etap remontu Polskiego Przedszkola w Daugavpils, podstawówka potrzebuje remontu, Dom Polski (remont kosmetyczny, wymiana uszkodzonej podłogi itd.). Do tej pory Stowarzyszenie Wspólnota Polska nie uregulowało należności w stosunku do Promienia, a Promień w stosunku do firmy budowlanej, która wykonywała prace remontowe. Oddział Daugavpilski ZPŁ nie jest w stanie spłacić łącznego długu wysokości 2.577,17 LVL. Pomimo powyższej sytuacji, będziemy składać wniosek inwestycyjny do SWP na remont pomieszczeń Domu Polskiego w 2013 r. o wartości ,89 LVL oraz do Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa na renowację Krzyża na Słobodce po ubiegłorocznej dewastacji Pomnika ,14 LVL. 158

159 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych MOŁDAWIA Raport Ambasady RP w Kiszyniowie Według spisu powszechnego z 1989 r., w dzisiejszej Republice Mołdawii mieszkało osób polskiej narodowości, natomiast spis z 2004 r. wykazał zaledwie osoby deklarujące polską narodowość. Powyższe dane Polonia mołdawska podważa, jako znacznie zaniżone. Wg nieoficjalnych szacunków, rzeczywista liczebność społeczności polskiej sięga 20 tys. Jej skupiska rozrzucone są po całym terytorium kraju, jednak przeważająca część zamieszkuje północną część Mołdawii. Najliczniejsze grupy polskie zamieszkują Kiszyniów, Bielceh, Komrat, Rybnicę. Ludność polskiego pochodzenia tereny niegdysiejszej Besarabii zamieszkuje od wielu pokoleń. Część to potomkowie zesłańców i uczestników powstań narodowych, którzy w obawie przed represjami uciekli w głąb Imperium Rosyjskiego. Inni przesiedlili się z Podola, Pokucia, Bukowiny, także z Galicji, na tereny między Prutem i Dniestrem. Drugą, znacznie liczniejszą grupą, są osoby polskiego pochodzenia (lub ich potomkowie), które przyjechały do Mołdawii w czasach powojennych z innych ówczesnych republik ZSRR, np. litewskiej, ukraińskiej, białoruskiej. Ułamek procenta społeczności polskiej stanowią obywatele RP, którzy osiedlili się w Mołdawii w ostatnich kilkudziesięciu latach. Około 80 proc. ludności polskiego pochodzenia mieszka w miastach, z czego 70 proc. stanowią osoby rosyjskojęzyczne, a 10 proc. rumuńskojęzyczne. Wedle nieoficjalnych szacunków, bierną znajomością języka polskiego może się wykazać 5-10 proc. społeczności polskiej w Mołdawii, natomiast zaledwie 1-4 proc. posługuje się językiem polskim biegle. Sytuacja materialna osób polskiego pochodzenia odzwierciedla ogólnie panującą sytuację ekonomiczną kraju i całego społeczeństwa Mołdawii i w zdecydowanej większości przypadków pozostaje bardzo trudna. Prawa obywateli Republiki Mołdawii do zachowania, rozwoju i wyrażania własnej tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i wyznaniowej gwarantuje konstytucja. Mołdawia jest sygnatariuszem Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych. W 2001 r. przyjęto w RM Ustawa o narodowościach. Prawa obywateli mołdawskich polskiego pochodzenia gwarantują zapisy dwustronnego Traktatu o przyjaźni i współpracy z 1994 r. Nie odnotowano żadnych form dyskryminacji ludności ze względu na jej polskie pochodzenie. Władze mołdawskie nie przeciwstawiają się rozwojowi aktywności kulturalnej, oświatowej czy religijnej ludności polskiej. Najbardziej aktywnymi organizacjami polskimi są: Stowarzyszenie Dom Polski w Bielcach, Polska wiosna w Mołdawii w Kiszyniowie, Jasna Góra z siedzibą w Tyraspolu (Naddniestrze) oraz Stowarzyszenie Polaków Gagauzji w Komracie. Ukazuje się pismo Jutrzenka. 159

160 Raport 2012 Organizacje polskie z Mołdawii starają się współpracować z krajowymi organizacjami pozarządowymi wspomagającymi rodaków na obczyźnie. Główne obszary tej aktywności to: wspieranie oświaty polonijnej (kursy językowe, olimpiady języka polskiego, szkoły językowe); współpraca z młodzieżą pochodzenia polskiego (rekrutacja na studia do kraju, stypendia); promocja Polski i kultury polskiej poprzez aktywność osób polskiego pochodzenia (festiwale, imprezy, inicjatywy w sferze kultury i sztuki, pielęgnowania tradycji polskiej); świadczenie pomocy socjalnej osobom polskiego pochodzenia w trudnej sytuacji materialnej. Należy rozwijać obecne formy współpracy i poszukiwać nowych przede wszystkim w zakresie wymiany i aktywizacji młodzieży polskiego pochodzenia, działań promocyjno-kulturalnych, a także aktywizacji gospodarczej społeczności polskich. 160

161 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych NIDERLANDY Raport Ambasady RP w Hadze Informacje podstawowe Współczesna Polonia w Królestwie Niderlandów stanowi sumę kilku fal migracyjnych: emigracji zarobkowej lat , emigracji powojennej ( ), złożonej z żołnierzy biorących udział w wyzwalaniu tego kraju, emigracji lat 80., którą zapoczątkowała emigracja solidarnościowa oraz emigracji poakcesyjnej (po otwarciu tego rynku pracy dla Polaków w 2007 r.) Tabela 1. Migracje Polaków na przestrzeni lat (w tys.) Tabela pokazuje, jak narastała liczba imigrantów z Polski po jej przystąpieniu do UE. Bardziej niż na liczby, warto zwrócić uwagę na trend, gdyż liczby (napływ do Niderlandów w 2011 r. ok. 19 tys. obywateli RP) informują tylko o osobach zarejestrowanych w gminnej ewidencji ludności. Obejmuje to tylko niewielką część imigrantów szacunki władz miejscowych mówią o 200 tys. Polaków w połowie 2012 r., w tym 20 tys. stanowi tzw. Stara Polonia. 161

162 Raport 2012 Tak wygląda polska imigracja na tle innych krajów. 80 proc. migrantów zarobkowych z Europy Środkowo-Wschodniej to Polacy z Polski patrz tab.2 Tabela 2. Zatem na tle innych grup narodowościowych migrujących w ramach UE w celach zarobkowych Polacy są najliczniejszą grupą w Niderlandach. Według raportu opublikowanego w 2011 r. przez Biuro Planowania Społecznego i Kulturowego (SCP) nt. Polaków w KN i ich integracji ze społeczeństwem, znaczny procent polskiej młodzieży, która przyjechała tu jest nisko 162

163 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wykształcona. Ok. 16 proc. nie ma pracy. To trzy razy więcej niż w przypadku Holendrów. Z całości społeczności polskiej w KN ok. 69 proc. ma pracę (taki sam odsetek co wśród rodowitych Holendrów). 40 proc. uczęszczało na kurs języka niderlandzkiego. Ok. połowa Polaków ma codzienny kontakt z Holendrami. Zdaniem SCP, Polacy nie mają większych problemów z integracją ze społeczeństwem i ich poziom wykształcenia oraz pozycja ekonomiczna jest lepsza niż migrantów z Maroka czy Turcji. 10 Polscy obywatele zatrudniani są głównie w sektorze rolniczym i ogrodniczym oraz w budownictwie. Znaczny procent polskich pracowników znajduje zatrudnienie w sektorach wrażliwych (praca sezonowa i zależna od koniunktury), co naraża ich na ryzyko utraty pracy i powoduje, że procent bezrobocia wśród nich jest wyższy (12 proc. populacji pracującej) niż wśród Holendrów (5-7 proc.). Napływ Polaków do Królestwa Niderlandów nie zmniejszył się odczuwalnie, mimo otwarcia dla nich w 2011 r. niemieckiego i austriackiego rynku pracy. Według specjalistów od migracji pracowniczych, jest to związane z dużym zapotrzebowaniem na niskokwalifikowaną siłę roboczą w Holandii i bardziej tolerancyjnym podejściem tutejszych pracodawców do nieznajomości języka niderlandzkiego przez Polaków (Holendrzy mają świadomość małego zasięgu swego języka, dlatego sami znają ich na ogół kilka i akceptują wszelkie próby porozumienia się z nimi). Organizacje Liczba organizacji polonijnych w Niderlandach utrzymuje się na stałym poziomie - istnieje tu ok. 20 polonijnych organizacji społeczno-kulturalnych, w których aktywnie działa kilkaset osób. Istnieje pewna rywalizacja między organizacjami starej Polonii i tymi, które próbują stworzyć ofertę dla nowej, głównie pracowniczej, migracji. Dotarcie do tej drugiej grupy jest stosunkowo trudne, zwłaszcza że najczęściej są to pracownicy sezonowi, nastawieni na szybkie zarobienie pieniędzy, odłożenie i powrót do kraju. Rok 2012 przyniósł obchody 20-lecia Sceny Polskiej, zasłużonej w zakresie organizowania przedstawień teatralnych i przeglądu filmów. Zasługuje ona na wielkie uznanie i podziękowanie za wytrwałość w szerzeniu polskiej kultury. Zorganizowane po raz drugi wybory Polaka Roku (inicjatywa powstała w 2011 r.) pokazują nową tendencję w działalności polonijnej - ciekawą próbę pokazania, że Polacy osiągają tu sukcesy, przysparzając pożytku Niderlandom i dumy Polsce. Kapituła wyłania zwycięzców w 5. kategoriach: biznes, kultura, nauka i technika, młody Polak sukcesu i honorowy Polonus. Ponieważ gama adresatów aktywności polonijnej jest niezwykle szeroka, wydaje się, że jest miejsce dla różnorodności organizacji, które mogą się uzupełniać i wspierać. 10 Trouw, de Telegraaf, nu.nl

164 Raport 2012 W następstwie ustaleń Kongresu Organizacji Polonijnych, 7 grudnia 2007 r. powołana została Fundacja PLON, w zamyśle platforma porozumienia Polaków w Niderlandach. U podstaw jej powołania leżało przekonanie, że jedynie silna instytucjonalnie, zjednoczona Polonia może zaistnieć w świadomości społeczeństwa i władz jako partner do dialogu, w którym będzie w stanie sygnalizować różnorodne problemy i aspekty życia oraz pracy współczesnej migracji, przedstawiać propozycje rozwiązań i uczestniczyć w ich realizacji, a tym samym wywoływać pozytywny rezonans w kontaktach z władzami. Zamysł słuszny, ale by doprowadzić do faktycznego skutecznego współdziałania trzeba pokonać bariery różnych wiekowo, społecznie i mentalnie grup Polaków. Z roku na rok maleje liczba kombatantów, przez co gaśnie aktywność ich organizacji. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów zrzesza obecnie zaledwie kilku członków, jednak Stowarzyszenie I Polskiej Dywizji Pancernej Niderlandy, w którym działają przede wszystkim dzieci b. żołnierzy, wykazuje dużą aktywność w utrwalaniu wiedzy o Polakach wyzwalających Holandię, ustalania tożsamości żołnierzy spoczywających na tutejszych cmentarzach, jako nieznani, i oddawania hołdu poległym. Ta aktywność warta jest podkreślenia i najwyższego uznania, zwłaszcza jak włącza się do niej dzieci i młodzież. Pozycja w kraju zamieszkania Pozycja starszej emigracji jest ustalona. Cieszy się szacunkiem sąsiadów, władz, pracodawców. Polacy postrzegani są jako dobrzy pracownicy, solidni i uczciwi. Posługują się chętnie językiem polskim i tego wymagają od potomstwa. Opanowali też znajomość języka niderlandzkiego, co zwiększa przychylność i akceptację społeczeństwa KN. Rozwój komunikacji i jej taniość spowodowały, że często i chętnie odwiedzają kraj rodzinny. Nowa emigracja jest bardziej rozproszona, mieszka we wszystkich prowincjach kraju. Ale jednocześnie jest gorzej wykształcona, nie zna częstokroć żadnego języka, nie wykazuje zainteresowania kulturą i językiem kraju, w którym teraz żyje, co stawia ją w pozycji grupy zmarginalizowanej. Przyglądając się zjawisku migracji poakcesyjnych, należy zwrócić uwagę na dwie strony problemu. Jedna, to praca Polaków w trudnych warunkach, często w wymiarze przekraczającym normy, zamieszkiwanie w wieloosobowych pokojach, oddalenie od rodziny i bliskich, samotność, frustracja i zmęczenie. Druga strona tego samego problemu to pewna nonszalancja polskich pracowników wobec zwyczajów, regulacji, sposobu życia miejscowego społeczeństwa. Te negatywne zachowania znajdują najszybciej rozgłos, kształtują i utrwalają stereotypy. Skala zjawisk negatywnych jest też wypadkową skali migracji, a ta stale rośnie. Kryzys ekonomiczny nie przyczynił się do powrotu Polaków do ojczyzny, raczej wygenerował zachowania na przeczekanie. 164

165 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Główne problemy, polityka władz miejscowych Główne problemy Polaków na niderlandzkim rynku pracy nie uległy większym zmianom. Nadal najważniejszym problemem jest nierzetelność części pracodawców, nieodpowiednie warunki zakwaterowania, zawyżanie opłat za mieszkanie, niewypłacanie pieniędzy za urlop, zasiłków chorobowych i zwalnianie pracowników, którzy mogliby wejść w kolejną, dającą lepsze zabezpieczenie socjalne, fazę pracy B (faza A 78 tygodni, faza B 2 lata). Zatem problemy w zasadzie pozostały takie same, ale ich skala znacznie wzrosła. Jest to skutek wzrostu liczby polskich pracowników na tym rynku pracy - z kilkudziesięciu tysięcy na początku XXI w. do ok. 200 tys. w 2012 r. Bardziej dotkliwa stała się działalność agencji pośrednictwa pracy, które wykorzystują nieznajomość języka przez Polaków, ich desperację w poszukiwaniu pracy i liberalizację rynku pracy, która dokonała się w latach 90. i spowodowała ogromny wysyp agencji, w dużej mierze pozostających poza kontrolą instytucji państwowych. Biura te nie są certyfikowane i dobrowolnie zrzeszają się w stowarzyszeniach branżowych, które samodzielnie tworzą kodeksy dobrych praktyk. Ich przestrzeganie nie ma jednak charakteru obligatoryjnego. Na ok. 12 tys. agencji, tylko 400 zrzeszonych jest w stowarzyszeniu ABU (Holenderski Związek Agencji Pracy Tymczasowej), które jest fundacją prywatną i ma ambicje kontroli i utrzymywania standardów zatrudnienia. Agencje pracy tymczasowej przywożą do pracy więcej ludzi niż wynika to z popytu, aby zawsze móc zareagować na ewentualne zwiększone zapotrzebowanie, czy móc wymienić niechcianego pracownika. Generuje to zjawisko pracowników na stand by, niepracujących a zmuszonych opłacać swe mieszkanie, utrzymywać się i czekać na pracę, bo przecież ktoś zapłacił za ich podróż, znalazł potencjalną robotę, wpisał do umowy ogromną karę za jej porzucenie. Brak pracy i pieniędzy wśród polskich pracowników często prowadzi do desperacji i zjawisk patologicznych: kradzieże, rozboje, nadużywanie alkoholu. Problemy Polaków na rynku pracy i w zakresie świadczeń społecznych znajdują częściowe rozwiązanie dzięki pojawieniu się infolinii i punktów pomocy. Pracują tam po części wolontariusze, po części osoby zatrudniane przez związki zawodowe czy gminy, a także zakładające fundacje pomocy osobom wykorzystywanym i oszukiwanym. Ich rola jest nie do przecenienia, stanowią niezwykle istotne źródło pomocy dla Wydziału Konsularnego Ambasady RP, którego szczupła obsada nie pozwala na zajęcie się każdym indywidualnym przypadkiem nieprawidłowości, monitorowaniem go i doprowadzeniem do pomyślnego końca. Zajęci pracą i utrzymaniem się na rynku pracy Polacy, którzy mają dzieci, nie zawsze są w stanie zapewnić im taką opiekę, jak wymagają tego miejscowe standardy. To z kolei prowadzi do pojawienia się w ich życiu instytucji odpowiadających w Niderlandach za ochronę praw dzieci (Raad van Kinderbescherming, Bureau Jeugdzorg). Instytucje te z reguły nie chcą brać pod uwagę specyfiki sytuacji polskiej rodziny i konsekwentnie realizują obowiązek ochrony praw dziecka 165

166 Raport 2012 i dobro dziecka, zabierając je do rodziny zastępczej. Tylko udowodnienie, że sytuacja rodziny realnie poprawiła się, może być podstawą do oddania dziecka. Niechęć takich instytucji do współpracy z WK była wielokrotnie przedmiotem interwencji u władz, ale bezowocnie. Jeśli chodzi o realizację Dyrektywy Rady UE w sprawie kształcenia dzieci pracowników migrujących (77/486/CEE) z ), tutejsze Ministerstwo Edukacji, Kultury i Nauki, realizując wytyczne dyrektywy i ustanawiając jako swój priorytet szybką integrację dzieci imigrantów ze społeczeństwem, angażuje się wyłącznie we wspieranie szybkiej nauki języka niderlandzkiego przez te dzieci. Podejmowane przez placówkę próby przekonania władz oświatowych o potrzebie wprowadzania do szkół nauki języka polskiego jako potencjalnego przedmiotu kończonego egzaminem maturalnym, spotykają się z odmową. Być może liczby zaczną przemawiać na naszą korzyść przy tak dużej grupie polskich imigrantów i presji z ich strony na wprowadzenie nauki języka ojczystego, może pojawić się szansa na zmianę. Obecnie realną ofertą nauki języka polskiego są szkoły społeczne, samofinansujące się, do których chodzą dzieci do lat 12-stu, bądź dwa Szkolne Punkty Konsultacyjne (Haga i Brunssum), które oprócz języka polskiego, mają w programie elementy historii, geografii i nauki o społeczeństwie. Jest to jednak zbyt duże obciążenie dla dzieci uczących się w pełnym wymiarze w niderlandzkich lub międzynarodowych szkołach. Zdania polskich rodziców co do nauki języka polskiego są podzielone. Ci bardziej świadomi chcieliby utrwalać polskie korzenie swoich dzieci, ci mniej - zdają się na żywioł edukacji miejscowej. Placówka RP widzi tu swoje zadanie, tyle tylko, że do realizacji potrzeba jeszcze trzech innych podmiotów: rodziców, dzieci i niderlandzkich władz oświatowych. Polityka władz miejscowych, z uwzględnieniem dyrektywy 38/2004 Władze niderlandzkie kontynuują prowadzoną w ostatnich latach politykę szybkiej integracji nowo przybyłych imigrantów ze społeczeństwem. Dotyczy to również Polaków, których uczestnictwo w różnego rodzaju kursach języka niderlandzkiego i zajęciach z kultury, historii i zwyczajów holenderskich spotyka się ze wsparciem. Za niezwykle istotne władze samorządowe uznają informowanie polskich pracowników o warunkach pracy na rynku, toteż wspierają tworzenie punktów informacyjnych i infolinii dla Polaków. Podobnie jak w latach poprzednich, angażują się w to również centrale związków zawodowych. Władze podejmują też działania zmierzające do wyeliminowania nieuczciwych pracodawców i agencji. Powołano zespoły do monitorowania i zwalczania zorganizowanej przestępczości na rynku pracy, chociaż nie dopracowano się jeszcze systemu, gdzie nakładane kary choć w części rekompensowałyby straty polskich pracowników. Ministerstwo Spraw Społecznych i Zatrudnienia wznawia sukcesywnie broszurę informacyjną w języku polskim pt. Nowości z Holandii i kontynuuje prowadzenie polskojęzycznej strony internetowej z informacjami pożytecznymi dla polskich migrantów zarobkowych. 166

167 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Władze stosują dyrektywę 38/2004 jak wszyscy członkowie UE. Od czasu do czasu pojawiały się w mediach głosy, że KN jest zainteresowane dokonaniem zmian w tej dyrektywie, ograniczających napływ niepożądanych osób, zwłaszcza tych obciążających system społeczny. Scena polityczna była w tym zakresie bacznie monitorowana przez Ambasadę, zwłaszcza w kontekście szukania przez Holendrów sojuszników w tej sprawie (np. Niemców). W lutym 2012 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Relacji Królewskich wraz z gminami Haga, Rotterdam, Amsterdam i Utrecht oraz policją ds. cudzoziemców, rozpoczęło działania na rzecz większej skuteczności wydaleń niepożądanych cudzoziemców w ramach i na podstawie obowiązującego prawa UE, umożliwiającego uznanie obywatela Unii za osobę niepożądaną w sytuacji, gdy zagraża bezpieczeństwu, zdrowiu i moralności publicznej. Chodzi o osoby notorycznie zakłócające porządek publiczny (kradzieże, wandalizm, pijaństwo w miejscach publicznych) - do czerwca 2012 r. cofnięto prawo pobytu 30 takim osobom. Ważna wydaje się współpraca nawiązana przez władze Hagi, Amsterdamu i Utrechtu z Fundacją Barka, w zakresie odsyłania do Polski osób bezdomnych, uzależnionych i nie rokujących na rynku pracy. Barka podejmuje pracę z nimi, znajduje miejsce leczenia uzależnień w Polsce, pomaga wrócić do kraju, ale nie w jakiś niebyt, tylko pod opiekę fachowców. W skład teamów pracujących w fundacji, wchodzą byli bezdomni i uzależnieni, co zwiększa ich wiarygodność wobec osób potrzebujących pomocy. Niepokój zarówno placówki, jak i władz polskich, wzbudziły listy wysyłane do parlamentu KN przez Ministra Spraw Społecznych i Zatrudnienia Henka Kampa w 2011 i 2012 r. Dotyczyły potrzeby podjęcia niezbędnych kroków (zaostrzenie przepisów imigracyjnych), by powstrzymać falę imigrantów z Europy Środkowo-Wschodniej. Ostatni list z sierpnia 2012 r. stanowił swoistą przedwyborczą inwentaryzację działań rządu Marka Ruttego w obszarze migracji i przekazanie sygnału opinii publicznej, że problem leży w centrum zainteresowania liberalnej VVD w kontekście wyborów i powyborczej sceny politycznej. Po protestach strony polskiej wobec pierwotnych planów władz przedstawianych w pierwszej połowie 2011 r., Haga znacząco zmieniła akcenty w zamierzeniach względem masowego napływu pracowników z EŚW. Przede wszystkim polityka migracyjna KN ma być jednakowa dla wszystkich obywateli UE, a nie zróżnicowana w zależności od kraju. Warto odnotować znaczenie, jakie władze niderlandzkie przywiązują do współpracy i porozumienia z KE oraz innymi państwami członkowskimi. Jest to istotne novum w porównaniu do pierwotnego stanowiska Hagi, kiedy to chciano forsować pomysły wydalania bezdomnych i bezrobotnych Polaków, nie oglądając się na stanowisko kluczowych partnerów. Zdecydowane stanowisko Warszawy i KE (wspólny list komisarz Reding i komisarza Andora) oraz upadek rządu wspieranego przez antyimigracyjną Partię Wolności (PVV), doprowadziły do istotnej zmiany kursu. Konsekwentny sprzeciw władz polskich i kluczowych partnerów w UE spowodował, że rząd holenderski w znacznie większym stopniu niż w pier- 167

168 Raport 2012 wotnej propozycji podkreśla wolę zwalczania negatywnych zjawisk na rynku pracy, których ofiarami padają pracownicy z Polski. Wprowadzenie wymogu rejestracji agencji pracy tymczasowej, wzmocnienie inspekcji pracy i wyposażenie jej w nowe kompetencje, lepsza koordynacja działań między instytucjami i szczeblami administracji, mają pozwolić władzom niderlandzkim na lepszą identyfikację skali potrzeb Polaków i innych migrantów zarobkowych z państw UE (lepsze rozeznanie w ich liczbie, skuteczniejsze zwalczanie wyzysku na rynku mieszkaniowym, dostosowanie szkół do rosnącej liczby uczniów z EŚW). Wzbudzające największe kontrowersje propozycje wydalania bezdomnych i bezrobotnych obywateli UE, w znacznej mierze zostały zarzucone. Władze chcą się skoncentrować na klarownych procedurach postępowania w przypadkach umożliwiających wydalenie z kraju na podstawie obowiązującego systemu prawnego UE (osoby poszukiwane ENA przez inne państwa, przestępcy oraz osoby notorycznie naruszające przepisy porządkowe i stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa, zdrowia i moralności publicznej oraz uznane za nadmierne obciążenie dla holenderskiego systemu opieki społecznej) oraz na budowę mechanizmów na szczeblu gminnym, zachęcających do dobrowolnego powrotu osoby, które nie rokują szans na efektywny udział w rynku pracy. Opisane trendy nie muszą być trwałe. W części tutejszego społeczeństwa wciąż żywe są przekonania o zagrożeniu ze strony pracowników z nowych państw członkowskich. Dość powszechne oburzenie i rodzaj kaca moralnego po uruchomieniu, z inicjatywy partii Wildersa, portalu internetowego (Polenmeldepunkt) spowodowały, że kwestii tej nie podnosi się na forum dyskusji publicznych. Uproszczeniem jednak byłoby sądzić, że mamy do czynienia z całkowitą marginalizacją tego zjawiska. We wspomnianym liście Kampa do parlamentu, niepokojąco brzmią propozycje uzależnienia udzielania pomocy społecznej od znajomości języka niderlandzkiego osoby aplikującej o takie wsparcie oraz od kontroli, czy osoba ubiegająca się o nie ma nadal prawo pobytu w KN. Otwierają one bowiem ścieżkę do swobodnej interpretacji i oceny poziomu znajomości języka czy szans na rynku pracy. Propozycje takie są ponadto zaskakujące w kontekście informacji zamieszczonej przez PLON w liście do ministra Kampa, że mniej niż 1 proc. migrantów z Europy Środkowo-Wschodniej jest w KN bez pracy i korzysta z pomocy społecznej. W kontekście danych, że polscy migranci wnoszą wkład we wzrost gospodarczy Holandii na poziomie 0,31 proc. rocznie lub 1,8 mld euro, przysparzają 1,2 mld euro dochodu do budżetu KN rocznie, skala obciążenia systemu socjalnego wydaje się marginalna. Kryzys rozpoczęty w 2008 r., nie wydaje się przynosić w efekcie powrotów Polaków do kraju. Potwierdziły to konkluzje konferencji poświęconej migracjom zarobkowym, Europejskiej Unii Wspólnot Polonijnych i Ambasady RP w Berlinie w październiku 2012 r. 13 grudnia 2012 r. Partia na rzecz Wolności (Partij voor de Vrijheid, PVV) przedstawiła raport nt. funkcjonowania dyskryminacyjnego portalu interneto- 168

169 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wego, zachęcającego Holendrów do składania skarg na osoby z Europy Środkowo-Wschodniej (Meldpunt Midden-en Oost-Europeanen). Ambasada RP w Hadze od początku istnienia tego projektu domagała się jego likwidacji i jednoznacznego potępienia go przez władze holenderskie. Zdaniem Ambasady, wyniki tego badania są z naukowego punktu widzenia niewiarygodne. Odsunięcie daty publikacji wyników badania z maja na grudzień, pozwala domyślać się, że PVV miało duże problemy z analizą zebranych przez Internet wyników w sposób zgodny z oczekiwaniami władz partii. Pokazuje również, że inicjatywa PVV z lutego br. była nie tylko dyskryminująca, ale i wyjątkowo słaba metodologicznie. Możliwość kilkukrotnego składania skarg przez jedną osobę, całkowicie wypacza wiarygodność tej ankiety. Portal PVV zamknięto 13 grudnia 2012 r. By rzetelnie poznać nastroje w społeczeństwie holenderskim, MSZ zleciło Instytutowi Spraw Publicznych w Warszawie i renomowanym ośrodkom badania opinii publicznej w Holandii, przeprowadzenie badań na ten temat. Efekty kilku miesięcy badań socjologicznych ISP i holenderskiego ośrodka badania opinii publicznej GfK Nederland zaprezentowano 12 grudnia 2012 r. na kampusie Uniwersytetu w Lejdzie, w Hadze. Pokazały, że obraz Polski i Polaków w KN jest korzystny i nie pokrywa się z doniesieniami medialnymi. Ciekawe i oddające klimat dwustronnych stosunków, są ustalenia Konferencji Utrechckiej Polska-Niderlandy, która odbyła się w maju 2012 w Warszawie (odbywa się corocznie od 1999 r.). Rząd niderlandzki powtórzył tam deklarację prowadzenia polityki przeciw lekceważącym prawo agencjom pracy. Poinformował, że istnieje ogólnonarodowy plan, który ma poprawić sytuację mieszkaniową pracowników. W tej sprawie istnieje w tej chwili 8 projektów pilotażowych. W jeden z nich zaangażowana jest Fundacja PLON, która jest jednym z sygnatariuszy Deklaracji Poprawy Sytuacji Mieszkaniowej Migrantów z Europy Środkowo-Wschodniej. Deklarację podpisało 9 regionów niderlandzkich. Wzywa ona do przestrzegania sformułowanych w niej norm oraz wymiany informacji i doświadczeń. Kierunki współpracy Ambasady RP z Polonią i Polakami za granicą Współpraca placówki z organizacjami polonijnymi przebiega wielotorowo, zgodnie ze zróżnicowaniem tego środowiska. Ma wymiar historyczny (otoczenie opieką i wsparciem kombatantów wyzwalających Holandię, udział w uroczystościach rocznicowych w Driel, Osterbeek, Bredzie), kulturalny (cykliczne koncerty, wieczory poetyckie, przeglądy filmów) i wizerunkowy (zachęcanie do wspólnej pracy na rzecz poprawy wizerunku Polaków w KN). Szczególnie ten ostatni kierunek wart jest wyeksponowania. Placówka stara się wypracować mechanizmy i instrumenty budowania pozytywnego wizerunku naszego kraju i naszych obywateli. Chodzi tu głównie o pokazanie wkładu Polaków w życie społeczne, kulturalne i ekonomiczne KN, eksponowanie wybitnych osiągnięć obywateli RP w różnych dziedzinach życia, budowanie relacji pol- 169

170 Raport 2012 sko-niderlandzkich, budzenie zainteresowania w miejscowym społeczeństwie. Ważne wydaje się tu eksponowanie wspólnych działań Polonii, jedności w różnorodności, a nie odwrotnie. Złe wydarzenia są zdecydowanie bardziej nośne niż dobre, ale pokazywanie dorobku polskich naukowców, inżynierów, przedsiębiorców, musi z czasem przebić się przez informacje o podpalanych mieszkaniach, demolowanych samochodach czy jeździe po alkoholu praktykowanej przez naszych rodaków. W zakresie edukacji polonijnej nie zachodzą w KN znaczące zmiany. Pewien niepokój wzbudziły sygnały z MEN, dotyczące planów uspołeczniania Szkolnych Punktów Konsultacyjnych, wynikające z nacisków szkolnictwa społecznego na sprawiedliwszy podział funduszy. W przypadku Holandii nie są one na razie możliwe do zrealizowania w związku z liczną tu obecnością dzieci pracowników organizacji międzynarodowych, trybunałów, żołnierzy NATO, które mają prawo do bezpłatnego szkolnictwa w pełnym wymiarze. Obraz Polski i Polaków Obraz ten nie uległ w ostatnich latach poprawie, a nawet można mówić o jego nadszarpnięciu. Jest to w pewnej mierze wspomniany już wcześniej efekt skali. W 200-tysięcznej społeczności na obczyźnie, żyjącej w mało komfortowych warunkach, ciężko pracującej i skromnie zarabiającej, konflikty, depresje i zachowania skrajne zachodzą znacznie częściej niż w grupie tysięcznej, jaka tu była jeszcze kilka lat temu. Populistyczni politycy i media potrafią podnieść je do skali tsunami czy katastrofy narodowej. Chłodno myślący pragmatycy widzą jednak wkład we wzrost gospodarczy i wpływy do budżetu KN wnoszone przez pracowników z nowych państw członkowskich UE, wykonywanie przez nich pracy, której Holendrzy wykonywać już nie chcą, a na pewno nie za tak skromne pieniądze. Media koncentrują się na zdarzeniach negatywnych, bo to im zapewnia rosnące nakłady. I zjawisko to cechuje większość mediów na świecie. Budujący obraz szacunku dla Polaków napotkać można niezmiennie na terenach wyzwalanych przez polskich żołnierzy. Tam wciąż żywe są uczucia wdzięczności i wielkiej sympatii dla nich. Zadbane groby obsadzane biało-czerwonymi kwiatami, obchodzone z wielką estymą rocznice wyzwolenia z udziałem władz holenderskich, potomków wyzwolicieli, dzieci i młodzieży napawają dumą i chęcią upowszechniania w całych Niderlandach. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Holenderskie podręczniki zawierają niewielką ilość informacji o Polsce i Polakach. W tym zakresie na przestrzeni ostatnich lat nie nastąpiły godne odnotowania i analizy zmiany. 170

171 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Informacja Forum Polskich Szkół w Niderlandach W okresie kryzysu finansowego, wzrastającego bezrobocia na terenie Holandii pojawiają się następujące kwestie, na które należy zwrócić uwagę. Utrata pracy przez polskich emigrantów zarobkowych Dotyka to zwłaszcza pracowników zatrudnionych przez agencje pracy Uitzendburo. Dzięki aktywnej współpracy polonijnych organizacji ze związkami zawodowymi udało się w pewnym stopniu wpłynąć na poprawę warunków pracy nowo przybyłych Polaków. Problem nieuczciwych biur pośrednictwa pracy został zdecydowanie podniesiony do wyższej rangi. Jednak specyfikę niderlandzkich agencji pracy, które w wyspecjalizowany sposób bardzo często werbują do pracy przez oddziały w Polsce, trudno kontrolować. Wyszukuje się osoby niewykwalifikowane do pracy, która jest słabo płatna i bardzo uciążliwa, często w niebezpiecznych warunkach. Po dotarciu na miejsce pracownicy są źle traktowani, uzależnia się ich od agencji ze względu na tłumaczy polsko-holenderskich, którymi te dysponują. Pracownicy są niedoinformowani o swoich prawach. Ludzi kwateruje się w złych warunkach, np. w przyczepach kempingowych. Brak znajomości języka i prawa niderlandzkiego utrudnia ofiarom tych agencji dochodzenie swych roszczeń. Oczekiwania: Dalsze wywieranie nacisków przez stronę polską na rząd niderlandzki, który będzie kontrolował zapowiedziane zmiany wobec agencji pracy tymczasowej. Bezdomni Brak pracy i środków do życia powodują, że liczba bezdomnych wzrasta. Rośnie również liczba alkoholików i uzależnionych, co w skrajnych przypadkach negatywnie wpływa na obraz Polaków za granicą, a tym samym Polski. Zwalnianie pracowników z dnia na dzień, bez wypowiedzenia z agencji pracy, zdecydowanie przyczynia się do powstawania tego typu problemów. Brak kampanii informacyjnej i monitoringu w Polsce o stanie rynku pracy w Niderlandach, potencjalnie zachęca do przyjazdów bez wcześniejszej analizy sytuacji. Oczekiwania: Informacyjna kampania w Polsce monitorująca stan rynku pracy w Niderlandach. Brak informacji potencjalnie zachęca do przyjazdów bez wcześniejszej analizy sytuacji. Antypolskie nastawienie społeczne Szeroko zakrojona akcja populistycznej partii PVV szczególnie uderzyła w Polaków. Z inicjatywy jej lidera, Geerta Wildersa, powstał portal, na którym można składać donosy na Polaków. W prasie pojawiły się liczne artykuły, z których można było się dowiedzieć, że Polacy nie ucząc się niderlandzkiego, nie chcą się inte- 171

172 Raport 2012 grować z miejscowym społeczeństwem. Nikt nie wyjaśniał, że pracownicy czasowi (dwu-, trzymiesięczni) nie muszą władać doskonale językiem niderlandzkim. Sytuację podgrzewał minister pracy, Henk Kamp, który wypowiadał się publicznie, że Polacy przyjeżdżają tylko po zasiłki, choć wg oficjalnych informacji polska grupa pobierała ich najmniej. W społeczeństwie dominowały powielane stereotypy, uprzedzenia, agresja słowna, dyskryminujące nagłówki w prasie i specjalnie wyszukiwane przypadki złych publicznych zachowań naszych rodaków prezentowane w telewizji. W całej tej sytuacji można było jednak zauważyć pozytywne reakcje ze strony Holendrów, którzy starali się bronić i wspierać Polaków. W konsekwencji partia PVV uzyskała w minionych wyborach parlamentarnych o połowę mniej mandatów poselskich. Oczekiwania: Dalsze wywieranie nacisków przez stronę polską na rząd niderlandzki, który będzie redukował dyskryminację ze względu na pochodzenie, co zapewniają dyrektywny unijne. Problem edukacji polskich dzieci w holenderskich szkołach Brak znajomości języka nie ułatwia dzieciom startu w nowym środowisku. Problem się zaostrza, gdy na danym terenie pojawia się większa grupa polskich dzieci, nieznających języka niderlandzkiego. Narastające problemy z porozumieniem się, zarówno z dziećmi, jak i ich rodzicami, rodzą konflikty i budzą strach w społeczeństwie niderlandzkim. Szkoły lokalne przy ograniczonym budżecie szukają własnych sposobów na rozwiązanie tego problemu. Gminy wspierały inicjatywy nauki języka dla przyjeżdżających Polaków. Dyrektorzy szkół lokalnych i przejściowych, gdzie dzieci objęte są dodatkowym programem wyrównawczym pod względem języka, sami poszukiwali osób władających zarówno niderlandzkim, jak i polskim, w celu porozumienia się z polskimi dziećmi. Sporadycznie do organizacji polonijnych docierały informacje o przypadkach dzieci, którym mylnie diagnozowano choroby z powodu trudności w porozumieniu się zarówno z dzieckiem, jak i z jego rodzicami. Oczekiwania: W Niderlandach nie istnieje polska edukacja w systemie lokalnym, jak w Danii, Szwecji czy Niemczech. Od 2012 r. wprowadzono po raz pierwszy pilotażowy program nauki języka polskiego w szkole średniej Aloysius College w Hadze. Inicjatywa ma przybliżać zainteresowanym uczniom kulturę i język polski. Na próbę wprowadzenia języka polskiego jako egzaminacyjnego, na poziomie havo i vwo, tutejsza diaspora polska oczekuje od dawna. Wiele dzieci nie jest objętych żadną nauką języka polskiego ze względu na brak możliwości. Polacy w Niderlandach obawiają się, że bez poczynienia odpowiednich kroków, zawężona edukacja polonijna w połączeniu z brakiem kontaktu z polską tradycją, kulturą i historią w bliskim otoczeniu, doprowadzi do wynarodowienia sporej 172

173 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych grupy dzieci. Oczekujemy silnego poparcia ze strony polskiej na rzecz wprowadzenia języka polskiego do szkół. Stan obecny edukacji polonijnej w Niderlandach na rok szkolny 2012/2013 Do trzynastu szkół zrzeszonych w Forum Polskich Szkół, zapisanych jest ponad 300 dzieci. Prócz nich, prężnie działają szkoły przy polskich parafiach w Amsterdamie, Meterik i Rotterdamie. Trzecią płaszczyzną edukacji polonijnej są Szkolne Punkty Konsultacyjne w Hadze i w Brunssum, do których uczęszcza ok. 300 dzieci. Wstępnie szacuje się, że łącznie nauką objętych jest tysiąc dzieci o polskich korzeniach. Liczba ta, zestawiona z dwustu tysiącami Polaków w tym państwie, po prostu szokuje. Polonijne szkolnictwo w Niderlandach pełni często znaczącą rolę społeczną, jako pośrednik kontaktów z lokalnymi władzami, organizacjami i instytucjami. W skład zarządów szkół wchodzą rodzice dzieci, którzy ze względu na płynną znajomość niderlandzkiego, pełnią funkcję pierwszych ambasadorów polskości. Efektem są liczne inicjatywy współpracy. Napływ polskich dzieci do Holandii jest stosunkowo nowym zjawiskiem. W naszych szkołach uczy się 300 dzieci w wieku od 3 do 10 lat (rok szkolny 2011/2012), a w roku szkolnym 2010/2011 było ich ok Starsze dzieci przestają chodzić do szkół społecznych ze względu na brak odpowiedniej kadry pedagogicznej, która mogłaby zaoferować ciekawszy program. Wówczas, jak ma to miejsce w innych krajach, do szkół społecznych młodzież uczęszczałaby do 17. lub 18. roku życia. Zarządy szkół same troszczą się o pozyskanie kadry, a także muszą zadbać o finansowanie i opłacenie pracy nauczycieli. Koszty pokrywa w znacznej mierze czesne, które płacą rodzice. Nauczyciele w tych szkołach zmieniają się rotacyjnie. Trudno jest utrzymać dobrego pedagoga, oferując mu czasami jedynie zwrot kosztów dojazdu lub cadeau bonza 40 do 80 godzin pracy w ciągu roku. Podnoszenie jakości nauczania jest wyzwaniem dla szkół zrzeszonych w FPSN. Forum nie ma gwarantowanego budżetu rocznego na dofinansowanie przez państwo polskie, który pozwoliłby opłacić wynajęcie lokali, pracę nauczycieli czy też działalność oświatową. Proponowane przez MSZ zmiany dofinansowywania szkolnictwa polonijnego, budzą niepewność. Wydarzenia kulturalne Forum Polskich Szkół w Niderlandach od lat organizuje Wierszowisko dla dzieci. Udział w przedsięwzięciu biorą nie tylko uczniowie szkół polonijnych zrzeszonych w FPSN, ale także innych placówek polonijnych, takich jak Szkolny Punkt Konsultacyjny z Hagi czy szkoły z Niemiec i Belgii. Wierszowisko urosło do rangi wydarzenia sięgającego poza granice Holandii, na które wszyscy niecierpliwie czekają. Festiwal Polskiej Poezji Dziecięcej odbywa się corocznie od trzynastu lat i cieszy się uznaniem w polonijnych organizacjach, które wspierają tę ważną inicjatywę także finansowo. Dla wszystkich uczestników (nie tyl- 173

174 Raport 2012 ko zwycięzców) Forum przygotowuje medale i dyplomy. Laureaci wyłonieni z występów indywidualnych i zbiorowych otrzymują dodatkowe niespodzianki. Widzowie mogą zdobyć nagrody w przygotowanych dla nich konkursach wiedzy. Z Festiwalem łączy się konkurs plastyczny, którego finał ogłaszany jest na Wierszowisku. To wszystko jest możliwe dzięki finansowemu wsparciu, np. Wspólnoty Polskiej czy Ambasady RP w Hadze. Idea Wierszowiska została przeszczepiona do Macierzy Szkolnej w Wielkiej Brytanii, gdzie w maju 2012 r. odbyła się pierwsza edycja konkursu. Bardzo pozytywnie odebrała to tamtejsza polska diaspora. Spotkania autorskie Wyszczególnić należy również inicjatywę spotkań autorskich z ciekawymi osobami, na które zaprasza się dzieci, nauczycieli i rodziców. W 2012 r. na zaproszenie przyjechał do Niderlandów Łukasz Wierzbicki, autor książek dla dzieci. Seria spotkań odbyła się w różnych szkołach i miastach. Innym wyjątkowym wydarzeniem, było spotkanie dzieci z Katarzyną Klich, która prezentowała swoją najnowszą książkę dla dzieci z autorską płytą z piosenkami. W 2011 r. na zaproszenie FPSN do Niderlandów przyjechał prof. Jerzy Bralczyk. To z inicjatywy FPSN pięciu osobom z polskich środowisk społecznych zostały wręczone medale KEN za szczególne zasługi dla oświaty i wychowania. Szkolenia Forum Polskich Szkół w Niderlandach od wielu lat współpracuje z Ośrodkiem Rozwoju Edukacji Polskiej za Granicą z Lublina. Dzięki tej współpracy udaje się organizować coroczne szkolenia dla nauczycieli polonijnych. Ochotnicy z 13 zrzeszonych szkół chętnie biorą udział w wykładach wykwalifikowanych specjalistów: Małgorzatę Małyską i Jacka Szpunara. Dzięki możliwości udziału w szkoleniach, nauczyciele nie tylko zdobywają nową wiedzę czy materiały dydaktyczne, ale także wymieniają doświadczenia. Spotkania cieszą się dużym zainteresowaniem, ponieważ nauczycielom często ciężko jest uzyskać informacje o tym, jakimi metodami uczyć dzieci polonijne. Warsztaty, poza praktycznymi informacjami, dostarczają zrzeszonym w szkołach nauczycielom inspiracji i pomysłów, a przede wszystkim motywacji do dalszej pracy. Dzień Edukacji Narodowej Istnienie i funkcjonowanie szkół polonijnych tak naprawdę opiera się na pracy nauczycieli - ochotników. To dzięki ich zaangażowaniu, dzieci z rodzin polskich i mieszanych mogą w Niderlandach uczyć się języka polskiego, poznawać polską kulturę i tradycje. Zarząd FSWPN, jako ośrodek polonijny zrzeszający społeczne (ochotnicze) szkoły polskie, co roku organizuje spotkanie z okazji obchodów Dnia Edukacji Narodowej. W tym dniu wyrażana jest wdzięczność i szacunek dla pracy nauczycieli polonijnych. Dodatkową atrakcją obchodów 174

175 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych jest możliwość spotkania się nauczycieli z całych Niderlandów. Zarząd Forum przykłada ogromną wagę do tej imprezy, gdyż jest to jedna z niewielu okazji do podziękowania nauczycielom i członkom zarządów za ich zaangażowanie i czas, bez czego szkoły polskie nie mogłyby funkcjonować. Forum Polskich Szkół w Niderlandach stara się także inicjować spotkania w celu nawiązania kontaktów i współpracy między szkołami. Strona internetowa Strona internetowa FPSN jest jednym z najważniejszych środków komunikacji. Umieszczane tam informacje czytają nie tylko osoby związane z działalnością Forum, ale także ludzie na całym świecie. Strona służy nie tylko informowaniu, ale także wzmocnieniu poczucia jedności między szkołami, poprzez ich przynależność do Forum. Cieszy się dużą popularnością przede wszystkim ze względu na aktualności o działalności Forum i Polonii w Niderlandach. Zawiera także informacje ogólne o naszym stowarzyszeniu i szkołach członkowskich (historia, statuty, adresy członków zarządu, linki do stron szkół). Na stronie znajdują się także informacje o sponsorach i organizacjach z nami współpracujących, materiały dydaktyczne i ogłoszenia. Uroczystości patriotyczne i wydarzenia okolicznościowe W tradycję FPSN wpisane są uroczystości lokalne, które są istotnym elementem w wychowaniu dzieci w duchu patriotyzmu. Lekcją historii Polski w terenie są obchody na cmentarzach, m.in. w Bredzie i Arnhem, gdzie wspominamy polskich żołnierzy poległych za wyzwolenie Holandii. Poprzedzają je zajęcia w polskich szkołach. Po uroczystości, odwiedzane są inne miejsca i symbole polskości w Bredzie: muzeum gen. Maczka, czołg niemiecki zdobyty przez polskich żołnierzy i podarowany miastu po wojnie, czy polski orzeł zwyciężający orła niemieckiego. FPSN stara się promować te wyjątkowe miejsca wśród dzieci i rodziców, składane są kwiaty i wieńce, zapalane są znicze. Forum Polskich Szkół we współpracy ze szkołami członkowskimi organizuje wiele innych mniejszych imprez okolicznościowych dla dzieci. Przykłady to np. obchody Dnia Dziecka, Mikołajek czy zabawy jesienne lub wieczory filmowe. Zarząd Forum regularnie zachęca szkoły do inicjatyw i włączania się w akcje innych placówek. Mając na celu pielęgnowanie i krzewienie języka, kultury i tradycji polskich, staramy się jednocześnie przyczyniać do integracji dzieci i dorosłych zrzeszonych w szkołach polskich. Wszystkie szkoły napotykają na te same problemy, wątpliwości i obawy, nie tylko w sferze dydaktyki i organizacji, ale też wychowania. Problemy te wiążą się także z trudnością pogodzenia dwóch kultur w taki sposób, aby wybrać z nich to, co najcenniejsze, a jednocześnie niczego nie pomijać. Dlatego ważne jest stymulowanie współpracy i nowych inicjatyw, zwłaszcza gdy podejmowane są z myślą o dzieciach. 175

176 Raport 2012 Oczekiwania: od władz miejscowych w Niderlandach Uzyskanie większej pomocy ze strony samorządów dla dzieci, które nie znają języka niderlandzkiego, bezpłatne udostępnienie pomieszczeń w miejscowych szkołach na użytek szkół sobotnich nauki języka polskiego. od władz RP Sprecyzowane stanowisko MEN i MSZ nt. edukacji polskich dzieci poza krajem. Potrzeba większych funduszy dla szkół sobotnich, także nowo powstających. TVP Polonia - konieczna jest poprawa jakości programów informacyjno-edukacyjnych i przywrócenie początkowego charakteru TVP Polonia, aby stacja stała się atrakcyjna dla Polaków poza granicami kraju. Tym samym, mając na uwadze dobro kształcenia dzieci polskich rozsianych po całym świecie, powinno dojść do zmian programowych służących pomocą w nauczaniu polonijnym. Bogaty wachlarz publicystyczno-kulturalny może stać się źródłem wiedzy w procesie wychowawczym przyszłego pokolenia ambasadorów polskości. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że w dobie powszechności Internetu, TVP Polonia powinna posiadać bezpłatną ofertę w Internecie, w celu zwiększenia oglądalności za granicą. Wykorzystanie tej formy przekazu z pewnością przyczyni się do zwiększenia zainteresowania programem TVP Polonia, a tym samym polską kulturą i sztuką. Byłaby doskonałą platformą multimedialną dla nauczyciela polonijnego, który mógłby w łatwy i przystępny sposób pobierać i odtwarzać z archiwum dowolnie wybrany program, jako nieodzowną pomoc dydaktyczną w nauczaniu języka, historii i geografii. W konsekwencji, łatwiej byłoby promować Polskę na całym świecie, w różnych strefach geograficzno-czasowych. W nowej TVP Polonia nie może zabraknąć programów skierowanych do młodego widza. Należałoby zwiększyć ilość bajek i kreskówek produkcji polskiej, które będą nie tylko atrakcyjne, ale przede wszystkim wychowawcze i pedagogiczne. W nowym programie ramowym należałoby umieszczać wywiady, reportaże i poradniki, które będą zachęcać do współpracy z organizacjami i szkołami w określonym miejscu w celu ułatwienia integracji z otoczeniem. 176

177 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Niemcy Raport Ambasady RP w Berlinie Informacje podstawowe Republikę Federalną Niemiec zamieszkuje szacunkowo ok. 2 mln Polaków oraz osób pochodzenia polskiego, z czego ok. 1/5 stanowi najnowsza migracja zarobkowa, przybyła do Niemiec po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. Na podstawie niemieckich badań statystycznych, które od 2005 r. uwzględniają również naturalizowanych cudzoziemców i ich dzieci, grupę osób z tzw. polskim kontekstem migracyjnym szacuje się na ok. 1,5-1,6 mln. Polska (polskojęzyczna) społeczność w Niemczech nie posiada jednolitego charakteru, a jej wielkość odbiega od danych niemieckich na temat liczebności obywateli RP stale mieszkających w RFN (ponad 468 tys. wg statystyk na rok 2011, tj. ponad 5 proc. ogółu cudzoziemców). Urzędy te, stosując zasadę wyłączności obywatelstwa, nie ujmują w statystykach osób mających równocześnie obywatelstwo niemieckie i obywatelstwo innego państwa, chociaż faktycznie tolerują faktycznie ten stan u znacznej liczby przesiedleńców. W oficjalnych niemieckich statystykach grupa polska, pod względem liczebności ustępuje jedynie tureckiej i włoskiej 11. Osoby wywodzące się z Polski można podzielić, według chronologii osiedlania się w Niemczech i posiadanego statusu prawnego, na następujące grupy: Osoby pozostałe na terenie zachodnich Niemiec po II wojnie światowej, w tym: byli żołnierze PSZ na Zachodzie, więźniowie obozów, robotnicy przymusowi oraz tzw. dipisi (łącznie ok tys. osób). Część ma obywatelstwo niemieckie lub status bezpaństwowca z prawem stałego pobytu w RFN; obecnie ze względu na wiek jest to grupa zanikająca. Osoby przybyłe z Polski w ramach tzw. łączenia rodzin w latach , łącznie ok. miliona osób. Przybyli oni do RFN jako tzw. Spätaussiedler (późni przesiedleńcy), deklarując z reguły niemieckie pochodzenie. Posiadają obywatelstwo niemieckie, część z nich zachowała także obywatelstwo polskie. Osoby posiadające wyłącznie polskie obywatelstwo, z prawem pobytu w Niemczech: ok. 470 tys. osób, w tym: emigranci polityczni z różnych okresów, małżonkowie obywateli niemieckich, osoby, które podjęły pracę po wejściu Polski do UE oraz inni emigranci. Przedstawiona społeczność obejmowałaby więc ok. 2 mln ludzi, którzy w różnych falach emigracji - osiedliły się na obszarze obecnej RFN. Należy jednak zakładać, że duża część, zwłaszcza w środowiskach przesiedleńców, nie identyfikuje się z polskością. 11 na podst. S. Nagel, Zwischen zwei Welten, (ostatni dostęp ) 177

178 Raport 2012 Jak wynika z najnowszych danych Federalnego Urzędu Statystycznego, w Niemczech w 2011 r. do Niemiec przybyło ok. 100 tys. obywateli polskich, ubyło ich natomiast ponad 40 tys., co oznacza saldo dodatnie ok. 60 tys. osób. Dane te obejmują jednak również migrację krótkotrwałą. Z danych niemieckich urzędów dla obcokrajowców wynika natomiast, iż w 2011 r. do Niemiec przybyło prawie 50 tys. Polaków, a do Polski wróciło ponad 20 tys., co daje saldo na poziomie ok. 30 tys. osób. Wbrew przewidywaniom, na okres po 1 maja 2011 r. przypada jedynie nieznaczny wzrost migracji - o ponad 20 tys. osób, co stanowi niewielki przyrost w porównaniu ze średnią dla całego roku. Wartości te dotyczą migracji ogółem. Należy zwrócić uwagę, iż ok. 95 proc. nowych migrantów jest w wieku produkcyjnym (15 64 lat). Organizacje W ramach Polonii niemieckiej funkcjonuje z różnym natężeniem ok organizacji społecznych, kulturalnych i branżowych, które skupiają zaledwie drobną część grupy polskojęzycznej w tym kraju. W większości są to albo organizacje branżowe (lekarze, przedsiębiorcy, prawnicy, nauczyciele języka polskiego) albo niewielkie stowarzyszenia, prowadzące często działalność adresowaną do liczniejszych grup odbiorców i konsumentów kultury lub oświaty polskiej. Poziom zorganizowania społeczności polskiej w Niemczech należy uznać za niski, co wiąże się nie tylko z cechami tej grupy, ale również tendencjami współczesnych społeczeństw do atomizacji i prywatności. Konwent Organizacji Polskich w Niemczech formalnie nie jest zarejestrowaną organizacją, traktowany jest jednak jako główny reprezentant Polonii niemieckiej wobec władz RP i RFN. Konwent jest radą prezesów czterech ogólnokrajowych organizacji dachowych (Chrześcijańskie Centrum Krzewienia Kultury i Języka Polskiego, Kongres Polonii Niemieckiej, Polska Rada w Niemczech - Zrzeszenie Federalne, Związek Polaków w Niemczech Zgoda ). Organizacje te podpisały w 1998 r. porozumienie o powołaniu Konwentu, którego cele sformułowano następująco: ustalenie wspólnego stanowiska Polonii niemieckiej w sprawach jej dotyczących, reprezentacja interesów Polonii niemieckiej wobec władz i instytucji wszystkich szczebli RFN i RP oraz pozyskiwanie i dysponowanie środkami finansowymi na działalność organizacji polskich i polonijnych w Niemczech. Od lipca 2012 r. w Berlinie działa Biuro Polonii, które powstało na mocy ustaleń obrad Okrągłego Stołu i polsko-niemieckiego Wspólnego Oświadczenia z 12 czerwca 2011 r. podpisanego w Warszawie. Dyrektorem jest przedstawiciel Konwentu Organizacji Polskich w Niemczech. Poza Konwentem, pozostaje część organizacji polonijnych, w tym posiadający wielkie tradycje Związek Polaków w Niemczech Rodło. Bardzo ważną instytucją dla życia polonijnego jest Polska Misja Katolicka w Niemczech. W jej ramach istnieje 66 polskich parafii, w których pracuje ok. 100 polskich księży. W 300 punktach odprawiane są polskie msze, cotygodnio- 178

179 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wo uczestniczy w nich ok. 80 tys. wiernych. Na polską katechezę uczęszcza 8 tys. dzieci, w ok. 50 szkółkach języka polskiego uczy się ich 3,3 tys. Przy polskich parafiach działają 23 stowarzyszenia, które odpowiadają za działalność oświatową i kulturalną przy misjach. Polskie parafie są nie tylko ośrodkami religijności, ale również centrami działań kulturalnych, oświatowych i społecznych. Są też miejscem uwidaczniania się potencjału grupy polskiej, uchodzącej za nieobecną w życiu publicznym Niemiec. W XXI w. coraz wyraźniej rośnie przepaść między tzw. Starą i Młodą Polonią. O ile ta pierwsza pozostaje w ramach tradycyjnych organizacji, o tyle druga, Nowi Polacy (migranci zarobkowi, polscy małżonkowie, studenci itp.) i dorosłe dzieci przesiedleńców, funkcjonuje przeważnie poza klasycznymi strukturami, z reguły niewidoczna dla większych instytucji. Ich aktywność obejmuje przede wszystkim działalność artystyczną, której finansowanie pochodzi z niezależnych, zarówno niemieckich, jak i polskich źródeł, i jest zdobywane poprzez realizację projektów. Aktywność młodej Polonii można zaobserwować również na polu poradnictwa socjalnego, które odbywa się głównie za pośrednictwem platformy internetowej. Podkreślić przy tym należy, że to właśnie efektywne korzystanie z najnowszych zdobyczy techniki odróżnia Nowych Polaków od ich starszych kolegów 12. Pozycja w kraju zamieszkania Wśród Polonii spotkać można zarówno osoby, które odniosły sukces zawodowy i uzyskały wysoki poziom stabilizacji życiowej (np. naukowcy, lekarze, prawnicy, inżynierowie, menedżerowie, architekci), jak również takie, które nie dostosowały się do miejscowych warunków w stopniu umożliwiającym podjęcie stałej, dobrze płatnej pracy i żyją z zasiłków socjalnych lub pracy dorywczej. Zdecydowaną większość Polonii stanowi grupa pracowników na średnim i niższym szczeblu wykonawczym. Obecnie w całej RFN zatrudnionych jest ok. 180 tys. Polaków (ponad 22 tys. więcej niż w roku poprzednim), z czego zdecydowana większość w zachodniej części kraju. Ok. 80 proc. z nich ma ubezpieczenie społeczne. Rzeczywiste zmiany poziomu zatrudnienia obywateli RP są trudne do oszacowania. Niemieckie statystyki za obcokrajowców uważają wyłącznie osoby bez obywatelstwa RFN. Dodatkowym utrudnieniem jest legalizacja zatrudnienia osób, które już przed 1 maja 2011 r. pracowały tutaj bez zezwolenia. Zniesienie 1 maja 2011 r. wymogu uzyskania pozwolenia na pracę przez obywateli polskich miało mniejsze znaczenie niż pierwotnie zakładano. Zaobserwowano wtedy co prawda stosunkowo duże zainteresowanie RFN przez obywateli polskich, ale w kolejnych miesiącach systematycznie malało. Niemniej Polacy stanowią obecnie ok. 2/3 wszystkich nowo zatrudnianych pracowników - obywateli państw, które weszły do UE po 2004 r. 12 Na podst. E.Mansfeld, M.Szaniawska-Schwabe, Nowi pośrednicy o młodych formach polskiego zaangażowania w Niemczech, (ost. dostęp ) 179

180 Raport 2012 Stosunkowo niewielkie skutki zniesienia ograniczeń w zatrudnianiu wynikają m.in. z mniejszej obecnie atrakcyjności ekonomicznej niemieckiego rynku pracy w porównaniu do innych krajów Unii, pojawienia się atrakcyjnych połączeń lotniczych z tymi krajami, gorszą, niż np. w przypadku języka angielskiego, znajomością języka niemieckiego u Polaków, wcześniejszym otwarciem innych rynków pracy (zwłaszcza brytyjskiego i irlandzkiego) oraz niskim stopniem akceptacji pracowników z nowych państw członkowskich przez niemieckich pracodawców. Warto zaznaczyć, że już przed otwarciem rynku niemieckiego dla Polaków zliberalizowano w Niemczech przepisy dotyczące uznawalności świadectw i dyplomów. Dzięki temu obywatele RP, przynajmniej formalnie uzyskali lepsze możliwości potwierdzenia wykształcenia, i tym samym większe szanse na satysfakcjonującą i dobrze płatną pracę. Liczba bezrobotnych Polaków w RFN oscyluje wokół poziomu 24 tys. osób a ich udział wśród bezrobotnych obcokrajowców wynosi nieco ponad 5 proc.. Widoczna jest jednak lekka tendencja wzrostu bezrobocia. Z drugiej strony obserwuje się stabilizację stosunku pracy, czego dowodzi coraz większa liczba zatrudnionych podlegających ubezpieczeniu społecznemu. Kryzys finansowy miał wpływ na zwiększenie mobilności i powroty migrantów zarobkowych do Polski. Był jedną z przyczyn odpływu polskich pracowników z RFN (np. w 2010 r. odnotowano spadek zatrudnienia o ok. 16 tys. osób). Tendencja ta uległa w 2011 r. odwróceniu (przybyło 22 tys. Polaków), co należy wiązać m.in. z otwarciem niemieckiego rynku pracy. Polacy mieszkający w Niemczech nie mają statusu mniejszości narodowej. Oficjalnie taki status mają jedynie mniejszości: duńska, fryzyjska, Serbołużycka oraz Sinti i Roma, czyli społeczności historycznie zamieszkujące terytorium Niemiec. Pozostali cudzoziemcy uznawani są za imigrantów. Zgodnie jednak z zapisami Traktatu między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r., osoby polskiego pochodzenia albo przyznające się do języka, kultury lub tradycji polskiej mają prawo do wyrażania i rozwijania swej odrębności. Zgodnie z Traktatem, osobom tym należą się takie same prawa w kwestii rozwoju tożsamości, jakie przysługują mniejszości niemieckiej w Polsce. Nieadekwatna do liczebności pozycja grupy polskiej w Niemczech wynika z jej małej aktywności publicznej i politycznej, a ta z kolei wynikiem działania wielu czynników: niskiego stopnia zorganizowania Polonii; braku przywódców zdolnych do wykorzystania miejscowego potencjału polskiego; zróżnicowanego statusu pobytu (przesiedleńcy, migranci ekonomiczni o niskiej pozycji społecznej); działań władz niemieckich nastawionych na integrację, a nie wspieranie rozwoju grupy, nieświadomych znaczenia traktatu polsko-niemieckiego oraz często traktujących wszystkich przesiedleńców jako Niemców. Przykładem słabości grupy polskiej w Niemczech jest i to, że w ciałach wybieralnych typu 180

181 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Bundestag czy Landtagi, nie ma osób, które kapitał polityczny pozyskiwały z odwołania się do Polonii niemieckiej. Główne problemy Polonii w Niemczech Jak wskazuje raport Instytutu Zachodniego z 2010 r. 13, organizacje polonijne w Niemczech napotykają szereg trudności, które znacząco odbijają się na ich pracy. Jednym z głównych problemów są ograniczone zasoby, zarówno finansowe, jak i ludzkie. Dla zorganizowanego środowiska charakterystyczne jest skromne zainteresowanie działalnością ze strony młodszego pokolenia i nowej Polonii, co wpływa na starzenie się organizacji. Poważne problemy przeżywają tradycyjne organizacje polonijne. Liczba członków Zgody i Rodła zmniejszyła się do poziomu zagrażającego egzystencji tych organizacji, mają nawet problemy z utrzymaniem własnych domów polskich. Osoby z nowej emigracji zarobkowej, osiedlające się w Niemczech często na czas określony, zajęte są tworzeniem podstaw materialnej egzystencji i nie angażują się w sprawy polonijne. Działalność tradycyjnych organizacji może się również wydawać młodym ludziom, niechętnym do nieodpłatnej pracy na rzecz społeczności, nieatrakcyjna. Należy wziąć także pod uwagę charakter współczesnych stosunków społecznych, kosmopolityczne nastroje najnowszego pokolenia i powolne kształtowanie się tożsamości europejskiej w miejsce narodowej. Organizacje polonijne mają problemy ze zdobyciem funduszy, zwłaszcza na wsparcie instytucjonalne i systematyczną działalność statutową. Powodem jest preferowanie przez instytucje finansujące działań projektowych nastawionych na rozwój kultury. W tej sytuacji dużo trudniej zdobyć wsparcie na działalność podstawową czy rozwój. Do najważniejszych źródeł finansowania należą składki członkowskie, darowizny od osób fizycznych, wsparcie ze strony polskich instytucji oraz niemieckie środki publiczne. Część organizacji decyduje się na samodzielne bez pośrednictwa struktur dachowych (gdzie indziej zwanych parasolowymi) występowanie do władz obu krajów o finansowanie projektów lub szukanie sponsorów i partnerów po obu stronach granicy. Wnioski do władz niemieckich nie zawsze są pozytywnie rozpatrywane, czego przyczyną często bywa ich niewłaściwe przygotowanie. Dodatkowym problemem, który w ostatnim czasie dotknął organizacje polonijne, było wprowadzenie nowych zasad przyznawania przez rząd RFN pomocy finansowej projektom z dziedziny kultury i historii. Większość organizacji odniosła się do zmian bardzo negatywnie, obawiając się ograniczenia dostępu do środków finansowych. Niedobory w źródłach finansowania oraz brak możliwości zatrudniania pracowników, skutkuje ograniczoną skutecznością organizacji polonijnych i trudnościami w osiągnięciu wysokiego stopnia profesjonalizmu, także w przypadku ubiegania się o fundusze. 13 M. Nowosielski, Polskie i polskojęzyczne organizacje w Niemczech. Raport z badań. indexa465.html?id=pwko115_00 (ost. Dostęp ) 181

182 Raport 2012 Rozdrobnienie, niewielka liczebność organizacji polonijnych oraz brak powszechnie akceptowanych liderów, zdolnych do budowania zorganizowanej siły polonijnej, utrudnia skuteczną reprezentację Polonii wobec władz polskich i niemieckich. Jest ona także zbyt mało widoczna w miejscowych mediach. W stosunku do potencjału i w porównaniu do innych grup narodowościowych, zbyt mało jest polskich programów radiowych (poza jedną krótką audycją) i telewizyjnych, a także prasy o krajowym zasięgu i portali internetowych. Pozytywną wiadomością jest to, że polskie kościoły są pełne wiernych, a liczne polskie wydarzenia kulturalne organizowane w całych Niemczech (koncerty, wystawy, festyny) często przyciągają dużą publiczność. Polityka władz miejscowych Najważniejszą kwestią sporną w stosunkach dwustronnych pozostaje nauczanie języka polskiego w Niemczech. Zróżnicowane prawo i praktyka krajów związkowych w dziedzinie oświaty (leży właśnie w kompetencjach landów, a nie władz federalnych) utrudnia polskiej stronie zajęcie jednolitego stanowiska wobec niemieckich działań na polu rozwoju nauczania języka polskiego. Największe organizacje, prowadzące działalność oświatową w Niemczech, nie otrzymują w ogóle wsparcia ze strony rządu RFN (Chrześcijańskie Centrum Krzewienia Kultury, Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech oraz Polska Macierz Szkolna). Głównym powodem tej sytuacji jest brak, po stronie niemieckiej, przepisów wykonawczych do wspomnianego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, które pozwoliłyby urzędnikom niemieckim sklasyfikować szkoły polonijne i punkty nauczania języka polskiego tak, aby można je było wspierać bez wzajemnego naruszania kompetencji landów i federacji. Mimo wielu rozmów na ten temat podejmowanych przez Ambasadę RP i konsulaty polskie w Niemczech, a także poruszania tej sprawy podczas wizyt polskich polityków w RFN, do chwili obecnej nie udało się tu znaleźć rozwiązania systemowego. Na szczeblu krajów związkowych wciąż dość powszechna wśród urzędników jest nieznajomość Traktatu. Nastawienie do problemów grupy polskiej jest zróżnicowane: najbardziej nieprzychylne wydaje się być w Bawarii, i Hesji, najbardziej konstruktywne w Nadrenii Północnej-Westfalii, Bremie, Dolnej Saksonii i Berlinie. W Niemczech języka polskiego jako ojczystego uczy się ok dzieci, w tym tylko w systemie niemieckich szkół publicznych (głównie Nadrenii Północnej-Westfalii), a ponad dzieci w szkołach polonijnych. Języka polskiego jako dobrowolnie wybranego obcego uczy się ok. tysiąc dzieci. Łącznie w Niemczech, uczy się języka ojczystego jedynie ok. 2,5 proc. dzieci i młodzieży z polskiej grupy w tym państwie. Rodzice niejednokrotnie muszą organizować nauczanie języka polskiego poza niemieckim systemem oświaty. Przykład Nadrenii Północnej-Westfalii pokazuje jednak, jak wiele w rozwoju społeczności polskiej w Niemczech zależy od postawy miejscowych władz. 182

183 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Pomoc finansowa władz RFN dla Polonii niemieckiej, jest niewielka w porównaniu z finansowaniem, jakie otrzymuje mniejszość niemiecka w Polsce od rządu RP, mimo że obie grupy zrównane są na podstawie Traktatu z 1991 r. Federalne władze dofinansowują polonijne projekty kulturalne niewielką kwotą, jak na możliwości państwa (łącznie do 300 tys. euro rocznie), oraz w zasadzie odmawiają środków na wsparcie instytucjonalne, które wzmacniałoby organizacje i ich regularną działalność oświatową i kulturalną. Rząd federalny RFN zobowiązał się do finansowania Biura Polonijnego w Berlinie prowadzonego przez Konwent Organizacji Polskich oraz jego portalu internetowego. Na 2012 r. łączna ilość środków, przeznaczonych na te cele z budżetu federalnego wyniosła EUR. Otwarcie Biura oraz ustalenie regularnych godzin przyjmowania petentów uznane zostało za ogromny sukces tej organizacji, niestety w dalszym ciągu napotyka ono szereg przeszkód natury administracyjnej i finansowej, które znacząco utrudniają jego pracę. Strona niemiecka wywiązała się z podjętego zobowiązania powołania pełnomocników odpowiedzialnych za kontakty z Polakami w Niemczech oraz obywatelami niemieckimi polskiego pochodzenia i ich organizacji zarówno na poziomie federalnym, jak i w krajach związkowych. Na szczeblu federalnym powołano stanowisko ds. współpracy z obywatelami pochodzenia polskiego i Polakami w Niemczech natomiast w krajach związkowych przydzielono tę funkcję przedstawicielom landowym ds. cudzoziemców. Szeroki zakres ich obowiązków sprawia jednak, że nie mogą poświęcić się wyłącznie sprawom Polonii. Ważnym krokiem w stronę uhonorowania Polonii jest projekt utworzenia Centrum Dokumentacji Historii i Kultury Polaków w Niemczech, który w czerwcu 2011 r. uzyskał poparcie polityczne uchwałą Bundestagu. Podczas warsztatów poświęconych studium wykonalności projektu, które odbyły się w lipcu 2012 r. w Dortmundzie, postanowiono, że placówka zostanie zlokalizowana w siedzibie Związku Polaków w Niemczech w Bochum i będzie prowadzić nie tylko działalność wystawienniczą i seminaryjną, ale również wirtualną, poprzez portal internetowy. Na ten projekt strona niemiecka przeznaczyła 300 tys. euro. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami Współpraca ze środowiskami polonijnymi koncentruje się przede wszystkim na promowaniu języka polskiego w Niemczech, a także na wspieraniu działalności organizacji polonijnych, w szczególności tych, które zajmują się nauczaniem języka polskiego. Ambasada RP w Berlinie od 2005 r. regularnie organizuje Ogólnoniemiecką Olimpiadę Języka Polskiego. Szczególne poparcie udzielone zostało Konwentowi Organizacji Polskich, co podkreśla znaczenie struktury wypowiadającej się w imieniu licznych organizacji oraz poruszającej ogólne problemy Polonii niemieckiej. Bardzo istotne znaczenie ma także współpraca z parafiami Polskiej Misji Katolickiej. 183

184 Raport 2012 W związku z tym jednak, że Polonia niemiecka jest zorganizowana jedynie w niewielkim stopniu, ważne jest docieranie do jednostek i środowisk, które nie należąc do organizacji, zajmują się sprawami polskimi, biorą udział w licznych przedsięwzięciach i imprezach, przez co są promotorami Polski i kultury polskiej w Niemczech. Organizacja imprez integrujących środowiska emigracyjne oraz aktywizujących młode pokolenie Polonii, a także uroczystości związanych z obchodami rocznic i świąt, są istotne dla zachowania poczucia więzi z krajem. Dyplomaci i konsulowie dbają także o należyte utrzymanie polskich miejsc pamięci oraz materialnych dowodów obecności Polaków i polskiej kultury w Niemczech. Działania polskich placówek wobec strony niemieckiej mają na celu przede wszystkim zapewnienie pełnej realizacji praw grupy polskiej, które wynikają z Traktatu z 1991 r. Ponadto placówki RP aktywnie działają również na rzecz złagodzenia bezdomności. W tym celu konsulaty utrzymują regularne kontakty oraz udzielają wsparcia noclegowniom, misjom dworcowym, punktom żywieniowym oraz współpracują z organizacjami pomagającym w wychodzeniu z bezdomności. Obraz Polski i Polaków Przekaz medialny na temat Polaków jest bardzo zróżnicowany. Z jednej strony, wyraźnie zauważalna jest poprawa wizerunku Polskę postrzega się, zwłaszcza na tle innych członków UE, ciężko przeżywających kryzys, jako kraj stabilny, o silnej gospodarce. Z drugiej strony, niemieckie media z niepokojem donoszą o wzrastającej liczby kradzieży, przede wszystkim samochodów, na polsko-niemieckim pograniczu 14. Jeśli jednak przyjrzeć się badaniom Instytutu Demoskopii w Allensbach, o pozytywnym wydźwięku wiadomości o Polakach i Polsce przekonanych jest 16 proc. Niemców. W porównaniu zaledwie proc. uważa, że obraz Polski w niemieckich mediach jest negatywny 15. Pomimo deklarowania całkowitej otwartości (znajdującej często potwierdzenie wśród obywateli Niemiec zaangażowanych w polsko-niemieckie porozumienie) stosunek Niemców do Polaków jest dość obojętny. W dużej mierze oparty jest niestety na trudnych do wykorzenienia stereotypach, co dotyczy najczęściej osób, które nigdy nie były w Polsce. Stereotypy o Polakach mają w Niemczech silne podłoże historyczne, sięgające okresu germanizacji ziem polskich w XIX w. Powoli jednak, przynajmniej część z nich traci swoje znaczenie, jak choćby mit polnische Wirtschaft o niegospodarności Polaków, który staje się nieaktualny wobec danych na temat ostatniego kryzysu 16. Dodatkowo, według najnowszych badań przeprowadzonych przez Instytut Demoskopii w Al- 14 A. Sakson, Ambiwalentny obraz Polski w Niemczech, Biuletyn Instytutu Zachodniego, nr 101/2012, url: (ost. Dost ) 15 Na podst. Wyników badań przeprowadzonych przez Instytut Demoskopii w Allensbach. portalpoint.info/pdf/polacy%20i%20niemcy%20wystawiaja%20sobie%20coraz%20lepsze%20oceny.pdf (ost. Dostąp ) 16 A. Sakson, dz.cyt. 184

185 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych lensbach na temat relacji polsko-niemieckich w latach r., wizerunek Polaków w oczach Niemców systematycznie się poprawia, a jedynie Francuzom okazywane są większe objawy sympatii. Niestety ocieplenie relacji między społeczeństwami nie idzie w parze z zainteresowaniem sytuacją wewnętrzną Polski i jej rozwojem - zaledwie 6 proc. ludności niemieckiej deklaruje żywe zainteresowanie tą kwestią, a 43 proc. Niemców interesuje się nią jedynie w nieznacznym stopniu 17. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Po konsultacjach zarówno z przedstawicielami środowisk polonijnych jak i nauczycielami niemieckimi oraz ekspertami z Niemiecko-Polskiego Instytutu w Darmstadt (Deutsches-Polen Institut) można stwierdzić, że w programach i podręcznikach szkolnych historii i kulturze Polski poświęca się niewiele miejsca. Najczęściej temat Polski pojawia się w przy okazji II wojny światowej, polityki odprężenia Willy Brandta oraz demokratycznych przemian zapoczątkowanych przez Solidarność. Elementy te są przedstawiane rzetelnie i zgodnie z prawdą, jednakże raczej w formie wzmianek niż pełnych rozdziałów. Szczegółowe i rzetelne materiały uzupełniające w zakresie polskiej literatury oraz historii zawierają podręczniki wydane przez wspomniany Instytut w Darmstadt. Zainteresowanie nie tylko samymi podręcznikami, ale także seminariami naukowców Instytutu, cały czas wzrasta. W Bawarii tamtejszy Związek Opieki nad Grobami Wojennymi wydał uzupełniający podręcznik dla szkół i nauczycieli Niemcy i Polacy: Drogi do pojednania, a w Badenii-Wirtembergii podręcznik miejscowej Centrali Kształcenia Politycznego Niemcy i Europa. Zarzut braku rzetelności można by postawić niemieckim nauczycielom, którzy częstokroć przedstawiają Marię Skłodowską-Curie jako pochodzącą z Francji Marię Curie lub Fryderyka Chopina jako Francuza. Do grona rozpoznawalnych symboli Polski zaliczyć można papieża Jana Pawła II, Lecha Wałęsę oraz niekiedy Stanisława Lema. Historia Polski prezentowana jest w szkołach niemieckich w sposób marginalny. W podręcznikach nie ma żadnej informacji o przyjeździe Ottona III do Gniezna w roku 1000, brakuje informacji na temat Konstytucji 3 Maja (kompletna nieznajomość tematu wśród niemieckich nauczycieli), rozbiory Polski zaś to temat w szkołach niemieckich pominięty. W podręcznikach znajdziemy krótką informację o germanizacji ziem polskich, ale nauczyciele rzadko podejmują ten temat. W odniesieniu do I wojny światowej, pomija się przebieg działań wojennych na ziemiach polskich. Negatywnie ocenia się natomiast traktat wersalski, a szczególnie utratę Górnego Śląska. II wojna światowa prezentowana jest głównie jako okres Holokaustu, przyczyn wojny upatruje się zaś przede wszystkim w kryzysie społeczno-gospodarczym, rosnącym nacjonalizmie, niesprawiedliwym porządku międzyna- 17 Na podst. Wyników badań, dz.cyt. 185

186 Raport 2012 rodowym (traktat wersalski). Podręczniki zawierają jedynie krótką informację dotyczącą ataku na Polskę w 1939 r. Skutki wojny to przede wszystkim: wypędzenie Niemców, straty terytorialne, zniszczenia na terenie Niemiec. Marginalnie potraktowany jest temat strat ludzkich wśród Polaków oraz zniszczeń wojennych na ziemiach polskich. Sporadycznie pojawiają się nieprawidłowości, jak np. w materiałach pomocniczych do szkół, gdzie użyto terminu polskie obozy. Po interwencji placówki materiały te wycofano. Podsumowując, znajomość historii i kultury polskiej wśród Niemców jest dalece niewystarczająca, a fakty historyczne dotyczące stosunków polsko-niemieckich są często nieuwzględniane Informacja Konwentu Organizacji Polskich w Niemczech Oczekiwania wobec niemieckich władz Powołanie fundacji wspieranej przez państwo niemieckie, umożliwiającej finansowanie oświaty i działalności kulturalnej Polaków w Niemczech; Pełna realizacja zapisów polsko-niemieckiego Traktatu między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r.; Uznanie Polaków za jedną z grup etnicznych, obok Fryzyjczyków i Cyganów (Sinti i Roma) oraz objęcie ich opieką Konwencji ramowej Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych; Umożliwienie nauki języka polskiego jako języka ojczystego, zarówno w niemieckim systemie szkolnym, jak i pozaszkolnym; Pełny dostęp do środków masowego przekazu, a co za tym idzie możliwość realizacji i emisji polonijnego magazynu telewizyjnego i radiowego oraz finansowania organu prasowego Polonii niemieckiej; Pomoc finansowa w utrzymaniu domów polskich i innych placówek polonijnych; Dotowanie z funduszu Pełnomocnika Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów tylko i wyłącznie projektów kulturalnych realizowanych przez organizacje polonijne. 186

187 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych NORWEGIA Raport Ambasady RP w Oslo Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Liczebność polskiej społeczności w Królestwie Norwegii utrzymywała się aż do lat osiemdziesiątych XX w. na niewielkim poziomie 1-1,5 tys. osób. W ramach emigracji politycznej, tzw. solidarnościowej, przybyło tutaj ponad 3,7 tys. osób. Cechą wyróżniającą polską społeczność w Norwegii jest jej dynamiczny wzrost po 2004 r. (wówczas w tym kraju zamieszkiwało 11 tys. Polaków) i otwarciu możliwości migracji zarobkowej. Obecnie, jak podaje norweski Główny Urząd Statystyczny (SSB), na 1 stycznia 2013 r. w Norwegii zarejestrowanych było obywateli polskich, co stanowi 17 proc. wszystkich obcokrajowców tu zamieszkałych. Polacy są aktualnie największą mniejszością narodową. Wśród Polaków, osób reprezentuje grupę wiekową od 20 do 66 lat, z czego to mężczyźni, a kobiety. Zważywszy jednak, że część Polaków przebywa w Norwegii okresowo, a ich liczba, głównie w branży budowlanej i rolnictwie, rośnie wraz z początkiem sezonu letniego, należy oceniać, że liczba Polaków w Norwegii kształtuje się na poziomie powyżej 100 tys. Obszarami największej koncentracji polskich pracowników migrujących są regiony: Oslo, Akershus, Buskerud, Rogaland, Hordaland, Vest-Agder, Aust-Agder, Østfold, Oppland, Sør i Nord Trøndelag i miasta: Oslo, Bergen, Stavanger, Trondheim. Migracje Polaków do Norwegii miały i nadal mają charakter płynny. Tylko pewna część osób emigrowała z postanowieniem osiedlenia się tu na stałe. Większość wyjeżdżała w poszukiwaniu pracy z myślą o powrocie do kraju po zarobieniu odpowiednich pieniędzy lub odkładała decyzję na później, realizując ważne funkcje życiowe w obu krajach. Czynnikami sprzyjającymi migracji do Norwegii było duże zapotrzebowanie norweskiego rynku pracy, zwłaszcza w sektorze budownictwa i niektórych gałęzi przemysłu, a także w sektorze służby zdrowia (co otwierało rynek pracy dla kobiet), poziom zarobków znacznie przewyższający płace w Polsce, wysoko rozwinięty norweski system świadczeń społecznych, a także stosunkowo nieduża odległość i dogodne połączenia komunikacyjne. Pozycja zawodowa i społeczna Polaków w Norwegii jest funkcją wielu czynników. Jako młoda emigracja z natury rzeczy nie mogła osiągnąć jeszcze statusu zawodowego i społecznego porównywalnego z innymi społecznościami z krajów europejskich, jak Szwedzi, Duńczycy, czy Niemcy, a tym bardziej z Norwegami. Polacy uzyskali jednak liczącą się pozycję na rynku usług budowlano- -montażowych, zakładając firmy i zyskując w społeczeństwie norweskim opinię solidnych i ciężko pracujących ludzi. Prezentowany przez Polaków etos pracy zyskuje także uznanie tutejszych najwyższych władz, których przedstawiciele 187

188 Raport 2012 podkreślają wkład naszych rodaków do dochodu narodowego państwa. Niemniej jednak, obok sektora budowlanego, przetwórstwa spożywczego i branży sprzątającej, daje się zauważyć wzrost liczby Polaków zatrudnionych w przemyśle, w branży informatycznej, w instytucjach naukowych i kulturalnych. Zwraca uwagę wysoki, w porównaniu do innych grup narodowościowych, poziom zatrudnienia wśród imigrantów z Polski, sięgający 82 proc. w grupie wiekowej lat. Specyfika branży budowlanej powoduje, że wśród imigrantów z Polski zdecydowanie przeważają rozproszeni po całej niemalże Norwegii mężczyźni, stanowiąc ok. 70 proc. populacji. W ostatnich latach proporcje pomiędzy liczbą mężczyzn i kobiet wśród imigrantów z Polski zaczynają się nieco zmniejszać, co wiąże się z przyjazdami rodzin oraz z możliwościami znalezienia przez kobiety pracy w służbie zdrowia i w branży sprzątającej. Polska emigracja do Norwegii jest relatywnie młoda zarówno pod względem wieku, jak i czasu pobytu w tym kraju. Zdecydowana większość polskich migrantów w Norwegii posiada obywatelstwo RP, co wynika z jednej strony z poczucia więzi z Polską i porównywalnych możliwości podróżowania z polskim paszportem, z drugiej zaś z krótkiego jeszcze okresu przebywania w Norwegii, który nie uprawnia jeszcze do ubiegania się o obywatelstwo tego państwa. Polacy generalnie, w odróżnieniu od niektórych innych grup narodowościowych w Norwegii, nie tworzą tzw. polskich osiedli i dążą do możliwie jak najszybszego osiedlenia się w dzielnicach miast, nie uważanych za typowo imigranckie. Cechą swoistą polskiej społeczności jest inwestowanie w kształcenie dzieci, czego skutki zaczynają już być widoczne; na norweskim rynku pracy pojawia się drugie pokolenie emigracji z Polski, zdobywające pozycje praktycznie we wszystkich dziedzinach, począwszy od zawodów inżynieryjno-technicznych, profesji medycznych aż po adwokaturę i dyplomację. Należy oczekiwać, że ta tendencja nasili się i w ciągu następnej dekady pozycja naszej grupy etnicznej w Norwegii znacząco wzrośnie. Ważną funkcję integracyjno-informacyjną spełniają parafie katolickie, duszpasterstwo polonijne oraz szkoły polskie. Ważnym łącznikiem są polonijne fora internetowe i portale stwarzające możliwość porozumiewania się w języku ojczystym. Stosunkowo młoda generacja polskich migrantów do Norwegii preferuje także inne formy komunikowania, jak np. media społecznościowe, które w pewnym sensie zastępują jej dotychczasowe formy kontaktów z rodakami. Na uwagę zasługuje i to, że członkowie młodej emigracji tworzą własne, mniej sformalizowane formy organizacyjne, jak Stowarzyszenie Młodych Profesjonalistów, kluby oparte o konkretne zainteresowania kulturalne, sportowe, czy formy spędzania czasu wolnego. Potrafią także jednoczyć się wokół idei i inicjatyw, takich jak Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, czy wybory Wybitnego Polaka. 188

189 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Główne problemy, polityka władz miejscowych Polacy napotykają w Norwegii problemy typowe dla migrantów zarobkowych, związane z adaptacją do nowych norm i zwyczajów. W odróżnieniu od migrantów z krajów nordyckich, zwłaszcza Szwedów i Duńczyków, korzystających z przywileju pokrewnego języka i bliskości kulturowej oraz podobieństw systemów społeczno-politycznych, którym dużo łatwiej odnaleźć się na norweskim rynku pracy, Polacy wykorzystali niszę budowlano-montażową, gdzie te czynniki nie grają takiej roli. Z drugiej jednak strony ukształtowanie się tzw. polskiego sektora na norweskim rynku pracy powoduje, że polscy pracownicy na co dzień nie odczuwają w dostatecznym stopniu potrzeby adaptacji, pogłębienia znajomości języka, poznania kraju oraz identyfikacji i zakorzenienia w nowym kraju. A to w rezultacie opóźnia procesy adaptacyjne Polaków w norweskim społeczeństwie. Gospodarka Norwegii w niewielkim stopniu odczuła skutki kryzysu w Europie. Jej rynek pracy nadal przyciąga ludzi z wielu państw, choć jego chłonność znacząco zmalała. Dotyczy to zwłaszcza branży budowlanej, w której wzrasta konkurencja, niemniej polskie firmy zachowują ugruntowaną wcześniej pozycję. Daje się też zauważyć zjawisko migracji powrotnej, jednakże jego skala jak dotąd nie jest znacząca. Wzrost konkurencji na rynku pracy powoduje, że osoby mniej wykształcone i niedostatecznie przygotowane do życia na emigracji, bez podstawowej wiedzy o kraju i nieznajomości języków norweskiego i angielskiego, mają poważne trudności adaptacyjne, a niekiedy padają ofiarą oszustw i wykorzystywania w szarej strefie rynku pracy. Specyfika norweskiego systemu państwa dobrobytu, rozwiązań w zakresie prawa i rynku pracy, ubezpieczeń społecznych, a przede wszystkim przepisów, procedur i praktyki w obszarze opieki społecznej (w tym głównie w dziedzinie opieki nad dziećmi) powodują, że polscy migranci, podobnie jak migranci z innych krajów, napotykają trudności z adaptacją do nowych warunków oraz z ich zrozumieniem i akceptacją. W Norwegii, gdzie udział kobiet w rynku pracy jest od wielu lat jednym z najwyższych w świecie, został wypracowany system, którego założeniem jest zapewnienie i zagwarantowanie każdemu dziecku w miarę porównywalnych szans rozwoju. System ten oparty jest o powszechny dostęp do przedszkoli, do zajęć pozalekcyjnych i innych świadczeń dla rodzin, które nie są w stanie zapewnić dziecku realizacji potrzeb właściwych dla jego rozwoju. Rodziny imigrantów, w tym polskich, są dużo mniej aktywne na rynku pracy, zwłaszcza gdy chodzi o stałe zatrudnienie. W efekcie znacząca część dzieci, pozostaje w wieku przedszkolnym w domach i w mniejszym stopniu integruje się z rówieśnikami norweskimi. Naturalne różnice kulturowe, niekiedy odmienne podejście do metod wychowawczych, w tym stosunku do kar cielesnych, stają się wtedy częstym źródłem sytuacji konfliktowych w relacjach pomiędzy rodzinami imigranckimi a władzami norweskimi, właściwymi w zakresie ochrony praw i opieki nad dziećmi. 189

190 Raport 2012 Rozwiązania prawa międzynarodowego, m.in. w konwencji haskiej o jurysdykcji, prawie właściwym, uznaniu, wykonaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej i środków ochrony dzieci z 1996 r. (Polska jest jej członkiem, a Norwegia zainicjowała proces przystąpienia do niej), uznające gestię w zakresie ustanawiania opieki nad dziećmi władz kraju miejsca stałego pobytu dziecka, a nie władz kraju jego obywatelstwa nie są znane i akceptowane w społecznej świadomości. Również w środowiskach opiniotwórczych, w tym medialnych, poziom wiedzy na temat regulacji i praktyki prawno-międzynarodowej jest niewystarczający. To powoduje, że oczekiwania rodziców i opinii publicznej wobec polskich urzędów konsularnych rozmijają się z możliwościami ich oddziaływania na postępowanie władz norweskich na polu opieki nad dziećmi. Jakkolwiek skala ingerencji norweskich władz w kwestie opieki nad dziećmi polskich obywateli, w tym tak radykalnych jak umieszczanie w rodzinach zastępczych, jest stosunkowo niewielka i nie odbiega zasadniczo od poziomu tych ingerencji nie tylko w stosunku do innych grup imigranckich, ale także w porównaniu do rodzin etnicznie norweskich, niemal każdy taki przypadek zaostrza relacje rodziców z odpowiednimi władzami. Dochodzi do konfliktu, nieporozumień i wszystko wywołuje olbrzymie zainteresowanie mediów i opinii publicznej. Dochodzi do sytuacji patowych, bowiem zgodnie z norweskim prawem władze decydujące o odebraniu dziecka rodzinie biologicznej są związane tajemnicą zawodową i nie mogą ujawnić żadnych powodów swojej decyzji. Punktem wyjścia jest przesłanka, że kontrola sądowa zapewnia ochronę praw dziecka także przed ewentualnymi nadużyciami lub błędami władz administracyjnych. Podobne rozwiązania stosowane są również w polskim prawie. Uważa się bowiem, że upublicznianie informacji o powodach ingerencji władz w sprawy z zakresu opieki mogłoby działać na szkodę dziecka, nawet jeśli nie w danej chwili, to w przyszłości. Ambasada w każdym przypadku podejmuje działania, aby posiadając pełnomocnictwo od jednego z rodziców, monitorować postępowanie, m.in. poprzez kontakt z adwokatem. Przedstawiciele Ambasady uczestniczą także w rozprawach sądowych, co jest jednakowoż możliwe jedynie w przypadku zgody wszystkich stron postępowania. Stopień zorganizowania Polaków w Norwegii we własnych stowarzyszeniach pozostaje niewielki w porównaniu do innych liczących się grup narodowościowych. W rezultacie tutejsi Polacy nie mają ogólnonarodowej reprezentacji, która artykułowałaby ich postulaty wobec władz. Przyczyn należy upatrywać m.in. w dużym rozproszeniu Polaków w Norwegii, przez co organizacje polonijne mają zasadniczo lokalny charakter. Ponadto większość Polaków skupia się na realizacji ambicji zawodowych i materialnych i nie angażuje się szczególnie w miejscowe życie polityczne i społeczne, chociaż sygnałem pozytywnym był udział Związku Polaków we Fredrikstad z polskimi flagami w pochodzie z okazji święta narodowego Norwegii 17 maja 2012 r. Należy także odnotować start niektórych Polaków w ostatnich wyborach samorządowych z list różnych partii politycznych i podejmowanie 190

191 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych aktywności partyjnej przez przedstawicieli młodego pokolenia polskich imigrantów. Warto dodać, że w ostatnich wyborach samorządowych Partia Konserwatywna wyraźnie zwróciła uwagę na Polaków, jako liczący się elektorat. W Norwegii nie ma problemu masowej bezdomności, ale w działającym od 2011 r. Centrum Informacyjnym Caritas w Oslo, dziennie problemy bytowe zgłasza od 20 do 30 Polaków. Przyczyną obiektywną kreującą problemy dla polskich migrantów jest utrzymywanie się przez dłuższy czas stanu tymczasowości, rozłączenia rodzin, zamieszkiwania i realizowania ważnych funkcji życiowych w dwóch krajach. Jednym z kluczowych problemów polskiej społeczności w Norwegii jest kwestia nauczania języka ojczystego, które odbywa się w systemie gminnym i z założenia jest narzędziem do zdobycia umiejętności posługiwania się językiem norweskim. Prawo do nauki języka ojczystego mają uczniowie-imigranci, których znajomość języka norweskiego jest niewystarczająca do porozumiewania się. Pomoc finansowa państwa na nauczanie języka ojczystego została wstrzymana z dniem wejścia Polski do UE. Dlatego działające w Norwegii szkoły społeczne pozyskują środki na działalność z jednostek administracji samorządowej. W odniesieniu do zapisów Dyrektywy z 25 lipca 1977 r. 77/486/EWG w sprawie kształcenia dzieci pracowników migrujących, należy stwierdzić, iż w praktyce norweska administracja lokalna nie realizuje w pełni satysfakcjonująco jej postanowień w kwestii nauczania języka i kultury ojczystej dzieci pracowników migrujących. W norweskich instytucjach, finansowanych przez państwo lub samorządy, funkcjonuje system dyżurów i obsługi w językach narodowych, w tym w polskim. Również strony internetowe norweskich urzędów i instytucji mających kontakt z imigrantami i cudzoziemcami zawierają informacje polskojęzyczne. Publikacja pt. Nowicjusz w Norwegii, dostępna w formie książkowej i w wersji elektronicznej, zawiera wyczerpujące informacje i wskazówki, przydatne imigrantom i cudzoziemcom, zwłaszcza w początkowym okresie ich pobytu w Norwegii. Wiele praktycznych informacji w języku polskim zawiera także strona internetowa Ambasady Królestwa Norwegii w Warszawie. Aczkolwiek system nadzoru nad przestrzeganiem prawa pracy i praw pracowniczych ze strony takich instytucji, jak Inspekcja Pracy, czy związki zawodowe, jest w Norwegii rozbudowany, mają miejsce przypadki nierespektowania tych przepisów i nadużyć ze strony niektórych pracodawców wobec pracowników z Polski. Czynnikiem sprzyjającym takim nadużyciom, w tym zatrudnianiu na niższych stawkach, zakwaterowaniu w nieodpowiednich warunkach, a także zatrudnianiu na czarno, jak też nieporozumieniom, jest brak lub słaba znajomość języka miejscowego, tudzież angielskiego oraz przepisów tego kraju przez część polskich migrantów zarobkowych. Ambasada RP monitoruje te zagadnienia i podejmuje działania na rzecz ochrony praw pracowniczych polskiej migracji zarobkowej. Przekazuje naszym obywatelom podstawowe informacje o warunkach podejmowania pra- 191

192 Raport 2012 cy, rejestracji pobytu, możliwości korzystania z opieki medycznej, prawa do otrzymywania zasiłków rodzinnych, świadczeń socjalnych, spraw celnych, podatkowych. Kierunki współpracy polskich placówki z Polonią i Polakami za granicą Charakterystyczną cechą współpracy placówki RP w Oslo z Polonią i Polakami jest wielotorowość. Obok współpracy z organizacjami polonijnymi skupiającymi przede wszystkim wcześniejsze fale emigracji do Norwegii, Ambasada wspiera aktywność społeczną i inicjatywy nowej imigracji, która nie przejawia jak dotychczas większej skłonności do organizowania się w tradycyjnych formach działalności polonijnej, natomiast potrafi żywo i spontanicznie reagować na takie inicjatywy, jak np. Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, współorganizuje imprezy kulturalne i tworzy własne formy współpracy, oparte na wspólnych zainteresowaniach. Ważne miejsce zajmują konsulaty honorowe, wokół których placówka stara się skupić przedstawicieli środowiska polonijnego. Wspierane są inicjatywy zarówno wychodzące z tego środowiska, jak i inicjowane przez Ambasadę, przykładowo pokazy polskich filmów, koncerty, Rok Korczaka, konferencja oświaty polonijnej. Jakkolwiek polska migracja do Norwegii ma głównie charakter robotniczy i jest migracją pierwszego pokolenia, należy mieć na uwadze, że coraz więcej Polaków zaczyna zajmować eksponowane i średniego szczebla stanowiska w instytucjach naukowych, w służbie zdrowia, w szkolnictwie, w przemyśle, w firmach konsultingowych. Ambicją placówki jest włączanie tych osób w konkretne przedsięwzięcia służące dynamizacji stosunków polsko-norweskich w reprezentowanych przez te osoby obszarach, w tym do współpracy regionalnej oraz pomiędzy miastami. Priorytetem działalności Ambasady jest troska o edukację najmłodszych obywateli polskich. Funkcje i znaczenie polskich szkół społecznych i Szkolnego Punktu Konsultacyjnego daleko wykraczają poza tradycyjne zadania edukacyjne. Placówka, we współpracy z lokalnymi środowiskami polonijnymi i duszpasterstwem polonijnym, doprowadziła do zorganizowania kilku nowych punktów nauczania przedmiotów ojczystych, które stają się lokalnymi centrami życia polonijnego. Współpraca z polskim duchowieństwem jest szczególnie cenna w Norwegii w związku z rozproszeniem Polaków na rozległym terytorium. Poza Oslo życie polonijne skupia się często wokół parafii katolickich, które wspomagają Wydział Konsularny w organizowaniu sesji wyjazdowych konsulów, organizowaniu uroczystości z okazji świąt narodowych, opieki nad polskimi grobami oraz imprez kulturalnych. 192

193 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski i Polaków w mediach norweskich ulega systematycznej poprawie. Zjawisko pojawienia się w Norwegii na przestrzeni ostatniej dekady masowej, w skali tego kraju, imigracji z Polski wpłynęło zdecydowanie na wzrost zainteresowania Polską. Ważnym czynnikiem stymulującym zainteresowanie mediów, zwłaszcza lokalnych, jest dynamiczny rozwój polsko-norweskich stosunków bilateralnych, w tym rola, jaką odgrywają Mechanizmy Finansowe EOG i Norweski Mechanizm Finansowy w pogłębianiu kontaktów i podejmowaniu różnorodnych inicjatyw na szczeblu regionalnym i lokalnym. Największą siłę nośną mają jednak artykuły i informacje w mediach na temat polskiej gospodarki i porównywanie, że Polska, podobnie jak Norwegia, dobrze radzi sobie ze zjawiskami kryzysowymi. Niewątpliwie opinia solidnych pracowników, jaką wypracowali sobie polscy migranci, wpływa na klimat i wydźwięk publikacji w norweskich mediach. Telewizja NRK wyemitowała np. reportaż o wysokiej pozycji Polaków na norweskim rynku pracy w branży budowlanej i obawach w związku z możliwością powrotu polskich robotników do Polski, w obliczu rosnących tam płac w tym sektorze. W Aftenposten ukazał się artykuł o kursach prowadzenia działalności gospodarczej w Norwegii po polsku, informujący o tym, że coraz większa grupa Polaków w Norwegii decyduje się na własną działalność gospodarczą. Niektóre media, zwłaszcza tabloidy, nagłaśniają przypadki negatywne, w tym kryminogenne, z udziałem Polaków. Podejmują też tematy o Polakach w sposób pośredni lub bezpośredni (np. dumping socjalny), w których krytyce poddaje się także postawę norweskich pracodawców i instytucji. Spektakularnym tematem była np. sprawa polskiej pielęgniarki, którą wyrzucono z pracy za używanie języka polskiego podczas przerw, zakończoną ostatecznie wypłaceniem odszkodowania i przeprosinami. Media np. krytycznie komentowały sprawę fatalnych warunków mieszkaniowych kilkunastu Polaków pracujących na farmie norek w regionie Rogaland. Informowały też o polskich obywatelach zatrzymanych w Norwegii, którzy w liczbach bezwzględnych znajdują się na czołowych miejscach, ale w porównaniu do skali polskiej migracji do Norwegii przestępczość wśród Polaków wyraźnie ustępuje przedstawicielom innych państw i w niewielkim stopniu dotyczy tzw. ciężkich przestępstw. Media informowały też o kolizji promu Stena Line z dźwigiem w Gdyni oraz o utonięciu czterech polskich turystów we fiordzie Etnefjorden w regione Hordaland. Wzrasta liczba artykułów o Polsce jako atrakcyjnym celu turystyki. Szeroko relacjonowane są wydarzenia sportowe, w których rywalizacja Justyny Kowalczyk z norweskimi narciarkami zajmuje poczesne miejsce. Media odnotowały polskie pochodzenie srebrnego medalisty w szermierce Bartosza Piaseckiego. Pozytywne relacje o Polsce towarzyszyły mistrzostwom Europy w piłce nożnej. Przy okazji relacjonowania wizyty norweskiej pary królewskiej w Polsce, telewizja NRK wyemitowała krótki reportaż o problemach polskiej diaspory w Norwegii, wskazujący w szczególności na kłopoty wynikające z braku zna- 193

194 Raport 2012 jomości języka norweskiego. Znacząco zwiększyła się liczba publikacji na tematy kulturalne, m.in. o poezji W. Szymborskiej, A. Zagajewskiego, muzyce W. Lutosławskiego, R. Blechacza, tłumaczeniu Dzienników Gombrowicza, czy o polskim jazzie. Zainteresowanie Polską przejawia się także w liczbie publikacji na tematy historyczne związane z naszym krajem. Aftenposten poinformował np., że dokumentacja udostępniona przez archiwa USA wskazuje, że dopiero w 1990 r. USA przyznały, iż sprawcami zbrodni katyńskiej byli Rosjanie a nie nazistowskie Niemcy, pomimo, iż fakt ten znany był Amerykanom już od 1943 r. Wizerunek Polski w norweskich mediach można określić jako generalnie pozytywny lub neutralny. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W norweskich podręcznikach znajduje się niewielka ilość informacji o innych krajach. W odniesieniu do Polski, dwudziestolecie międzywojenne pojawia się w kontekście relacji polsko-norweskich z perspektywy wymiany handlowej i interesów gospodarczych obydwu krajów. Okres II wojny światowej podręczniki wspominają w kontekście obrony Narwiku i udziału w niej ok. 5 tysięcy polskich żołnierzy. Ponadto, uczeń może dowiedzieć się o niemieckim obozie Auschwitz-Birkenau. Odnośnie do współczesnej Polski, wśród laureatów Pokojowej Nagrody Nobla publikowana jest sylwetka Lecha Wałęsy. Warto mieć na uwadze, że w Norwegii nauka o przeszłości nie jest priorytetową. Bardziej niż na zapamiętanie faktów, zwraca się uwagę na procesy historyczne i ich wpływ na współczesność. Norweskie programy nauczania skupiają się na historii i kulturze Norwegii, jak i innych krajów nordyckich i w stosunkowo niewielkim stopniu obejmują problematykę historyczną dotyczącą innych krajów Europy. Nauczyciele mają jednak możliwość, w ramach programów autorskich, uwzględniania wpływu dziedzictwa zagranicznego na literaturę kulturę norweską Informacja organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Sytuacja polskich imigrantów w Norwegii i ich problemy są typowe dla pierwszego pokolenia migrantów zarobkowych. Obok osób dynamicznych i wykształconych, poszukiwanych fachowców, dobrze radzących sobie w obcym kraju, istnieje znacząca grupa osób bez odpowiednich kwalifikacji, które trudniej adaptują się do odmiennych warunków i zwyczajów. Ogromną przeszkodą dla wielu migrantów jest brak nie tylko znajomości języka norweskiego, ale także, a może przede wszystkim, niedostatek wiedzy o kraju pobytu, jego przepisach, warunkach na rynku pracy i zwyczajach. Aczkolwiek dostęp do wiarygodnych informacji dotyczących przepisów prawnych i funkcjonowania imigrantów w Norwegii, w tym w języku polskim, 194

195 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych jest zapewniony ze strony administracji norweskiej w stopniu porównywalnym jedynie z innymi krajami nordyckimi, wiele przykładów wskazuje, że część polskich migrantów nie korzysta z tych źródeł. W tej sytuacji wiele problemów wynika z nieporozumień lub nieznajomości rzeczy i część Polaków napotyka trudności w załatwianiu spraw w urzędzie zatrudnienia i dobrobytu społecznego NAV, w tym związanych z zabieraniem świadczeń chorobowych osobom, które za zgodą lekarza rodzinnego podjęły leczenie w Polsce, zabieraniem i wstrzymywaniem świadczeń rodzinnych, zatrzymywaniem wypłaty zasiłku chorobowego pacjentom, którzy ze względu na barierę językową wyjeżdżają do Polski, niezamawianiem tłumacza na spotkania z chorymi. To powoduje, że chorzy boją się korzystać ze zwolnienia chorobowego, aby nie stracić pracy. Dla części polskich migrantów, zwłaszcza w rodzinach, w których pracuje zawodowo tylko jedna osoba, problemem jest mało satysfakcjonująca sytuacja ekonomiczna, co pogłębia trudności adaptacyjne w nowym środowisku. Nieporozumienia i nieznajomość prawa najczęściej leżą u podstaw formułowania przez niektórych migrantów zarzutów o przejawy dyskryminacji na rynku pracy i mieszkaniowym, co nie wyklucza, że takowe także mają miejsce. Innym istotnym problemem jest deficyt prawników w zakresie prawa pracy, ubezpieczeń, odszkodowań powypadkowych, w tym tylko jeden mówiący w języku polskim. Oczekiwania wobec władz miejscowych Środowiska polskie oczekują od władz miejscowych równego traktowania w zakresie świadczeń socjalnych, zdrowotnych i emerytalno-rentowych. Kwestią wzbudzającą ostatnio kontrowersje i debatę, także w norweskich mediach, jest tzw. eksport świadczeń socjalnych. Chodzi o dodatek na małe dzieci. Podnosi sie, że dodatek, wypłacany na dzieci pracownika przebywające za granicą, jest nieporównywalnie wysoki w stosunku do dodatku wypłacanego w Norwegii ze względu na różnice w sile nabywczej pieniądza. Podnoszona jest także kwestia pomocy w dochodzeniu swoich praw, np. poprzez darmowe poradnictwo prawne w języku polskim dla osób z najniższymi dochodami rocznymi lub dla osób, które straciły pracę. Wskazuje się na potrzebę dotowania kursów języka norweskiego lub darmowego kursu dla rodziców z dziećmi, dla jednego z małżonków, dla osób o niskim dochodzie rocznym lub osób, które pobierają świadczenia dla bezrobotnych. Podkreśla się potrzebę centralizacji systemu pomocy w nauczaniu języka norweskiego. Oczekuje się zwiększenia polskojęzyczności stron internetowych urzędów i policji. Postulowane jest wsparcie władz dla szkół polonijnych w postaci pomocy w wynajmie odpowiednich sal, jak i dofinansowaniu tego wynajmu. 195

196 Raport 2012 Wskazuje się na potrzebę weryfikacji kwalifikacji nauczycieli dwujęzycznych uczących w systemach komunalnych, traktowanych jako nauczyciele dwujęzyczni, jak też zmniejszenia niedoboru tych nauczycieli. Postuluje się kampanię informacyjną na temat obowiązujących w Norwegii praw i przepisów, a także zwiększenie wysiłków w walce z nielegalnym rynkiem pracy, np. przez znaczne podniesienie kar za najem pracowników na czarno i wprowadzenie bardziej rygorystycznego systemu zwalczania dumpingu socjalnego i przestępczości gospodarczej. Wskazuje się na nierówny dostęp do różnych dotacji i uprawnień, z których korzystają inne grupy narodowościowe, np. polskojęzycznych audycji informacyjno-oświatowych na antenie radiowej i telewizyjnej we współpracy z czołowymi mediami publicznymi Norwegii. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Oczekuje się ujednolicenia systemu oświaty polonijnej poprzez zrównanie szkół społecznych ze szkołami finansowanymi z budżetu państwa i traktowania wszystkich dzieci jednakowo poprzez zmiany systemu finansowania, określenie i stworzenie statusu nauczyciela polonijnego, wypracowanie ujednoliconego systemu świadectw. Postuluje się podniesienie kwestii edukacji i nauki języka polskiego dzieci migrantów w rozmowach na szczeblu międzypaństwowym, z uwzględnieniem włączenia do nich osób prowadzących placówki oświatowe. Środowisko polskie wskazuje na potrzebę zorganizowania przynajmniej jednego w roku szkolnym spotkania lub warsztatów dla nauczycieli oraz dyrektorów szkół w celu wymiany doświadczeń, prezentacji nowych pomocy dydaktycznych, przedstawienia i dyskusji na temat nowo powstałych programów nauczania. Postuluje się uproszczenie systemu grantów na projekty z zakresu działalności polonijnej, przyznawanych poprzednio przez Senat, a obecnie przez MSZ, wskazując na potrzebę wnikliwej analizy środowiska w każdym kraju i nie opierania się na stereotypie mówiącym, że w bogatej Norwegii Polonia też musi być zasobna. 196

197 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych ROSJA Raport Ambasady RP w Moskwie Informacje podstawowe Polska diaspora powstała w wyniku trwających od połowy XVIII w. przemieszczeń ludności polskiej (najczęściej przymusowych) w głąb europejskiej części Rosji, do Azji Środkowej, na Syberię i na Kaukaz. Do pierwszych zesłań Polaków (jeńców wojennych) doszło w XVII w. Następną grupę zesłańców stanowili konfederaci barscy oraz uczestnicy powstań: kościuszkowskiego, listopadowego i styczniowego. Po 1864 r. pojawiły się fale emigracji zarobkowej, w tym do Baku, na Daleki Wschód i do Azji Środkowej. I wojna światowa spowodowała przemieszczania się polskiej ludności w głąb Rosji, w związku z poborem do armii rosyjskiej i ewakuacją Królestwa Polskiego (1915 r.) oraz guberni kowieńskiej, wileńskiej, grodzieńskiej i wołyńskiej. Przesiedleńcy skupili się m.in. w dużych aglomeracjach miejskich: piotrogrodzkiej i moskiewskiej. Duża część przesiedlonych Polaków wróciła do kraju w latach w ramach spontanicznej ewakuacji, a także repatriacji przewidzianej w traktacie ryskim (1921 r.). Polacy, którzy pozostali na terenie Rosyjskiej Federacyjnej SRR, stali się ofiarami masowych represji, zwłaszcza w latach Kolejna, duża grupa Polaków trafiła na tereny obecnej Rosji w wyniku 5 fal deportacji z terenów II Rzeczypospolitej, zajętych przez ZSRR po 17 września 1939 r. Sytuacja wielu Polaków uległa pewnej poprawie po wznowieniu stosunków dyplomatycznych między rządem ZSRR a rządem RP w Londynie. Istotna część z nich opuściła ZSRR wraz z armią gen. Andersa w 1942 r. lub z armią gen. Berlinga ( ). W latach dalsze rzesze byłych obywateli II RP powróciła do Polski w ramach repatriacji. Ostatnią szansą powrotu do kraju innych grup Polaków była tzw. repatriacja gomułkowska lat , zakończona umową między PRL a ZSRR o zniesieniu podwójnego obywatelstwa. Pozbawiało to rodaków pozostałych w ZSRR możliwości posiadania polskiego obywatelstwa (poza nielicznymi wyjątkami). Do 1988 r. Polacy w Rosji byli pozbawieni podstawowych praw przysługujących mniejszościom i grupom narodowym, takich jak np. prawa do własnych stowarzyszeń, instytucji społeczno-kulturalnych, szkolnictwa i prasy. Bycie Polakiem wiązało się z szykanami związanymi z trudnościami w znalezieniu pracy, awansu służbowego, uniwersyteckiego wykształcenia czy też wyboru miejsca zamieszkania. Zmiany społeczno-polityczne w ZSRR w okresie tzw. pierestrojki ożywiły środowiska polskie. Od jesieni 1988 r. zaczęły powstawać polskie stowarzyszenia i związki kulturalno-oświatowe, a z ich inicjatywy punkty nauczania języka polskiego, dystrybucji prasy czy biblioteki. Od podpisania traktatu między RP a FR w 1992 r., nastąpiło ożywienie kontaktów organizacji polskich z Polską. Traktat zawiera zapisy chroniące prawa Polaków w Rosji do kontaktu z Macierzą. 197

198 Raport 2012 Społeczność polska w Rosji jest zróżnicowana zarówno pod względem stopnia samookreślenia narodowego, znajomości języka ojczystego, wykształcenia, statusu materialnego, jak i aktywności społeczno-politycznej. Według spisu powszechnego z 2010 r., polska grupa narodowościowa w Federacji Rosyjskiej liczy osób. W opinii działaczy polskich liczba ta może być kilkakrotnie wyższa. Polacy i osoby pochodzenia polskiego w Rosji nie tworzą zwartych grup, mieszkają w rozproszeniu. Największe skupiska osób narodowości polskiej występują w Moskwie, Sankt Petersburgu i Tomsku oraz w obwodach: irkuckim, tiumeńskim, omskim, nowosybirskim, amurskim i w Krajach Chabarowskim i Stawropolskim. Organizacje W Federacji Rosyjskiej działa 81 organizacji polskich. Funkcjonuje Federalna Polska Narodowo-Kulturalna Autonomia Kongres Polaków w Rosji (FPN-KA), do której należy 48 organizacji działających na terenie 5 okręgów konsularnych placówek RP (od kwietnia 2012 r. istnieje jeszcze smoleński okręg konsularny, do którego należy organizacja społeczna Dom Polski oraz szkoła sobotnio-niedzielna). W listopadzie 2012 r. w Moskwie odbył się V Zjazd Kongresu Polaków w Rosji połączony z obchodami 20-lecia organizacji. Udział w nim wzięło ponad 50 przedstawicieli organizacji z całej Rosji. W skład Kongresu przyjęto wówczas 4 nowe organizacje regionalne: z Pietropawłowska Kamczackiego, Wołogdy, Petersburga i Nowogrodu Wielkiego. Prezesem FPN-KA ponownie została Halina Subotowicz-Romanow. W moskiewskim okręgu konsularnym, spośród 36 organizacji, 35 posiada osobowość prawną. Praktycznie wszystkie mają własne lokale. Na Syberii i Dalekim Wschodzie działa ok. 10 organizacji, w tym Polska Kulturalna Autonomia Ogniwo w Irkucku, Autonomia Narodowo-Kulturalna Dom Polski, Centrum Kulturalno-Historyczne w Krasnojarsku, Stowarzyszenie Polskiej Kultury Nadzieja w Ułan-Ude, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Wisła w Wierszynie, Dom Polski Ognisko w Usolu Syberyjskim. W obwodzie kaliningradzkim istnieje 6 organizacji: Wspólnota Kultury Polskiej w Kaliningradzie, Wspólnota Kultury Polskiej w Gusiewie, Wspólnota Kultury Polskiej w Bałtijsku, Wspólnota Polaków w Czerniachowsku, Wspólnota Kultury Polskiej im. J. Kochanowskiego w Oziersku oraz 3 organizacje bez osobowości prawnej. W Kaliningradzie istnieje tzw. Regionalna Autonomiczna Polska Organizacja Narodowo-Kulturalna Polonia, która zgodnie z miejscowym ustawodawstwem reprezentuje interesy społeczności polskiej wobec władz obwodu. Jedynie WKP z Ozierska posiada własną siedzibę. W Sankt Petersburgu, w którym działa jedyny w Rosji Dom Polski, istnieje kilka organizacji polskich powstałych ok r., m. in. Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe Polonia im. A. Mickiewicza, Związek Polaków w Sankt Petersburgu im ks. A. Małeckiego. Inne organizacje to Stowarzyszenie Kultural- 198

199 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych no-oświatowe Polonia w Archangielsku i Miejski Społeczny Ruch Kulturalno-Oświatowy Polonia Kotłaska w Kotłasie. Polacy w północnej Rosji mają zapewnione wystarczające warunki dla zachowania i rozwoju tożsamości narodowej i kulturalnej. W St. Petersburgu jest rosyjska szkoła państwowa z poszerzonym programem nauczania języka polskiego. Działa też katedra polonistyki. Zdecydowana większość organizacji polskich w Rosji zajmuje się przede wszystkim oświatą i zachowaniem tradycji narodowych. Społeczność polskiego pochodzenia jest głównie rosyjskojęzyczna. Realizacja ustawy o Karcie Polaka wywarła mobilizujący wpływ na część członków organizacji polskich, którzy podjęli intensywną naukę języka, ale pokazała, że organizacje nie docierają do większości osób polskiego pochodzenia zamieszkujących Rosję. Osoby, które dotąd nie miały kontaktu z organizacjami polskimi, stanowią znaczący procent wśród ubiegających się o przyznanie Karty Polaka. Ze względu na znaczne rozproszenie środowisk polskich na obszarach Rosji (poza Kaliningradem) i problemy komunikacyjne, współpraca pomiędzy organizacjami w skali całego państwa jest bardzo utrudniona. Pozycja w kraju zamieszkania Pozycja społeczności polskiej w Federacji Rosyjskiej nie uległa zmianom w porównaniu z sytuacją opisaną w raporcie z 2009 r. Poziom społeczno-zawodowy tego środowiska nie wyróżnia się na tle całego społeczeństwa rosyjskiego. Główne problemy Obecnie głównym problemem organizacji polskich jest małe zaangażowanie młodzieży w ich działalność kulturalno-oświatową. W dalszym ciągu poziom znajomości języka polskiego wśród członków organizacji jest stosunkowo niski. Stałym problemem podczas ubiegania się o Kartę Polaka i podczas procesu repatriacji, oprócz słabej znajomości języka, jest utrudniony dostęp do dokumentów potwierdzających polskie pochodzenie. Wynika to często z uwarunkowań historycznych kształtujących życie grupy polskiej w byłym ZSRR (zesłanie, brak możliwości zabrania mienia z miejsca deportacji, braki w archiwach). Polityka władz miejscowych Podstawowe akty prawne regulujące prawa osób polskiego pochodzenia to: Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy z 1992 r. Ustawa Federalna o stowarzyszeniach społecznych z 1995 r. określająca zasady działania autonomii narodowo-kulturalnych. Ustawa Federalna o autonomii narodowo-kulturalnej z 1996 r. określająca zasady możliwości organizowania się, zrzeszania i działania mniejszości narodowych. Rozporządzenie Prezydenta Federacji Rosyjskiej o zatwierdzeniu koncepcji państwowej polityki narodowościowej w FR z 1996 r. 199

200 Raport 2012 Ustawa Federalna o organizacjach niekomercyjnych, która określiła zasady rejestracji państwowych organizacji niekomercyjnych w formie partnerstwa niekomercyjnego, instytucji, autonomicznej organizacji niekomercyjnej, fundacji, stowarzyszenia, związku, założycielami których nie są organy władzy państwowej i (lub) organy samorządu terytorialnego. Z dużym niepokojem środowiska polskie przyjęły nowelizację Ustawy Federalnej z 1995 r. o organizacjach niekomercyjnych, która weszła w życie w listopadzie 2012 r. Wprowadziła ona obowiązek rejestracji organizacji niekomercyjnych jako spełniających funkcję agenta zagranicznego w przypadku otrzymywania środków finansowych z zagranicy. Mimo, iż określono, że zasady te dotyczą wyłącznie organizacji prowadzących działalność polityczną, nie rozwiało to obaw. Obecnie trwają prace nad nową Ustawą o mniejszościach narodowych. W dalszym ciągu nie wszystkie organizacje otrzymują dostateczne wsparcie ze strony władz miejscowych. Pomoc dotyczy na ogół użyczenia lokali na działalność organizacyjną tak jest w Krasnodarze, Permie, Tiumeniu, Tomsku, Smoleńsku i Petersburgu. Niektóre organizacje otrzymały lokale w szkołach, muzeach itp.: w Jarosławiu, Piatigorsku, Jużno-Sachalińsku, Czelabińsku, Władywostoku, Jekaterynburgu, Smoleńsku, Ufie. Kierunki współpracy polskich placówek z Polakami w Rosji Działania konsulów prowadziły do zwiększania efektywności wykorzystania przekazywanych z kraju środków. Najważniejszymi obszarami współpracy były oświata polska, kultura, promocja, aktywizacja środowisk polskich. W związku ze zmianą systemu finansowania współpracy z Polonią i Polakami za granicą, prowadzono akcję informacyjną na temat nowych zasad. Wszystkie te działania będą kontynuowane i rozszerzane. Planowane są m.in. następujące przedsięwzięcia: organizowanie corocznych zjazdów nauczycieli języka polskiego. Pierwszy odbył się w 2012 r. Celem jest efektywna poprawa poziomu nauczania języka, integracja nauczycieli, zachęcenie do intensywniejszych kontaktów między środowiskami polskimi, organizowanie dla młodzieży polskiego pochodzenia egzaminów na studia w Polsce, wspieranie kursów liderów organizacji społecznych dla młodzieży polskiego pochodzenia, pomoc w rozwijaniu technik medialnych i Internetu w propagowaniu działalności polonijnej, opieka nad miejscami pamięci narodowej. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski w świadomości Rosjan jest kształtowany przede wszystkim przez pryzmat wspólnej historii, w tym m. in.: 200

201 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wojny polsko-rosyjskiej (wojna moskiewska), obecnie rocznica wypędzenia wojsk polskich z Kremla, 4 listopada, jest świętem narodowym, Dzień Jedności Narodowej, rozbiorów Polski, wojny polsko sowieckiej , zbrodni katyńskiej i II wojny światowej, powstania Solidarności w latach 80-tych, rozwoju współczesnej Polski i jej miejsca w Unii Europejskiej, katastrofy smoleńskiej. Historię i bieżące wydarzenia polityczne, dziennikarze niektórych mediów wykorzystują do przedstawiania Polski jako kraju mało przychylnego Rosji. Wśród Rosjan Polska coraz częściej zyskuje wizerunek kraju, który po przystąpieniu do UE rozwija się dynamicznie, kraju nowoczesnego, respektującego w pełni zasady demokracji. W dalszym ciągu utrzymuje się zainteresowanie dorobkiem polskiej kultury. W sprawie Katynia media interesowały się orzeczeniem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Strasburgu w sprawie tzw. skarg katyńskich, starająć się przedstawić orzeczenie jako sukces Rosji. Podkreślano, iż mord w Katyniu został uznany za zbrodnię wojenną i nie znaleziono żadnych nowych okoliczności, które zmuszałyby władze Rosji do wznowienia śledztwa. Zwracano także uwagę na fakt, iż słuszność skarg krewnych ofiar została uznana tylko częściowo, a MTS nie zgodził się na zasądzenie im sprawiedliwej rekompensaty. Jednocześnie media podkreślały, iż orzeczenie nie zakończyło sporu wokół tragedii i że pokonanie nieufności pomiędzy Rosją i Polską jest kluczowe dla zbliżenia Rosji z Europą, a rosyjska polityka europejska nie będzie skuteczna jeśli Polska pozostanie głównym oponentem. Media zauważały, że w rosyjsko- -polskich relacjach nie było w ostatnich latach szczególnych osiągnięć, ale i nie doszło do głębszego kryzysu. Żywo komentowano historyczną wizytę Patriarchy Rosji i Wszechrusi Kiriła w Polsce. Bardzo pozytywnie oceniano wydawanie wiz dla obywateli rosyjskich w związku z Mistrzostwami EURO Ten pozytywny wizerunek zakłóciły jednak doniesienia o konflikcie między kibicami polskimi i rosyjskimi. W związku z rozpoczęciem działalności przez Centra Dialogu i Porozumienia w Rosji i Polsce, w prasie rosyjskiej pojawiły się artykuły, w których podejmowano próbę przybliżenia całej idei i historii tych inicjatyw oraz rolę Grupy ds. Trudnych w całym procesie dialogu polsko-rosyjskiego. Należy podkreślić, że większość materiałów o Polsce ukazuje się głównie w mediach internetowych, rzadziej natomiast na łamach najważniejszych dzienników i tygodników. Z kolei w telewizji i w radio temat pojawiał się sporadycznie. W Obwodzie Kaliningradzkim najważniejsze wydarzenie roku wejście w życie umowy o małym ruchu granicznym i płynące stąd korzyści dla 201

202 Raport 2012 mieszkańców obwodu, nie spotkało się niestety z tak życzliwym zainteresowaniem, jak w mediach polskich. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W podręcznikach do nauki historii, problematyka stosunków polsko-rosyjskich jest przedstawiana co najmniej nieprecyzyjnie. Przykładowo: wg opinii prowadzących zajęcia z historii nauczycieli pochodzenia polskiego, zbrodnia katyńska porównywana jest do losu żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w niewoli polskiej po wojnie 1920 r. Marginalizuje się historię polskich powstań listopadowego i styczniowego, niektórzy autorzy wręcz pomijają te wydarzenia Podsumowanie informacji organizacji polskich Najważniejsze problemy środowisk polskich w FR wzrost średniej wiekowej osób zaangażowanych w działalność polonijną, słabe zainteresowanie działalnością polonijną ze strony młodzieży i osób w wieku średnim, kryzys tradycyjnych form działalności, niedostosowanych do wyzwań cywilizacyjnych XXI w., brak lokali, ograniczający możliwość prowadzenia działalności statutowej, brak konsultacji z organizacjami mniejszości narodowych przy opracowywaniu ustaw dotyczących polityki państwa w stosunku do tych organizacji, brak regulacji prawnych na temat uwzględnienia w budżecie FR dofinansowania narodowo-kulturalnych autonomii mimo, iż ustawa o nich przewiduje wsparcie finansowe, słaba znajomość języka polskiego wśród osób polskiego pochodzenia, brak wykwalifikowanych nauczycieli, problem z rejestracją polskich szkół niedzielnych przy rosyjskich szkołach ogólnokształcących, co uniemożliwia zwiększanie liczby etatów dla nauczycieli. Oczekiwania wobec władz miejscowych praktyka konsultacji przed wprowadzaniem zmian do ustawodawstwa regulującego działalność stowarzyszeń narodowościowych w Rosji. Przykład: w 2012 r. organizacje polskie zmuszone były do przerejestrowania narodowo-kulturalnych autonomii w związku z wprowadzeniem zmiany do Ustawy O Stowarzyszeniach Niekomercyjnych i przymusowych zmian w nazewnictwie Stowarzyszeń; brak państwowego programu i standardów nauczania języka ojczystego mniejszości i grup narodowych. Oświata polonijna nie występuje w ogólnorosyjskim programie nauczania. W Umowie Ministerstw EN 202

203 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Rosji i Polski zabrakło artykułu o oświacie polonijnej i regulacji prawnej zapraszania nauczycieli języka polskiego do organizacji polskich; nierozwiązany problem lokalu Domu Polskiego w Moskwie na prowadzenie działalności statutowej Domu oraz Kongresu Polaków w Rosji; przedstawiciele grupy polskiej w Rosji oczekują na uznanie Polaków za naród represjonowany. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą wsparcie dla idei współtworzenia sieci instytucjonalnych i prywatnych powiązań polsko-rosyjskich np. w ramach imprez kulturalnych i naukowych, wyjazdów turystycznych do Polski, wymiany młodzieży, podróży studyjnych; zwiększenie udziału społeczności polskiej w Rosji w polskich przedsięwzięciach promocyjnych i gospodarczych na tym terenie, w celu społecznej i gospodarczej aktywizacji, zwłaszcza możliwości uruchamiania własnej działalności gospodarczej; wypracowanie nowej formuły historycznego porozumienia pomiędzy RP i FR, gwarantującej odpowiednio szeroki dostęp do prawdy o historii stosunków polsko-rosyjskich, co pomogłoby zwiększyć autorytet grupy polskiej w rosyjskich środowiskach; działania ukierunkowane na podniesienie rangi i znaczenia osób polskiego pochodzenia w życiu politycznym, społecznym, gospodarczym, naukowym i kulturalnym Rosji; dopracowanie zasad i priorytetów polityki stypendialnej, szersza popularyzacja i zapraszanie do kontynuowania nauki na polskich uczelniach, z zapewnieniem dalszej perspektywy studiowania na europejskich uniwersytetach. 203

204 Raport Republika Południowej Afryki Raport Ambasady RP w Pretorii Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Okręg konsularny Pretorii obejmuje 9 państw Południa Afryki (Republika Namibii, Republika Zambii, Republika Zimbabwe, Republika Botswany, Republika Mozambiku, Królestwo Malawi, Republika Lesotho, Królestwo Suazi, Republika Południowej Afryki - RPA). Zamieszkuje w nim ponad 30 tys. obywateli polskich. Krajem, w którym osiedliła się największa liczba Polaków, jest RPA. Na jej przykładzie widać dwie tendencje migracji rodaków. Część Polonii osiadłej w RPA po kilkudziesięciu latach życia i pracy w tym kraju, przenosi swoje centrum interesów życiowych do Polski lub do innego kraju (głównie w Europie Zachodniej). Tę drugą decyzję podejmują w większości przedstawiciele młodszego pokolenia. Do RPA ponownie, ale w nieporównywalnie mniejszej skali, napływają Polacy młodego pokolenia, a głównym powodem jest łączenie rodzin. Oba te strumienie nie równoważą się, a jednocześnie są zjawiskiem dość osobliwym i raczej nie wpływają na liczebność Polonii w RPA. Warto też podkreślić wzrastające zainteresowanie cudzoziemców o polskich korzeniach potwierdzeniem przynależności do polskiego narodu i uzyskaniem potwierdzenia posiadania polskiego obywatelstwa. Liczba wniosków składanych za pośrednictwem Ambasady RP systematycznie wzrasta. W pozostałych państwach okręgu konsularnego ruchy migracyjne są zdecydowanie mniejsze, a liczbę Polonii i Polaków w nich osiadłych szacuje się na ok. 700 osób (Zimbabwe) i 300 osób łącznie w Zambii, Namibii, Mozambiku, Botswanie i Lesotho. Osadnictwo polskie w Afryce Południowej było skutkiem kilku fal emigracji. W okresie międzywojennym na tę część kontynentu przybyło kilka tysięcy obywateli polskich, głównie pochodzenia żydowskiego. Okres II wojny światowej to kolejna fala emigracji z terenów polskich - łącznie kilkanaście tysięcy Polaków - żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych oraz osób cywilnych. W 1943 r. Afryka Południowa przyjęła transport 500 polskich dzieci przybyłych z ZSRR, z których większość, podobnie jak część zdemobilizowanych żołnierzy PSZ, pozostała tam po zakończeniu wojny. Do Afryki Południowej przybyła również grupa weteranów wojennych, głównie z Wielkiej Brytanii oraz z obozów dla uchodźców w Niemczech, Austrii i Włoszech. W latach 60-tych rozpoczął się tu okres znacznego wzrostu gospodarczego. Zapotrzebowanie na wykwalifikowaną kadrę specjalistów stworzyło możliwość podjęcia pracy przez dużą liczbę polskich inżynierów, techników, lekarzy. Największą grupę polskich emigrantów przybyłych do RPA stanowiła emigracja solidarnościowa. Miejscowe władze stworzyły Polakom bardzo dobre warunki pracy i osiedlenia się. W latach 80-tych i 90-tych napłynęła do RPA znacząca grupa polskich specjalistów, przede wszystkim na kontrakty koncernów przemysłowych. Koniec lat 90-tych 204

205 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych ubiegłego stulecia oraz ostatnich kilkanaście lat wiązały się ze znacznym zahamowaniem napływu imigrantów do RPA. Obecna polityka migracyjna oraz polityka państwa w sferze zatrudnienia nie tworzy zachęt dla cudzoziemców zainteresowanych podjęciem pracy lub prowadzeniem działalności gospodarczej w RPA. Migrujący do RPA Polacy mogą napotkać problemy natury administracyjnej w uzyskaniu zezwolenia na pracę. Jednak nie zmienia to dobrego obrazu Polaków w RPA. Z racji wykształcenia i kwalifikacji, osiągnęli w tym kraju wysoką pozycję społeczną i zawodową. W RPA na przestrzeni ostatnich 30 lat powstało kilkanaście organizacji polonijnych. Większość z nich funkcjonuje do dzisiaj, niektóre choć nie uległy rozwiązaniu nie prowadzą działalności, a kilka znacznie ją ograniczyło. Najbardziej aktywne są organizacje nie ukierunkowane w swoich programach i statutach na określony segment odbiorców członków, lecz prowadzące działalność o szerokim zasięgu przedmiotowym. Najważniejsze z nich to: Zjednoczenie Polskie w Johannesburgu (istnieje od 65 lat, działa przy nim zespół ludowy Orzeł Biały, wydawca dwumiesięcznika Wiadomości Polonijne ); Unia Stowarzyszeń Polonijnych w Pretorii (organizuje m.in. comiesięczne spotkania Klubu Filmowego w Ambasadzie RP); Zjednoczenie Polskie Vaal Triangle (skupione w Vanderbijpark, posiada jako jedyne własną siedzibę, zespół muzyczny, a nawet kabaret); Stowarzyszenie Polskie w Kapsztadzie (istnieje od 60 lat, organizator polskiego teatrzyku, biblioteki, a także wydawca miesięcznika Dwukropek ); Stowarzyszenie Polskie w KwaZulu-Natal (działające w Durbanie, wydawca biuletynu Komunikat ); Komitet Obchodów Lotów nad Warszawę (organizuje coroczne imprezy upamiętniające czyn bojowy lotników południowoafrykańskich podczas Powstania Warszawskiego); Stowarzyszenie Techników Polskich; Fundacja Dziedzictwa Polskiego (działa na rzecz zachowania śladów polskości w RPA); Związek Sybiraków Południowej Afryki. Organizacje te animują życie kulturalne i towarzyskie w miastach i prowincjach. Prawie wszystkie wydają magazyny informacyjno-kulturalne. Niestety, organizacje napotykają na pokoleniową lukę i brak zainteresowania osób młodych kontynuacją pracy społecznej. Całość animacji życia polonijnego opiera się na stosunkowo niewielkiej liczbie osób ze starszego pokolenia. Nie odnotowuje się większego zainteresowania ze strony młodszych, którzy mogliby kontynuować ich prace i kultywowanie polskości w ramach polonijnych struktur. Rozdrobnienie strukturalne organizacji i brak możliwości utworzenia jednej reprezentacji Polonii w RPA jest zarówno ich siłą, jak i słabością. 205

206 Raport 2012 Społeczność polska w RPA osiągnęła w większości wysoką pozycję zawodową i materialną. Trudno jednak doszukiwać się obecności jej przedstawicieli na krajowej scenie politycznej, co w warunkach społeczno-politycznych RPA ma swoje uzasadnienie. Młoda generacja Polaków wchodzących dopiero na rynek pracy może napotkać na trudności związane z uzyskaniem zatrudnienia z uwagi na priorytety polityki rządowej. Przedstawiciele średniej generacji posiadają ustabilizowaną pozycję zawodową, zajmując ważne stanowiska w strukturach przedsiębiorstw będących filiami koncernów międzynarodowych lub w rodzimych przedsiębiorstwach bądź bankowości. Główne problemy, polityka władz miejscowych Sytuacja Polaków w RPA ulega zmianie wraz przemianami zachodzącymi w państwie i społeczeństwie. Duży wpływ mają czynniki zewnętrzne, do których należy przede wszystkim plaga przestępczości. Biorąc ponadto pod uwagę rosnące bezrobocie, wzrost kosztów utrzymania, brak perspektyw zapewnienia należytego wykształcenia na skutek obniżenia poziomu nauczania, zagrożenie HIV/AIDS i innymi chorobami, ocena sytuacji, nastroje i poczucie stabilności wśród Polonii południowoafrykańskiej ulegają znacznemu obniżeniu. Brak optymizmu co do perspektyw życiowych powoduje nasilenie wyjazdów z RPA specjalistów i wykształconych młodych ludzi. Polacy, wykorzystując przynależność Polski do Unii Europejskiej, próbują wiązać plany życiowe z Polską lub innymi krajami europejskimi, mając nadzieję znaleźć tam pracę, o którą coraz trudniej w drugiej ojczyźnie. Część starszego pokolenia również poważnie myśli o powrocie do Polski na stałe lub też takie decyzje podejmuje. Republika Południowej Afryki nie prowadzi szczególnej polityki w stosunku do swoich obywateli, którzy jednocześnie posiadają obywatelstwo innego kraju, nie wspiera, ale też nie tworzy przeszkód do funkcjonowania organizacji skupiających osoby należące do danego narodu. Nie odnotowano przejawów dyskryminacji ze względu na pochodzenie lub wyznanie, nie było przypadków odmiennego traktowania Polaków, zarówno tych, którzy mają podwójne obywatelstwo, jak i tylko obywateli RP. Placówce nie są znane odstępstwa od norm w tym zakresie. Na sytuację Polaków mają wpływ ogólne warunki panujące w krajach południa Afryki, zwłaszcza w RPA, które dotyczą całej białej populacji, w szczególności dotyczące zatrudnienia, perspektyw zawodowych, warunków życia, pracy, nauki. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Działalność Ambasady w zakresie współpracy z Polonią i na jej rzecz, prowadzona jest w różnorakich formach, obejmuje wiele dziedzin, realizuje szereg celów i priorytetów formułowanych przez władze polskie, a jednocześnie wynika z potrzeb Polonii w RPA, zróżnicowanej generacyjnie. Wspólnie z placówką RP, polskimi księżmi z Towarzystwa Chrystusowego, szkołami polonijnymi, ośrodki polonijne organizują obchody świąt narodowych i świąt li- 206

207 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych turgicznych. Wysoko cenione są tradycyjne spotkania odbywające się regularnie z okazji rocznic i świąt w Ambasadzie. Współpraca ze środowiskiem polonijnym obejmowała w ostatnim czasie przede wszystkim: wydarzenia artystyczne, kulturalne i rocznicowe, jak choćby współorganizację obchodów 30-rocznicy działalności Zjednoczenia Polskiego Vaal-Triangle. Co roku odbywają się liczne spotkania z okazji świąt państwowych i narodowych, ważnych rocznic. Szczególnie uroczyście obchodzona jest rocznica Lotów nad Warszawę, upamiętniająca czyn bojowy lotników południowoafrykańskich niosących pomoc powstańcom warszawskim w sierpniu 1944 r. Jest to największa impreza rocznicowa w RPA organizowana przez organizacje polonijne, jedyna z tak dużym udziałem przedstawicieli całego społeczeństwa. Istotną dziedziną działalności Ambasady są imprezy i spotkania o charakterze kulturalno-promocyjnym. We współpracy z Unią Stowarzyszeń Polonijnych w Pretorii animowano Klub Filmowy i projekcje odbywają się raz w miesiącu w siedzibie placówki. Ważna jest także współpraca z periodykami polonijnymi, które pomagają w aktywizowaniu całego środowiska. Od wielu lat prowadzona jest ścisła współpraca z Fundacją Dziedzictwa Polskiego na rzecz zachowania śladów polskości w RPA w postaci książek, pamiętników, zdjęć, obrazów, upamiętniania wydarzeń oraz otaczania opieką miejsc obecności Polaków w Południowej Afryce, założenie i prowadzenie archiwum zebranych pamiątek, opieki nad grobami polskich żołnierzy i zasłużonych działaczy polonijnych, organizowanie wystaw poloników, publikacji wspomnień. W katedrze w Oudtshoorn, z inicjatywy Sybiraków, w 50-tą rocznicę ich przyjazdu, powstała kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej z kopią obrazu z Jasnej Góry. W 2008 r. katedra otrzymała od Ambasady wysokiej jakości fotogramy związane z Jasną Górą, Świętym Obrazem, różnymi uroczystościami religijnymi, pielgrzymkami. W miejskim muzeum znajduje się stała polska ekspozycja pamiątek związanych z pobytem Polaków w Oudtshoorn. Dla upamiętnienia 70. rocznicy polskich dzieci-uchodźców wojennych przybyłych do miasta, Ambasada planuje aktywne włączenie się w organizację uroczystości, w tym m.in. w ramach projektu polonijnego we współpracy z Hoover Institution przy Uniwersytecie Stanforda - stworzenie wirtualnego albumu o historii utworzenia sierocińca w Oudtshoorn oraz jego działalności (lata ). W ramach współpracy z duchowieństwem, w pomieszczeniach kościelnych i salach parafialnych odbywają się zajęcia szkolne, swoje siedziby mają biblioteki i wypożyczalnie kaset z filmami polskimi, organizowane są ważne uroczystości polonijne i okolicznościowe. Uroczystości z udziałem Polonii i Polaków mają charakter otwarty i umożliwiają uczestnictwo również miejscowej społeczności. Formuła ta sprzyja upowszechnianiu dorobku polskiej kultury oraz budowaniu pozytywnego obrazu społeczności polskiej i Polski, a także podnoszeniu prestiżu naszej grupy narodowościowej w oczach środowisk miejscowych. W działaniach placówki na rzecz współpracy z Polonią największe znaczenie przywiązywane jest do integra- 207

208 Raport 2012 cji środowisk polonijnych oraz włączania w życie polonijne osób pozostających dotąd poza aktywnym nurtem działalności polonijnej, zwłaszcza młodzieży. Współpraca z Polonią w Zimbabwe, liczącą około osób, dotyczy m.in. organizowania pomocy dla najgorzej sytuowanych obywateli polskich, wspólnego ze środowiskiem polonijnym organizowania przyjęć z okazji świąt narodowych i religijnych, spotkań z kombatantami i seniorami Polonii, przebywającymi w Zimbabwe i Zambii dziennikarzami, sportowcami, artystami. Podobne imprezy i spotkania odbywają się w Zambii, przy współudziale konsula honorowego RP w Lusace. Ambasada przekazuje Stowarzyszeniu Polaków w Zimbabwe oraz Polakom w Zambii (za pośrednictwem konsula honorowego) informacje w sprawach Polonii, o sytuacji w Polsce, w miarę możliwości książki i filmy o Polsce. Czynione są próby aktywizowania biznesmenów polskiego pochodzenia w celu nawiązania współpracy z firmami z Polski. Należy podkreślić bardzo dobrą współpracę placówki z polskimi misjonarzami, którzy oprócz posług religijnych budują i prowadzą szkoły, kursy zawodowe, farmy, sierocińce, hospicja i domy opieki. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski w RPA jest jednoznacznie pozytywny. Szczególnie dużo uwagi poświęcano sprawom polskim w czasie sprawowania przez Polskę prezydencji w Radzie UE. Wzrost doniesień na temat Polski w prasie i mediach elektronicznych RPA oraz innych państw regionu spowodowany był mistrzostwami EURO 2012, którym poświęcono 41 z 52 artykułów prasowych o Polsce. Należy zaznaczyć, że z perspektywy Południa Afryki sprawy europejskie, zwłaszcza poszczególnych państw europejskich, nie są priorytetowe. Jednak medialne doniesienia na temat naszego kraju świadczą o pewnym zainteresowaniu miejscowej opinii publicznej, w tym elit gospodarczo-społecznych i opiniotwórczych, co skutkuje utrwalaniem dobrego wizerunku Polski. Większość zamieszczanych ostatnio publikacji o Polsce, wyłączając wydarzenia sportowe, dotyczyła sytuacji ekonomiczno-gospodarczej i zazwyczaj miała wydźwięk pozytywny. Nasz kraj jest zwykle ukazywany jako przykład silnego, wiarygodnego partnera i interesującego rynku. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Miejscowe podręczniki historii generalnie poświęcają sprawom polskim niewiele uwagi. Ostatnia interwencja w tym zakresie odbyła się w roku 2009 r., kiedy Ambasada RP w Pretorii podjęła działania w sprawie błędnego omówienia problematyki ludobójstwa w czasie II wojny światowej w podręczniku nauk społecznych do klasy siódmej. Zamieszczono w nim m.in. zdjęcia z podpisem stwierdzającym, że Polska była w latach współwinna śmierci sześciu milionów Żydów. Ambasada złożyła protest u wydawcy podręcznika (do 208

209 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych protestu przyłączyły się środowiska żydowskie w RPA), który wyraził pisemne ubolewanie o popełnionych błędach Informacja organizacji polonijnych Organizacje polonijne następująco określają swoje najważniejsze problemy: a) brak zaangażowania młodego pokolenia w sprawy Polonii Występuje trudność z pozyskaniem nowych członków przez działające organizacje polonijne, jak również aktywizacja młodego pokolenia Polaków w RPA. Aktywne uczestnictwo w organizacjach polonijnych jest niewielkie i skupia ok. 1 proc. ogółu społeczności polonijnej. Zauważalny jest postępujący spadek aktywności niektórych organizacji. Mimo stosunkowo licznej Polonii, działalność większości organizacji opiera się na niewielkiej grupie osób, które od lat pracują społecznie w poczuciu konieczności podtrzymywania polskiej historii, tradycji, języka. Z natury rzeczy młodsze pokolenie Polaków mieszkających w RPA, które wrosło już w lokalne społeczności (a niejednokrotnie w nich dorastało), w większości nieznające języka polskiego, zajęte jest pracą, karierą zawodową, rodziną i nie jest w stanie lub nie czuje potrzeby poświęcenia się aktywności społecznej. b) problemy lokalowe i finansowe Brak siedzib i lokali jest często główną przyczyną uniemożliwiającą utrzymywanie regularnych kontaktów wśród Polonii. Jedynie Zjednoczenie Polskie w Vaderbijlpark dysponuje salą widowiskową i salą klubową. Składki opłacane przez członków najczęściej pokrywają jedynie koszty statutowej działalności i nie wystarczają na organizację dodatkowych projektów. c) rozproszenie i brak integracji Polonii w RPA Brak zintegrowanej Polonii, która byłaby w stanie prezentować na zewnątrz spójne stanowisko w sprawie własnych oczekiwań i interesów, wydaje się mieć uwarunkowania historyczne i geograficzne. Duży obszar kraju spowodował rozproszenie Polonii, skupionej wokół miast i regionów. Utworzenie tematycznych organizacji polonijnych (Sybiraków, techników, lekarzy, kombatantów) o wąskich celach i ograniczonych potrzebach sprawiło, że wszelkie próby scalania Polonii odbierane są najczęściej jako odbieranie suwerenności i ograniczanie praw. Oczekiwania wobec władz miejscowych RPA jest krajem wielokulturowym i wielojęzycznym. Chociaż praktycznie językiem komunikacji jest głównie angielski, jednak zgodnie z ustawami aż 11 języków lokalnych ma tutaj status języka urzędowego. RPA nie ma określonej polityki dotyczącej mniejszości narodowych, w związku z tym niezmiernie 209

210 Raport 2012 trudno jest mówić o jakichkolwiek oczekiwaniach wobec władz miejscowych w stosunku do Polonii. Spośród oczekiwań środowiska polskiego formułowanych pod adresem polskich podmiotów należy wymienić: pomoc w dofinansowaniu projektów organizacji oraz ich bieżącej działalności; regularne dofinansowanie prasy polonijnej, zarówno tej drukowanej, jak i elektronicznej będącej często jednym z podstawowych źródeł wiedzy dla miejscowej Polonii (w RPA nie ma dostępu do polskiej telewizji, radia, prasy codziennej, książek, zaś starsze pokolenie nie zawsze umie (lub chce) korzystać z Internetu); stworzenie szerokiej oferty stypendialnej dla dzieci z polskim paszportem nie mówiących po polsku w postaci kursów przygotowawczych przed podjęciem studiów w Polsce lub umożliwienie ich podjęcia w formule statusu cudzoziemca; udostępnienie możliwie bezpłatnie kursów multimedialnych nauki polskiego na różnym poziomie (kursy dla dzieci/młodzieży/dorosłych). 210

211 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Rumunia Raport Ambasady RP w Bukareszcie Informacje podstawowe Według spisu z 2002 r., liczebność mniejszości polskiej w Rumunii szacowana była na osób. Język polski jako ojczysty zadeklarowało wówczas osób, z czego w województwie Suczawa. Natomiast Związek Polaków w Rumunii szacował, że Polaków jest co najmniej dwukrotnie więcej. Nieoficjalne rezultaty najnowszego spisu powszechnego (2011 r.) wykazują osoby polskiego pochodzenia, w tym w woj. Suczawa. Oznacza to, że liczebność Polonii maleje. Porównanie wyników spisu powszechnego z 2002 r. i wstępnych wyników spisu z 2011 r. przedstawia się następująco: % RUMUNIA ,42 ALBA ,86 ARAD ,42 ARGES ,00 BACAU ,38 BIHOR ,00 BISTRITA-NASAUD ,00 BOTOSANI ,00 BRASOV ,00 BRAILA ,00 BUZAU ,00 CARAS-SEVERIN ,33 CALARASI ,00 CLUJ ,00 CONSTANTA ,93 COVASNA ,00 DAMBOVITA ,00 DOLJ ,67 GALATI ,00 GIURGIU ,00 GORJ HARGHITA ,00 HUNEDOARA ,41 IALOMITA ,00 211

212 Raport % IASI ,08 ILFOV ,33 MARAMURES ,09 MEHEDINTI ,00 MURES ,11 NEAMT ,00 OLT ,45 PRAHOVA ,29 SATU MARE ,67 SALAJ ,00 SIBIU ,88 SUCEAVA ,83 TELEORMAN ,00 TIMIS ,72 TULCEA ,56 VASLUI ,00 VALCEA ,00 VRANCEA ,29 Miasto Stołeczne BUKARESZT ,99 Głównym skupiskiem ludności pochodzenia polskiego jest okręg Suczawa (południe historycznej Bukowiny), m.in. miejscowości Nowy Sołoniec (Solonetu Nou), Plesza (Plesa) i Pojana Mikuli (Poiana Micului), gdzie Polacy potomkowie migracji rolniczej i zarobkowej są etniczną większością. Mimo życia od kilku pokoleń na ziemi rumuńskiej, zachowali odrębność językową, obyczajową i narodową. Środowiska wiejskie Bukowiny są stosunkowo niezamożne, dotykają je problemy gospodarcze i społeczne, charakterystyczne dla całego kraju. Podstawą utrzymania jest rolnictwo, hodowla i praca sezonowa przy wyrębie lasów oraz w budownictwie. Ograniczone perspektywy i bezrobocie są powodem narastającej migracji zarobkowej. Pozostałe większe ośrodki rumuńskiej Polonii to Bukareszt, Jassy i Konstanca, gdzie Polacy to głównie przedstawiciele inteligencji. Organizacje Jedyną organizacją jest Związek Polaków w Rumunii. Zorganizowany w 1946 r. w Bukareszcie zjazd organizacji polonijnych powołał do życia nową organizację Dom Polski, która do maja 1947 r. w 19 oddziałach terenowych skupiała ponad 5 tys. członków. W latach rozwiązano w Rumu- 212

213 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych nii wszystkie organizacje mniejszości narodowych, w tym także Dom Polski, a jego budynek w Suczawie został skonfiskowany i upaństwowiony. W 1990 r. reaktywowano organizację polskiej mniejszości, z zachowaniem historycznej nazwy Dom Polski. Pierwszym prezesem został A. Rojowski. Na zjeździe w 1994 r. Związek Polaków wybrał na prezesa J. P. Babiasza, posła do parlamentu rumuńskiego z ramienia mniejszości polskiej. Po jego śmierci w 2000 r., posłem polskiej mniejszości, a potem i prezesem Związku, został prezes stowarzyszenia w Nowym Sołońcu, Gerwazy Longher. Obecnie działa 14 oddziałów, najliczniejsze i najbardziej aktywne w rejonie Suczawy i w Bukareszcie. Pozostałe oddziały Związku (Jassy, Konstanca) mają niewielu członków. Pozycja w kraju zamieszkania Polacy mieszkający w Rumunii mają status mniejszości narodowej. Ustawodawstwo zapewnia im wszelkie przywileje wynikające z uregulowań strasburskiej Konwencji Ramowej Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych uchwalonej z 1995 r. W zakresie umów dwustronnych, podstawowe znaczenie ma podpisany w Bukareszcie 25 stycznia 1993 r. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Rumunią o przyjaznych stosunkach i współpracy; kwestie ochrony mniejszości narodowych reguluje art. 15. Praktyka stosowania tego prawa wobec mniejszości polskiej zadowala. Może ona bez utrudnień kultywować język, tradycje, dziedzictwo kulturowe i religię. Swoje opinie środowisko wyraża swobodnie na łamach czasopisma Polonus (dla najmłodszych Mały Polonus ). Rzeczywiste uczestnictwo w życiu kulturalnym, społecznym, gospodarczym i publicznym jest gwarantowane. W parlamencie interesy polskiej społeczności obecnie reprezentuje poseł Gerwazy Longher. Główne problemy, polityka władz miejscowych Kolejne wybory parlamentarne w Rumunii dowodzą, że środowisko polskie jest w miarę spójne i solidarne. Równocześnie jednak dane statystyczne wykazują ciągły spadek jego liczebności. Wiąże się to niewątpliwie z najistotniejszymi problemami mniejszości polskiej, do których należy zaliczyć ciężką sytuację ekonomiczną i utrudniony dostęp do edukacji, szczególnie na Bukowinie. Kryzys gospodarczy i rosnące bezrobocie są powodem ciągłego nasilania się migracji, zarówno w obrębie samej Rumunii - co w sytuacji oderwania się od polskiego żywiołu sprzyja asymilacji - jak i poza jej granice, przy czym Polskę jako cel wyjazdu wybierają prawie wyłącznie studenci. Ubóstwo i pozostawianie dzieci podczas wyjazdów zarobkowych pod opieką krewnych często są przyczyną rezygnacji z kontynuowania procesu edukacji po szkole podstawowej. Najlepiej wykształcony ośrodek polonijny środowisko bukaresztańskie starzeje się i nie jest w stanie podjąć aktywnej działalności. Ten sam proces doprowadził do ograniczenia lub całkowitego zaniku aktywności w innych dużych miastach Jassach, Konstancy i Krajowej. Dodatkowym problemem jest bierność młodego pokolenia. Dzieci i młodzież spoza polskich wsi pochodzą głównie 213

214 Raport 2012 z rodzin mieszanych, nie mają możliwości nauki języka polskiego w szkole i w wielu przypadkach w ogóle nie mówią po polsku, a sama świadomość korzeni nie przekłada się u nich na chęć działania. Stosunek władz rumuńskich do mniejszości polskiej nie budzi zastrzeżeń, jest przyjazny i życzliwy. Uprawnienia wynikające z przepisów prawa są w pełni respektowane. Na Bukowinie Związek Polaków w Rumunii wraz z władzami oświatowymi realizują wspólnie program nauczania języka polskiego jako ojczystego na poziomie przedszkolnym oraz szkolnym (szkolnictwo podstawowe i średnie, w tym jedna dwujęzyczna klasa licealna - z częściowo polskim językiem wykładowym). Kierunki współpracy Ambasady RP z Polonią i Polakami Wspieranie oświaty polonijnej poprzez poszerzanie dostępu do nauczania w języku polskim, aktywizację młodego pokolenia i pogłębianie jego związków z Polską co ma prowadzić do poprawy perspektyw ludzi młodych i podniesienia rangi miejscowej Polonii. Kompleksowe działania obejmują m.in. doposażenie placówek oświatowych, wspieranie nauki języka polskiego, konkursów i olimpiad tematycznych, edukacyjnych zajęć pozaszkolnych, warsztatów translatorskich dla młodzieży i szkoleń metodycznych dla miejscowych nauczycieli języka polskiego i wychowawców przedszkolnych, a także współpracę przy rekrutacji na studia w Polsce i koordynację pomocy stypendialnej dla młodzieży studiującej w Rumunii. Wspieranie działalności kulturalnej Związku Polaków, która polega z jednej strony na akcjach o charakterze ogólnokrajowym (coroczne Dni Polskie, konferencje popularno-naukowe, obchody świąt narodowych i tradycyjnych), a z drugiej strony na inicjatywach stowarzyszeń i Domów Polskich, których rolą jest integracja i mobilizacja środowiska. Dofinansowaniu podlegają także polonijne wydawnictwa periodyki Polonus i Mały Polonus, materiały z konferencji, opracowania dot. historii Polaków w Rumunii, polonijna twórczość literacka. Pomoc osobom starszym, chorym i znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski i Polaków w rumuńskich mediach można określić jako pozytywny, szczególnie pochlebne są komentarze na temat polskiej gospodarki. Polacy postrzegani są jako dobrzy gospodarze, a Polska jako kraj zorganizowany i rozwinięty, umiejący walczyć w UE o swoje racje, jednocześnie silnie katolicki. Antypolonizmy nie występują. 214

215 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W podręcznikach szkolnych Polska występuje rzadko i bez szczególnego zabarwienia emocjonalnego. Relacjonowane są wydarzenia mające znaczenie dla obu krajów - z okresu panowania Jagiellonów, Jana III Sobieskiego, Stefana Batorego oraz z czasów II wojny światowej. Obszerniej i pozytywnie omawiana jest działalność Solidarności Informacja Związku Polaków w Rumunii Najważniejsze problemy Środowisko polonijne, szczególnie żyjące na Bukowinie, ma takie same problemy jak wszyscy mieszkańcy Rumunii brak miejsc pracy. Według badań z 2011 r. przeprowadzonych przez doktoranta UJ A. Rossmanitha, duża liczba osób wyemigrowała za chlebem. W migracjach przeważają kobiety, wyjeżdżające najczęściej do Hiszpanii, Portugalii, Włoch. Są to wyjazdy zarówno stałe, jak i czasowe. Oczekiwania wobec władz miejscowych Dotychczasowa współpraca jest oceniana jako bardzo dobra. Po podpisaniu w 2012 r. porozumienia o współpracy między województwem Suczawa a województwem podkarpackim liczymy na jej dalszy rozwój. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Tak jak do tej pory, oczekujemy na wsparcie ze strony MSZ, Senatu, Stowarzyszenia Wspólnota Polska, Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie, Fundacji Semper Polonia oraz innych podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą. 215

216 Raport STANY ZJEDNOCZONE Raport Ambasady RP w Waszyngtonie Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Emigracja Polaków do Stanów Zjednoczonych nabrała dynamiki już w drugiej połowie XIX wieku. Największe jej nasilenie następowało w kilku okresach, reprezentujących różne fale emigracji, które umownie dzielone są na: starą emigrację: najliczniejsza i zarazem najbardziej rozciągnięta w czasie fala emigracji Polaków do USA, rozpoczęła się po klęsce powstań narodowych i trwała do 1939 r.; emigrację wojenną, która rozpoczęła się w latach II wojny światowej i trwała przez kilkanaście lat (głównie b. polscy żołnierze z W. Brytanii oraz pozostałych zachodnich krajów alianckich); emigrację zarobkową (największe nasilenie w latach 70-tych XX w.); emigrację solidarnościową, którą rozpoczęło powstanie NSZZ Solidarność, a zakończyły pierwsze wolne wybory w Polsce; nową emigrację, inaczej zwaną postsolidarnościową, zarówno tę z przyczyn ekonomicznych, jak i opartą na łączeniu rodzin. W związku z utrzymującymi się wysokimi barierami emigrowania Polaków do USA (ograniczenia liczby przyznawanych zielonych kart nowym emigrantom z Polski, restrykcyjne wymogi wizowe, wzrost aktywności służb imigracyjnych USA w poszukiwaniu i deportowaniu nielegalnych ), jak również atrakcyjnością rynków pracy w krajach UE, dynamika tej fali emigracji radykalnie osłabła. Biorąc pod uwagę kryzys ekonomiczny w USA, w tym trwającą zapaść na rynku nieruchomości, na którym działa wiele polonijnych firm i pracuje znaczna część emigrantów z Polski, nie sposób nie zauważyć nasilania się reemigracji Polaków z Ameryki do kraju lub państw Unii Europejskiej. Warto odnotować, iż obecnie status Polonii odpowiada sytuacji ogólnoamerykańskiej; tworzą ją w znaczącej większości obywatele amerykańscy korzystający z praw i przywilejów gwarantowanych przez prawodawstwo Stanów Zjednoczonych lub też obywatele z prawem stałego pobytu. Ogólnokrajowy spis ludności CENSUS 2012 nie zawierał już pytania o pochodzenie narodowościowe mieszkańców USA, z wyłączeniem grup hiszpańskojęzycznych i Azjatów. Coraz trudniej zatem określić rzeczywistą liczbę osób polskiego pochodzenia w Stanach Zjednoczonych, brak także narzędzi, dzięki którym liczbę tę można oszacować. Posługując się danymi z sondażu American Community Survey z 2012 r., w którym badani mogą zadeklarować polskie pochodzenie, w USA obecnie mieszka osób polskiego pochodzenia. Tradycyjnie największe skupiska Polonii to Chicago i okolice oraz Nowy Jork, przy czym wg danych wspomnianego American Community Survey, stany o największym odsetku mieszkańców polskiego pochodzenia to Wisconsin 216

217 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych 9,3 proc., Michigan 8,6 proc. Connecticut 8,3 proc., Illinois 7,5 proc. oraz New Jersey 6,9 proc. Ciekawym zjawiskiem jest także przepływ Polonii z okolic Chicago czy Nowego Jorku do dalej położonych stanów, głównie Florydy, Georgii, Kolorado czy Arizony. Przesiedlają się tam osoby posiadające oszczędności wystarczające do życiowej stabilizacji. W pewnym stopniu, co prawdopodobnie związane jest z pogłębiającym się kryzysem ekonomicznym w USA, obserwujemy też zjawisko powrotów do Polski zwłaszcza tych osób, które zakończyły już życie zawodowe i wracają do kraju na emeryturę. Coraz częściej dochodzi do migracji Polonii z miast na przedmieścia, co dowodzi zwiększania się finansowego i społecznego statusu polskiej grupy etnicznej. Średni roczny dochód tak na rodzinę, jak i na osobę, plasuje naszą społeczność etniczną wyraźnie powyżej amerykańskiej przeciętnej. Znacząco niższy jest też odsetek rodzin i osób polskiego pochodzenia z dochodami poniżej granicy ubóstwa, choć problem ten nadal występuje w centrach dużych metropolii, takich jak Chicago, Nowy Jork czy Detroit. Istotnym czynnikiem przy wyborze miejsc przenoszenia się Polaków z miast na przedmieścia jest również coraz lepszy dostęp na obszarze tych ostatnich do: mszy w języku ojczystym (systematycznie wzrasta liczba mszy odprawianych po polsku na przedmieściach aglomeracji zamieszkałych licznie przez Polonię); nauki języka polskiego, zarówno dla dzieci nowo przybyłych emigrantów, jak i coraz częściej także dla młodych Amerykanów polskiego pochodzenia. Polska grupa etniczna w USA pozostaje wysoko uplasowana pod względem zamożności, jak i wykształcenia. Warto podkreślić, iż obserwujemy szybką asymilację młodego pokolenia, zarówno urodzonych w USA jak i przyjeżdżających tu jako dzieci, ze środowiskiem amerykańskim. Ciekawym zjawiskiem jest też zanik typowo polskich dzielnic w USA (miasto Baltimore w Maryland, dzielnice - Jackowo w Chicago, czy też Greenpoint w Nowym Jorku), w których pozostały wyłącznie osoby o niższym poziomie zamożności, często przebywające w USA nielegalnie. Władze stanowe i federalne nie prowadzą odrębnej polityki wobec polskiej diaspory. Wynika to z wieloetnicznej struktury społeczeństwa amerykańskiego. Obserwacja zachowań partii politycznych w kampanii prezydenckiej 2012 r. wskazuje, że polska grupa etniczna jest traktowana w ramach całości społeczeństwa (jako white voters), natomiast wyraźne zabiegi ze strony kandydatów kierowane są do grupy latynoskiej czy afroamerykańskiej oraz Amerykanów azjatyckiego pochodzenia. Wśród emigrantów z Polski powszechna jest świadomość wagi wykształcenia oraz możliwości, jakie niesie za sobą edukacja w społeczeństwie Ameryki. Znaczący jest odsetek dzieci polskich emigrantów kończących studia i rozpoczynających szeroko rozumiane kariery. Wykształcenie emigrantów z Polski, 217

218 Raport 2012 w tym posługiwanie się językiem angielskim, plasuje ich powyżej średniej w USA. Ponad 88 proc. urodzonych w Polsce mieszkańców Chicago posiada wykształcenie średnie, podczas gdy średnia dla całego miasta wynosi 80 proc. Ponad 30 proc. emigrantów z Polski posiada bądź nabyło w USA wykształcenie wyższe, natomiast średnia amerykańska jest poniżej 30 proc. Naturalnym skutkiem wyższego odsetka osób wykształconych jest mniejsze bezrobocie wśród osób zawodowo czynnych, większy też procent reprezentantów Polonii w stosunku do średniej krajowe zajmuje wyższe i lepiej płatne stanowiska pracy. Niestety nadal wciąż relatywnie niski jest odsetek osób polskiego pochodzenia zatrudnianych na różnych szczeblach administracji amerykańskiej: federalnym, stanowym, powiatowym i miejskim. Ciekawych obserwacji dostarczają też dane zaprezentowane przez PIAST Institute w Detroit, wskazujące jednoznacznie, iż emigranci urodzeni w Polsce zarabiają więcej i są lepiej wyedukowani niż osoby polskiego pochodzenia, ale urodzone już w USA. Częściej też grupa, która deklaruje Polskę jako kraj urodzenia, na pytanie gdzie chciałoby mieszkać, wymienia w badaniach duże miasta oraz brak przynależności do jakiejkolwiek wspólnoty religijnej. W Stanach Zjednoczonych działają liczne organizacje polonijne. Wybór Chicago i Nowego Jorku jako miejsca osiedlenia się pierwszej dużej fali emigracji polskiej do USA na przełomie wieków, jak również dynamiczny rozwój ekonomiczny tych aglomeracji w tamtym okresie spowodował, iż właśnie w tych miastach mają swoje siedziby najsilniejsze, a zarazem najstarsze organizacje polonijne w Stanach Zjednoczonych. Związek Narodowy Polski założona w 1880 r. w Chicago największa polonijna organizacja bratniej pomocy, licząca ok. 180 tys. członków (warunkiem członkostwa jest wykupienie polis ubezpieczeniowych organizacji, głównie polis na życie). ZNP - którego majątek szacowany jest na ok. 0,5 miliarda USD - stanowi organizacyjno-finansowe zaplecze KPA. ZNP kilka lat temu zakupił dwa mniejsze banki, jest także właścicielem gazety (Dziennik Związkowy, wydawany od 1908 r.) i stacji radiowej. Niemniej jednak, w związku z utrzymującym się od 2008 r. kryzysem, głównie finansowym, kondycja Związku i innych podobnych instytucji pogorszyła się. Od 2005 r. prezesem PNA jest jego wieloletni sekretarz Frank Spula. Kongres Polonii Amerykańskiej założona w 1944 r. organizacja parasolowa, uznawana za reprezentanta środowisk polonijnych w USA. Choć w jego ramach działa kilkaset organizacji i klubów polonijnych, środki na utrzymanie struktury krajowej KPA pokrywane są w całości przez ZNP. Centrala Kongresu mieści się w Chicago i sprawuje nadzór nad 30 wydziałami stanowymi i oddziałami w 18 stanach (wydziały finansują swoją działalność ze składek członkowskich) oraz Biurem KPA w Waszyngtonie. Najwyższą władzą jest Krajowa Rada Dyrektorów składająca się ze 125 osób wybieranych przez wydziały stanowe i organizacje 218

219 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych krajowe oraz 10 dyrektorów wybieranych przez samą Radę. Od 2005 r. prezesem KPA jest Frank Spula. Utrzymanie unii personalnej prezesa KPA i ZNP uważane jest za gwarant finansowego bezpieczeństwa ponadstanowej struktury Kongresu. Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie w Ameryce najstarsza organizacja polonijna w USA o charakterze bratnim, założona w 1873 r. W ostatnim czasie, ZPRKA dokonało kilku udanych przejęć mniejszych organizacji polonijnych o charakterze ubezpieczeniowym. Zjednoczenie jest także właścicielem i głównym sponsorem działalności Muzeum Polskiego w Ameryce największej tego typu instytucji w Stanach Zjednoczonych. Prezesem ZPRKA od 2010 r. jest Joseph Drobot. Związek Polek w Ameryce utworzony w 1898 r. Źródłem jego utrzymania są również ubezpieczenia. Związek był jednym z założycieli KPA. Prezesem Związku jest Delphine Huneycutt. Związek Podhalan w Ameryce Północnej utworzony na przełomie 1928/29 r., posiada ok. 75 kół (z czego aktywnie działa ponad 60) w 4 stanach. Siedzibą organizacji jest Dom Podhalan w Chicago. Od 2011 r. prezesem Związku jest Andrzej Gędłek. Za promocję polskiej kultury ludowej w USA Związek wyróżniony został m.in. medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis, przyznanym przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. W 2009 r. ZPPA obchodził 80-lecie istnienia. Związek Klubów Polskich założony w 1925 r. jako organizacja charytatywna zrzeszająca kluby reprezentujące wioski, miasta, powiaty i województwa różnych regionów Polski na terenie Chicago (pod obecną nazwą działa od 1928 r.). Do Związku należy 37 klubów regionalnych. Działalność organizacji koncentruje się na organizowaniu dorocznej Parady 3 Maja największej masowej imprezy polonijnej w Chicago. ZPK organizuje też coroczne dożynki polonijne. Od 2008 r. prezesem Związku jest Tadeusz Czajkowski. Przy ZKP działał Komitet Budowy Pomnika Katyńskiego. Legion Młodych Polek - powstał we wrześniu 1939 r. Jest organizacją niedochodową. Fundusze na finansowanie akcji charytatywnych uzyskuje z organizowania Bali Amarantowych, jednego z największych przedsięwzięć charytatywnych Polonii w USA. Z uzyskanych środków Legion przekazał kilka milionów dolarów na cele dobroczynne, w tym na cele społeczne w Polsce. Prezeską organizacji jest Teresa Skawski. Instytut Piłsudskiego misją Instytutu założonego w 1943 r. w Nowym Jorku jest gromadzenie, przechowywanie i konserwacja dokumentów oraz innych materiałów historycznych cennych dla Polski i Polonii, udostępnianie zbiorów badaczom, prowadzenie badań z dziedziny współczesnej historii Polski i Polonii, popularyzacja historii i kultury polskiej. IP działa w oparciu o zbiory archiwalne i biblioteczne, prowadząc działalność naukową, wydawniczą, popularyzatorską i edukacyjną. 219

220 Raport 2012 Polski Instytut Naukowy (PIASA) założony w 1942 r. jako organizacja niedochodowa o profilu naukowo-kulturalnym; głównym celem aktywności jest upowszechnianie wiedzy o Polsce i Amerykanach polskiego pochodzenia. Prowadzi działalność naukowo-badawczą, wszechnicową i wydawniczą, organizując sympozja i konferencje naukowe. Współpracuje z amerykańskimi organizacjami akademickimi. Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa utworzona w 1976 r., by pomagać emigrantom, którzy po przyjeździe do Nowego Jorku nie mieli historii kredytowej i którym amerykańskie banki nie chciały udzielać pożyczek na kupno i remonty nieruchomości w zaniedbanej podówczas dzielnicy Greenpoint. Obecnie z ponad miliardem dolarów aktywów, jest największą etniczną unią kredytową w USA i jedną ze stu największych unii kredytowych w tym kraju. Z wypracowanego zysku Unii korzystają członkowie i organizacje lokalne (szkoły, parafie, harcerze, organizacje studenckie itp.). PSFUK udziela dotacji członkom i organizacjom członkowskim, przyznaje stypendia, wspiera polonijną działalność społeczno-kulturalną i edukacyjną oraz inne inicjatywy lokalnych społeczności. Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP) - najstarsza w świecie samopomocowa organizacja byłych polskich żołnierzy, działająca nieprzerwanie od 1921 r. Kwatera główna mieści się na Manhattanie. SWAP zajmuje się również działalnością wydawniczą, m. in. od 1921 r. wydaje nieprzerwanie miesięcznik Weteran - najstarsze tego typu polskie czasopismo w świecie. Ostatnio SWAP, w ramach działalności edukacyjnej i popularyzatorskiej, wydaje książki i produkuje filmy dokumentalne. Organizuje doroczne zjazdy, okolicznościowe imprezy, wykłady, pokazy filmów oraz uczestniczy we wszystkich ważnych wydarzeniach polonijnych. Coraz aktywniejsze w podejmowanych działaniach - obok organizacji starej Polonii - stają się organizacje młode, nierzadko działające jako profesjonalne instytucje kulturalne, takie jak Paderewski Symphony Orchestra (jedyna taka instytucja promująca polską muzykę poważną w USA), Towarzystwo Sztuki/ Society for Arts (m.in. organizator Festiwalu Filmów Polskich w Ameryce) czy też organizacje zawodowe, wśród których najaktywniejsze to Związek Lekarzy Polskich w Chicago, Związek Polsko-Amerykańskich Inżynierów, Advocates Society, a także Polish American Chamber of Commerce, grupująca biznesmenów polskiego pochodzenia. Dużą rolę w polonijnym życiu odgrywają kluby sportowe, które organizując doroczne turnieje i zawody ożywiają życie Polonii i sprzyjają integracji jej społeczności. 220

221 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Niestety w ostatnich latach daje się zauważyć spadek aktywności poszczególnych organizacji polonijnych, a tym samym zmniejsza się ich znaczenie polityczne. Istotną rolę w życiu polskiej diaspory w USA odgrywają ośrodki duszpasterskie. Wedle szacunków Ambasady RP, w całych Stanach Zjednoczonych jest ich blisko 350. Polonijne parafie też ulegają przeobrażeniom, głównie ze względu na procesy asymilacyjne i ruchy migracyjne Polonii; powoduje to kurczenie się liczby czysto polskich parafii. Kościoły te służą poza polską, także innym grupom etnicznym, a księża poza językiem polskim prowadzą duszpasterstwo coraz częściej w języku angielskim, a i hiszpańskim. W USA działają także kościoły innych wyznań. m.in. Cerkiew Prawosławna, Świadkowie Jehowy, czy Polski Narodowy Kościół Katolicki. Ten ostatni zachował silne wpływy wśród członków Związku Narodowego Polskiego/Kongresu Polonii Amerykańskiej. Kościół posiada swój organ prasowy Wola Boża. Działa przy nim także kilka organizacji m.in. grupa ubezpieczeniowa Polska Narodowa Spójnia, Towarzystwo Niewiast Polskich Adoracji Najświętszego Sakramentu oraz Towarzystwo Młodzieży Zmartwychwstanie. Drugą wspólnotą z grupy starokatolickich jest Kościół Starokatolicki Mariawitów w Ameryce Północnej. Wg danych wspólnoty, ma ona 350 tys. wiernych, z czego większość to potomkowie polskich emigrantów. Zwierzchnikiem jest abp Robert Zaborowski, a siedziba Kościoła znajduje się w Wyandotte (Michigan). Przy parafiach działają również polskie szkoły sobotnie języka polskiego, do których uczęszczają dzieci i młodzież z tutejszych rodzin polonijnych - najczęściej są to jedyne miejsca, gdzie dzieci mogą porozumiewać się w języku polskim. Rozproszenie miejsc zamieszkania powoduje, że młodzi Polacy mają rzadkie okazje do spotkań i kontaktów z naszym językiem. W ostatnich latach liczba szkół sobotnich utrzymuje się na podobnym poziomie. Większość szkół, znajdujących się pod merytoryczną opieką Komisji Oświatowej KPA w Chicago bądź Centrali Polskich Szkół Dokształcających w Nowym Jorku, powstała z inicjatywy komitetów rodzicielskich bądź wywodzącego się z KPA Zrzeszenia Nauczycieli Polskich w Ameryce. Pewną nowością jest pojawienie się w szkołach sobotnich klas dla dzieci z rodzin mieszanych, które mają trudności z posługiwaniem się językiem polskim. Główne problemy, polityka władz miejscowych Największym problemem środowiska polonijnego jest jego niewielka aktywność w amerykańskim życiu politycznym. Tam, gdzie pojawiają się polscy kandydaci do legislatur miejskich, stanowych czy federalnych, zwraca uwagę ich niewielki, a czasami nawet żaden związek z tutejszymi partiami politycznymi i opieranie poparcia na środowiskach polonijnych (Foryś, Góral, Andrzejewski). Wyniki spisu Census ostatniego, w którym polska grupa etniczna była ujęta w badaniach, wyraźnie wskazują, że polskie głosy poparcia nie wystarczą do wygrania w żadnym z okręgów do kongresu USA, a co najwyżej 221

222 Raport 2012 do władz miejskich czy gminnych (przykłady to Hamtarmck, MI, Justice, IL, Tinley Park, IL - miasta, którymi rządzą polscy burmistrzowie). Kwestią determinującą charakter działań polskich konsulatów jest duże rozproszenie środowiska polonijnego. Utrudnia to komunikację z urzędami, zwłaszcza przy aplikowaniu przez obywateli RP o paszporty. Na szczęście w 2010 r. dzięki mobilnemu sprzętowi komputerowemu, pozwalającemu na pobieranie danych biometrycznych poza konsulatami, wznowione zostały dyżury w odległych miastach i stanach, co Polonia zawsze docenia. Konsuli wspierają wtedy konsulowie honorowi bądź organizacje polonijne, a także ośrodki duszpasterskie. Warto zwrócić uwagę, że w sytuacjach wymagających masowej reakcji Polonii, organizacje jak i osoby indywidualne potrafiły przeprowadzić dobrze skoordynowane akcje. Fundacja Kościuszkowska i KPA, a także inne organizacje polonijne stanowczo domagały się od administracji szybkiej reakcji na błąd prezydenta B. Obamy w jego wypowiedzi podczas ceremonii odznaczeniowej J. Karskiego. W opinii większości organizacji polonijnych reakcja administracji waszyngtońskiej była spóźniona i nieodpowiednia do popełnionego lapsusu. Wspólne działania organizacji polonijnych są też widoczne w prowadzeniu akcji lobbingowej na rzecz objęcie Polski Visa Waiver Program. Istotą akcji jest zmasowane pisanie listów do kongresmenów USA, a wzory listów można znaleźć na stronach internetowych organizacji oraz w polonijnych gazetach. Tego typu akcje (VWP czy wcześniejszy lobbing na rzecz członkostwa Polski w NATO) mają jednak charakter incydentalny. Ukazuje to niezbędność dalszych działań w celu wzmocnienia aktywności nie tylko organizacji polonijnych, ale całych środowisk na rzecz bieżącej szeroko rozumianej promocji Polski w USA. Jednym ze sposobów jest wspieranie nowych inicjatyw młodego pokolenia czy organizacji, takich jak Quo Vadis w Chicago czy APAC w Waszyngtonie. W związku z kurczącą się bazą członkowską organizacji starej Polonii, jak również dopiero tworzącą się bazą członkowską nowych inicjatyw, podstawowym problemem jednych i drugich jest brak funduszy na działalność statutową. Wydaje się, iż optymalnym rozwiązaniem finansowego wspierania tych organizacji jest pomoc przy realizacji konkretnych projektów. Wprowadzone w Polsce zmiany w przestrzeni finansowania współpracy z Polonią i Polakami za granicą spowodowały, iż organizacje zaczęły konkurować między sobą o wsparcie finansowe i dostrzegły, że otrzymują je inicjatywy najlepsze i najciekawsze. Wspomniane zmiany skłoniły nadto większość organizacji do bliższej współpracy z konsulatami RP. Wydaje się również, że konsultacje w sprawie oświaty polonijnej, a także programu współpracy z Polonią i Polakami za granicą, przyczyniły się do dobrego klimatu na linii placówka RP organizacje polonijne. Te ostatnie poczuły się bowiem współodpowiedzialne za kształt przyszłych relacji i zaangażowane w sprawy Polski. Ogromnym problemem, z jakim borykają się polscy obywatele, stały się nasilone akcje przeciwko nielegalnym imigrantom i znaczny wzrost areszto- 222

223 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wań. Obecnie sytuacja nieco ustabilizowała się, choć liczba zatrzymanych nadal pozostaje wysoka. Niestety często są oni poddawani nierównemu traktowaniu w ośrodkach deportacyjnych, zdarza się, iż organy amerykańskie nie spełniają procedury notyfikacyjnej, brakuje też stosownej informacji o możliwości skorzystania z bezpłatnej komunikacji telefonicznej z konsulem. Same deportacje są przeprowadzane dość opieszale, co stanowi dolegliwość ponad miarę zarzucanego występku. Należy tu podkreślić, iż właśnie wśród tej grupy jest wiele osób, które pomimo nieuregulowanego od lat statusu pobytu w USA, prowadzą tu zarejestrowaną działalność gospodarczą i regularnie płaca podatki. Mimo to, zatrzymane w przypadkowy sposób, osoby takie są osadzane w więzieniach i deportowane do Polski. Na sytuację pewnej liczby Polaków i osób polskiego pochodzenia w USA mogą mieć wpływ zmiany w prawie imigracyjnym, jakie przyjęto w ostatnich latach. Wejście w życie ustawy Immigration and Reform Act (zwanej Dream Act), czyli amnestii dla osób, które jako dzieci nielegalnie przyjechały do USA pod opieką rodziców oraz umorzenie postępowań deportacyjnych wobec osób, które nie są przestępcami i których sprawy nie kwalifikują się jako priorytetowe (zgodnie ze zmianami wprowadzonymi przez administrację B. Obamy w 2010 i 2011 r.) mogą stanowić szansę dla nielegalnych imigrantów na uregulowanie swojego statusu. Brak jest jednak danych o tym, kogo z polskich imigrantów mogą te zmiany objąć. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Priorytetowe działania placówek RP we współpracy ze środowiskami polonijnymi w USA dotyczą wspólnych projektów w zakresie promocji pozytywnego wizerunku Polski, przeciwdziałania stereotypom zwłaszcza na polu stosunków polsko-żydowskich oraz korygowania fałszywych odniesień do okresu II wojny światowej (tzw. polskie obozy koncentracyjne ), umożliwienia stałego dialogu przedstawicieli Polonii z najwyższymi władzami RP, pomocy oświacie polonijnej, a także inspirowania Polonii do angażowania się w działalność polityczną w strukturach administracji amerykańskiej oraz lobbingu na rzecz włączenia Polski do VWP. Promocja kultury i języka polskiego jest sztandarowym zadaniem, które realizuje się poprzez szkoły polonijne, ale także poprzez wspierane przez placówki wydarzenia organizowane przez środowiska polonijne. Należy jednak zwrócić uwagę, iż znaczna część Amerykanów polskiego pochodzenia nie włada językiem polskim, stąd działania placówek RP należy prowadzić w języku angielskim. Szansą na dotarcie do tej wielkiej grupy jest także korzystanie z nowoczesnych narzędzi komunikowania, w tym mediów społecznościowych. Nowym elementem jest podejmowanie prób aktywizujących środowiska polonijne do zadań politycznych. Przykładem niech będzie wsparcie, jakiego MSZ udzieliło pierwszej konferencji American Polish Advisory Council Waszyngtonie. Spotkanie to posłużyło do przedstawienia misji APAC i popula- 223

224 Raport 2012 ryzacji koncepcji większego zaangażowania Polonii w USA. Takie konferencje, podobnie jak chicagowskie spotkanie Quo Vadis w 2012 r., mają się odbywać corocznie, będąc praktycznie jedyną możliwością budowania kompetencji tych inicjatyw na amerykańskim rynku politycznym. Innym pozytywnym zjawiskiem są początki procesu integrowania się polonijnego samorządu gospodarczego. W 2012 r. w Chicago miał miejsce pierwszy zjazd polsko-amerykańskich izb gospodarczych oraz polonijnych organizacji o charakterze biznesowym z całych Stanów Zjednoczonych. Obraz Polski i Polaków w mediach Generalny ton komentarzy na temat Polski i Polaków należy uznać za obiektywny i przychylny. Utrwala się korzystne prezentowanie Polski przez pryzmat członkostwa w UE i NATO, jako kraju będącego zaufanym sojusznikiem USA i uczestnikiem operacji militarnych w Iraku i Afganistanie. Częstotliwość informacji o Polsce jest jednak wyraźnie niższa w porównaniu z doniesieniami o wydarzeniach i problemach międzynarodowych oraz poświęconych państwom Europy Zachodniej. W odniesieniu do sytuacji gospodarczej oraz aspektów aktualnego kryzysu ekonomicznego, media zwracają uwagę na dość stabilną pozycję Polski w ostatnich latach oraz na utrzymującą się jej odporność na skutki kryzysu, a także na jej walory turystyczne. Z tych przyczyn, rośnie zainteresowanie mediów amerykańskich problematyką polską oraz regionu Europy Środkowo-Wschodniej. W 2012 r. uwagę mediów amerykańskich przyciągały też przygotowania do Mistrzostw EURO 2012 w Polsce i na Ukrainie, jak i ich sam przebieg. W miarę utrwalania się pozytywnych tendencji polskiej gospodarki oraz wzrostu zamożności Polonii w USA, stopniowo tracą na znaczeniu negatywne stereotypy zaliczające Polaków do grona niewykwalifikowanej siły roboczej czy mówiące o polskim antysemityzmie (choć wciąż to jeszcze występuje). Coraz rzadziej, ale jednak, w mediach amerykańskich, a nawet w wypowiedziach polityków (gafa prezydenta Obamy), pojawiają się sformułowania o polskich obozach koncentracyjnych, a także niewyszukane dowcipy o Polakach. W większości przypadków zdecydowana reakcja placówek dyplomatyczno-konsularnych RP, często połączona z protestami Polonii, przynosi rezultat w postaci korekty takich określeń. W związku z gafą B. Obamy wielokrotnie podkreślano, że Polska to wypróbowany sojusznik USA. Należy zaznaczyć, że wśród bardzo licznych komentarzy w tej sprawie, pojawiły się również opinie, że zdecydowana postawa polskich władz domagających się przeprosin, to nadmierna ingerencja w politykę wewnętrzną USA w kontekście wyborów. Wśród innych kwestii o negatywnym wpływie na wizerunek Polski, wymienić należy doniesienia o aktach wandalizmu wobec obiektów żydowskich w kraju oraz opublikowane w kontekście EURO 2012 kilka artykułów o różnorodnych przejawach chuligaństwa stadionowego. 224

225 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W USA nie istnieje jednolity państwowy system akredytacji i/lub oceny podręczników szkolnych. Ich dobór i wykorzystanie leżą w gestii władz lokalnych. Ponadto w większości szkół podręcznik jest dodatkowym źródłem informacji w stosunku do materiałów przygotowywanych przez nauczyciela. Nie ma powszechnie przyjętych minimów programowych, zaś zakres treści obowiązujących na kolejnych etapach kształcenia określany jest bardzo ogólnie. Nie ma zatem możliwości wpływania na treści podręczników w oparciu o kontakty z urzędami federalnymi. Jednakże historia Polski i jej kultura omawiane są w większości amerykańskich podręczników szkolnych. Zakres tych treści jest zróżnicowany, a w wielu z nich bardzo ograniczony. W zdawkowej formie wzmiankowane są zabory i powstania narodowe XIX w. W nielicznych podręcznikach omawiane są postaci T. Kościuszki i K. Pułaskiego oraz M. Kopernika. Z historii najnowszej, informacje o Polsce pojawiają się przy okazji wybuchu II wojny światowej, okupacji i Holocaustu, a następnie powstania Solidarności i działalności L. Wałęsy. 225

226 Raport SZWECJA Raport Ambasady RP w Sztokholmie Informacje podstawowe Szacuje się, iż liczebność Polonii szwedzkiej wynosi obecnie ok. 110 tys. osób. Emigracja Polaków do Szwecji następowała etapowo. Kulminacja miała miejsce po przystąpieniu Polski do UE i otwarciu szwedzkiego rynku pracy. Włączenie Polski do strefy Schengen, a co za tym idzie zniesienie kontroli granicznej, zwłaszcza na przejściach morskich w bazach promowych, stanowi dodatkowy bodziec migracyjny. Organizacje W 1996 r. powstała w Sztokholmie Polska Rada Kultury, będąca nieformalnym forum współpracy środowisk polonijnych na terenie stolicy. Ok. 5 proc. Polonii należy do dwóch ogólnoszwedzkich związków konfederacyjnych Kongresu Polaków w Szwecji (KPS) i Zrzeszenia Organizacji Polonijnych (ZOP) w Szwecji. KPS zrzesza ok. 30 organizacji. Prezesem jest Michał Bieniasz. ZOP zrzesza ok. 20 organizacji; przewodniczy mu Teresa Sygnarek. Pozycja w kraju zamieszkania Emigracja sprzed 1989 r. to w większości osoby dobrze osadzone w środowisku szwedzkim i mające ustabilizowaną sytuację materialną i społeczną. Emigracja najnowsza to przekrój dzisiejszego polskiego społeczeństwa. Na tle innych grup etnicznych w Szwecji, Polonia wykazuje wyraźnie wyższy od przeciętnego poziom wykształcenia i średni status materialny. Uznaną pozycję Polacy mają w sferze nauki i kultury oraz polscy lekarze i stomatolodzy. Wielu Polaków ma małe prywatne firmy handlowe, usługowe, budowlane. Działa kilkanaście polskich restauracji i sklepów z polską żywnością. Wybory parlamentarne i komunalne w 2010 r. potwierdziły rosnący udział środowiska polskiego w życiu politycznym Szwecji. Charakterystyka dynamiki migracji zarobkowej z uwzględnieniem nowych zjawisk Według szwedzkich statystyk, po przystąpieniu Polski do UE do tego kraju przybyło na stałe ok. 32 tys. Polaków, z czego nieco ponad 17 tys. w okresie Szacunkowa liczba Polaków bez uregulowanego statusu prawnego to ok. 10 tys. Czyni to Szwecję znaczącym krajem przeznaczenia z perspektywy migracji Polaków w celach zarobkowych po 2004 r. Szwecja należała do grupy państw, które nie zastosowały restrykcji w dostępie do rynku pracy dla obywateli nowych państw członkowskich po tzw. dużym rozszerzeniu UE w 2004 r. Migracja obywateli polskich do Szwecji charakteryzuje się stabilnym, kilkutysięcznym napływem pracowników, osób prowadzą- 226

227 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych cych samodzielną działalność gospodarczą oraz członków ich rodzin. Polacy, tak jak wszyscy obywatele UE, mają w Szwecji takie same prawa jak pracownicy szwedzcy. Dane zbierane przez placówki RP pokazują, iż pewne praktyki dyskryminujące mają jednak miejsce, chociaż nie noszą znamion systemowych. Od rekordowego roku 2006, w którym pobyt w Szwecji zarejestrowało Polaków, przez kilka lat notowano spadek liczby zarejestrowanych pobytów. Najmniej było ich w 2009 r., po którym nastąpił wyraźny wzrost. Utrzymująca się w Szwecji niższa stopa bezrobocia, wyższe zarobki (pomimo wyższych kosztów utrzymania) oraz stosunkowo proste i przejrzyste procedury rejestracji pobytu, owocują brakiem istotniejszej tendencji do powrotów do kraju, który dał się zaobserwować w ostatnich latach w innych, dotkniętych kryzysem, państwach UE. Główne problemy, polityka władz miejscowych Zmieniająca się sytuacja polskich migrantów zarobkowych na rynku pracy w okresie Migrację po 2004 r. charakteryzuje większa liczba osób decydujących się na stałe osiedlenie się w Szwecji. Jej nowa fala ma kilka wspólnych cech i można ją podzielić na kategorie: 1. Typowa migracja zarobkowa - przyjeżdżający do pracy na kilka miesięcy, przesyłający zarobione pieniądze do Polski. W tej grupie są zarówno kobiety, jak i mężczyźni, często jedyni żywiciele rodzin. Ze względu na cel przyjazdu, poświęcają się pracy i nie biorą czynnego udziału w życiu miejscowej Polonii. Znajdują pracę najczęściej w zawodach niewymagających wysokich kwalifikacji; 2. Osoby wysoko kwalifikowane przyjeżdżające na kontrakty. Są to m.in. lekarze, pielęgniarki, inżynierowie oraz inni specjaliści z branży budowlanej, a także coraz liczniejsi pracownicy z sektora IT; 3. Polacy przyjeżdżający z rodzinami, z zamiarem podjęcia pracy i osiedlenia się. W tej grupie występują zarówno osoby wysoko kwalifikowane, jak i bez kwalifikacji. Ze względu na chęć stałego zamieszkania, uczestniczą często w życiu Polonii. Jest to najszybciej rosnąca grupa wśród nowo przybyłych obywateli polskich. Liczebność Polonii i Polaków w Szwecji jest trudna do precyzyjnego oszacowania ze względu na intensywny ruch osobowy. Obejmuje osoby urodzone w Polsce, urodzone w Szwecji potomstwo obywateli polskich, a także osoby o nieuregulowanym statusie i pracowników sezonowych. Liczebność Polonii szacuje się na ok tys. (osób zarejestrowanych w szwedzkich urzędach jako urodzonych w Polsce jest 73 tys.). Od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2012 r. liczba wydanych obywatelom polskim zezwoleń na pobyt w Szwecji w związku z podjęciem pracy lub 227

228 Raport 2012 prowadzeniem działalności gospodarczej wyniosła (8.656 pracownicy najemni, osoby prowadzące samodzielną działalność gospodarczą). Polska od lat zajmuje pierwsze miejsce na liście krajów UE, których obywatele rejestrują swój pobyt w Szwecji, stanowiąc w 2011 r. 23,4 proc. ogółu zarejestrowanych obywateli UE. Jednak wśród osób samozatrudnionych odsetek ten sięga niemal 50 proc., a wśród pracowników najemnych 30 proc. Utrzymującą się od lat tendencją jest znaczna przewaga kobiet nad mężczyznami wśród osób samozatrudnionych, stanowiących najbardziej dynamiczną grupę osób poszukujących pracy za granicą. Tabela 1: liczba zezwoleń na pobyt wydanych obywatelom Polskim w latach Kategoria Pracownik najemny samozatrudnienie student nieaktywny zawodowo członek rodziny rodzice i dzieci powyżej 21 r. ż inne pokrewieństwo inny razem: Źródło: Migrationsverket, marzec 2013 Na szwedzkim rynku pracy dominują Polacy świadczący usługi budowlane oraz związane ze sprzątaniem (głównie kobiety), a także z opieką nad osobami starszymi. Po kryzysowym roku 2009 koniunktura w szwedzkiej branży budowlanej znacząco poprawiła się. Liczba Polaków przybywających podjąć pracę sezonową w rolnictwie i leśnictwie, a także przy zbiorze runa leśnego, tradycyjnie rośnie w czasie wakacji. Pojawiła się także większa grupa absolwentów szkół wyższych, którzy nie znaleźli pracy w Polsce. Po przybyciu do Szwecji inwestują w naukę języka i własny rozwój. Poszukiwaną profesją są nadal lekarze i pielęgniarki. Zgodnie z danymi z Krajowej Rady Zdrowia i Opieki Społecznej, 50 proc. nowo wykształconych lekarzy pochodzi z zagranicy, w tym z Polski. Rokrocznie pracę podejmuje tu ok. stu Polaków z białego personelu. Problemy i trudności, które napotykają polscy pracownicy, wynikają w dużej mierze ze specyfiki tutejszego rynku pracy, ale zależą też od charakteru pobytu i wykonywanego zawodu. Doświadczenie minionych lat wskazuje, że problemy nie pojawiają się w sektorze państwowym, który zatrudnia np. pielęgniarki czy lekarzy. Na pracodawców nie skarżą się też zatrudnieni w dużych firmach, związanych umowami zbiorowymi ze związkami zawodowymi. 228

229 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych W 2010 r. Konfederacja Szwedzkich Związków Zawodowych opublikowała raport o warunkach pracy i zatrudnienia osób pracujących przy trzech trwających inwestycjach infrastrukturalnych. Wynika z niego, że obecne regulacje prawne dotyczące pracowników delegowanych skutkują tzw. dumpingiem płacowym w stosunku do pracowników szwedzkich. W raporcie podkreślono problemy związane z bezpieczeństwem w miejscu pracy oraz niższymi zarobkami (55-80 proc. poziomu płacy Szwedów). Ocena sytuacji szkolnictwa i oświaty polskiej w odniesieniu do potrzeb pracowników migrujących (realizacja dyrektywy 77/486/ EWG z 25 lipca 1977 r. Z Raportu Nordyckiej Unii Oświaty Polonijnej z r. (rozdział o Szwecji) wynika, iż na szczeblu centralnym wszystkie rozporządzenia i zalecenia wyglądają zachęcająco. W terenie natomiast, gdzie władze gminne lub szkolne decydują o sposobie dalszej edukacji nowo przybyłego ucznia, obraz ten jest mniej korzystny. Strona szwedzka, reprezentowana przez rozmaite jednostki administracji lokalnej, tłumaczy się brakiem środków finansowych. Polityka danego państwa wobec migrantów, z uwzględnieniem realizacji dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw UE Szwedzką politykę wobec imigrantów cechuje duża otwartość i dążenie do zapewnienia obcokrajowcom praw, obowiązków i możliwości rozwoju takich, jakie mają rdzenni mieszkańcy Szwecji. Kontynuują ją kolejne rządy, bez względu na opcję polityczną. Napływ cudzoziemców (co roku zgodę na pobyt w Szwecji uzyskuje średnio ok. 100 tys. obcokrajowców, a więc prawie 1 proc. populacji kraju) nie napotyka na społeczny sprzeciw, a niechęć do obcokrajowców, dająca się czasem zaobserwować szczególnie w małych miastach lub na wsi, wiąże się raczej z obawami natury ekonomicznej niż przesądami na tle rasowym. Miejscowe rozwiązania dotyczące imigracji wyróżniają się pozytywnie na tle rozwiązań w innych krajach UE. Uznawane za liberalne, szwedzkie unormowania zostały dodatkowo złagodzone w grudniu 2008 r. przepisami sankcjonującymi tzw. legalną migrację z krajów trzecich. M.in. stworzono możliwość otrzymania pozwolenia na pracę i pobyt przez cudzoziemców spoza UE jedynie na podstawie promesy zatrudnienia. Każdy resort, w ramach swoich kompetencji, odpowiada za integrację imigrantów z resztą społeczeństwa. Działania te koordynuje Ministerstwo ds. Zatrudnienia oraz działający w jego ramach Minister ds. Integracji. Wśród zadań jest zapewnienie równego traktowania wszystkim mieszkańcom Szwecji, bez względu na ich pochodzenie etniczne. Warto też wymienić np. dostępne dla nowo przybyłych kursy języka szwedzkiego, pomoc w znalezieniu pracy, kursy 229

230 Raport 2012 na uczelniach umożliwiające nostryfikację zagranicznych dyplomów, kursy zawodowe i doszkalające, zajęcia z języka szwedzkiego jako obcego oraz z języka ojczystego dla dzieci migrantów (prawo do dwóch godzin w tygodniu, realizowane w przypadku polskich dzieci przez osoby polskojęzyczne z przygotowaniem do zawodu nauczyciela) w ramach państwowej edukacji w szkołach podstawowych i średnich, działania antydyskryminacyjne, wspieranie organizacji pozarządowych działających na rzecz migrantów. Szwecja implementowała dyrektywę 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Polskie konsulaty nie odnotowują skarg co do naruszania przez Szwecję zapisów tej dyrektywy w stosunku do obywateli polskich, jak również obywateli państw trzecich członków rodzin obywateli polskich. Wątpliwości w tym zakresie budzi tylko wydawanie przez szwedzkie sądy wobec niektórych skazanych obywateli polskich nakazu deportacji po wykonaniu wyroku pozbawienia wolności z orzeczonym okresem zakazu powrotu do Szwecji. Nie są znane przypadki ograniczania swobody przepływu osób, w tym wydalania obywateli polskich, którzy przekroczyli 3-miesięczny okres pobytu, jak również osób, które korzystały z prawa pobytu i stanowiły potencjalne nieracjonalne obciążenia dla miejscowego systemu pomocy społecznej. Wręcz przeciwnie, działania miejscowe na rzecz nielicznych bezdomnych obywateli polskich oraz sygnały świadczące o pomocy socjalnej udzielanej przez miejscowe urzędy osobom, które do takich świadczeń nie kwalifikowały się, świadczą o elastyczności uregulowań systemu szwedzkiego. Rejestracja pobytu obywateli polskich powyżej 3 miesięcy odbywa się w sposób uproszczony, a dokumenty wymagane przez Urząd Migracyjny do wydania poświadczenia rejestracji są precyzyjnie określone. Placówki RP w Szwecji nie odnotowują zapowiedzi sygnalizujących zamiary podjęcia przez ten kraj zaostrzania zapisów prawa, które mogłyby potencjalnie naruszać postanowienia dyrektywy w odniesieniu do obywateli państw UE. Bezdomność i wykluczenie społeczne W Szwecji nie prowadzi się rocznych statystyk bezdomności. Wśród obywateli polskich jest ona marginalna (nieoficjalne dane mówią o ok. 20 bezdomnych osobach na terenie Sztokholmu, w tym 3-4 osoby w okresie zimowym). Pomimo to problematyka ta jest stale obecna w bieżącej pracy konsulatów RP w Szwecji. Współpracują one z urzędem miasta i organizacjami charytatywnymi w pilotażowym projekcie Crossroads, którego celem jest pomoc w wychodzeniu z bezdomności przebywającym w stolicy Szwecji obywatelom UE. Zaangażowanie konsulów służy monitorowaniu sytuacji i zapobieganiu zjawisku, które w innych krajach europejskich stanowi poważny problem polskiej emigracji zarobkowej. Wydział Konsularny Ambasady RP uczestniczył m.in. w pozyskiwaniu polskoję- 230

231 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych zycznych pracowników zatrudnionych w ramach projektu. Ma też stały kontakt w sprawach dotyczących obywateli polskich korzystających z usług centrum projektu, zaprasza innych do wspólnych inicjatyw (przedstawienie działalności centrum na konferencji konsulów państw UE w Sztokholmie podczas polskiej prezydencji w Radzie UE w październiku 2011 r.), uczestniczy w dniach otwartych. Wpływ kryzysu na zwiększenie mobilności i powroty polskich pracowników migrujących Zainteresowanie polskich pracowników migrujących powrotami do kraju jest niewielkie. Z danych własnych polskich placówek, a także z informacji uzyskanych od organizacji polonijnych i instytucji skupiających Polaków w Szwecji wynika, że powrót na stałe do Polski nie jest realnie rozpatrywaną alternatywą dla osób, które znalazły już w Szwecji pracę i mieszkanie. Przykładowo na ok. 300 uczniów szkoły polskiej w Sztokholmie, nauki w nowym roku szkolnym nie podjęło w sierpniu 2012 r. w związku z powrotem do kraju jedynie 2 uczniów. Sporadyczne zainteresowanie powrotem do kraju zgłaszają polskim placówkom w Szwecji również osoby w wieku emerytalnym. Na nieduże zainteresowanie powrotami do Polski migrantów zarobkowych w kontekście kryzysu niewątpliwy wpływ ma dynamika i siła gospodarki szwedzkiej, która zanotowała spadek jedynie w roku 2009, a w późniejszym okresie należała do najszybciej rosnących w Europie. Poziom bezrobocia w Szwecji jest znacząco niższy niż w Polsce i wynosi 7,4 proc. (grudzień 2012). W świetle tych danych decyzja o poszukiwaniu możliwości pozostania na szwedzkim rynku pracy jawi się jako racjonalna. Do Polski wracają natomiast dość licznie ci, którym nie udało się znaleźć w Szwecji stałej pracy lub których pracodawcy (w wielu przypadkach inni obywatele polscy) nie okazali się wiarygodni (nie zaoferowali obiecanego zatrudnienia bądź nie wypłacili wynagrodzenia). Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Formy współpracy placówek z organizacjami polskich migrantów zarobkowych W Szwecji nie istnieją wyodrębnione organizacje polskich migrantów zarobkowych. Wynika to w znacznej mierze z tego, iż obywatele polscy korzystają z tych samych praw pracowniczych, w tym wolności zrzeszania się, co obywatele szwedzcy i mogą wstępować do szwedzkich związków zawodowych, organizacji pracowniczych i społecznych, zrzeszeń pracodawców itp., z czego często korzystają. Niemniej warto odnotować działania urzędów konsularnych skierowane do określonych środowisk, ułatwiające ich funkcjonowanie w Szwecji lub realizację istotnych dla nich postulatów, np. udział w przy organizowaniu konferencji 231

232 Raport 2012 polskich nauczycieli w Szwecji i w Skandynawii. Do środowisk polskich migrantów zarobkowych skierowana jest także popularna publikacja Vademecum Polaka w Szwecji, zaktualizowana po raz trzeci w 2011 r. Współpraca urzędów konsularnych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi i administracją lokalną w kwestiach socjalnych, obrony praw pracowniczych, dyskryminacji polskich obywateli na miejscowych rynkach pracy, inicjatywy urzędów konsularnych Urzędy konsularne RP podejmowały szereg działań zapobiegających wykorzystywaniu polskich pracowników współpracując przy tym z miejscowymi urzędami i partnerami społecznymi (Urząd Podatkowy, Urząd Migracyjny, Kasa Ubezpieczeń Społecznych, Urząd ds. Bezpieczeństwa i Higieny Pracy, związki zawodowe). Rozszerzono ofertę informacyjną dla migrantów zarobkowych. Na stronach internetowych placówek znajdują się informacje o szwedzkich uregulowaniach w zakresie rynku pracy, prawach pracowniczych i dane teleadresowe związków zawodowych wraz z danymi kontaktowymi osób mówiącymi po polsku. Prócz III edycji Vademecum Polaka w Szwecji opracowano Praktyczny poradnik dla obywateli polskich zamieszkałych w Szwecji. Odbywały się też spotkania informacyjne dla migrantów zarobkowych. Ponadto, konsulaty wspierały inicjatywy organizacji polonijnych na rzecz nowo przybyłych, takie jak centrum informacji komputerowej, punkt pomocy dla matki i dziecka, czy kursy języka szwedzkiego w Sztokholmie. Warto też odnotować organizowanie przez konsulaty RP w Szwecji, we współpracy z oddziałem ZUS w Szczecinie, Dnia Otwartego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz wydanie Praktycznego przewodnika w sprawie emerytur i rent. Niezależnie od wspomnianych form pomocy, monitorowano przypadki dyskryminacji zawodowej i nieprzestrzegania prawa pracy wobec polskich obywateli. W ramach interwencji powiadamiane były szwedzkie instytucje odpowiedzialne za ochronę praw pracowniczych i BHP. Utrzymywano także ścisłe kontakty z Urzędami Pośrednictwa Pracy w zakresie udzielania aktywnej pomocy Polakom poszukującym zatrudnienia. Nadal zdarzają się przypadki, że Polacy podejmują pracę bez podpisania umowy, co naraża ich na trudności z udowodnieniem istnienia stosunku pracy i uzyskaniem praw do zabezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Placówki RP wielokrotnie zapewniały w takich wypadkach pomoc konsularną, w tym związaną z powrotem nieubezpieczonych obywateli polskich do kraju. W przypadkach nierzetelności pracodawców wobec polskich migrantów zarobkowych (najczęściej dotyczy to nieopłacenia faktur bądź niewypłacenia wynagrodzenia), urząd konsularny w Sztokholmie pośredniczy w kontaktach poszkodowanych pracowników ze szwedzką izbą komorniczą, a także prawnikami, w tym polskojęzycznymi, specjalizującymi się w prawie pracy. 232

233 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych W centrum zainteresowania naszych placówek pozostawała w latach problematyka handlu ludźmi do celów prostytucji i pracy przymusowej. Konsulowie uczestniczyli w seminariach i spotkaniach na te tematy, opracowano też informację na stronę internetową. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski i Polaków w szwedzkich środkach masowego przekazu ulega stałej poprawie. Pozytywny wizerunek kształtowany jest przede wszystkim poprzez dostrzeganie przez media aktywności naszego kraju na arenie regionalnej i europejskiej. Stosunkowo szeroko i pozytywnie komentowana była pierwsza prezydencja Polski w Radzie UE w 2011 r. Dość często odnotowywane są także intensywne stosunki polityczne, gospodarcze i kulturalne między Polską i Szwecją oraz dobre wyniki gospodarcze Polski i możliwości inwestycyjne w naszym kraju. Korzystny jest także obraz polskiego pracownika w Szwecji. W mediach szwedzkich pojawiają się także komentarze krytyczne wobec polskiego tradycjonalizmu światopoglądowego oraz wskazujące na brak poszanowania dla mniejszości, w tym seksualnych. Krytyczne spojrzenie na Polskę wynika często z braku wiedzy na jej temat oraz utrzymującej się obojętności szwedzkiego społeczeństwa wobec Europy Wschodniej, do której w dalszym ciągu zalicza się Polskę. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych W przypadku Szwecji nie odnotowuje się problemu nierzetelności przedstawiania Polski, jej kultury i historii, w miejscowych podręcznikach. Pojawiające się w nich sporadycznie stereotypy, uogólnienia czy też pominięcia istotnego wkładu Polski do kultury europejskiej, wynikają raczej z niedostatecznej wiedzy autorów aniżeli z celowego działania. Placówki RP oraz polonijne organizacje nauczycielskie stale monitorują tę tematykę i na bieżąco zwracają uwagę na niedociągnięcia właściwym instytucjom Informacja Kongresu Polaków w Szwecji Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Przy rozpatrywaniu problemów środowiska polonijnego w Szwecji należy osobno zanalizować podstawowe grupy to środowisko stanowiące. Zwłaszcza, że podziały te są przez te grupy świadomie zachowywane. Stara emigracja Polacy przybyli tu przed 1989 r. Zarówno szczątkową emigrację wojenną i pierwszych lat po wojnie, jak i tzw. emigrację solidarnościową, można już dziś traktować łącznie. W swej przeważającej części to ludzie dobrze wrośnięci w szwedzkie realia, o ustabilizowanej sytuacji materialnej i socjalnej. 233

234 Raport 2012 Z Polską łączą ich przede wszystkim więzy emocjonalne. Stanowią podstawowy skład organizacji polonijnych, mających na ogół charakter środowiskowy. W grupie tej istnieją podziały będące zaszłością z czasów sprzed transformacji, gdy w Szwecji działała zarówno zorganizowana emigracja niepodległościowa, jak i stworzona z inspiracji placówek PRL sieć organizacji sprzyjających ówczesnemu reżimowi. Przy ustabilizowanej osobistej sytuacji materialnej w Szwecji, przedstawiciele tej grupy po latach emigracji niekiedy wracają do Polski - na ogół zabezpieczeni szwedzką emeryturą i szwedzkim paszportem. Nie jest to zjawisko masowe, ale zdecydowanie rośnie. Wśród tej grupy najwięcej można także zaobserwować prób budowania biznesu w Polsce lub wejścia ze swoim szwedzkim biznesem do Polski. Głównym problemem tej grupy jest wiek. Procent emerytów z każdym rokiem się zwiększa, coraz więcej też wśród nich jest osób samotnych. Szwedzki system socjalny zabezpiecza oczywiście należną opiekę - niestety nie zawsze jest on dostosowany do potrzeb emeryta z grupy imigranckiej. Istnieje np. zjawisko utraty języka nabytego, w tym wypadku szwedzkiego, przez imigrantów w podeszłym wieku. Pomoc okazywana przez organizacje, czy opieka znajomych i przyjaciół nie zawsze wystarcza, szczególnie w wypadkach nagłych. Nowo przybyli Swego rodzaju skostniałość struktur polonijnych, ich powolność w dopasowaniu działalności do wymagań wszechobecnych zmian powoduje, że coraz trudniej identyfikować się nowej emigracji z tym, co stare związki i stowarzyszenia proponują. Wiele nowych inicjatyw skierowanych do tej grupy spotkało się jednak z dużym zainteresowaniem. Organizując kursy języka szwedzkiego dla nowo przybyłych, organizacje Kongresu Polaków w Szwecji zmuszone były wynajmować sale na mieście, bo własne lokale nie były w stanie pomieścić wszystkich chętnych. Wszelkiego rodzaju spotkania informacyjne dotyczące szwedzkich przepisów imigracyjnych, rynku pracy, sposobów szukania mieszkań zawsze cieszą się dużą frekwencją. Daleko tu jednak do identyfikacji owych kursantów, czy uczestników spotkań z grupą, jaką jest Polonia. Tu identyfikacja następuje jedynie z ludźmi w tej samej sytuacji. Wspólne są realia dnia dzisiejszego - trudności związane ze znalezieniem się w nowym kraju, język, praca, mieszkanie - i wspólne oczekiwania co do jutra. Wszystko inne zostaje często odrzucone, w tym także organizowane działania, jako pozostałość dnia wczorajszego - balast, który zostawili poza sobą wyjeżdżając z Polski. Młodzież Problemem środowisk polonijnych, nie tylko w Szwecji, jest sprawa młodzieży. Młodzież polskiego pochodzenia na Zachodzie ma trudności z językiem polskim. Identyfikuje się zdecydowanie chętniej z krajem zamieszkania, a fakt 234

235 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych przynależności do narodu polskiego jest na ogół pojęciem abstrakcyjnym, egzotycznym i często skrywanym na zewnątrz. Organizacje polonijne, jeśli leżą w sferze zainteresowań młodzieży, są traktowane w przeważających przypadkach jako ewentualna możliwość darmowych wakacji w Polsce, wyjazdów na festiwale i podobne imprezy. W wypadku niespełnienia oczekiwań bardzo szybko tracą wszelkie zainteresowanie. Brak im motywacji mieszczącej się w uznawanych i cenionych przez nich wartościach. Ocena ta jest oczywiście bardzo skrócona. Istnieją bez wątpienia przykłady odbiegające od tego obrazu. Nie można jednak na siłę budować pozytywnej oceny całości, opierając się jedynie na dobrych, ale procentowo znikomych przypadkach. W chwili obecnej, promując polskość, ukazuje się ją najczęściej, jako alternatywę. Młodzi ludzie nie chcą być inni od rówieśników. Dla nich inny oznacza najczęściej gorszy. Oni chcą być tacy sami, albo nawet lepsi, by być akceptowanymi. Dotyczy to zarówno kręgu przyjaciół i znajomych na dziś, jak też myślenia o przyszłości - pracy, miejscu w społeczeństwie kraju, w którym mieszkają. Odchodzenie od polskości jest więc w przypadku młodzieży instynktowną często formą samoobrony przed wyobcowaniem z najbliższego środowiska. 18 Zorganizowane harcerstwo jest próbą przełamania tej tendencji. W Sztokholmie działają dwie, niezależne od siebie organizacje. Niezależny Hufiec Harcerski Kaszuby i w ramach Kongresu Polaków w Szwecji Hufiec Tatry, wchodzący w skład Związku Harcerstwa Polskiego poza Granicami Kraju (Londyn), obecnie ograniczony do zastępu dziewcząt. W 2011 r. powstała nowa drużyna w Goteborgu, z harcówką w tamtejszym ośrodku Polonia Center (Kongres Polaków). Sztokholmski Hufiec Tatry w ramach kontaktów międzynarodowych zaprosił do Szwecji troje młodych ludzi z Estonii, którzy po ukończonym tu kursie instruktorskim założyli drużynę harcerską w Tallinnie. Było to faktycznym odrodzeniem Harcerstwa Polskiego w Estonii, zniszczonego w 1940 r. Pozytywnym zjawiskiem jest wyraźna skłonność do poszukiwania i powrotu do korzeni wśród trzeciego i dalszych pokoleń dawnych emigrantów, i to bez nacisków często już niemówiących po polsku rodziców. Młodzi ludzie, na ogół samotni, w przedziale lat, stanowią znaczny procent emigracji ekonomicznej ostatniego okresu. To grupa hermetyczna, chętnie spędzająca wolny czas razem, grupa, w której dominującym elementem łączącym są problemy dnia codziennego (praca, mieszkanie, słaba lub żadna znajomość języka szwedzkiego). Ta grupa jest zdecydowanie najbardziej podatna na różne zagrożenia. Wobec trudności współpracy z nimi, wybrano alternatywę pracy dla nich. Ogromne znaczenie ma tu zagospodarowanie wolnego czasu. Kongres Polaków w Szwecji sporym nakładem kosztów sponsoruje np. koncerty znanych polskich zespołów młodzieżowych. Zostało to przez tę grupę zauważone, powoli nawiązywane są kontakty. 18 MODA NA POLSKOŚĆ - Tezy do projektu pracy wśród młodego pokolenia Polaków poza Polską - opracowanie Kongres Polaków w Szwecji. 235

236 Raport 2012 Elity W społecznościach emigracyjnych, nie tylko w Szwecji, charakterystyczna jest alienacja zdecydowanej większości przedstawicieli pewnych grup, takich jak naukowcy czy artyści. Jest zrozumiałe, że w procesie tworzenia się więzi społecznej brak tu elementu koniecznego - łączności psychicznej. Kontakty, czy sporadyczna współpraca, możliwa jest oczywiście w związkach intencjonalnych, jest jednak niemożliwa jako coś naturalnego i spontanicznego. W ich wypadku alienacja od środowisk emigracyjnych ma podświadomie funkcję pozytywną, bo stwarza teoretycznie szerszy obszar działania. Alienacja taka nie czyni trwałych szkód, zwłaszcza, że towarzyszą jej akceptacja siebie i najczęściej akceptacja ze strony innych. Nie zamyka ona również możliwości okazjonalnej współpracy, a grupie posługiwania się autorytetami stojącymi blisko. Analizując struktury polonijne, ubolewa się często nad wyobcowaniem z aktywnej pracy w organizacjach jednostek szczególnie wartościowych na przykład naukowców czy właśnie artystów. Nie należy jednak zapominać, że alienacja społeczna jest tu wynikiem alienacji wewnętrznej, która oprócz negatywnych, ma w tych przypadkach najczęściej także przeważające pozytywne skutki, takie jak rozwój wewnętrzny, poczucie autonomii - weryfikuje zakres indywidualnych potrzeb i możliwości - służy najczęściej przyspieszonemu rozwojowi jednostki. Za zjawisko niezmiernie pozytywne, zmieniające dotychczasowy obraz, uznać należy np. powstanie w 2004 r. nieformalnego klubu mających polskie korzenie profesorów i wykładowców szwedzkich wyższych uczelni, który okazał się wartością trwałą. Nieformalny charakter grupy pozwala jednostkom zachować niezależność, a przynależność do niego wyzwala i jasno określa to, co je łączy. 19 Struktury organizacyjne Nie ma powodu przypuszczać, że inne prawa rządzą w społecznościach relatywnie niewielkich, jakimi są grupy polonijne, niż w organizmach większych. Wspomniana uprzednio skostniałość tradycyjnych struktur polonijnych prowadzi także do alienacji produktu, jakim jest w tym wypadku instytucja społeczna, czyli organizacja polonijna w dotychczasowej formie, a to w żadnym wypadku nie służy samoidentyfikacji z grupą nowo przybyłych emigrantów ani młodzieży polonijnej. Zjawisko to zaobserwować można zresztą w większości krajów osiedlenia Polaków, a szczególnie wyraźnie w działaniu struktur ponadkrajowych - kontynentalnych, nie mówiąc już o ogólnoświatowych. Osobnym zagadnieniem, nie bez wpływu na taką sytuację, czynnikiem przyspieszającym taką alienację i pogłębiającym skutki, są także naciski i próby wywierania wpływu na samorządność struktur polonijnych z kraju. W Szwecji na szczególne preferencje mogą liczyć organizacje kobiece i młodzieżowe oraz takie, których głównym celem jest zwalczanie nietolerancji, rasizmu, ksenofobii, czy 19 Zobacz referaty seminarium Prawa mniejszości etnicznych w Unii Europejskiej- standardy i rzeczywistość - Sztokholm, IX do pobrania: 236

237 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wykluczeni społecznie z różnych powodów. Dla nich istnieje najwięcej gotowych już programów rządowych, w których rozdzielane są znaczne sumy dla organizacji pragnących włączyć się w ich realizację. Tych możliwości organizacje polonijne nie wykorzystują najlepiej choć istnieje kilka stowarzyszeń zrzeszających kobiety polskie w Szwecji. Oczekiwania wobec władz miejscowych Stosunek władz szwedzkich, zarówno instytucji centralnych, jak i lokalnych, w stosunku do imigrantów wyraźnie określa prawo. Organizacje ogólnokrajowe mają możliwość korzystania z dotacji państwowych na swą działalność. Także na szczeblu terenowym, pomoc dla lokalnych organizacji imigranckich zapewniają specjalne wydziały zarządów gminnych. Niestety, w praktyce sytuacja w poszczególnych regionach potrafi być diametralnie różna. Zależy to oczywiście od sytuacji ekonomicznej, ale z raportów organizacji terenowych można wnosić, że także od dobrej woli urzędników. Incydenty typu polskie obozy koncentracyjne są w Szwecji sporadyczne. Jest to wynik w dużej mierze natychmiastowych i zdecydowanych reakcji zarówno Kongresu Polaków 20, jak i Ambasady RP. Edukacja Państwo szwedzkie zapewnia naukę tzw. języka rodzinnego dla wszystkich dzieci imigrantów 21. Niestety, ze względu na duże odległości i nierównomierne osiedlenie, nie wszystkie dzieci polskiego pochodzenia mogą z tego korzystać - nie zawsze może być spełniony wymóg minimum pięciu uczniów, by nauczyciel przyjeżdżał. Osobnym problemem jest poziom i zakres proponowanego nauczania. Sytuację może poprawić dalszy rozwój szkół społecznych w aranżacji organizacji polonijnych. Szkolnictwo ponadpodstawowe i wyższe - Szwedzki system pomocy stypendialnej zarządzany przez CSN 22 daje możliwość otrzymania pomocy stypendialnej na naukę w gimnazjum (klasa 10-12) oraz na szwedzkich wyższych uczelniach, także dla młodzieży cudzoziemskiej, pod określonymi warunkami 23. Dotyczy to przede wszystkim dzieci cudzoziemców oficjalnie pracujących w Szwecji. Niestety, informacja ta nie jest umieszczona na stronach CSN po polsku, a jedynie po szwedzku. Młodzież polskiego pochodzenia (obywatele szwedzcy) może także otrzymać pomoc stypendialną w wypadku podjęcia studiów w Polsce. Warunkiem jest, aby uczelnia i jej poziom, zatwierdzone zostały przez Urząd ds. Szkolnictwa Utbildningsutskottet betankande 1996/97: UbU12 Utskottens-dokument/Betankanden/Hemsprak_GK01UbU12/ 22 Centralna Komisja ds. Pomocy Finansowej dla Osob Pobierających Naukę (Centrala studiestodsnamnden - CSN) strony informacyjne po polsku:

238 Raport 2012 Wyższego, jako spełniające wymagane standardy. Także studia online poza Szwecją, w którymś z krajów EES (w tym Szwajcaria), a więc i w Polsce, uprawniają do pomocy stypendialnej. Jest to obwarowane szeregiem warunków, ale stanowi dobrą alternatywę dla młodzieży polskiego pochodzenia. Sprawy socjalne Dzieci - Inicjatywy tworzenia przedszkoli polskich w Szwecji, jako nie najlepiej mieszczące się w ramach polityki integracyjnej, niespecjalnie mogą liczyć na pomoc państwa. Zupełnie inne warunki mają w Szwecji grupy uznane za mniejszości narodowe - Finowie, Samowie, Romowie i Żydzi. Bajki dla dzieci w telewizji szwedzkiej nadawane są także w tych czterech wersjach językowych. Fińskie przedszkola funkcjonują znakomicie. Redakcja polska w Szwedzkim Radio, powstała na fali sympatii do Polski w czasie stanu wojennego, została zlikwidowana z argumentacją, iż Polacy mieli już czas, by się w szwedzkim społeczeństwie zintegrować. Emeryci - Dwie powstałe samodzielnie (w Sztokholmie) i jedna w ramach Kongresu Polaków w Szwecji (w Goteborgu) polskie organizacje emeryckie, tzw. Kluby Seniora, mają możliwość korzystania z dotacji lokalnych władz samorządowych. Wspomniane wyżej problemy ludzi starszych nadal czekają jednak na rozwiązanie. Istnieje wyraźna potrzeba, aby pracownice opieki społecznej odwiedzające osoby starsze i chore, wymagające pomocy w prostych czynnościach domowych, mówiły językiem podopiecznych. Jest to realizowane w miarę możliwości. W środowisku polskim rozważa się możliwości zorganizowania tego typu usługi z językiem polskim jako specjalizację na zasadzie prywatnego przedsiębiorstwa, bądź spółdzielni w aranżacji jednej z organizacji i zaoferowania współpracy szwedzkim urzędom. Dwie takie próby założenia polskich domów spokojnej starości, w Goteborgu i w Surahammar koło Vasteras, upadły ze względów ekonomicznych. Placówki te miały spełniać także inne zadanie, gdyż pod szwedzkim kierownictwem mogłyby się stać swego rodzaju śluzą, umożliwiającą łagodne wejście na szwedzki rynek pracy i tak przyjeżdżających tu lekarzy, pielęgniarek i niższego personelu. Plany te nie zostały zarzucone - wymagają jednak solidnego opracowania i zaangażowania strony szwedzkiej, jak i polskiej. Sprawy pracownicze Duży napływ do Szwecji pracowników, szczególnie branży budowlanej, spotkał się z zainteresowaniem szwedzkich związków zawodowych. Przedstawiciele Szwedzkiego Związku Zawodowego Budowlanych nie tylko chętnie brali udział w spotkaniach informacyjnych organizowanych dla nowo przybyłych przez Kongres Polaków w Szwecji, interweniowali w sprawach pracowniczych, ale także angażowali się w organizację wolnego czasu Polaków, wspierając utworzoną przy Związku Polaków w Sztokholmie drużynę piłki nożnej Polonia- GOL Oczywiste jest, że to zainteresowanie polskimi pracownikami przez szwedzkie

239 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych związki zawodowe, informacje których udzielali i zaproszenia do współpracy mają na celu przede wszystkim ochronę wywalczonych praw dla pracowników szwedzkich, jednak korzyści z tej współpracy odnoszą wszyscy. Kultura Jeden z najbardziej znanych polskich twórców w Sztokholmie twierdzi, że na poczcie szwedzkiej, wielu zatrudnionych przy nocno-porannym sortowaniu listów to polscy malarze i poeci. Oczywiście istnieje w Szwecji system stypendialny. Zawiaduje nim Urząd ds. artystów 25 - instytucja podległa rządowi i dysponująca pieniędzmi z budżetu. Jest to suma niebagatelna, ok. 120 mln koron (60 mln PLN). Przydzielane są z tego stypendia ok rocznie, zarówno indywidualne, jak i na projekty. Pokaźną część budżetu stypendialnego zabierają jednak tzw. państwowe gwarancje dochodu dla artystów. Tych szczęśliwców jest w całej Szwecji i mają zagwarantowane dożywotnie minimum 260 tys. koron (130 tys. PLN) rocznie. Kto może takie stypendium dostać? Decydują parytety - płci, dziedziny sztuki, a także miejsce zamieszkania. W efekcie, wśród największych szwedzkich artystów dożywotnio utrzymywanych przez państwo, znalazł się jeden clown i dwie panie garncarki 26. Niestety, parytetu: Szwed urodzony i nabyty nie wprowadzono - na liście nie ma w ogóle obcych nazwisk. Wszelkie próby stworzenia w Szwecji polonijnych struktur zrzeszających artystów nigdy nie dały trwałego rezultatu - poza jednym wypadkiem. Zauważono, że istnieje nisza, że nie ma w Szwecji związku karykaturzystów i rysowników prasowych - i taki właśnie szwedzki związek utworzyli tu Polacy. Z czasem pojawili się oczywiście i rodowici Szwedzi jako członkowie, ale zarząd jest i długo jeszcze chyba pozostanie polski. Związek ten o nazwie HumorKompaniet 27 zorganizował trzy znaczące konkursy międzynarodowe. Na ostatni przysłano ponad tysiąc rysunków z 52 krajów. Wystawy pokonkursowe pokazywano w wielu miastach Szwecji, także w gmachu szwedzkiego Riksdagu oraz w Parlamencie Europejskim w Brukseli. Niestety, ani razu w Polsce, choć tytuł jednego z konkursów brzmiał Polska-Szwecja, jak postrzegamy się nawzajem. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Podstawowym warunkiem w stosunkach kraj - Polonia jest odpowiedzialne i adekwatne do proporcji partnerstwo. Ta zasada winna dotyczyć takich dziedzin jak kultura i polskie dziedzictwo narodowe, informacja, edukacja, obrona dobrego imienia Polski i Polaków, a nawet gospodarka. Wiele projektów polonijnych nie zostałoby nigdy zrealizowanych bez merytorycznej i finansowej pomocy z kraju. Wiele z tych projektów dobrze służy Polsce w budowaniu jej pozytywnego wizerunku. Polacy poza krajem rozumieją, że ta opinia ma także pozytywny

240 Raport 2012 wpływ na ich sytuację w kraju osiedlenia. Interes jest zatem wzajemny. W każdym interesie obowiązują jednak reguły - komunikowanie między partnerami, przekonanie o szczerości intencji, uczciwość działań i transparentność finansów. Niestety, standardem jest nieodpowiadanie przez podmioty krajowe na listy od Polonii, nawet na te, które organizacje ogólnokrajowe piszą do instytucji mających za zadanie łączność z Polonią i opiekę nad nią. Organizacje pozarządowe dystrybuujące dotychczas sumy z budżetu państwa na pomoc dla Polonii, nigdy nie uważały za stosowne powiadomić szukających dotacji dla swych projektów organizacji polonijnych, o powodach odrzucenia ich wniosków. Tajemnicą zaś otoczone były motywy przyznania i wysokości dotacji przyznanych. Tego typu praktyki nie mogą mieć miejsca, gdy chodzi o pieniądze publiczne. Wzajemnego zaufania nie budzi także, zwłaszcza wśród dawnej emigracji politycznej, a więc ludzi zasłużonych dla odzyskania przez kraj niepodległości, tolerowanie przez najwyższe urzędy państwa, jako przedstawicieli Polonii, byłych apologetów PRL, przez wiele lat działających poza krajem na szkodę organizacji niepodległościowych. Trudno mówić na temat oczekiwań Polonii wobec podmiotów krajowych zaangażowanych we współpracę z nią dziś, bez porównania z dyskusją nad Rządowym Programem Współpracy z Polonią i Polakami za granicą zaakceptowanym na posiedzeniu Rady Ministrów 10 października 2002 r., a poddanym pod dyskusję w środowiskach polonijnych w sierpniu 2005 r. Są tam punkty, które mimo swej (nadal) aktualności nie zostały nigdy zrealizowane: Wykorzystywanie ważnych świąt państwowych (w tym Dnia Polonii i Polaków za Granicą - 2 maja), rocznic i jubileuszy dla popularyzacji wkładu Polski i Polaków za granicą w rozwój kultury i cywilizacji świata, Rozwijanie współpracy z Kościołem rzymskokatolickim oraz innymi kościołami i związkami wyznaniowymi w organizowaniu społecznych, kulturalnych i oświatowych funkcji parafii polskich poza granicami kraju, Rozszerzanie informacji o Polonii w kraju (prasa, radio, telewizja), wprowadzanie problematyki polonijnej do programów szkolnych i na kierunkach humanistycznych studiów wyższych, Ustanowienie nagrody Ministra Spraw Zagranicznych dla najlepszych prac magisterskich i doktorskich poświęconych problematyce polonijnej, Pomoc w kształceniu w państwach zamieszkania i w Polsce młodzieży polskiego pochodzenia, szczególnie w kierunkach zapewniających odpowiednie zatrudnienie w tych państwach, Udzielanie pomocy merytorycznej i organizacyjnej w tworzeniu Klubów Biznesu i Izb Handlowych, Rozwój współpracy kraju z polonijnymi środkami przekazu (finansowe i merytoryczne wsparcie prasy polskojęzycznej, pomoc dla polonijnych programów radiowych i telewizyjnych oraz rozwój kontaktów placówek dyplomatycznokonsularnych z mediami polonijnymi, 240

241 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Szersze włączanie inteligencji polonijnej i młodzieży w działalność Instytutów Polskich za granicą. Telewizja Polonia to osobny temat. Na pewno nie jest dziś ona o Polonii, bo sprawy polonijne zajmują w jej programie część marginalną. Nie jest także dla Polonii, gdyż coraz szerzej dostępne inne kanały w języku polskim (zarówno z satelity, jak i coraz częściej w TV kablowej) są zdecydowanie chętniej oglądane. Nie jest ona także zdecydowanie telewizją Polonii, ponieważ jej zdanie, opinie ani nawet sugestie nie mają najmniejszego znaczenia w układaniu programu. Wysłany przed ponad rokiem list z propozycjami podpisany przez sześć polonijnych organizacji krajowych, do dziś nie doczekał się odpowiedzi. Od podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę Polonia oczekuje partnerstwa. Michał Bieniasz Kongres Polaków w Szwecji Sztokholm, 15 października 2012 r Informacja Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/emigracji: Podział Polonii Problemy, z jakimi boryka się diaspora polska w Szwecji, wynikają głównie z podziału, który nastąpił w ostatnich latach pomiędzy tzw. starą a nową Polonią. Ta pierwsza ma wypracowane struktury organizacyjne, dużą świadomość społeczną i stosunkowo znaczny udział w polonijnym życiu organizacyjnym. Wśród członków tej części diaspory polskiej widzimy chęć i starania, aby następne pokolenia, dzieci i młodzież skupiały się w organizacjach w celu utrzymania polskości oraz zachowania polskiej kultury i polskich tradycji. Organizacje wchodzące w strukturę Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji, sprawnie dostosowały się do nowej sytuacji po wejściu Polski do Unii Europejskiej i otworzyły się na nowo przybyłych, oferując im m.in. kursy języka szwedzkiego, pomoc w załatwianiu ważnych spraw w nowym miejscu osiedlenia, spotkania informacyjne z przedstawicielami urzędów szwedzkich i placówek RP. Dzieci nowo przybyłych Polaków stanowią wysoki procent członków organizacji Zrzeszenia. Gorzej z młodzieżą i dorosłymi. Większość nowo przybywających nie chce angażować się społecznie i przyjmuje postawę konsumpcyjną. Priorytetem dla dużej części tych osób jest szybka poprawa sytuacji materialnej. Tak samo spora część młodzieży przybyłej z Polski w ostatnich latach, wykazuje brak zainteresowania wartościami narodowymi. Oczywiście tacy ludzie nigdy nie będą wartościowymi i cenionymi ambasadorami polskości w kraju zamieszkania. W tej kwestii należałoby sporządzić strategię działania ukierunkowanego na tę właśnie grupę. Dodatkową przeszkodą w zorganizowaniu działalności polonijnej, która zadowoliłaby wszystkie grupy, jest brak lokali związkowych. 241

242 Raport 2012 Brak polskich lokali Problemem dla większości organizacji polonijnych, są wysokie koszty lokalowe. Jeszcze na początku lat 90-tych organizacje wchodzące w skład Zrzeszenia Organizacji Polonijnych miały kilkanaście lokali klubowych. Obecnie pozostały dwa: lokale klubowe mają (czytaj: wynajmują) T.P. Ogniwo w Sztokholmie i Związek Kulturalny w Goteborgu. Koszty najmu wielokrotnie przekraczają wysokość dotacji, jakie organizacje otrzymują na działalność i istnieje poważne zagrożenie utrzymania tych dwóch ostatnich lokali. Dużym problemem jest brak polskiego lokalu w płd. Szwecji, gdzie mieszka duża liczba starej emigracji i tej nowo przybyłej. W samym Malmö zarejestrowanych jest 17 organizacji polonijnych, które z pewnością mogłyby szerzej działać gdyby istniał polski lokal. Polskie szkoły i nauka języka polskiego Kryzys finansowy powoduje, że wiele rodzin nowo przybyłych, jak również tych, co stracili pracę, znajduje się w ciężkiej sytuacji ekonomicznej. Dotyka to przede wszystkim dzieci, które już i tak znajdują się w trudnej sytuacji spowodowanej wyjazdem rodziców z kraju. W wielu gminach uczniowie nie otrzymują dostatecznej pomocy w języku polskim w początkowej fazie adaptacji w szwedzkiej szkole, co powoduje stres, szczególnie u małych uczniów, w pełni pozbawionych możliwości komunikowania. Brak środków na finansowanie sektora publicznego, zarówno w Polsce jak i w Szwecji, powoduje zmniejszanie dotacji na szkolnictwo. Szkolny Punkt Konsultacyjny w Sztokholmie przy Ambasadzie RP, nazywany Szkołą Polską, do której uczęszcza przeszło 200 dzieci z regionu stolicy, boryka się z coraz większymi problemami. Groźba likwidacji tej placówki niepokoi całą polonijną społeczność. Pozbawiłoby to możliwości powrotu do polskiego systemu szkolnego dzieci, których rodzice przebywają poza Polską chwilowo i planują powrót do kraju. Oczekujemy od MEN i rządu polskiego, że do likwidacji tej placówki nie dojdzie, a wręcz przeciwnie że powstanie więcej placówek uzupełniania nauki o przedmioty ojczyste dla dzieci i młodzieży w Göteborgu i Malmö. Zorganizowanie wolnego czasu dla dzieci i młodzieży, zwłaszcza w okresie wakacji i ferii jest niezwykle kosztowne, szczególnie dla rodzin wielodzietnych. Wyjazd na kolonie do Polski stanowi podobny wydatek. Dlatego wiele dzieci spędza czas wolny na ulicy lub samotnie w domu. Trudności w pozyskaniu środków ze strony państwa szwedzkiego Większość środków finansowych od rządu szwedzkiego dla imigrantów jest przeznaczona na odgórnie zdefiniowane projekty. Jest to problem szczególnie dla naszych organizacji młodzieżowych, ponieważ polska młodzież nie wpisuje się w priorytetowe projekty rządu szwedzkiego. Dla przykładu: w 2013 r. projekty, które otrzymają państwowe dotacje, dotyczą m.in. zabójstwa i przemocy na tle honoru, organizowania tzw. samotnie przybyłych do Szwecji dzieci z Afganistanu i Somalii, wymuszanych małżeństw, wspierania środowisk LGBTiQ (lesbijki, geje, biseksualni, transpłciowi i queers) itp. 242

243 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Oczekiwania wobec władz miejscowych Szwecja jest jednym z niewielu państw europejskich, które aktywnie wspiera organizowanie się imigrantów i współfinansuje ich działalność. Władze uznają też prawo do bezpłatnego nauczania języka ojczystego w szkołach, zatrudniają jego nauczycieli i ponoszą koszty materiałowe i lokalowe z tym związane. Język polski, na równi z pozostałymi językami imigranckimi, ma status przedmiotu nadobowiązkowego w szkołach podstawowych (kl.1-9) i ponadpodstawowych (3 lata). Oceny z niego są równouprawnione z ocenami z innych przedmiotów i zaliczane przy rekrutacji na wyższe uczelnie. Urzędy nadrzędne Naszym urzędowym szwedzkim partnerem do współpracy w latach 70-tych i 80-tych był Urząd ds. Imigrantów z liberalną polityką w stosunku do imigrantów i uchodźców. W latach 90-tych polityka ta została zmieniona i ukierunkowana na integrację obcokrajowców w społeczeństwie szwedzkim, współpracę z którymi przejął Urząd ds. Integracji. Jego działania koncentrowały się na pierwszych latach imigranta w Szwecji, a kierunek działalności był organizacjom przez ten urząd narzucany. Polityka ta była przedmiotem krytyki ze strony organizacji imigranckich i w 2007 r. Urząd ds. Integracji został zamknięty, a jego działalność podzielono pomiędzy inne urzędy. Organizacje etniczne podlegają obecnie pod Urząd ds. Młodzieży, który wspiera dotacjami na działalność i administrację duże organizacje (powyżej 1000 członków) oraz posiada fundusze na wspomniane wyżej projekty. Zrzeszenie Organizacji Polonijnych w Szwecji wchodzi w skład ogólnokrajowej organizacji parasolowej SIOS, Podmiot ds. Współpracy dla Organizacji Etnicznych w Szwecji. Jest to bardzo ważna organizacja, która ma duży wpływ na politykę państwa, m.in. poprzez możliwość wyrażania opinii na temat jego polityki. W skład SIOS wchodzą 22 największe etniczne organizacje parasolowe, które reprezentują ok. 80 tys. członków w przeszło 300 członkowskich organizacjach lokalnych. SIOS posiada oddziały regionalne: SIOS Vastra Gotaland w Goteborgu, SIOS Mellansverige w Sztokholmie, SIOS Syd w Malmö oraz Komitet ds. Kobiecych (SIS Kvinnokommitte). Wiceprezes Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji, Maria Olsson została w 2012 r. wybrana na prezesa SIOS. Kasjer Zrzeszenia Jadwiga Malocco wchodzi w skład zarządu SIOS w Göteborgu. Prezes Zrzeszenia Teresa Sygnarek wchodzi w skład zarządu SIOS w Malmö. Eva Nordin z Towarzystwa Polaków Ogniwo (organizacji członkowskiej Zrzeszenia) przewodniczy pracom Komitetu SIOS ds. Kobiet. Tak więc polska reprezentacja w SIOS jest, poprzez działaczy Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji, zarówno duża, jak i politycznie znacząca. Niemniej jednak czynimy ciągłe starania i prowadzimy lobby wobec władz szwedzkich, aby zauważyły potrzeby wszystkich grup narodowościowych, nawet tych, które reprezentują państwa unijne. 243

244 Raport 2012 Język polski Od władz szwedzkich oczekujemy poprawy w zakresie pomocy dla nowo przybyłych obywateli polskich oraz dla uczniów rozpoczynających naukę w szwedzkich szkołach i radykalnego zwiększenia ilości godzin lekcyjnych w języku ojczystym. Kultura i tradycje Oczekujemy także, aby państwo szwedzkie, w myśl idei o wielokulturowym społeczeństwie, zaczęło wspierać przedsięwzięcia mające na celu krzewienie kultury grup etnicznych oraz współpracę kulturową pomiędzy różnymi grupami narodowościowymi. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Ogólny ruch polonijny Sprawą dla nas podstawową jest dalsza integracja ruchu polonijnego w Europie i na świecie. Dlatego też oczekujemy wyraźnego wsparcia merytorycznego i finansowego krajowych, kontynentalnych i światowych struktur polonijnych, takich jak Europejska Unia Wspólnot Polonijnych i Rada Polonii Świata. Od wielu, wielu lat służymy Polsce i promujemy naszą Ojczyznę Polskę w krajach zamieszkania. Potrzebujemy jednak do tego wsparcia ze strony Parlamentu i traktowania nas jako partnera godnego zaufania. Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ) jako nowy współpartner MSZ przejęło środki finansowe na wspieranie Polonii, które dotychczas były w gestii Senatu RP i określiło zasady działania na rzecz Polonii i Polaków za Granicą w Planie Współpracy. Zrzeszenie Organizacji Polonijnych w Szwecji w uwagach do Planu MSZ zwróciło uwagę na szereg aspektów, m.in. na: marginesowe potraktowanie działalności organizacji polonijnych, brak określenia polityki wobec integracji ruchów polonijnych w Europie i na świecie, przypisanie niskiej rangi krzewieniu kultury polskiej, a w szczególności pominięcie działalności folklorystycznej, która nie tylko promuje polską kulturę i tradycję, ale pełni także ważną rolę w wychowaniu w polskości dzieci i młodzieży, brak uwzględnienia działalności sportowej prowadzonej przez organizacje polonijne, szereg zadań wprowadzonych do Planu Współpracy, które dotychczas były domeną Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Odnośnie konkretnych uwag i oczekiwań wobec współpracy z MSZ, Zrzeszenie podpisuje się pod uchwałami i apelami IV Zjazdu Polonii i Polaków z Zagranicy, który odbył się w sierpniu 2012 r. 244

245 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Rola organizacji polonijnych Oczekujemy, że polscy deputowani do Parlamentu Europejskiego reprezentować będą również interesy Polaków zamieszkałych poza krajem. Mamy nadzieję na bardziej ożywione kontakty z przedstawicielami Parlamentu Europejskiego, Sejmu i Senatu RP. Nasze organizacje winny być naturalnym miejscem spotkań polskich posłów i senatorów z Polakami mieszkającymi lub czasowo przebywającymi w Szwecji. W uwagach do Planu Współpracy z Polonią MSZ podkreślaliśmy, że rola organizacji polonijnych jako partnera i koordynatora przedsięwzięć powinna być w tym Planie jasno określona. Rola placówek konsularnych i organizacji pozarządowych W związku z dużym napływem obywateli polskich do Europy, w tym również do Szwecji, zwiększyło się obciążenie konsulatów, natomiast liczba etatów na placówkach zmniejszyła się. Rola MSZ w realizacji Rządowego Programu została określona jako szczególna ze względu na fakt, że MSZ odpowiada za politykę zagraniczną państwa i dysponuje siecią placówek dyplomatycznych i konsularnych, które są bezpośrednim kanałem kontaktu z Polonią i Polakami za granicą. Po przeniesieniu środków na wspieranie Polonii z Senatu RP do MSZ, działalność konsulatów, jako odbiorców projektów polonijnych jest w naturalny sposób zwiększona. Nasza współpraca z organizacjami pozarządowymi skoncentrowana była od wielu lat głównie na współpracy ze Stowarzyszeniem Wspólnota Polska (SWP), która zawsze była naszym strategicznym współpartnerem i naturalnym kanałem w dialogu z krajem. Jesteśmy przekonani, że SWP dzięki swojej długoletniej pracy i doświadczeniu, będzie nadal wspierać nas w działaniach na rzecz integracji Polonii w Szwecji, w Europie i na świecie przy pomocy i zrozumieniu ze strony Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Teresa Sygnarek Prezes Zrzeszenia Organizacji Polonijnych w Szwecji Malmö, 1 października 2012 r. 245

246 Raport TURCJA Raport Konsulatu Generalnego RP w Stambule Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w kraju zamieszkania Obecność polska w Turcji ma długą tradycję. Na terenie tego kraju znalazła schronienie część uczestników Powstania Listopadowego (1831 r.), Wiosny Ludów (1848 r.), Powstania Styczniowego (1863 r.). Szeregi emigrantów powiększyły się także po I i II wojnie światowej oraz w latach 1980-tych. Polonię turecką można podzielić na trzy środowiska, ukształtowane w różnych warunkach. 1. Mieszkańcy założonej w 1842 r. słynnej wsi Adampol (Polonezköy) położonej niedaleko Stambułu. Miejscowość miała dwóch ojców : Adama Czartoryskiego ( ) i Michała Czajkowskiego ( ). Osadę założono na gruntach wydzielonych z folwarku należącego do francuskich lazarystów, na podstawie decyzji księcia A. Czartoryskiego, przywódcy emigracyjnego stronnictwa Hotel Lambert. To właśnie od jego imienia nadano miejscowości nazwę - Adampol. Organizacją życia w osadzie zajął się M. Czajkowski (w Turcji znany jako Mehmed Sadyk Pasza) i jego żona, Ludwika Śniadecka, której grobowiec znajduje się na cmentarzu w Adampolu. Do pierwszych osadników Polonezköy należeli uchodźcy z Polski po Powstaniu Listopadowym, powstaniu galicyjskim i klęsce Wiosny Ludów, a także Polacy walczący w wojnie krymskiej 1856 r. Wioska uchodzi za symbol przyjaźni turecko-polskiej. W Polonezköy znajdują się ważne miejsca pamięci narodowej. Do najważniejszych należy założony w połowie XIX w. cmentarz katolicki, na którym znajduje się ok. 270 grobów Polaków walczących za ojczyznę, a także osadników i ich rodzin. Do innych istotnych miejsc pamięci należą: kościół Matki Boskiej Częstochowskiej z 1914 roku, Dom Kultury, a także Dom Pamięci Zofii Ryży, jeden z najstarszych budynków Adampola, pełniący rolę lokalnego muzeum, bardzo licznie odwiedzanego przez Turków i Polaków. W czterech izbach zgromadzono fotografie, dokumenty, historyczne wydania książek, dawne stroje, a także pozostałe pamiątki związane z historią osady, skompletowane dzięki zaangażowaniu i ofiarności mieszkańców. Obiekt odnowiono dzięki wspólnym staraniom samorządu wsi, Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Konsulatu Generalnego RP w Stambule. Poza wymienionymi miejscami, w Polonezköy znajdują się liczne tablice pamiątkowe, dokumentujące historię osady: poświęcone ks. Czartoryskiemu oraz M. Czajkowskiemu mieszczące się przed Domem Kultury, tablica ku czci Adama Mickiewicza, tablica wmurowana na 150-lecie osady, a także tablica informacyjna o historii Adampola na głównym placu miejscowości. Obecnie Polonezköy jest wioską turystyczną, odległą o 15 km od Stambułu, po azjatyckiej stronie cieśniny Bosfor, i jest idealnym miejscem na odpoczynek od zgiełku miasta. Mieszka tu blisko 30 rodzin 246

247 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych polskiego pochodzenia, co stanowi ok. 30 proc. populacji wsi. Społeczność Polonezköy to dość jednolite środowisko, połączone wspólnymi korzeniami i wyróżniające się odrębnością kulturową i religijną. Nie powoduje to jednak konfliktów z lokalną społecznością muzułmańską. Dla większości mieszkańców Polonezköy najważniejszym źródłem utrzymania są prowadzone pensjonaty, hotele i restauracje. Atrakcyjności turystycznej, obok wspomnianej infrastruktury, sprzyja także nadany w 1994 r. wsi i przyległym terenom leśnym status parku przyrodniczego. Do organów samorządowych zalicza się zebranie mieszkańców, a także 5-osobową radę wsi i wójta, wybieranych w wyborach powszechnych na okres 5 lat. Obecnie funkcję wójta sprawuje Antoni Vilkoşevski. 2. Pracownicy zatrudnieni na kontraktach przy budowach obiektów użyteczności publicznej, przebywający czasowo na terenie Turcji. Ich liczba szacowana jest na kilkadziesiąt osób, przebywających zazwyczaj na kilkuletnich kontraktach. 3. Małżeństwa Polek z Turkami (takich jest więcej) oraz Polaków z Turczynkami. Ta społeczność to ok. 200 rodzin rozproszonych po całym kraju. Wiele mieszka w Stambule. Ich status społeczny i materialny jest zróżnicowany, podobnie jak aktywność społeczna (na ogół niewielka). W większości tych rodzin dzieci wychowywane są zgodnie z miejscowymi obyczajami i tradycjami. Wiele z nich słabo, lub w ogóle nie mówi po polsku. Biorąc pod uwagę status prawny w kraju zamieszkania, znaczna część Polonii, w tym wszyscy mieszkańcy Polonezköy, posiada także tureckie obywatelstwo, co umożliwia im korzystanie z pełni praw. Status prawny osób z wyłącznie obywatelstwem polskim jest regulowany ogólnymi przepisami dotyczącymi cudzoziemców. Nie odnotowano przypadków dyskryminacji obywateli RP. Główne problemy, polityka władz miejscowych Pewną słabością polskiej społeczności są ujawniające sie okresowo trudności w wypracowaniu wspólnego stanowiska w istotnych sprawach. Do jednych z najistotniejszych problemów Polonezköy należą dążenia władz lokalnych do przejęcia kolejnych części areałów leśnych będących w posiadaniu wsi. Do najpoważniejszych wyzwań należy plan zagospodarowania przestrzennego osady wraz z przyległymi terenami, nad którym prace toczą się od kilku lat i poddawane są wpływom różnych grup interesów. Realizacja tego projektu bez uwzględnienia stanowiska społeczności Polonezköy może doprowadzić do zaburzenia historycznego charakteru wsi, jako że obszary ją otaczające miałyby być przeznaczone pod zabudowę mieszkalną i infrastrukturę wielkomiejską. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią Do zadań placówek RP w Turcji należy współpraca ze środowiskami polonijnymi (przede wszystkim z mieszkańcami Polonezköy) w celu kultywowania i popularyzacji polskich tradycji i obyczajów, a także tworzenia warunków dla 247

248 Raport 2012 umacniania tożsamości narodowej osób polskiego pochodzenia. Jedna z najważniejszych kwestii to promocja i zachowanie znajomości języka polskiego. Materiały dydaktyczne rozdawane są m.in. w trakcie corocznie organizowanych pikników polonijnych, służą także jako pomoce naukowe dla szkółki niedzielnej w Stambule. Istotne miejsce w pro-polonijnych działaniach placówek zajmuje ochrona i inwentaryzacja miejsc pamięci narodowej. Do jednych z najważniejszych projektów związanych z ochroną tej pamięci należały prace porządkowe i renowacyjne na cmentarzu w Polonezköy (2011 r.), a także prace porządkowe na cmentarzach Feriköy, Haydarpaşa (nagrobek gen. Mariana Langiewicza), a także w Muzeum A. Mickiewicza w Stambule w 2012 r. Pielęgnacji pamięci narodowej służą także coroczne obchody dnia Wszystkich Świętych na cmentarzach, na których spoczywają Polacy. Dużą rolę odgrywa także powołane w 2011 r. przez mieszkańców Polonezköy Stowarzyszenie Dziedzictwa Kościoła p.w. Świętej Marii oraz Katolickiego Cmentarza w Adampolu. Celem działania stowarzyszenia jest zachowanie historycznego i katolickiego charakteru cmentarza. Placówki RP wielokrotnie inicjowały i współorganizowały wydarzenia kulturalne służące integracji środowisk polonijnych, a także rozszerzeniu kręgu osób pozytywnie nastawionych do Polski i Polonii. Do najważniejszych niedawnych wydarzeń można zaliczyć współorganizację, wraz z samorządem Polonezköy, koncertu Tomasza Strahla z Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina (Warszawa) oraz Metina Ülkü z Uniwersytetu Sztuk Pięknych im. Mimara Sinana (Stambuł) w Polonezköy w ramach obchodów Święta 3 Maja oraz Dnia Polonii w 2011 r. W 2012 r. Polonezköy obchodził 170-lecie istnienia. Doszło do wielu imprez kulturalnych, wzmacniających nie tylko więzi między Polakami mieszkającymi w Polonezköy, ale także Polonii z Macierzą. Najważniejszym z nich był koncert galowy (październik 2012 r.) z udziałem wybitnych polskich artystów (Tadeusza Strugały i Piotra Palecznego) w jednej z najbardziej prestiżowych sal Stambułu Aya Irini. Obchody 170-lecia Polonezköy, organizowane przez mieszkańców, były okazją do wręczenia Odznaki Honorowej Ministra Spraw Zagranicznych Bene merito Jolancie Adamskiej (długoletniemu pracownikowi ROPWiM, za ochronę polskiego dziedzictwa narodowego w Polonezköy) oraz, w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Brązowego Medalu Zasłużony dla Kultury Gloria Artis Yurdaerowi Altıntaşowi (wybitny grafik pochodzenia polskiego, za zacieśnianie relacji polsko-tureckich i promocję Polski w Turcji). Do corocznych wydarzeń spajających Polonię i jej poczucie tożsamości, należą pikniki polonijne i spotkania dla dzieci organizowane z okazji Mikołajek w Stambule i Izmirze. Także Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej EURO 2012 stały się doskonałą okazją do integracji społeczności polonijnej. Ważne oraz integrujące Polonię Izmiru okazały się wydarzenia organizowane we wsparciu i współpracy z Konsulatem przy udziale lokalnej Polonii: koncert Tomasza Stańki na XIX Izmirskim Festiwalu Jazzu Europejskiego oraz koncert zespołu muzyki klezmerskiej KROKE na dorocznym Międzynarodowym Festiwalu Izmirskim. 248

249 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Istotną rolę w promowaniu polskości i integrowaniu środowisk odgrywa duszpasterstwo polonijne. Proboszczem Polonezköy jest franciszkanin ks. Dariusz Wiśniewski, który dojeżdża tam ze Stambułu i odprawia msze w języku polskim w każdą sobotę oraz w święta, a także niedzielne msze dla Polonii stambulskiej w kościele św. Antoniego w Stambule. Na uwagę zasługują także fora i grupy internetowe na Facebook u i yahoogroups.com, moderowane przez Polki mieszkające w Stambule, a także portal dla Polonii tureckiej Polonia w Stambule na wordpress.com, skierowany zarówno do Polaków tam mieszkających, jak i do osób zainteresowanych Turcją. Obraz Polski i Polaków w mediach. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Media tureckie jedynie sporadycznie informują o Polsce, np. przy okazji ważnych wydarzeń międzynarodowych, w jakie zaangażowany jest nasz kraj. Polska postrzegana jest jako integralna część Zachodu i pełnoprawny członek UE i NATO. We współczesnych tureckich podręcznikach szkolnych historia Europy i państw europejskich w ogóle zajmuje niewielką część. Turcja przedstawiana jest tam niekiedy w opozycji do Europy głównego rywala cywilizacyjnego, co wynika z etnocentrycznego obrazu historii kraju. Nauczanie historii jest w Turcji mocno nasycone ideą państwowotwórczą i narodową. Na tym tle obecność Polski w podręcznikach jest symboliczna, ograniczająca się do wzmianek w historii Imperium Otomańskiego. Biorąc pod uwagę wzajemne relacje między Rzeczpospolitą a Imperium, warto przypomnieć, że jako jedyne nie uznało ono rozbiorów Polski. We wspólnej historii obu krajów istotną rolę odegrali także Polacy, którzy przebywali na terenie Imperium Otomańskiego. Do ważniejszych z nich należą: Konstanty Borzęcki Mustafa Celaleddin (pradziadek znanego poety tureckiego Nazıma Hikmeta), Antoni Iliński Pasza Iskender (generał armii tureckiej), a także wspomniany Michał Czajkowski, znany tu jako Sadyk Pasza. 249

250 Raport UKRAINA Raport Ambasady RP w Kijowie Informacje podstawowe Według ostatniego spisu powszechnego (2001 r.), na Ukrainie mieszka ok. 144 tys. osób deklarujących narodowość polską. Wyniki tego spisu wskazały na znaczny spadek liczebności tej grupy w porównaniu do spisu z 1989 r., kiedy polską narodowość zadeklarowało 219 tys. osób. W 2013 r. odbędzie się kolejna akcja spisowa. Działacze największych polskich organizacji na Ukrainie oceniają, że dane te są zaniżone i że mniejszość polska liczy od 300 tys. do ponad miliona osób. Dane spisowe mówią, że najwięcej osób pochodzenia polskiego mieszka w obwodzie żytomierskim ok. 49 tys., potem w płoskirowskim (chmielnickim) 29 tys., a następnie we lwowskim 18 tys. Taki terytorialny rozkład diaspory to skutek wydarzeń historycznych: większość polskiej ludności województw lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i wołyńskiego przedwojennej Rzeczypospolitej po 1944 r. przesiedliła się lub została przesiedlona do Polski. Na miejscu pozostali Polacy, którzy już dawniej stali się obywatelami Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad, czyli mieszkający na wschód od granicy polsko-radzieckiej wyznaczonej traktatem ryskim w 1921 r. Warto przypomnieć, że w ramach tzw. korienizacji władze radzieckie w latach utworzyły z części ziemi żytomierskiej tzw. Polski Rejon Narodowy im. J. Marchlewskiego ze stolicą w Dołbyszu (w latach Marchlewsk), chcąc wychować kadry do wykorzystania w rewolucyjnym marszu na Zachód ; Polacy stanowili 70 proc. z 50-tysięcznej ludności rejonu. Eksperyment się nie powiódł, wkrótce po likwidacji PRN na całej Ukrainie wobec Polaków rozpoczęły się trwające od 1936 do 1938 r. krwawe represje (m. in. w ramach tzw. operacji polskiej NKWD), w efekcie których liczba Polaków Ukrainy drastycznie zmalała. Ponad 10 tys. Polaków z samej Marchlewszczyzny, a także z innych terenów Ukraińskiej SRR, zostało wywiezionych w głąb ZSRR, głównie do Kazachstanu. Tym, którzy przeżyli, i tym, którzy powrócili z Azji Środkowej, udało się zachować w większości polskie papiery dokumenty z wpisem o pochodzeniu narodowym. Tymczasem na Zachodniej Ukrainie po 1945 r. często warunkiem pozostania na miejscu i uniknięcia repatriacji, zwłaszcza w rodzinach mieszanych, była rezygnacja z zapisu o polskiej narodowości w dokumentach osobistych. Ponadto zapis o narodowości (w aktach stanu cywilnego, w dokumentach tożsamości) często bywał arbitralnie zmieniany, niekiedy też sami Polacy deklarowali narodowość ukraińską bądź rosyjską, z obawy przed ujawnieniem inności kulturowej, która w czasach ZSRR mogła być pretekstem do represji. Dane na temat liczebności Polaków, a co najmniej osób świadomych swego polskiego pochodzenia, utrzymujących kontakt z językiem i kulturą polską, 250

251 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych najprawdopodobniej wymagają znacznej korekty w górę w stosunku do wyników spisu z 2001 r. Szacunkowymi danymi placówek konsularnych RP, znacznie przewyższającymi dane oficjalne, dysponujemy dla następujących okręgów konsularnych: Kijowski Mieszka tu ok. 100 tys. osób pochodzenia polskiego, z czego oficjalnie przyznających się do polskiego pochodzenia 16 tys. (wg spisu ok. 6,9 tys.). Łucki Według danych spisu, na jego terenie miało mieszkać zaledwie 2,8 tys. osób narodowości polskiej, zdaniem organizacji polskich jest ich kilkanaście tysięcy. Odeski Do polskiego pochodzenia wg szacunków KG RP w Odessie przyznaje się tu 36 tys. osób. Sewastopolski Liczba osób polskiego pochodzenia to ok. 5 tys. (3, 8 tys. wg spisu). Winnicki W tym okręgu zamieszkuje największe skupisko ludności polskiej: w obwodzie żytomierskim ok. 200 tys. (wg spisu 49 tys.), w obwodzie płoskirowskim (chmielnickim) ponad 130 tys. (wg spisu 23 tys.), w winnickim między 80 a 100 tys. (wg spisu 3,7 tys.) W życiu publicznym w okresie pierestrojki rozpoczął się proces odrodzenia polskości, który przybrał na sile po rozpadzie ZSRR i odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę. Masowo zaczęły powstawać polskie organizacje. Jedną z najwcześniej utworzonych było Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej (1988 r.), w tym samym roku powstała w Kijowie Polska Sekcja Kulturalno- -Oświatowa przy Ukraińskim Towarzystwie Przyjaźni i Łączności Kulturalnej z Zagranicą, w 1989 r. przekształcona w samodzielne Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe (PSKO) na Ukrainie. W 1991 r. II Kongres Polaków Ukrainy zamienił PSKO w Związek Polaków na Ukrainie (ZPU). Organizacja ta od początku działała najaktywniej na Ukrainie centralnej i wschodniej. Natomiast organizacje powstające na Ukrainie zachodniej w większości weszły w skład powołanej w 1992 r. Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie (FOPnU), z siedzibą we Lwowie. W kolejnych latach obie organizacje rozszerzyły swój obszar działania na całą Ukrainę, przyjmując formę stowarzyszeń parasolowych, w skład których wchodzą organizacje mniejszości polskiej, działające w terenie, jako członkowie zbiorowi. W wielu rejonach rozpoczęto z końcem lat 1980-tych działania na rzecz obrony interesów mniejszości polskiej. Podjęto starania o zwrot zabranych w przeszłości kościołów rzymskokatolickich. Rozpoczęło się odrodzenie życia religijnego. Te procesy zachodziły najbardziej dynamicznie właśnie w środkowych i zachodnich regionach Ukrainy, gdzie znajdują się największe zwarte skupiska ludności polskiej. 251

252 Raport 2012 Ludność pochodzenia polskiego, zamieszkująca Ukrainę Słobodzką i Południową oraz Donbas i okręgi przemysłowe nad Dnieprem, w zdecydowanej większości ma charakter napływowy. Znalazła się tutaj na skutek różnych wydarzeń politycznych lub ekonomicznych, jakie miały miejsce na przestrzeni XIX i XX w. Są to w części potomkowie zesłańców, osiedlonych przymusowo przez carat po powstaniach, a także ludności byłego Królestwa Polskiego, która znalazła się na tych terenach w wyniku ewakuacji podczas I wojny światowej. Kolejne fale ludności polskiej napłynęły na te tereny z innych części ówczesnej USRR, w efekcie przesiedleń sowieckich, administracyjnych nakazów pracy, ale także dobrowolnie z przyczyn ekonomicznych. Polska jako pierwsza uznała niepodległość Ukrainy w 1991 r. i otworzyła swoje granice dla obywateli wschodniego sąsiada. Szerokim echem odbiło się także wsparcie Polaków udzielone tzw. pomarańczowej rewolucji. W efekcie Polska stała się popularna i jest pozytywnie odbierana przez większość Ukraińców, o czym świadczy i to, że język polski jest na trzecim miejscu wśród języków obcych wybieranych przez uczniów i studentów. Nowym zjawiskiem jest powstawanie organizacji polskich, takich jak Orzeł Biały, utworzony w 2011 r. we Lwowie i liczący obecnie ponad 300 członków; są to ludzie stosunkowo młodzi, aktywni zawodowo, często z dobrą pozycją w świecie biznesu. Po 1991 r. na Ukrainie pojawiła się kilkutysięczna rzesza obywateli Polski, służbowo lub w interesach przebywających tu długoterminowo bądź na stałe: przedsiębiorców, specjalistów i menedżerów, duchownych, pracowników nauki i oświaty. Środowisko to, choć spełnia kryteria Polonii, jest dosyć zatomizowane; częściowo jego interesy reprezentuje (głównie w wymiarze gospodarczym, choć również społecznym i kulturalno-towarzyskim) Międzynarodowe Stowarzyszenie Przedsiębiorców Polskich na Ukrainie z siedzibą w Kijowie. Organizacje Zdecydowana większość organizacji Polaków na Ukrainie zrzeszona jest w dwóch centralach Federacji Organizacji Polskich na Ukrainie oraz w Związku Polaków na Ukrainie. Formalna siedziba Federacji znajduje się w Kijowie, we Lwowie (tu mieszka też Emilia Chmielowa, prezes FOPnU od chwili jej powstania) urzęduje Zarząd Główny. Natomiast centrala Związku Polaków na Ukrainie mieści się w Kijowie, a obowiązki prezesa Związku od 2011 r. pełni Antoni Stefanowicz. Mimo hierarchicznej struktury obu parasolowych instytucji, organizacje lokalne mają dużą autonomię, a ich ranga i znaczenie zależą od liderów i aktywności środowisk polskich. Największa liczba polskich organizacji działa na terenie lwowskiego okręgu konsularnego ponad 120, łuckiego 23, odeskiego 10, oraz sewastopolskiego 8. Łącznie na Ukrainie działa ponad 320 organizacji polskich. Największą po FOPnU i ZPU jest Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej z 20 oddziałami, skupiającymi oficjalnie ok. 15 tys. członków. 252

253 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Wiele z organizacji ma własny, określony profil działalności. W sferze kultury działa, np. bardzo aktywne Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, skupiające twórców nie tylko polskiej narodowości. Istnieje kilkadziesiąt zespołów artystycznych, funkcjonują teatry, np. działający na profesjonalnym poziomie amatorski Teatr Ludowy we Lwowie, Teatr im. J. I. Kraszewskiego w Żytomierzu, czy też lwowski teatr dziecięcy Baj, istniejący od ponad 40 lat. Powstały też polskie organizacje o profilu zawodowym, jak np. Związek Lekarzy Polskich na Ukrainie, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich na Ukrainie czy Związek Nauczycieli Polskich na Ukrainie. Na wzmiankę zasługuje młode Stowarzyszenie Lekarzy Polskiego Pochodzenia na Wołyniu, niezwykle aktywne (w ciągu kilku miesięcy istnienia zorganizowało już dwie duże międzynarodowe konferencje naukowe). Najnowszym stowarzyszeniem środowiskowym jest działający w Kijowie Związek Przedsiębiorców Polaków Ukrainy, powołany do życia w 2012 r. Pozycja w kraju zamieszkania Polacy na Ukrainie jako grupa nie wyróżniają na tle całego społeczeństwa statusem społeczno-ekonomicznym. Stosunkowo wysoki jest udział Polaków wśród przedstawicieli wolnych zawodów, nauczycieli (także akademickich) i specjalistów różnych branż. Nowym jakościowo zjawiskiem wśród polskiej społeczności było powołanie w 2011 r. Partii Polaków Ukrainy (PPU). W założeniu w 2015 r. ma ona reprezentować polską mniejszość w wyborach lokalnych, a w 2016 r. w wyborach do Rady Najwyższej. Na przewodniczącego partii wybrano Stanisława Kosteckiego, który z tej okazji złożył mandat prezesa ZPU. Jednak do jesieni 2012 r. PPU nie udało się dokonać wymaganej przez prawo ukraińskie rejestracji. Osób manifestujących polską tożsamość brakowało w parlamencie ukraińskim kadencji , choć było w nim kilka osób z rodzin mieszanych i pamiętających o swych polskich korzeniach. Polacy nie zajmują również eksponowanych stanowisk we władzach centralnych na Ukrainie. Nieliczni, głównie w winnickim i lwowskim okręgu konsularnym, pracują w lokalnych organach przedstawicielskich i samorządowych. Główne problemy Pomoc materialna ze strony państwa ukraińskiego dla organizacji polskich jest od lat znikoma. Władze centralne praktycznie nie dotują organizacji mniejszościowych. Jedynym przykładem ciągłej pomocy dotacyjnej jest wsparcie Dziennika Kijowskiego, dwutygodnika w języku polskim o zasięgu ogólnoukraińskim, który otrzymuje ją od 1992 r. (wraz z sześcioma innymi gazetami mniejszości narodowych). Już w 2009 r. dotacje zostały znacznie zmniejszone, natomiast od 1 stycznia 2011 r. całkowicie wstrzymane w związku z likwidacją Państwowego Komitetu Ukrainy ds. Narodowości i Religii oraz przekazaniem jego kompetencji Ministerstwu Kultury. Dopiero pod koniec 2011 r. sytuacja 253

254 Raport 2012 zaczęła się normować. Sporadycznie władze lokalne dotują konkretne imprezy niewielkimi sumami, bądź udostępniają lokale (na ogół bardzo skromne) bezpłatnie albo za niewielką opłatą. W wielu przypadkach organizacje polskie muszą jednak za pomieszczenia płacić, w skrajnych przypadkach na zasadach komercyjnych. W co najmniej jednym przypadku doprowadziło to do zadłużenia organizacji na wielką sumę. Coraz częściej odnotowywane jest wsparcie władz lokalnych dla powstających pracowni języka polskiego w szkołach oraz wprowadzania języka polskiego do programów nauczania jako dodatkowego lub fakultatywnego. Niestety, brakuje systemowych rozwiązań, potrzebnych dla zagwarantowania właściwego poziomu tej nauki. Obecnie na Ukrainie działa ponad 250 zarejestrowanych szkół sobotnio- -niedzielnych oraz punktów nauczania języka polskiego często przy organizacjach mniejszości polskiej i parafiach rzymskokatolickich. Razem z ośrodkami, które z różnych przyczyn nie mają rejestracji, uczą one co najmniej 50 tys. osób rocznie. Z nauki języka korzystają osoby w różnym wieku, niezależnie od narodowości. Chociaż szkolnictwo polskojęzyczne i nauczanie języka polskiego nie napotyka w ostatnich latach na większe przeszkody ze strony władz ukraińskich, zwłaszcza lokalnych, to jednak boryka się z wieloma problemami. Żadna z 5 publicznych szkół z polskim językiem nauczania nie jest objęta dostateczną opieką ze strony państwa ukraińskiego. Szkolnictwo mniejszości polskiej odczuwa brak odpowiedniej bazy materialnej, nauczycieli i niedobór podręczników. Przyznać trzeba jednak, że równie trudne są warunki funkcjonowania całego szkolnictwa publicznego na Ukrainie. Co pewien czas pojawiają się sygnały o trudnościach z formalizacją pobytu na Ukrainie nauczycieli delegowanych z Polski na podstawie porozumienia resortów oświaty obu państw. Niezbędne jest zatem dążenie do dalszego upraszczania związanych z ich wyjazdami przepisów ukraińskich, które są trudne do przebrnięcia. Współpraca dwustronna w zakresie ochrony grobów i miejsc pamięci narodowej nadal wymaga doskonalenia. Stan wielu cmentarzy polskich na Ukrainie mimo wysiłków strony polskiej i w wielu przypadkach także miejscowych władz nie zadowala. Udało się jednak ograniczyć proces dalszej degradacji Cmentarza Łyczakowskiego we Lwowie i doprowadzić do regularnego ewidencjonowania stanu polskich zabytków najcenniejszych z historycznego i architektonicznego punktu widzenia, oraz ich stopniowego remontowania. Niestety, w znacznie gorszym stanie są inne nekropolie, np. polska część Cmentarza Bajkowa w Kijowie. W latach miał miejsce znaczny postęp w zakresie upamiętnienia polskich ofiar zbrodni katyńskiej na Ukrainie. 21 września 2012 r. Prezydent RP otworzył zbudowany przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Polski Cmentarz Wojenny w Kijowie-Bykowni. Trwają działania na rzecz budowy cmentarzy ofiar zbrodni nacjonalistów ukraińskich na Woły- 254

255 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych niu. Konsulaty RP na Ukrainie wspierają działania miejscowej ludności polskiej oraz wolontariuszy z kraju na rzecz porządkowania i renowacji polskich mogił na zabytkowych cmentarzach sprzed 1917 r., a także cmentarzach wojennych z różnych okresów (I wojna światowa, wojna o niepodległość , II wojna światowa). Nadal nie została rozwiązana kwestia zwrotu budynków kościelnych wspólnotom rzymskokatolickim, w których zdecydowaną większość stanowią Polacy. Przykładowo parafianie od lat ubiegają się o odzyskanie kościoła św. Marii Magdaleny we Lwowie, użytkowanego jako koncertowa sala organowa. Proces restytucji tego mienia na terenach należących w przeszłości do parafii nadal jest bardzo trudny, zarówno dla władz ukraińskich, jak również dla hierarchii kościelnej; dotyczy to również wielu innych wyznań. W skali całej Ukrainy ukazuje się kilkanaście gazet i druków polskojęzycznych w nakładach od 500 do 10 tys. egzemplarzy, dofinansowywanych z budżetu państwa polskiego za pośrednictwem konsulatów i organizacji pozarządowych. Do ważniejszych, ukazujących się cyklicznie tytułów, należy zaliczyć m. in. Kurier Galicyjski, Dziennik Kijowski, Krynicę, Monitor Wołyński, Mozaikę Berdyczowską. Stały program w języku polskim emituje lokalny ośrodek TV w Żytomierzu, w obwodzie lwowskim ( Radio Lwów ) i żytomierskim nadawane są też polskojęzyczne audycje radiowe. Polityka władz miejscowych Mniejszość polska, jak i inne grupy narodowe i etniczne na Ukrainie, jest chroniona zarówno przez wewnętrzne prawo ukraińskie, jak i międzynarodowe akty prawne. Prawa osób należących do mniejszości zapisane są w Konstytucji Ukrainy, ustawie o mniejszościach narodowych na Ukrainie z 25 czerwca 1992 r. oraz dekrecie prezydenta o powołaniu Funduszu Rozwoju Kultur Mniejszości Narodowych Ukrainy. Ukraina jest ponadto stroną Ramowej Konwencji Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych. Sprawy mniejszości polskiej uwzględnione zostały w Traktacie między RP a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy z 18 maja 1992 r. Nie można mówić o istotnych uchybieniach w przestrzeganiu przez władze ukraińskie praw mniejszości polskiej zapisanych w wymienionych dokumentach. Istniejące problemy wynikają bardziej ze słabości demokratycznych struktur, barier biurokratycznych i trudności ekonomicznych niż świadomie realizowanej polityki państwa. Pojawiające się sytuacje skierowane przeciwko osobom należącym do mniejszości polskiej lub np. polskim miejscom pamięci mają z reguły charakter przejściowy lub lokalny. 255

256 Raport 2012 Kierunki współpracy polskich placówek z osobami należącymi do mniejszości polskiej 1. Nauka języka polskiego, szerzenie wiedzy o Polsce, jej dziejach i kulturze Działania na rzecz upowszechniania języka polskiego należą do najważniejszych zadań Ambasady RP i wszystkich konsulatów na Ukrainie. Wspierane są wszystkie formy: nauki języka szkoły z polskim językiem nauczania, nauka języka jako obcego (obowiązkowa i fakultatywna), kursy językowe, szkoły sobotnio-niedzielne, zarówno poprzez dbałość o warunki do nauki (np. pozyskiwanie środków i sponsorów remontu sal na pracownie językowe), jak i dostarczanie podręczników, literatury i materiałów dydaktycznych, pomoc w organizacji wyjazdów do Polski, doskonaleniu umiejętności i podnoszeniu kwalifikacji nauczycieli. Nauka polskiego w takim ujęciu powinna być elementem upowszechniania wiedzy o Polsce dawnej i współczesnej, jej kulturze i dorobku. 2. Aktywizacja polskiej diaspory na rzecz pozyskiwania środków na działalność W zmienionych warunkach dofinansowywania działalności polskiej mniejszości na Ukrainie istotne jest rozpowszechnianie wiedzy o samoorganizacji i planowaniu, pozyskiwaniu środków materialnych na działalność, kształtowaniu programu tej działalności i identyfikacji potrzeb środowiska. 3. Dokumentacja ważnych wydarzeń z historii Polski, miejsc pamięci i zabytków, życiorysów wybitnych Polaków Z uwagi na długą obecność Polaków na terenie dzisiejszej Ukrainy, a także różnego rodzaju migracje trwające także obecnie, na Ukrainie pozostało wiele śladów polskiej kultury materialnej, wymagających utrzymania, odbudowy lub innej formy przemyślanego zagospodarowania. Są tu tysiące zabytków sakralnych wymagających renowacji. Oznacza to potrzebę wyselekcjonowania (we współpracy ze stroną ukraińską) obiektów najbardziej wartych utrzymania, określenia zaangażowania finansowego obu stron, wydzielenia obszarów najbardziej godnych miana Wspólnego Dziedzictwa, które może i powinno stać się spoiwem i mostem kulturowym między oboma narodami. Opieka nad miejscami pamięci narodowej wspólnie z lokalnymi organizacjami polskimi i odpowiednimi instytucjami w Polsce to również jedno z ważnych zadań polskich placówek. Istotnym aspektem działań powinno być też dokumentowanie losów Polaków na Ukrainie. 4. Kultura W 2012 r. po raz pierwszy dzięki środkom z MSZ konsulaty mogły w szerszym wymiarze rozwinąć działania na styku dyplomacji polonijnej, publicznej, kulturalnej czy historycznej, pozyskawszy dużo lepsze instrumenty docierania do rodaków, którzy są zarówno odbiorcami, jak i współorganizatorami wielu projektów. 256

257 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Mówiąc o dyplomacji publicznej i kulturalnej na Wschodzie, nie należy pomijać kwestii skutecznego docierania do środowisk polskich z atrakcyjną ofertą promocji polskich doświadczeń ostatnich dziesięcioleci, a zwłaszcza współczesnej polskiej kultury wysokiej. Nie negując potrzeby inwestowania w wartościowe inicjatywy z zakresu kultury popularnej i folklorystycznej, należy zwrócić uwagę na skutki zbyt jednostronnego podejścia, które może doprowadzić do nadmiernej skansenowości polskiej kultury na Ukrainie. Bardzo istotne jest rozszerzeaie polskiej oferty kulturalnej o propozycje dla młodzieży i bardziej wymagającego odbiorcy. 5. Rozwój mediów w języku polskim Świat mediów ulega olbrzymim przeobrażeniom, spowodowanym m.in. rozwojem komputeryzacji, Internetu, sieciowych form prasy, radia i telewizji. Stwarza to nowe szanse np. przez coraz większą dostępność prasy i informacji w dowolnym języku, ale z drugiej kreuje nowe wyzwanie, domagając się doskonalenia narzędzi do przekładów językowych, dbałości o należyty poziom językowy i wizyjny itp. 6. Realizacja Ustawy o Karcie Polaka Karta Polaka pozostaje podstawowym instrumentem przyczyniającym się do pogłębienia znajomości języka polskiego oraz kultury i tradycji polskiej. Dzięki przywilejom, jakie mają jej posiadacze, również w przyszłości powinna pomagać w identyfikacji środowisk polskich i umacnianiu więzi ich przedstawicieli z Macierzą. 7. Rozwój międzyregionalnej współpracy polsko-ukraińskiej Polega na wzajemnych odwiedzinach samorządów poszczególnych rejonów Polski i Ukrainy w celu prezentacji polskich dobrych praktyk w zakresie samorządu, na wymianie szkolnej, grup młodzieżowych, zespołów artystycznych czy sportowych. W wielu wypadkach właśnie organizacje polskie, umiejętnie wspomagane przez konsulaty, są swoistym motorem i bazą dla rozwoju tej współpracy. 8. Organizacja wydarzeń polsko-ukraińskich adresowanych do szerokich kręgów odbiorców, w które zaangażowana jest polska diaspora. Obraz Polski i Polaków Obraz Polski, kreowany przez media na Ukrainie, opiera się przede wszystkim na eksponowaniu polskiego członkostwa w Unii Europejskiej i NATO, oraz na przedstawianiu Polski jako kraju, który z sukcesem wdrożył reformy systemowe, dzięki czemu osiągnął znaczącą pozycję w Europie. Euroatlantyckie usytuowanie Polski często zestawiane jest z nadal silną na Ukrainie rosyjską sferą wpływów, szczególnie w kulturze i ekonomii. Polska przedstawiana jest jako atrakcyjna alternatywa dla przestrzeni postsowieckiej. Szczególnie pozytywny wpływ na nasz wizerunek miała wspólna organizacja finałów Mistrzostw EURO 2012; podkreślano dobre przygotowanie miast-gospodarzy, świetną atmosferę imprezy oraz wysiłki agend polskiego państwa na rzecz sprawnego 257

258 Raport 2012 przekraczania granicy (w tym kontekście media często omawiają praktyczne aspekty polskiej polityki imigracyjnej, w tym wydawania wiz). Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Wizerunek Polski w ukraińskich podręcznikach szkolnych nie zmienił się znacząco w ostatnich latach i na ogół ma pozytywny wydźwięk. Autorzy podręczników, omawiając okres po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy w 1991 r., podkreślają rozwój i znaczenie bilateralnej współpracy transgranicznej. Lepiej mogłaby być przedstawiona trudna historia po 1939 r. Podręczniki nie poświęcają dużo uwagi objaśnieniom tła historycznego w stosunkach polsko- -ukraińskich. Nie wyjaśniają, że I Rzeczpospolita była wielonarodowościową unią, w której swobodnie i równolegle mogły rozwijać się poszczególne języki, zwyczaje i religie. Brak też wskazówki, że negatywny obraz przeszłości Polski jest w dużej mierze dziełem sowieckiej propagandy. W 2011 r. ukazał się polecany przez ministerstwo edukacji podręcznik do historii najnowszej (11 klasa) autorstwa F. H. Turczenki. Konsekwentnie Polesie i Chełmszczyzna określane są w nim mianem ziem ukraińskich. Dość rzetelnie została tam natomiast opisana wojna obronna 1939 r., z podkreśleniem walki Ukraińców w szeregach Wojska Polskiego. Wspomniano jednak o pacyfikacjach, jakich rzekomo miało się dopuszczać sfrustrowane porażkami WP. W podręczniku przedstawiono zbrodnię katyńską. Autor bardzo skrótowo wspomina o rzezi wołyńskiej, przedstawiając ją jako efekt braku porozumienia między polskim i ukraińskim podziemiem; przyznaje, że w jej wyniku masowo wyniszczono ludność polską i częściowo ukraińską. Zamieszczono też informację o powojennych przesiedleniach ok. 1 mln Polaków i 520 tys. Ukraińców. Autor podręcznika stwierdza, że po wojnie polskie władze (nie wspomina o tym, iż były narzucone przez ZSRR) stosowały surowe sankcje wobec ludności ukraińskiej, których kulminacją była akcja Wisła, w trakcie której przesiedlono 150 tys. Ukraińców. Wg Turczenki, wielu ludzi zmarło w wyniku głodu i chorób oraz było osiedlanych na zrujnowanych gospodarstwach Dezyderaty organizacji mniejszości polskiej na Ukrainie Organizacje mniejszości polskiej przekazały autorom Raportu szereg opinii i dezyderatów, dotyczących diagnozy ich sytuacji, oczekiwań wobec miejscowych władz oraz podmiotów polskich współpracujących z Polonią i Polakami za granicą. Szczegółowe materiały, przedłożone przez Federację Organizacji Polskich na Ukrainie, oraz w imieniu Związku Polaków na Ukrainie przez redaktora naczelnego Dziennika Kijowskiego, publikujemy w załączeniu. Z informacji mniejszych organizacji przytoczyć warto następujące obserwacje i oczekiwania: 258

259 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska 1. Rozdrobnienie środowiska polskiego (głównie na wschodzie i południu Ukrainy) i trwająca niechęć do ujawniania polskiego pochodzenia. 2. Słaby poziom integracji w działaniach; w niektórych przypadkach zbyt ostra rywalizacja. 3. Malejąca liczba osób młodych zainteresowanych działalnością społeczną. 4. Niewystarczające wsparcie finansowe strony ukraińskiej dla przedsięwzięć dla organizacji, mimo obowiązku ustawowego oraz niewielka pomoc w udostępnianiu lokali na działalność. Oczekiwania wobec władz miejscowych 1. Usprawnienie realizacji polsko-ukraińskiej umowy o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty z 1997 r., w zakresie przyjmowania przez stronę ukraińską nauczycieli kierowanych przez władze polskie do pracy w szkołach i punktach nauczania języka polskiego. Mimo zmian w ukraińskim prawie imigracyjnym w latach , procedury związane z legalizacją pobytu, obowiązkiem podatkowym, pozwoleniem na pracę itd. nadal są nad wyraz uciążliwe. 2. Pełniejsza realizacja postanowień umów, w tym Traktatu o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy z 1992 r., które gwarantują polskiej mniejszości narodowej prawo do nauki języka polskiego. Nadal pojawiają się trudności w stworzeniu warunków do nauczania go jako języka mniejszości (brak pomieszczeń i środków na zatrudnianie kwalifikowanej kadry, mała dostępność podręczników i pomocy naukowych, odpowiednich do miejscowych programów). Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą 1. Wsparcie dla Polaków na Ukrainie na rzecz korzystania przez nich z pełni praw mniejszości narodowych oraz umacniania ich pozycji w państwie, czego celem będzie odbudowa polskich elit na Ukrainie. 2. Pomoc na rzecz rozszerzania dostępu do nauczania i doskonalenia znajomości języka polskiego oraz jak najszerszego dostępu do dóbr kultury narodowej. 3. Wspieranie działalności gospodarczej mniejszości polskiej. 259

260 Raport WĘGRY Raport Ambasady RP w Budapeszcie Informacje podstawowe Według spisu powszechnego na Węgrzech w 2001 r., osoby zadeklarowały polskie pochodzenie i poczucie przynależności do kultury i tradycji polskiej. Według szacunków Ambasady RP, liczba obywateli polskich na Węgrzech wynosi ok , natomiast liczba osób polskiego pochodzenia sięga ok. 4 tys. Zdaniem przewodniczącej Ogólnokrajowego Samorządu Narodowości Polskiej, Polonia na Węgrzech to ok. 6 tys. osób. Największym skupiskiem Polaków jest Budapeszt. Potomków pierwszej fali emigracji spotkać można na północy Węgier (okolice Miszkolca). Skupiska polskie to także miasta Eger, Győr, Pécs, Segedyn, Szolnok, Veszprém. Pierwsza fala zorganizowanej emigracji napłynęła ze Spisza, Podhala, okolic Muszyny i Krynicy w XVIII w. Połowa XIX w. to fala emigracji politycznej po polskich powstaniach narodowych oraz polskich uczestników walk niepodległościowych na Węgrzech. W końcu XIX i początku XX w. na Węgry dotarła emigracja zarobkowa, głównie górnicy. W tym okresie powstała polska kolonia w Köbánya (dziś X dzielnica Budapesztu). Ostatnia fala tradycyjnie rozumianej emigracji to okres II wojny światowej - na Węgrzech pozostała część z ponad 100 tys. polskich uchodźców cywilnych i wojskowych. Emigrację powojenną tworzą Polacy, którzy osiedlali się tu przede wszystkim ze względów osobistych, znacznie rzadziej ekonomicznych. Właśnie ta grupa jest obecnie najbardziej aktywna. Część aktywnych społecznie Polaków żyjących na Węgrzech nie ma jednak miejscowego obywatelstwa, tym samym nie może korzystać z systemu tzw. samorządności mniejszościowej stworzonej na Węgrzech na początku lat 90-tych. Społeczność polska, poza kilkoma przypadkami, nie jest widoczna na eksponowanych stanowiskach, w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym kraju. Na tym tle grupa Polaków/obywateli polskich, określana jako tzw. migracja zarobkowa, jest raczej nowym zjawiskiem. Przystąpienie Węgier i Polski do Unii Europejskiej nie spowodowało jednak widocznej zmiany w strukturze społeczności polskiej na Węgrzech. Według Ministerstwa Gospodarki Węgier, w tutejszym Urzędzie Pracy w 2009 roku zgłoszono pracujących obywateli RP. W roku 2010 było ich 1.303, w , a w Jednocześnie w tych latach węgierski odpowiednik ZUS odnotował w 2009 r ubezpieczonych pracowników obywateli RP. W latach kolejnych było to odpowiednio: w 2010 r osoby, w i w Dodatkowo zarejestrowano osoby delegowane (tzw. hosting): w 2010 r osób, a w 2011 r

261 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Organizacje Na Węgrzech działają znaczące organizacje polonijne. Najstarsze to: Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. gen. J. Bema (od 1958 r., 6 oddziałów) i Stowarzyszenie Katolików Polskich na Węgrzech p.w. Św. Wojciecha (od 1993 r., 2 oddziały). Stosunkowo nowe jest Stowarzyszenie Polonia Nova. Wśród organizacji działających także poza stolicą wymienić należy Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Jana Sobieskiego (Győr), Polsko - Węgierskie Stowarzyszenie Kulturalne - Klub Polonia w Eger czy Stowarzyszenie Przyjaźni Polsko - Węgierskiej w Szeged. Pozycja w kraju zamieszkania Zgodnie z ustawodawstwem węgierskim miejscowa Polonia posiada, obok innych 12 grup narodowościowych, oficjalny status mniejszość narodowej. Daje on ogromne możliwości prawne, organizacyjne i finansowe dla działalności polonijnej, takiej jak np. tworzenie placówek oświatowych, wydawanie gazet i periodyków, tworzenie stałych audycji radiowych i telewizyjnych, inicjowanie działań służących pielęgnowaniu tradycji. Problemem jest jednak brak obywatelstwa węgierskiego u części Polonii, co utrudnia aktywnym osobom udział w systemie samorządów mniejszościowych, utworzonym na początku lat 90-tych. W 2006 r. Zgromadzenie Narodowe Węgier przegłosowało w nim zmiany. Najistotniejszą z nich jest to, że kandydat na radnego do samorządu mniejszościowego musi posiadać rekomendację organizacji mniejszościowej. Obecnie społeczność polska ma na Węgrzech 52 samorządy, w tym w 16 dzielnicach Budapesztu oraz 33 innych miejscowościach. Główne problemy, polityka władz miejscowych Państwo węgierskie, jako członek UE, zobowiązało się przestrzegać umowy międzynarodowe dotyczące ochrony praw migrantów, w tym dyrektywę 77/486/EWG z 25 lipca 1977 r. ws. kształcenia dzieci pracowników migrujących. Z perspektywy polskiego pracownika migrującego nie zawsze jest ona w pełni realizowana. W odniesieniu do jej art. 1 i 2, dzieci pracowników migrujących mogą zostać przyjęte do szkoły węgierskiej (po spełnieniu formalności). Jednakże wielu rodziców imigrantów nie korzysta z tego wskutek kilku istotnych utrudnień. Trudności finansowe państwa węgierskiego wpłynęły wyraźnie na wstrzymanie programu wsparcia imigrantów, np. w zakresie zapewnienia darmowych, dodatkowych lekcji języka węgierskiego, mających na celu ułatwienie przyjmowania ich do lokalnego systemu oświaty. Szkoły przyjmują więc dzieci imigrantów do klas węgierskich zgodnie z wiekiem, gdzie dziecko uczęszczając w normalnym trybie często nie uzyskuje promocji na rok następny, bowiem traktuje się ten rok jako zerowy. Rodzice, którzy planują pobyt na Węgrzech do 4 lat, chroniąc swoje dzieci przed tą potencjalną porażką edukacyjną, szukają możliwości realizacji obowiązku szkolnego w szkołach międzynarodowych, bądź akredytowanych przez inne państwa (szkoła austriacka, 261

262 Raport 2012 francuska, brytyjskaj itp.), gdzie system wsparcia jest zdecydowanie lepiej zorganizowany i dziecko nie traci roku. Na terenie Węgier dzieci pracowników migrujących mogą korzystać z nauki w języku polskim w Szkolnym Punkcie Konsultacyjnym (SPK) w Budapeszcie, który podlega bezpośrednio Ośrodkowi Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą (ORPEG) z siedzibą w Warszawie. Kształcenie w szkole obejmuje trzy poziomy: szkołę podstawową, gimnazjum i liceum (12 oddziałów). Szkoła realizuje program uzupełniający, tzn. prowadzi zajęcia z wybranych przedmiotów nieobjętych nauczaniem w szkołach macierzystych (język polski, wiedza o Polsce). Realizowany program nauczania z tych przedmiotów zgodny jest z ramami programowymi kształcenia uzupełniającego dla szkolnych punktów konsultacyjnych poza granicami kraju. Liczba uczniów Szkolnego Punktu Konsultacyjnego w Budapeszcie od 2009 r. Procent liczby uczniów Liczba uczniów pracowników Rok Liczba uczniów Semestr pracowników migrujących szkolny w SPK migrujących w stosunku do pozostałych uczniów % 2009/10 I /10 II , /11 I , /11 II /12 I /12 II /13 I Jednocześnie na Węgrzech funkcjonuje inna polska placówka szkolna. Ogólnokrajowa Szkoła Polska (OSP) działa od września 2004 r., a utworzona została w wyniku przekształcenia dotychczasowego modelu nauczania tzw. szkół niedzielnych. Założycielem OSP, działającej w oparciu o przepisy węgierskiego Ministerstwa Oświaty i mającej status szkoły uzupełniającej, jest Ogólnokrajowy Samorząd Mniejszości Polskiej. W odróżnieniu od tzw. szkół niedzielnych, OSP pracuje w oparciu o ujednolicony program nauczania. Język polski jest tu przedmiotem, z którego ocena może być wpisywana (na życzenie ucznia) na świadectwie szkoły węgierskiej. Uczeń może uzyskać zwolnienie z obowiązku uczenia się jednego języka obcego na rzecz języka ojczystego. System ten pozwolił stać się językowi polskiemu jednym z przedmiotów uznawanych na świadectwie maturalnym. OSP jest placówką należącą do narodowego systemu oświaty węgierskiej i finansowaną z budżetu państwa. Obecnie w skład szkoły wchodzi 18 oddziałów nauczania (28 klas) na terenie całego kraju. W roku szkolnym 2005/2006 uczyło się w nich 218 uczniów w wieku od 6 do 19 lat, którzy jednocześnie są uczniami podstawowych i średnich szkół węgierskich. 262

263 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych W roku szkolnym 2012/2013 uczy się 164 uczniów (obecnie tylko ze środowiska polonijnego). Obecnie brak jest potwierdzonych informacji o bezdomnych obywatelach polskich czy Polakach ze społeczności polskiej na Węgrzech. Sporadycznie, np. w sezonie turystycznym, pojawiają się osoby, które przebywają na Węgrzech bez środków do życia i miejsca zamieszkania/noclegu, które można ewentualnie określić mianem polskich czasowych bezdomnych. Obecnie wiadomo o dwóch takich osobach. Z uwagi na swobodne przekraczanie granic, liczba ta może się zmieniać. W ostatnim okresie nie odnotowano gwałtownego wzrostu mobilności wśród pracowników migrujących związanej z kryzysem. Pojawiają się informacje o powrotach Polaków/obywateli polskich na stałe do kraju, dotyczą jednak przede wszystkim emerytów, którzy mogą sobie na to pozwolić. Trudno uznać to jednak za trend masowy. W 2009 r. węgierski ZUS przekazywał do Polski 109 rent i emerytur. W 2010 r , w , a w Podobnie przyjazdy i wyjazdy pracowników migrujących są stałym zjawiskiem wynikającym z potrzeb firm, które ich zatrudniają. Obraz Polski i Polaków W mediach węgierskich odnotowuje się wzrost zainteresowania Polską. Wynika to m.in. z aktywności w sferze politycznej (np. objęcia przez RP przewodnictwa w Grupie Wyszehradzkiej, wizyty Ministra Spraw Zagranicznych w Budapeszcie). Zainteresowanie Polską pobudzał też kalendarz działań polonijnych; wrzesień jest miesiącem szeregu uroczystości upamiętniających polskie uchodźstwo na Węgry podczas II wojny światowej (wiele z nich odnotowały węgierskie media). Od zmiany rządu w 2010 r. utrzymuje się ogólne pozytywne postrzeganie Polski i Polaków oraz naszych wzajemnych relacji w wymiarze historycznym i współczesnym. W wymiarze stricte politycznym, pozytywny dotąd obraz Polski nie zmienił się. Publikacje zazwyczaj z aprobatą odnoszą się zarówno do działań polskiego rządu, jak i do wydarzeń w Polsce. Odnotować należy nowe pozytywne akcenty, zwłaszcza dotyczące gospodarki. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Historia Węgier i historia powszechna w tutejszych szkołach traktowane są na równi. Najpierw omawiana jest powszechna, potem wydarzenia danej epoki w odniesieniu do Węgier. Głównym przedmiotem nauczania historii na Węgrzech są kraje Europy Zachodniej, później Europa Środkowa (w tym Polska) w formie rozproszonej. Historia Polski w wielu okresach ściśle splata się z historią Węgier, toteż Polska i Polacy są często ważnym elementem materiału nauczania nie tylko historii powszechnej, ale także dziejów Węgier. Lekcji poświęconych tylko historii Polski nie ma. W zakresie historii powszechnej Polska pojawia się głównie przy omawianiu wydarzeń w Europie Środkowej lub istotnych z punktu widzenia historii świata, np. wojen z Turcją, II wojny świa- 263

264 Raport 2012 towej, Solidarności, pontyfikatu Jana Pawła II itp. Polska i Polacy pojawiają się w rozdziałach o wspólnych władcach, wspólnych wojnach wyzwoleńczych itp. Jednak istotne dla nas wydarzenia własnej historii są często ujęte krótko i ogólnie Informacja organizacji polonijnych Najważniejsze problemy Problemem dla środowiska polskiego jest sposób finansowania działalności, zarówno na Węgrzech, jak i w Polsce. Nie chodzi w tym przypadku o wielkość sum, którymi dofinansowane są poszczególne programy i projekty, ale o sposób składania wniosków, ich opiniowania, aż do efektów końcowych, tzn. otrzymania środków. Obecne zasady uniemożliwiają planowanie programów kulturalno-oświatowych i innych. Podobnie ważnym problemem jest niezrozumiałe rozbicie środowiska polonijnego i panująca w nim niezgoda. Widoczna jest także niezgodność interesów pokolenia starszego i młodszego, co utrudnia koordynację programów odpowiadających oczekiwaniom obydwu grup. Znaczny problem stanowi ostatnio brak możliwości i środków na działalność charytatywną pomoc dla coraz większej grupy ludzi starszych, chorych i zubożałych. Oczekiwania wobec władz miejscowych Współpraca z władzami miejscowymi, zarówno na szczeblu rządowym, ministerialnym, jak i samorządowym, zadowala. Oczekiwane jest zakończenie reformy sposobów dofinansowywania działalności, np. zmiany podmiotów, w tym ministerstw, które się tym zajmują. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Środowisko polonijne na Węgrzech opowiada się za częstszymi kontaktami, łącznie z kontrolą działania przez organa polskie. Węgierscy Polacy oczekują od władz polskich, aby wypróbowany już koordynator spraw polonijnych - Stowarzyszenie Wspólnota Polska - w przyszłości pozostała głównym partnerem. 264

265 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych WIELKA BRYTANIA Raport Ambasady RP w Londynie Informacje podstawowe, organizacje, pozycja w krajach zamieszkania Do XIX w. nieliczni Polacy przybywali do Anglii w charakterze dyplomatów, podróżników, uczonych i studentów. Polską emigrację (polityczno-wojskową) na Wyspy Brytyjskie zapoczątkowała klęska Powstania Listopadowego. W sposób widoczny jej liczebność zmieniła dopiero II wojna światowa. W 1940 r., wraz z rządem II RP, polskimi politykami, działaczami kulturalnymi i społecznymi, na terenie Zjednoczonego Królestwa (ZK) przebywało ok. 30 tys. wojskowych i 3 tys. cywilów. Pod koniec wojny, w 1945 r., było tam już ok. 95 tys. Polaków (w tym 54 tys. żołnierzy). W 1949 r., na skutek nowego podziału politycznego i terytorialnego Europy, na terenie ZK znalazło się ok. 160 tys. Polaków (z tego 10 proc. w Szkocji). O specyficznym charakterze polskiego wychodźstwa stanowiła dominująca rola wojska. Osoby cywilne przede wszystkim rodziny żołnierzy oraz osoby wywiezione do obozów koncentracyjnych i obozów pracy w okupowanej Europie - były w szeregach tej społeczności zdecydowaną mniejszością. Jako całość, grupa ta jednomyślnie opowiedziała się przeciwko ustanowionej w Polsce nowej władzy i poparła londyński Rząd RP na Uchodźstwie, tworząc emigrację niepodległościowo-polityczną. Geograficzne rozmieszczenie brytyjskiej Polonii od lat 50-tych pozostaje bez zasadniczych zmian. Największym skupiskiem jest Londyn, gdzie mieszka jedna trzecia całej polskiej wspólnoty. Kolejne większe ośrodki to: Manchester, Birmingham, Bradford, Leeds, Wolverhampton, Nottingham, Sheffield, Coventry, Leicester, Swindon, Bristol, Birmingham, Edynburg, Glasgow, Northampton, Derby i Slough. Ponadto, mniejsze skupiska rozlokowane są od Invergordon w Szkocji po Plymouth w południowo- -zachodniej części kraju. Istnienie polskich wspólnot lokalnych z reguły wiązało się z działalnością parafii oraz kół Stowarzyszenia Polskich Kombatantów i organizacji zrzeszonych w Zjednoczeniu Polskim w Wielkiej Brytanii. Mimo znaczącego stopnia wewnętrznej integracji wychodźstwa polskiego, socjologowie brytyjscy nie uważają polskich wspólnot za getta etniczne, choć wskazują na ich zwartość i odmienność. Jednocześnie podkreśla się wciąż zbyt mały udział wspólnoty polskiej w głównym nurcie życia gospodarczego, politycznego, społecznego oraz kulturalnego kraju, a także w brytyjskiej administracji oraz w sektorze opieki społecznej. Jeśli chodzi o liczebność tradycyjnej Polonii, można mówić jedynie o danych szacunkowych. Statystyki brytyjskie nie uwzględniają bowiem osób pochodzenia polskiego, a jedynie urodzonych w Polsce. Według szacunków Ambasady grupa ta liczy od tys. 265

266 Raport 2012 Zdecydowana większość osób, które przybywały do Wielkiej Brytanii od 2004 r., wypracowała skuteczny model funkcjonowania w miejscowym środowisku oraz ma dobrą orientację co do przysługujących im praw i korzystania z pomocy wyspecjalizowanych brytyjskich instytucji, systemu pomocy socjalnej. Dominujący motyw przyjazdu do tego kraju to chęć poprawy warunków życia i wykorzystanie nowych szans rozwoju zawodowego. Charakterystyczne cechy dominującej części migracji zarobkowej to mobilność, elastyczne reagowanie na zmienne warunki, szybkie dostosowanie się. Według brytyjskiego urzędu statystycznego (Office for National Statistics - ONS), liczba rezydentów z Polski (dane za okres lipiec czerwiec 2011), wyniosła 587 tys., z czego: na obszarze administracyjnym Anglii zamieszkuje 500 tys. Polaków, w tym: 8 tys. - Północno-Wschodnią Anglię; 45 tys. - Północno-Zachodnią Anglię; 55 tys. - Yorkshire i okolice; 56 tys. - wschodnie Midlands (środkowo-wschodnia część Anglii); 48 tys. - zachodnie Midlands (środkowo-zachodnia część Anglii); 46 tys. - Południowo-Zachodnią Anglię; 56 tys. - Wschodnią Anglię; 60 tys. - Południowo-Wschodnią Anglię, z wyłączeniem stolicy WB i okolic; 126 tys. - tzw. Greater London. 18 tys. polskich obywateli przebywa w Walii; 57 tys. w Szkocji; 12 tys. na terenie Irlandii Północnej. Struktura narodowościowa obcokrajowców, zamieszkujących poszczególne regiony WB (dane za okres: ) Źródło: Office for National Statistics, 2012 tysiące tysiące Region WB kraj pochodzenia imigrantów Szacunek CI +/- Region WB kraj pochodzenia imigrantów Szacunek CI +/- Wielka Brytania Londyn 1 Indie Indie Polska Bangladesz Pakistan Polska Rep. Irlandii Rep. Irlandii Niemcy Nigeria Płn.- -Wschód Pd.- -Wschód 1 Indie Indie

267 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych 2 Niemcy Polska Chiny Niemcy Polska Rep. Pd. Afryki Pakistan Rep. Irlandii Płn. Zachód Pd. Zach. 1 Pakistan Poland Indie Germany Rep. Irlandii India Poland Rep. Irlandii Germany Rep. Pd. Afryki 19 6 Yorkshire i The Anglia Humber 1 Pakistan Indie Polska Polska Indie Pakistan Niemcy Rep. Irlandii Rep. Irlandii Niemcy Wsch. Midlands Walia 1 Indie Poland Polska Indie Niemcy Niemcy Pakistan Rep. Irlandii Rep. Irlandii Bangladesz 6 2 Zach. Midlands Szkocja 1 Indie Polska Pakistan Indie Polska Rep. Irlandii Rep. Irlandii Niemcy Jamajka Pakistan 17 4 Wschód Płn. Irlandia 1 Polska Rep. Irlandii Indie Polska Rep. Irlandii Litwa USA Indie Niemcy Łotwa

268 Raport 2012 Wedle informacji brytyjskiego Ministerstwa Pracy i Emerytur, w latach obywatelom polskim przyznano numerów ubezpieczenia (National obcokrajowców. Insurance Number W stosunku - NIN), do co lat oznacza, poprzednich, że Polacy roczna byli najliczniejszą alokacja NIN dla naszy grupę etniczną spośród obcokrajowców. W stosunku do lat poprzednich, roczna alokacja NIN w latach dla naszych rodaków (druga wynosiła pod względem w wielkości latach grupa etniczna) i 13 (druga 2009 co (najliczniejsza do wielkości grupa grupa etniczna) etniczna i wśród wszystkich w latach obcokrajowców). (najliczniejsza obcokrajowców. grupa etniczna W stosunku wśród do lat wszystkich poprzednich, obcokrajowców). roczna alokacja NIN dla naszych rodaków wynosiła Struktura narodowościowa obcokrajowców, którym przyznano narodowe nume w latach (druga pod względem wielkości grupa etniczna) i w latach Struktura 2009 Źródło: (najliczniejsza narodowościowa Department grupa etniczna for obcokrajowców, wśród Work wszystkich and Pensions, obcokrajowców). którym 2012 przyznano narodowe numery ubezpieczenia Struktura narodowościowa obcokrajowców, którym przyznano narodowe numery ubezpieczenia Źródło: Źródło: Department Department for Work for Work and Pensions, and Pensions, Szacunki dotyczące liczby liczby obcokrajowców, obcokrajowców, zamieszkujących zamieszkujących WB (lipiec czerwiec WB (lipiec 2011) 2010 Źródło: - czerwiec Office for National 2011) Statistics, 2012 Źródło: Szacunki Office for National dotyczące Statistics, liczby 2012 obcokrajowców, zamieszkujących WB (lipiec cze Źródło: Office for National Statistics, 2012 CI +/- oznacza przedział ufności (współczynnik prawdopodobieństwa, wyznaczający rzeczywistą wartość parametru; im wyższy, tym większa granica błędu/możliwość odchylenia) Wpływ pracowników z Polski na brytyjska gospodarkę Raporty brytyjskich ministerstw: DWP, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych - Home Office (HO), czy ONS, publikowane kwartalnie lub jako wynik jednorazowych badań, podtrzymują CI +/- oznacza przedział ufności (współczynnik prawdopodobieństwa, wyznaczający rzeczywistą wartość parametru; pozytywną im wyższy, ocenę tym wpływu większa otwarcia granica błędu/możliwość brytyjskiego rynku odchylenia) pracy 1 maja 2004 r. dla nowych krajów członkowskich UE. Analizy potwierdzają, że otwarcie tego rynku było korzystne dla gospodarki brytyjskiej, gdyż pracownicy z tych państw, w tym z Polski, wypełniają luki w zatrudnieniu oraz CI +/- oznacza przedział ufności (współczynnik prawdopodobieństwa, wyznaczają wartość parametru; im wyższy, tym większa granica błędu/możliwość odchylenia Wpływ pracowników z Polski na brytyjska gospodarkę redukują regionalne niedobory siły roboczej, stanowiąc równocześnie niewielkie obciążenie dla brytyjskiego Raporty systemu brytyjskich opieki ministerstw: społecznej. DWP, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Wpływ pracowników z Polski na brytyjska gospodarkę (Home Office Warto również - HO), zaznaczyć, ONS, że z opublikowanego kwartalnie w styczniu lub 2012 jako r. przez wynik DWP jednorazowych wykorzystywania badań, Raporty środków potwierdzają brytyjskich przeznaczonych pozytywną ministerstw: dla osób ocenę pozostających wpływu DWP, bez Ministerstwa otwarcia pracy w WB2 brytyjskiego wynika, Spraw że z 5,5 Wewnętrz raportu nt. (HO), czy ONS, publikowane kwartalnie lub jako wynik jednorazowych 2 pozytywną ocenę wpływu otwarcia brytyjskiego rynku pracy 1 maja 2004 r 268 członkowskich UE. Analizy potwierdzają, że otwarcie tego rynku było korzy

269 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych rynku pracy 1 maja 2004 r. dla nowych krajów członkowskich UE. Analizy potwierdzają, że otwarcie tego rynku było korzystne dla gospodarki brytyjskiej, gdyż pracownicy z tych państw, w tym z Polski, wypełniają luki w zatrudnieniu oraz redukują regionalne niedobory siły roboczej, stanowiąc równocześnie niewielkie obciążenie dla brytyjskiego systemu opieki społecznej. Warto zaznaczyć, że z opublikowanego w styczniu 2012 r. przez DWP raportu nt. wykorzystywania środków na rzecz osób pozostających bez pracy w WB27 wynika, że z 5,5 mln osób, które ubiegają się o wsparcie, tylko 6,4 proc. nie posiadało obywatelstwa brytyjskiego (ok. 370 tys., z czego 25 proc. pochodziło z innych państw UE; Polacy stanowili siódmą co do wielkości grupę ubiegających się o wsparcie, przede wszystkim o zasiłki dla bezrobotnych. W specjalnym dodatku poświęconym obywatelom RP, opublikowanym w sierpniu 2011 r., ONS podaje, że od momentu rozszerzenia UE w 2004 r. Polacy stanowili średnio 66 proc. przyjezdnych z nowych państw członkowskich. Ich liczba wzrosła z 75 tys. w grudniu 2003 r. do 532 tys. w grudniu 2010 r., jednak od ponad trzech lat przyrost ten maleje - w 2007 r. przybyło 96 tys. Polaków, ale w 2009 r. już tylko 39 tys. mln osób, które ubiegają się o wsparcie, tylko 6,4 proc. nie posiadało obywatelstwa brytyjskiego (ok osób, z czego 25 proc. pochodziło z innych państw UE; Polacy stanowili siódmą pod względem wielkości grupę ubiegających się o wsparcie, przede wszystkim o zasiłki dla bezrobotnych. W specjalnym dodatku o polskich obywatelach, opublikowanym w sierpniu 2011 r., ONS podaje, że od momentu rozszerzenia UE w 2004 r. Polacy stanowili średnio 66 proc. przyjezdnych z nowych państw członkowskich. Ich liczba wzrosła z 75 tys. w grudniu 2003 r. do 532 tys. w grudniu 2010 r., jednak od ponad trzech lat przyrost ten wykazuje tendencję malejącą - w 2007 r. przybyło 96 tys. Polaków, ale już w 2009 r. - tylko 39 tys. Szacowana liczba polskich rezydentów zamieszkujących WB. Szacowana liczba polskich rezydentów zamieszkujących WB. Zatrudnienie Polaków w WB. 269

270 Raport 2012 Zatrudnienie Polaków w WB Zgodnie z raportem ONS, poakcesyjna struktura wiekowa Polaków przebywających na terenie WB uległa zmianie: obecnie 86 proc. polskich rezydentów to osoby w wieku lata, podczas gdy w 2003 r. stanowili jedynie 55 proc. Polacy są najliczniejszą grupą etniczną wśród obywateli grupy państw A8; naj- Zgodnie z ww. raportem ONS, poakcesyjna struktura wiekowa Polaków przebywających na terenie większa WB ich uległa zamieszkuje zmianie: obecnie Londyn 86 (ok. proc. 122 polskich tys. osób), rezydentów co stanowi to osoby 23 w wieku proc ogółu lata, podczas Polonii gdy w WB. w 2003 r. stanowili oni jedynie 55 proc.. Polacy są najliczniejszą grupą etniczną wśród obywateli grupy państw A8; największa liczba polskich rezydentów zamieszkuje Londyn (ok. 122 tys. Raport objął również dane o poziomie zatrudnienia Polaków, który wyniósł osób), co stanowi 23 proc. ogółu Polonii w WB. 84,6 proc. wśród osób w przedziale wiekowym lata ( osób dane za Raport II kw. objął 2011 również r.). dane Dla o porównania, poziomie zatrudnienia średni Polaków, poziom który zatrudnienia wyniósł 84,6 na proc. brytyjskim rynku pracy wyniósł w omawianym okresie 70,4 proc. Z kolei poziom wśród osób w przedziale wiekowym lata ( osób - dane za II kw r.). Dla porównania, średni poziom zatrudnienia na brytyjskim rynku pracy wyniósł w omawianym okresie 70,4 proc.. bezrobocia wśród obywateli polskich w II kw r. wyniósł 5,5 proc. (przy Liczba zatrudnionych na Wyspach Polaków wzrosła o 60 tys. osób w stosunku do I kw r.; poziom średniej bezrobocia krajowej wśród wynoszącej obywateli wówczas polskich w II 7,9 kw. proc.) r. wyniósł 5,5 proc. (przy średniej krajowej wynoszącej W raporcie wówczas Krajowego 7,9 proc.). Instytutu Badań Ekonomicznych i Społecznych (National Institute for Economic and Social Research NIESR), jak i w po- W raporcie Krajowego Instytutu Badań Ekonomicznych i Społecznych (National Institute for Economic wstałym and na Social zlecenie Research Komisji (NIESR), Europejskiej jak i w powstałym raporcie: na zlecenie Labour Komisji mobility Europejskiej within raporcie: Labour the EU mobility - The within impact the of EU enlargement - The impact of and enlargement the functioning and the functioning of the of transitional the arrangements, szacuje szacuje się, że się, napływ że napływ obywateli obywateli z grupy państw z grupy A8 w latach państw A8 w przyczynił latach się do wzrostu brytyjskiego przyczynił PKB się o do 0,38 wzrostu proc. (4,91 brytyjskiego mld GBP). W PKB wyżej o wymienionym 0,38 proc. (4,91 okresie mld wartość brytyjskiej gospodarki wzrosła o 98 mld GBP, w tym, zdaniem NIESR, blisko 5 proc. (4,9 mld GBP), GBP). W wymienionym okresie wartość brytyjskiej gospodarki wzrosła o 98 stanowił udział obcokrajowców z grupy państw A8. Wg raportu, w okresie pierwszych 5 lat od mld GBP, w tym, wg NIESR, blisko 5 proc. (4,9 mld GBP), stanowił udział rozszerzenia UE do WB przybyło 1,5 mln obcokrajowców z nowych państw członkowskich, z czego 700 obcokrajowców tys. z Polski, przy z grupy czym państw 500 tys. A8. Polaków Wg raportu, osiadło tu w na ciągu stałe. pierwszych Raport NIESR 5 lat stwierdził od jednocześnie, rozszerzenia że UE dzięki do napływowi WB przybyło do WB pracowników 1,5 mln obcokrajowców z grupy A8, wydajność z nowych pracy w państw tym. okresie wzrosła o 0,95 proc., natomiast przyrost PKB był proporcjonalny do wzrostu populacji. członkowskich, z czego 700 tys. z Polski, przy czym 500 tys. Polaków osiadło tu na stałe. Raport stwierdził jednocześnie, że dzięki napływowi do WB pracowników z grupy A8, wydajność pracy w tym okresie wzrosła o 0,95 proc., natomiast przyrost PKB był proporcjonalny do wzrostu populacji. Dane statystyczne o obywatelach polskich zamieszkałych/zarejestrowanych w państwie urzędowania, w tym pracownikach migrujących. Zgodnie z publikacją danych urzędu statystycznego ONS) ze spisu ludności Census 2011, liczba obywateli Polski zamieszkujących WB wzrosła z 58 tys. w 2001 r. (0,1 proc populacji kraju) do 270

271 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Dane statystyczne o obywatelach polskich zamieszkałych/ zarejestrowanych w państwie urzędowania, w tym pracownikach migrujących Zgodnie z danymi urzędu statystycznego ONS ze spisu ludności Census 2011, liczba obywateli RP zamieszkujących WB wzrosła z 58 tys. w 2001 r. (0,1 proc populacji kraju) do 579 tys. w 2011 r. (1 proc. populacji). Obywatele polscy stanowią tu drugą co do wielkości grupę etniczną. Jak informuje ONS, Polska była w 2011 r. jednym z trzech krajów (razem z Indiami i Pakistanem), z których wzrost napływu obywateli stanowił niemal jedną czwartą ogółu wszystkich obcokrajowców przyjeżdżających do WB. ONS szacuje, że wzrost liczby naszych obywateli tu rezydujących wynosi 897 proc. w skali dekady; dla porównania, taki wzrost liczby rezydentów z Indii wynosi 52 proc., a Pakistanu 56 proc. Dane ze spisu różnią się od szacunkowych, którymi do tej pory posługiwał się ONS (w sierpniu 2012 r. szacował liczbę obywateli polskich tu zamieszkałych na 687 tys. Powodem różnic może być zawodność narzędzi stosowanych w czasie spisu oraz niechęć części Polaków do wzięcia w nim udziału. Polskie konsulaty odnotowują stale rosnącą dynamikę czynności konsularnych, co wskazuje na powiększanie się grupy Polaków osiedlających się w Wielkiej Brytanii. Ponadto, zgodnie z danymi spisu, największa koncentracja obywateli RP jest w okolicach zachodniego Londynu, Slough czy niewielkiej miejscowości Boston w hrabstwie Lincolnshire; jednakże na pięć największych okręgów administracyjnych, zamieszkiwanych przez Polaków, przypada jedynie 9 proc. ich ogółu, co sugerować może nierównomierne rozproszenie wspólnoty polskiej. ONS podaje, że najwięcej obywateli polskich zamieszkuje kolejno: Ealing osób (6,4 proc. ogólnej liczby mieszkańców okręgu), Slough (5,9 proc.), Boston 3 tys. (4,6 proc.); Haringey w Londynie - 10,9 tys. (4,3 proc.) i Hounslow w Londynie 10,4 tys. (4,1 proc. ogółu mieszkańców). Tymczasem z poprzedniej informacji ONS o migracji wynikało, że zgodnie z danymi IPS (International Passenger Survey), spośród napływających w 2011 r. obcokrajowców, Polacy stanowili czwartą co do wielkości grupę imigrantów, czyli 6,4 proc. ogółu (po Indiach, Chinach i Pakistanie). W grupie państw, do których w 2011 r. wyjechali rezydenci WB (zarówno obywatele, jak i obcokrajowcy), Polska zajęła czwartą pozycję z liczbą 20 tys. osób, które opuściły WB (po Australii, USA, Indiach i Francji ex aequo z Polską). Dodatkowo, raport demograficzny ONS za 2011 r. pokazał, że Polki są największą grupę narodowościową matek rodzących dzieci w WB, z liczbą ponad 20 tys. urodzeń w 2011 r. (2,8 proc. urodzeń wszystkich dzieci). Dla porównania, w latach liczba urodzeń przez polskie matki była na tyle niska, że nie odnotowano jej w tabeli. 271

272 Raport 2012 Problematyka ochrony praw polskich pracowników migrujących do Wielkiej Brytanii Syntetyczne stanowisko kraju urzędowania w zakresie swobody przepływu osób Rząd brytyjski kontynuuje prace nad przeglądem kompetencji UE-WB: Review of the Balance of Competences (RBoC), w ramach którego zamierza przeanalizować swobodę przepływu osób z punktu widzenia dostępu obywateli nowych państw członkowskich UE do rynku pracy i ich uprawnień do korzystania z opieki społecznej (przegląd wdrożenia i funkcjonowania swobody przepływu osób prowadzi Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (Home Office HO), a dotyczących uprawnień do świadczeń społecznych Ministerstwo Pracy i Emerytur (Department for Work and Pensions DWP); rząd koalicyjny sądzi, że wnioski z przeglądu RBoC mogą zawierać propozycję założeń zmian w polityce wizowej w stosunku do obywateli państw A8 (kraje Europy Środkowo-Wschodniej) oraz A2 (Rumunia i Bułgaria), a nawet argumentację dla powrotu do systemu kontrolowanej imigracji, w tym w zakresie konieczności uzyskiwania wiz, pozwoleń na pobyt, pracę, czy wiz studenckich, szczególnie w świetle zniesienia okresów ochronnych dla obywateli Bułgarii i Rumunii pod koniec 2013 r. Wypowiedzi czołowych polityków, w tym: Premiera Davida Camerona, Minister Spraw Wewnętrznych Theresy May, czy Ministra Pracy i Emerytur, Iana Duncana Smitha wskazują, że działania w obszarze usztywnienia przepisów migracyjnych i dostępu do świadczeń społecznych zmierzają m.in. w kierunku wydłużenia okresu kwalifikującego do otrzymania świadczeń społecznych, dostępu do bezpłatnej opieki medycznej czy mieszkań socjalnych (rząd koalicyjny rozważa wydłużenie tego okresu z 6 miesięcy do 1-2 lat, a w przypadku mieszkań socjalnych nawet do 5). W uzasadnieniu zmian podaje się m.in. zjawiska takie, jak zawieranie fikcyjnych małżeństw, czy jednoczesne korzystanie z systemu świadczeń społecznych w kraju pochodzenia i w Wielkiej Brytanii. Wg brytyjskich opinii, naruszenia czy nadużycia w tym obszarze nie są znaczne, ale wymagają większej uwagi jednostek administracyjnych celem ich zwalczania W ramach planowanego uproszczenia przepisów dotyczących uprawnienia do świadczeń, WB zamierza wprowadzić obowiązek posiadania permanentnej rezydentury, której otrzymanie byłoby poświadczeniem związania się z krajem i deklaracji chęci długotrwałego pobytu w WB (strona brytyjska miałaby wprowadzić obowiązek posiadania permanentnej rezydentury także dla obywateli WB występujących o przyznanie świadczeń w celu uniknięcia zarzutów dyskryminacyjnych). Ponadto rozważa się wprowadzenie rozwiązań, które umożliwiałyby rejestr czy śledzenie takich informacji jak liczba obcokrajowców uprawnionych do zasiłku, kraj pochodzenia itd., poprzez m.in. kartę benefit entitlement, potwierdzającą długość pobytu na terenie WB i regularne odprowadzanie podatków; uzyskanie takiej karty warunkowałoby np. wpisanie na listę oczekujących na przydział mieszkania socjalnego, gdzie rząd planuje wprowadzić zasadę przyznania pierwszeństwa obywatelom WB, a kolejno obcokrajowcom posiadającym powiązania zawodowe lub rodzinne z danym regionem). Rząd informuje również, że alternatywą dla zasiłków z wydłużonym okresem kwalifikowania byłyby zasiłki kontrybucyjne, co oznacza, że o ich przyznanie mogłyby ubiegać się te osoby, które odprowadziły do brytyjskiego budżetu już określoną kwotę w postaci podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne - przyjmuje się, że taka klasyfikacja byłaby sprawiedliwsza w stosunku do obcokrajowców, zatrudnionych od dłuższego czasu w WB. 272

273 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Nasiliły się negatywne odniesienia do skutków migracji w wypowiedziach członków rządu, w związku z wiosennymi konwencjami partyjnymi. Zgodnie z niedawną propozycją premiera Camerona, okres otrzymywania zasiłku dla bezrobotnych przez obywateli nowych członków UE zostałby skrócony do 6 miesięcy od momentu rejestracji, natomiast nawet 5 lat musieliby oni czekać na uprawnienia do występowania o przydział mieszkania socjalnego. Dla porównania, Wicepremier Nick Clegg oznajmił, że w kwestii polityki wizowej jego partia (Liberalnych Demokratów - LD) rozważałaby wprowadzenie systemu depozytów w wysokości GBP w przypadku obywateli państw, z których do ZK znacząco napływają migranci, zwłaszcza nielegalni (opłata wnoszona byłaby w trakcie składania wniosku wizowego i zwracana w chwili opuszczenia WB). Ogłoszenie powyższych planów usztywnienia przepisów wizowych na razie nie znajduje większego potwierdzenia w praktyce/konkretnych propozycjach zmian prawnych; zgodnie z nieoficjalnymi informacjami brytyjskiej administracji, propozycje polityków nie znajdują na razie odzwierciedlenia w wytycznych przekazywanych ministerstwom co do ewentualnych zmian przepisów w zakresie napływu osób do WB z innych państw UE. Wydaje się zatem słuszne, by wnioskować, że większość dotychczasowych zapowiedzi usztywnienia przepisów wynika z uwarunkowań innych niż ekonomiczne, zaś debata w zakresie migracji ma podłoże polityczne i służy umacnianiu pozycji konserwatywnych lub eurosceptycznych posłów. Można też sądzić, że w rezultacie wrogiego nastawienia obywateli WB do napływających obcokrajowców, wywołanego m.in. utrzymującym się wysokim bezrobociem, powyższe zapowiedzi są próbą łagodzenia negatywnych nastrojów społecznych. Warto też wskazać na pewien rozdźwięk wśród koalicjantów, czy samej Partii LD w kwestii proponowanej nowelizacji przepisów migracyjnych; w opinii V. Cable a, Min. ds. Przedsiębiorczości, przemówienie premiera o ograniczaniu napływu migracji to negatywny sygnał dla biznesu, świadczący o zamykaniu brytyjskiego rynku pracy dla obcokrajowców, co może wpływać niekorzystnie na podaż wykwalifikowanych pracowników w WB w przyszłości. Również inni politycy LD podkreślają poparcie Partii dla swobody przepływu pracowników i migracji, wskazując, że ewentualną zmianę stanowiska w tym zakresie musiałaby potwierdzić konferencja partyjna. Podjęte i planowane działania państwa urzędowania (legislacyjne i administracyjne) w obszarze SPO, w tym w szczególności zaostrzające lub mogące zaostrzyć przepisy bądź praktykę odnoszącą się do migrantów zarobkowych. Brytyjska Grupa Parlamentarna ds. Unijnych Reform w Izbie Gmin (All- -Party Parliamentary Group for European Reform), w skład której wchodzą przedstawiciele wszystkich partii parlamentarnych, przystąpiła 5 marca 2013 r. do pilnego przeglądu przepisów związanych z dostępem do systemu opie- 273

274 Raport 2012 ki społecznej dla obcokrajowców. Przegląd ten miałby być podstawą zmiany przepisów prawnych i ograniczenia dostępu do świadczeń dla obywateli nowych państw UE (zwłaszcza Bułgarii i Rumunii, przy czym obostrzenia dotyczyłyby także obywateli WB, w celu uniknięcia zarzutów o dyskryminację). Ogłaszając przegląd, wskazano na szereg nieścisłości w obowiązującym prawie - na luki prawne w zakresie regulacji zabezpieczeń społecznych, problemy z ich interpretacją, czy definicjami (np. osoby zatrudnione sezonowo nie uzyskują automatycznie uprawnień do świadczeń społecznych/zasiłków, tak jak to jest w przypadku osób samozatrudnionych w momencie przyjazdu do WB). Min. I. D. Smith podkreślił także potrzebę stosowania testu na związanie się z krajem i fizycznego przebywania na terenie WB (jego podstawę prawną stanowi dyrektywa 2004/38/WE), który powinien warunkować możliwość pełni korzystania z systemu opieki społecznej. Minister odniósł się również do kwestii eksportowania brytyjskich świadczeń 29, podając jako przykład zasiłki na dzieci dla rodziców pracujących w WB, ale których dzieci mieszkają w Polsce. Stwierdził on, że jest to wprawdzie zgodne z przepisami i zasadami rozporządzeń unijnych, niemniej jednak WB (jak i np. Niemcy), dokona przeglądu zasad, na jakich przyznawane są uprawnienia obcokrajowcom do świadczeń z pomocy społecznej. Obserwujemy zatem zbliżenie stanowiska niemieckiego i brytyjskiego (oraz austriackiego i holenderskiego), co przejawiło się m.in. przedłożeniem przez wszystkie te państwa listu KE, w którym domagały się przeglądu przepisów w zakresie swobody przepływu osób na poziomie unijnym (zbieżność stanowisk tych krajów jest dla WB korzystna nie tylko ze względu na większe możliwości lobbowania w UE na rzecz zmian w tym zakresie, ale też z uwagi na szerszy zakres oddziaływania na eurosceptyczną prasę, czy pozyskanie poparcia prawicowego elektoratu i pokazania, że WB nie jest w tej sprawie odosobniona). Istotny z punktu widzenia Polski jest też przegląd przepisów dotyczących uznawania kwalifikacji w zawodach medycznych. Stanowisko WB zmierza ku stycznia br. Min. Sajid Javid z HM Treasury przedstawił w Izbie Gmin informację o łącznej liczbie dzieci zamieszkałych w innych państwach UE i EOG, na które WB przekazuje środki w ramach wypłat zasiłków na dzieci. Z łącznej liczby dzieci, których rodzice/opiekunowie są uprawnieni do otrzymywania tego świadczenia, nieco ponad 60 proc. (25.659) mieszka w Polsce (kolejno: 2,6 tys. w Irlandii, 2 tys. - Francji, i ponad 1,8 tys. Słowacji), a prawnym opiekunom dzieci przebywających w Polsce przysługiwały ulgi podatkowe na dziecko (połowa z łącznej liczby wszystkich dzieci z państw UE i EOG. Należy jednak wskazać, że łączna liczba uprawnionych do pobierania zasiłku na dziecko w WB wynosi 7,5 mln (13 mln dzieci), z czego to obywatele państw UE i EOG ( dzieci), w tym Polaków jedynie ( dzieci). Z ulg podatkowych na dziecko korzysta z kolei w WB łącznie 5,2 mln rodzin (lub prawnych opiekunów 9,3 mln dzieci), z czego stanowią opiekunowie dzieci z innych państw UE i EOG. Warto wskazać, że w trakcie publikacji tych danych, skupiono się jedynie na informacjach dotyczących obywateli (i dzieci) obcokrajowców; danych nie przedstawiono w odpowiedniej proporcji i perspektywie, gdyż stosując nawet dosyć duże uproszczenie, uwzględniając, że 7,5 mln osób uprawnionych jest w WB do pobierania zasiłku na dziecko, to z tego tylko ok. 0,32 proc. stanowią obywatele innych państw UE/ EOG (a ok. 0,21 proc. - Polacy). Podobnie, jeśli porównać procentowy udział obywateli państw UE/ EOG uprawnionych do ulg podatkowych na dzieci, wynosi on ok. 0,08 proc. Uwzględniając dodatkowo szacunki o liczbie obywateli RP, stanowiących ok. 1 proc. populacji WB, z powyższych danych wynika, że tylko znikomy ich odsetek zainteresowany jest otrzymywaniem takich świadczeń. 274

275 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych planom przywrócenia obligatoryjnych testów z języka angielskiego dla lekarzy i pielęgniarek, oraz w przypadku lekarzy - poszerzania kwalifikacji zawodowych przez udział w zalecanych przez brytyjską Krajową Izbę Lekarską (General Medical Council) kursach, zakończonych testami. WB rozważa obecnie kilka rozwiązań, np. uwzględniające wykorzystanie nowego europejskiego systemu ESCO, którego celem jest ułatwienie porównywalności kwalifikacji; testy językowe byłyby zróżnicowane, uwzględniając zarówno dbałość o dobro/zdrowie publiczne (pacjentów), ale również unijna zasadę proporcjonalności. Syntetyczny opis i ocena dotychczasowej współpracy placówek dyplomatyczno- konsularnych) z Polonią w zakresie problematyki ochrony praw polskich pracowników na miejscowym rynku pracy. Konsulaty kontynuują współpracę z organizacjami polonijnymi wskazanymi w raporcie wyjściowym. Ciekawą inicjatywą, współorganizowaną przez Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii była konferencja, która odbyła się 25 marca 2013 r. na Uniwersytecie w Birmingham poświęcona zjawisku migracji z tzw. krajów A-8 i A-2. Zgromadziła naukowców zajmujących się tą problematyką a także przedstawicieli Parlamentu Europejskiego, instytucji rządowych oraz władz samorządowych. Częścią jej programu były warsztaty pokazujące wpływ migrantów na usługi publiczne, rozwój regionalny oraz społeczności lokalne. Wśród przedstawionych tez, mających oparcie w badaniach, warto wymienić: ograniczony zakres korzystania migrantów z usług publicznych, w tym zwłaszcza medycznych (wiąże się to z niskim średnim wiekiem migrantów), dodatni bilans między wartością PKB wytwarzaną przez migrantów a kosztami ponoszonymi przez budżet z tytułu świadczeń i usług publicznych do nich kierowanych, znaczna skłonność migrantów do zakładania działalności gospodarczej, a także słaba reprezentacja polityczna i brak zaangażowania w miejscowe życie polityczne. Wśród lokalnych przedsięwzięć z udziałem działaczy polonijnych warto zwrócić uwagę na działalność organizacji o nazwie MIRA (Migration Integration in Rural Areas). Jest to projekt finansowany przez samorząd lokalny (Hereford) i skierowany do migrantów z krajów A-8. W jego ramach m.in. prowadzono naukę języka angielskiego dla dorosłych, zatrudniono dwujęzycznych asystentów nauczycieli w szkołach, prowadzono warsztaty na temat prawa pracy, szkolono lokalną policję, a także pomagano bezdomnym. Większość beneficjentów programu MIRA stanowili obywatele polscy, Polacy byli także jego współorganizatorami. Organizacje Cechą wyjątkową emigracji niepodległościowej był jej wysoki poziom zorganizowania. Głównym ośrodkiem polskości jest Londyn, gdzie znajdują się siedziby władz emigracyjnych i organizacji polskich. Ożywienie ruchu polonijnego 275

276 Raport 2012 i jego rozwój nastąpiły po wojnie. Podporządkowany został polityczno-społecznemu i kulturalnemu życiu Polaków na emigracji oraz stworzył Polskę poza Polską. Najważniejsze z nich to, m.in.: Biblioteka Polska (od 1943 r.), Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego (1945 r.) największa polska placówka muzealna i archiwalna poza krajem, Stowarzyszenie Polskich Kombatantów SPK, (1946), Ognisko Polskie w Londynie (1940 r.). W 1974 r. otwarto Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny, który mieści największe i najważniejsze polskie organizacje, m.in.: Biblioteka Polska, Instytut im. Józefa Piłsudskiego, teatr dla dzieci i młodzieży, kluby, galeria sztuki, SPK, Zjednoczenie Polskie w WB, Polski Uniwersytet na Obczyźnie, Polskie Towarzystwo Naukowe, Stowarzyszenie Techników Polskich, Związek Pisarzy Polskich, Związek Dziennikarzy RP, Zrzeszenie Studentów i Absolwentów, Polska Macierz Szkolna. Znaczna część instytucji związanych z wojskowością została ulokowana w Szkocji, głównie w Glasgow i Edynburgu. Działalność Rządu Polskiego na Uchodźstwie ( ) w istotnej mierze zdeterminowała życie polityczne i społeczne emigracji niepodległościowej. Obecnie funkcje organizacji parasolowej, koordynującej prace polskich środowisk, spełnia, powstałe w 1947 r., Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii, skupiające kilkadziesiąt organizacji kombatanckich, młodzieżowych, oświatowych, kobiecych, charytatywnych, instytuty i fundacje, a także struktury najnowszej migracji zarobkowej. Zjednoczenie jest uznawane za głównego reprezentanta Polonii wobec władz brytyjskich i polskich. Bardzo rozbudowaną i aktywną strukturą jest działające od 1946 r. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, w którym obecnie toczy się ożywiona międzypokoleniowa dyskusja na temat dalszej działalności. Obecny Zarząd realizuje podjętą w 2010 r. decyzję o stopniowej likwidacji SPK, sprzedaży domów kombatanta w terenie i powołaniu nowej struktury, o charakterze fundacji, która wspierałaby różnorodne inicjatywy polonijne. W związku z przyjazdem na Wyspy dużej liczby imigrantów z dziećmi oraz znacznym przyrostem tutaj liczby nowonarodzonych polskich dzieci, wzrasta znaczenie i oczekiwania w stosunku do Polskiej Macierzy Szkolnej za Granicą (PMS) powołanej przez gen. Andersa w 1953 r., w celu wzięcia pod opiekę powstających samorzutnie w wielu skupiskach polskich szkół sobotnich. PMS dostarcza szkołom podręczniki, mapy, czasopisma i w miarę możliwości wspiera je finansowo; jest największym za granicą wydawcą polskich podręczników (ponad 80 pozycji). Wg PMS, w Wielkiej Brytanii istnieje blisko 130 szkół sobotnich z ponad 500 nauczycielami, do których uczęszcza ok. 12 tys. dzieci. Od 1947 r. działalność wydawniczą prowadzi londyńskie Wydawnictwo Katolickie Veritas oraz oficyna Polskiej Fundacji Kulturalnej (od 1963 r.). Wśród tytułów prasowych, które ukazywały się na przestrzeni lat, należy wymienić m.in. wychodzący od 1940 r. Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza, Tydzień Polski, Gazetę Niedzielną (ta ostatnia do 2010 r.), dwutygodnik, a obecnie miesięcznik, Nowy Czas oraz Wiadomości PMK Czyn Katolic- 276

277 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych ki. Liczną grupę stanowią gazetki związków kombatanckich, periodyki najnowszej migracji zarobkowej oraz portale internetowe (Emito.net, Glasgow24, mojawyspa.net, gbritain.net, elondyn.co.uk, londynek.net, Artlinks). W Londynie nadawany jest dwujęzyczny program Radio Orla oraz RadioPRL24. W Glasgow można słuchać radia internetowego. Godzinne pasma po polsku nadaje Radio Szkocja i Radio Leith w Edynburgu. BBC Coventry & Warwickshire wypuszczało w eter polski program Poles Apart, ale BBC podjęło decyzję o zakończeniu działalności rozgłośni z dniem 31 grudnia 2012 r). Wraz z pojawieniem się migrantów zarobkowych, powstały ich stowarzyszenia, np. Polish City Club, Polish Professionals in London i Polish Psychologists Club, Stowarzyszenie Poland Street, North East Polish Community Organisation (NEPCO) w Newcastle Upon Tyne, Merseyside Polonia (Liverpool), Stowarzyszenie Polskie w Irlandii Północnej, Polish Youth Organization Kameleon, Polish Abroad, zrzeszające grono młodych i wykształconych Polaków, Stowarzyszenie na rzecz nowo przybyłych Polaków (Nottingham), Polonia Nottingham, Pegaz w Newcastle Upon Tyne, Stowarzyszenie Współpracy Polsko-Walijskiej, Europia (Manchester), Rada Stowarzyszeń Polskich w Edynburgu, Szkocko-Polskie Towarzystwo Kulturalne w Edynburgu, Polskie Stowarzyszenie Społeczno-Oświatowe w Glasgow, Stowarzyszenie Polskie w Inverness, Stowarzyszenie Polskie w Aberdeen, Stowarzyszenie Polaków w Fife MOST, United Polish Falkirk, Polska Grupa Wolontariuszy w Edynburgu Świetlica, Stowarzyszenie Polskie w Irlandii Północnej, Stowarzyszenie ds. Festiwalu Kultury Polskiej w Edynburgu. Pozycja w kraju zamieszkania Ustabilizowana pozycja zadomowionej i zasiedziałej emigracji, o stosunkowo dobrym statusie ekonomicznym i zawodowym, często różni się od sytuacji nowo przybyłych na Wyspy migrantów zarobkowych, którzy nierzadko nie mają podstawowej znajomości języka angielskiego i wykonują przeważnie prace fizyczne. Jednak migracja ta to także wykształceni profesjonaliści, pracujący np. w bankach londyńskiego City. Część Polaków osiadłych w Wielkiej Brytanii po wojnie nie przyjęła obywatelstwa brytyjskiego i w związku z tym są nadal obywatelami polskimi ze statusem stałego rezydenta. Korzystają z większości praw w takim samym zakresie jak obywatele WB. Polacy przybyli w ostatnim czasie, korzystają z pełni praw przysługujących zarobkowym migrantom UE, w tym również prawa do głosowania w wyborach lokalnych władz i do Parlamentu Europejskiego. Obecny kryzys finansowy, i będąca jego konsekwencją recesja gospodarcza, stwarza nowe zagrożenia dla pozycji społecznej i ekonomicznej Polaków. Coraz częściej polskie rodziny zwracają się o pomoc socjalną do władz lokalnych, większość jednak nie planuje na razie powrotu do kraju. Obywateli polskich nie chroni parasol politycznej poprawności. Wobec pogarszającej się sytuacji 277

278 Raport 2012 gospodarczej, zauważa się pewien wzrost liczby sytuacji, w których Polacy stają się obiektem niechęci ze strony mieszkańców Wielkiej Brytanii. Główne problemy, polityka władz miejscowych Podstawowy dylemat emigracji niepodległościowej to niemożność zapewnienia ciągłości funkcjonowania wielu organizacji. Dopuszczenie do działania, a zwłaszcza zgoda na otrzymywanie prominentnych funkcji przez osoby z najnowszej emigracji, napotyka w praktyce na spore trudności, z uwagi na niechęć i brak zrozumienia po obu stronach. U podstaw różnic światopoglądowych leży inny rodowód i cele poszczególnych środowisk. Innym problemem był, odnotowany w raporcie Zjednoczenia Polskiego, wzrost w 2008 r. (o 20 proc.) liczby nagłośnionych w mediach brytyjskich incydentów wymierzonych w członków polskiej społeczności (co najmniej 60 przypadków). Ponad połowa z nich wydarzyła się w małych miejscowościach. W Anglii, w Szkocji oraz w Irlandii Płn. zjawiska te związane są z nasilającym się kryzysem gospodarczym i wzrostem bezrobocia, które dotyka zarówno pracowników miejscowych, jak i Polaków. W Irlandii Płn. zachowania antypolskie mają też źródło w zadawnionych problemach polityczno-społecznych tego regionu. Istotne problemy polskich migrantów zarobkowych do Wielkiej Brytanii po 2004 r. to: nikła znajomość języka angielskiego, nierzadko jej pełny brak, co zmniejsza szanse na lepiej płatną pracę, dostęp do pomocy medycznej, a także uzależnia takie osoby od innych, naraża je na różne niebezpieczeństwa, np. ze strony nieuczciwych pośredników pracy; nieznajomość praw pracowniczych (płaca minimalna, nadgodziny, zaległości w wypłatach, urlopy, zwolnienia lekarskie, warunki BHP), co powoduje nierówne traktowanie; podatność na przestępcze działania ze strony nieuczciwych pośredników pracy (często jeszcze na etapie rekrutacji w Polsce), a także oszustów wyłudzających zasiłki; brak znajomości zasad brytyjskiego systemu opieki społecznej, szczególnie w sprawach rodzinnych, co przekłada się na nieufność i niechęć Polaków do kontaktów ze służbami socjalnymi w sytuacji zagrożeniu dobra lub bezpieczeństwa, np. dziecka; trudności w odnalezieniu się w wielokulturowym i wielonarodowym społeczeństwie; utrata pracy wskutek kryzysu gospodarczego. Coraz więcej jest sytuacji kiedy utracie źródła dochodu towarzyszy utrata miejsca zamieszkania, co wpływa na wzrost liczby osób bezdomnych. W 2012 r. w samym tylko Londynie było ok. 500 bezdomnych Polaków, co stanowi 11 proc. wszystkich bezdomnych w stolicy. Zwiększyła się też liczba osób żyjących na granicy minimum socjalnego. Trudna sytuacja gospodarcza sprawia, 278

279 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych że dochodzi do opóźnień w wypłatach świadczeń, a osoby wnioskujące obecnie o ich przyznanie, napotykają na trudności proceduralne i wydłużanie czasu podejmowania decyzji przez urzędy (zaostrzenie kryteriów przyznawania zasiłków, mniejsza pula pieniędzy na działania socjalne wspierające mniejszości etniczne). w 2012 r. pierwszy raz od lat spadła liczba notowanych przez Ambasadę RP zatrzymań polskich obywateli (ok , w 2011 r. było to ok. 5 tys. dane obejmują okręg konsularny Ambasady, tzn. południową Anglię). Najczęściej Polacy zatrzymywani są za kradzieże (25 proc.), następnie za wykroczenia pod wpływem alkoholu i za napaści (po 14 proc.). Co 10. osoba zatrzymywana jest na podstawie Europejskiego Nakazu Aresztowania. W 2012 r. problemem pozostawała przemoc domowa. Polki są jedną z najliczniejszych grup klientek takich organizacji jak Womens Refuge, które pomagają kobietom - ofiarom przemocy domowej i ich dzieciom. Na uwagę zasługują także kwestie edukacji dzieci i młodzieży z polskich rodzin. Niedostateczna liczba punktów nauczania języka polskiego (szkoły sobotnie) powoduje, iż w języku ojczystym mówi coraz mniej dzieci z rodzin migrantów zarobkowych. Bez stosownego wsparcia ze strony państwa polskiego sytuacja będzie się pogarszać. Nie lepiej jest ze znajomością języka angielskiego. Jej niski poziom powoduje opóźnienia w podjęciu nauki w szkołach brytyjskich, a w konsekwencji zły start i słabsze wyniki w nauce. Poważne trudności w nauce pojawiają się także w adaptacji dzieci przeniesionych ze szkoły w Polsce do szkoły brytyjskiej i odwrotnie. Częste są przypadki alienacji i odrzucenia, występowania problemów psychologicznych, wychowawczych, etc. Polityka władz miejscowych Polska grupa narodowa korzysta z praw w takim samym zakresie jak inni obywatele Zjednoczonego Królestwa lub inne grupy etniczne. Wsparcie finansowe dla polskich domów dziennego pobytu czy szkół przedmiotów ojczystych, jest rezultatem wniosków składanych indywidualnie do władz szczebla lokalnego. Administracja lokalna, komendy policji w hrabstwach, centrale związków zawodowych i inne instytucje, przygotowują ulotki informacyjne w języku polskim w celu podniesienia poziomu świadomości praw obywatelskich, prawa pracy i zasad istnienia w lokalnych społecznościach. Władze Szkocji w 2004 r. zainicjowały program Fresh Talents for Scotland, zachęcający cudzoziemców, w tym Polaków, do osiedlania się tam. 279

280 Raport 2012 Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Priorytetowe działania placówek RP w zakresie współpracy z Polonią i Polakami w WB obejmują: wspieranie oświaty polonijnej: finansowanie zakupu podręczników, książek i pomocy szkolnych, refundowanie kosztów poniesionych przez szkoły sobotnie na wynajem sal, wspieranie obchodów Dnia Nauczyciela, inauguracji roku akademickiego Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, zakup sprzętu komputerowego na potrzeby kursów informatycznych Stowarzyszenie Techników Polskich w Wielkiej Brytanii; promocję Polski i kultury polskiej wobec Polonii i przez Polonię; wspieranie inicjatyw kulturalnych Polonii, opiekę nad kombatantami i miejscami pamięci narodowej (cmentarze Gunnersbury oraz Highgate); sprawy społeczne: propagowanie wiedzy o prawie pracy w środowiskach migracji zarobkowej, funkcjonowanie w lokalnych społecznościach, podnoszenie skuteczności i aktywizacja organizacji polonijnych oraz nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów z władzami, policją, związkami zawodowymi i innymi instytucjami, zajmującymi się zwłaszcza problematyką pracy i przestrzegania praw pracowniczych przez pracodawców; sprawy inne: np. zwiększenie efektywności pracy konsulatów i zapewnienie sprawniejszej obsługi obywateli polskich poprzez otwarcie Konsulatu Generalnego RP w Manchesterze). Obraz Polski i Polaków w mediach Polska postrzegana jest przez media brytyjskie przede wszystkim przez pryzmat imigrantów. Jak wykazuje monitoring brytyjskiej prasy (ogólnokrajowej i lokalnej), codziennie ukazuje się kilka artykułów o Polakach. Do końca 2008 r. ok. 80 proc. publikacji miało charakter pozytywny lub neutralny. Prasa lokalna skupiała się na problemach lokalnych. Temat polskiej emigracji zarobkowej oraz kryzysu gospodarczego, przedstawiany był głównie przez pryzmat masowych powrotów Polaków do kraju i lepszych perspektyw zarobkowych dla Polaków w ojczyźnie niż w Wielkiej Brytanii. W ostatnim okresie proporcje pomiędzy pozytywnymi i negatywnymi artykułami o Polakach zmieniły się na niekorzyść. Antypolski przykład, który poruszył polską społeczność, to użycie przez felietonistę The Times pogardliwego określenia Polacks. Nb. felieton piętnował Polaków jako antysemitów. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Odniesienia do Polski zawierają przede wszystkim podręczniki historii. W przypadku sygnałów o rażących zniekształcenia dotyczących Polski, Ambasada podejmowała stosowne działania u wydawców. Poważniejszym wyzwaniem niż błędy faktograficzne są kwestie interpretacji wydarzeń historycznych, szczególnie jeśli chodzi o historię XX w. W brytyjskich podręcznikach często obecna jest perspektywa oceny wydarzeń historycznych (np. skutków I wojny świato- 280

281 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wej), właściwa dla krajów o przeszłości imperialnej, trudna do zaakceptowania dla Polski. Problem wymaga głębszego zbadania, w związku z czym PUNO rewalizuje, z inspiracji Ambasady, projekt badawczy analizy wizerunku Polski i Polaków w podręcznikach i w innych materiałach edukacyjnych brytyjskich szkół (dostępne online). Struktura informacji organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji 1. Praca. 1 maja 2011 r. zniesiono obowiązek rejestracji w ramach Workers Registation Scheme, który był wielokrotnie krytykowany przez obywateli polskich. 2. Bezdomność. Brak pracy i dochodów powodują, że liczba bezdomnych środowiskach polskich migrantów zarobkowych wzrasta. Nasila się alkoholizm i inne uzależnienia. Pomoc w powrocie do kraju oferują działające w WB organizacje charytatywne, konsulaty RP, organizacje polonijne. W ocenie Ambasady, Polacy generalnie nie chcą wracać do kraju. 3. Antymigracyjne nastroje społeczne. Szeroko rozwinięta przez partię BNP i prawicową prasę akcja antymigracyjna, uderza szczególnie w Polaków, będących największą grupą migrantów z krajów, które przystąpiły do UE w 2004 r. Od chwili pogorszenia się sytuacji ekonomicznej w WB liczba napadów na Polaków na tle rasistowskim wzrosła. 4. Problem edukacji polskich dzieci w angielskich szkołach. Brak podstawowej znajomości języka angielskiego nie ułatwia dziecku startu w nowym środowisku. Szok kulturowy dziecka, przybywającego z Polski do wieloetnicznej Wielkiej Brytanii, doprowadza do konfliktów, szczególnie w tych szkołach, gdzie są duże grupy polskich dzieci. Różnica w systemach edukacji obu krajów powoduje w wielu wypadkach konieczność powtarzania przez dziecko roku szkolnego oraz utratę następnego roku, jeśli wraca do kraju po kilku latach. Oczekiwania wobec władz miejscowych 1. Praca. Rozszerzenie kompetencji Gangmasters Licencing Authority. 2. Bezdomność. Zwiększenie środków na pomoc dla bezdomnych. 3. Antymigracyjne nastroje społeczne. Konieczność doprecyzowania przepisów prawa brytyjskiego w sprawie rozgraniczenia między wolnością słowa a rasizmem. 4. Edukacja polskich dzieci. Uzyskanie większej pomocy od samorządów lokalnych dla dzieci, bezpośrednio po przyjeździe do WB, poprzez umożliwienie im udziału w dodatkowych lekcjach języka angielskiego. Bezpłatne udostępnianie pomieszczeń w szkołach angielskich na użytek polonijnych szkół sobotnich uczących przedmiotów ojczystych. 281

282 Raport 2012 Oczekiwania od Rządu RP 1. Utrata pracy. Stały, wszechstronny dopływ informacji o problemach na rynku pracy w Wielkiej Brytanii. Ścisła kontrola agencji pośrednictwa pracy w Polsce, które wykorzystując ludzką naiwność, pobierają opłaty za nieistniejące miejsce pracy. Wzmożenie współpracy między polską i brytyjską policją. 2. Bezdomność. Nasilenie akcji informacyjnej przez instytucje krajowe, skierowanej do osób zamierzających wyjechać do Wielkiej Brytanii. 3. Antymigracyjne nastroje. Podkreślanie w rozmowach dwustronnych pozytywnego wpływu polskich migrantów na rozwój gospodarki brytyjskiej. 4. Edukacja. Więcej środków finansowych, wzorem 2012 r. akcja Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ oraz konsulatów RP w WB - dla wsparcia istniejących i nowopowstających sobotnich szkół przedmiotów ojczystych. Bardzo ważne wydaje się też wydanie podręczników do nauczania w szkołach sobotnich za granicą. 282

283 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych Włochy Raport Ambasady RP w Rzymie Według danych włoskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, występuje stały, aczkolwiek niewielki, wzrost liczby Polaków, którzy na przestrzeni ostatnich dwóch dziesięcioleci zdecydowali się na wyjazd do Włoch. W 1990 r. było ich 12 tys., w 2000 r tys., natomiast pod koniec 2003 r. (czyli tuż przed wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej) - 66 tys. Po pierwszym roku członkostwa Polski w UE (stan na 31 grudnia 2005 r.), liczebność Polaków, zarejestrowanych na Półwyspie Apenińskim, wynosiła osób. W ostatnich trzech latach tendencja wzrostowa zmalała: i tak 1 stycznia 2009 r. Polaków było tu , a w 2010 r Zgodnie z dostępnymi danymi na temat polskich imigrantów we Włoszech, obejmującymi wyłącznie osoby o uregulowanym statusie pobytu oraz nie posiadające obywatelstwa włoskiego, Polaków zarejestrowanych na terytorium całego Półwyspu Apenińskiego, jest obecnie ponad 109 tys. Liczba ta nie obejmuje osób, które nie dopełniły obowiązku legalizacji pobytu, posiadających także obywatelstwo włoskie oraz dzieci wpisanych do dokumentów rodziców. Biorąc pod uwagę kategorie nie wykazane w statystykach, aktualną liczebność polskich obywateli zamieszkałych w tym kraju można szacować na ok tys. Z punktu widzenia ogólnej sytuacji imigracyjnej we Włoszech, Polacy stanowią prawie 2,5 proc. ogółu zarejestrowanych cudzoziemców, będąc zarazem dziewiątą co do wielkości społecznością etniczną (piątą wśród nacji Europy, a drugą spośród krajów UE). Dane ze spisu powszechnego z 2011 r. nie są do tej pory dostępne. Stałą i prawdopodobnie najważniejszą cechą polskiej imigracji we Włoszech jest wysoki współczynnik obecności kobiet (ponad 70 proc). Sytuacja ta spowodowana jest, niezmiennie od lat, zdecydowaną przewagą ofert zatrudnienia dla cudzoziemek we włoskich gospodarstwach domowych. Kolejną cechą jest znaczny odsetek osób z wykształceniem średnim i wyższym, co uwydatnia się szczególnie przy porównaniu z tymi wskaźnikami co do społeczeństwa włoskiego. Jeszcze bardziej znamienne jest to wśród polskich imigrantek. W odniesieniu do Polaków, zaznacza się relatywnie młody wiek pracowników (65-70 proc. to osoby w przedziale wiekowym lat). Pojawiła się też nowa kategoria imigrantów z Polski uczniowie i studenci. Potwierdzają to statystyki włoskich szkół wyższych, w których studiujących Polaków jest coraz więcej. W roku przystąpienia Polski do UE uniwersytety zanotowały wyraźny wzrost zainteresowania podjęciem nauki ze strony polskich studentów. Aktualnie na włoskich uczelniach uczy się kilka tysięcy studentów-obywateli RP (dane te nie obejmują programów wymian, takich jak np. Erasmus). 283

284 Raport 2012 Stosunkowo nowym zjawiskiem jest osiedlanie się całych polskich rodzin bądź matek z dziećmi, o czym ewidentnie świadczy wzrost liczby polskich uczniów w tutejszych szkołach (w roku szkolnym 2008/2009, do włoskich szkół różnego typu uczęszczało polskich dzieci, co dawało im 14. miejsce wśród grup cudzoziemskich). W porównaniu z rokiem poprzednim, liczba uczniów z Polski w szkołach włoskich zwiększyła się ponad dwukrotnie. Działalność gospodarcza nie stanowiła dotąd częstego powodu przyjazdu Polaków, którzy stosunkowo rzadko, na tle innych narodowości, decydują się na prowadzenie własnej działalności gospodarczej. Z danych na 31 grudnia 2012 r. wynika, że własne firmy zarejestrowało blisko 4 tys. Polaków. Główne problemy, polityka władz miejscowych Zmieniająca się sytuacja polskich migrantów zarobkowych na rynku pracy w okresie Zdecydowana większość z dzisiejszych imigrantów przyjeżdża do Włoch znając panujące w tym państwie realia społeczno ekonomiczne. Co więcej: często włada również językiem włoskim. Jedną z przyczyn tej nowej tendencji jest fakt, iż w odróżnieniu od imigrantów przybyłych do Włoch na długo przez 1 maja 2004 r., wśród przyjezdnych coraz liczniej są osoby młode, w dużej mierze studenci, którzy decydują się na przyjazd nie tylko z powodów ekonomicznych, ale również edukacyjnych, poznawczych i kulturowych. Wśród nowych tendencji przede wszystkim wyróżnić należy zastąpienie niemalże wyłącznej od początku lat 90-tych imigracji wahadłowej i sezonowej wyjazdami na dłuższy, często nieokreślony czas, a także zauważalny wzrost znajomości własnych praw związanych z rzeczywistością migracyjną na unijnym rynku pracy. Coraz mniej Polaków decyduje się na podjęcie zatrudnienia w bardzo szeroko rozwiniętej włoskiej szarej strefie, a znacznie częściej rozwija własną działalność gospodarczą, głównie usługową. Zauważalna jest ponadto szybka integracja Polaków z włoskim społeczeństwem oraz widoczna poprawa ich sytuacji materialnej. Wpływa to na lepsze postrzeganie polskich imigrantów przez Włochów. W latach Polacy nadal, tak jak uprzednio, zatrudniani byli głównie w charakterze pomocy domowych lub opiekunek do dzieci i osób starszych (kobiety) oraz w budownictwie i rolnictwie (mężczyźni). Na niezmiennym poziomie utrzymywało się też zatrudnienie Polek w służbie zdrowia (pielęgniarki), ale pojawił się i nowy rynek pracowniczy związany z hotelarstwem, gastronomią, handlem. Wzrasta zatrudnienie kobiet, zwłaszcza młodych w pracy biurowej (w tym w tzw. call centres), co z pewnością wiąże się z coraz większą liczbą Polek podejmujących regularne studia we Włoszech, zakończone włoskim dyplomem pierwszego (3 lata) lub drugiego (2 lata) stopnia. Sytuacja na rynku pracy jest zróżnicowana dodatkowo ze względu na podział geograficzny Włoch: na północy, częściej niż na południu, młodzi Polacy coraz częściej obejmują 284

285 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych wyższe i prestiżowe stanowiska. Z drugiej strony, ze względu na przeciągający się kryzys, wiele osób pozostaje bez stałej pracy i utrzymuje się z zajęć dorywczych, w oparciu o umowy czasowe lub umowy o dzieło, a także kontrakty sezonowe (sektor rolniczy). Ocena sytuacji szkolnictwa i oświaty polskiej w odniesieniu do potrzeb pracowników migrujących (realizacja dyrektywy 77/486/EWG z 25 lipca 1977 roku W roku szkolnym 2012/2013 na terytorium Republiki Włoskiej działalność oświatowa i pedagogiczna w języku polskim prowadzona jest w Rzymie, Mediolanie, Bolonii, Neapolu, Arezzo, Ostii, Latinie, Camposampiero k. Padwy oraz Chiampo i Bassano k. Vicenzy. Część szkół to ośrodki publiczne, pozostałe to zawiązane przez rodziców placówki o charakterze społecznym. Ich oferta skierowana jest ogółem do blisko 11 tys. uczniów mających obywatelstwo polskie, którzy z racji miejsca zamieszkania wypełniają obowiązek szkolny we włoskich szkołach podstawowych i średnich. Największy jest Szkolny Punkt Konsultacyjny przy Ambasadzie RP w Rzymie, do którego wraz z filiami w Ostii, Latinie, Mediolanie i Bolonii uczęszcza ponad 800 uczniów. Zarówno w rzymskim, jak i w mediolańskim okręgu konsularnym istnieje duże zainteresowanie nauczaniem języka polskiego i przedmiotów ojczystych. Niektóre środowiska polonijne organizują, we własnym zakresie, kursy języka polskiego i kultury, starają się dowozić na nie dzieci, nawet z odległych miejscowości. Takie ośrodki nauczania funkcjonują w Neapolu, Arezzo, Berici, Camposanpiero, Vincenzy, Genui, Modenie, Turynie, Cesenie, Ferrarze, Padwie i Trydencie. Są to na ogół inicjatywy grup rodziców, wolontariuszy lub polskich nauczycieli, których stosunkowo liczna grupa, z przygotowaniem pedagogicznym i odpowiednią praktyką, zamieszkuje na terenie Włoch. Szkoły publiczne we Włoszech są autonomiczne i samodzielnie podejmują decyzje w sprawie realizacji postanowień dyrektywy Rady nr 77. W żadnej włoskiej szkole nie ma lekcji języka polskiego, niemniej jednak w niektórych szkołach w Lacjum, Piemoncie i Lombardii wprowadzono jednorazowe dodatkowe zajęcia z kultury polskiej. Polityka danego państwa wobec migrantów, z uwzględnieniem realizacji dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 roku w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich Włoski rząd Dekretem z mocą ustawy z 6 lutego 2007 r. wprowadził do systemu prawnego zasady zawarte w dyrektywie 2004/38/WE. Narastające negatywne nastawienie opinii publicznej do obcokrajowców spowodowało, że 1 listopada 2007 r. rząd podjął uchwałę o modyfikacji Dekretu. W uzasadnieniu 285

286 Raport 2012 do zmiany przepisów powołano się na stan wyjątkowego zagrożenia dla bezpieczeństwa i porządku publicznego. Zmiany polegały m.in. na rozszerzeniu katalogu przesłanek zezwalających na wydalenie z terytorium Włoch obywateli państw UE. Za wystarczające do wydalenia poszczególnych osób lub całych rodzin uznano nie tylko popełnienie przestępstwa, ale sam brak zatrudnienia i miejsca stałego zamieszkania, czyli warunki mogące sprzyjać dokonywaniu przestępstw. Na podstawie tychże przepisów włoska policja przystąpiła do licznych wydaleń obywateli Rumunii, ale również i obywateli RP, którzy nie posiadali stałego miejsca pobytu. Włoski rząd nieoficjalnie zaangażował również niektóre organizacje pomocy emigrantom, tak aby pod ich egidą ułatwiać powroty do kraju osobom niewygodnym. Nowelizacja przepisów została poddana ostrej krytyce, zarówno przez radykalną lewicę - jako zbyt restrykcyjna, jak i prawicową opozycję, która uznała ją za niewystarczającą. W rezultacie parlament w ustawowym terminie nie zatwierdził tych przepisów. 28 lutego 2008 r. rząd podjął kolejną, tym razem udaną, próbę zmiany przepisów 30, które w dużej mierze powielały modyfikacje z 2007 r. Ustawa z 15 lipca 2009 r., określana mianem pakietu bezpieczeństwa, była odpowiedzią włoskiego rządu na presję opinii publicznej i zakończyła implementację dyrektywy 2004/38/WE, wprowadzając szereg nowych uregulowań, które dodatkowo w 2010 r przybrały formę dekretu zwanego nowym pakietem bezpieczeństwa. Jego unormowania, zwłaszcza zasady dotyczące wydalania z terytorium Włoch obywateli państw członkowskich UE, odnoszą się również do obywateli polskich. W nowych uregulowaniach znalazł się zapis, który zezwala na wydalenie obywatela innego państwa UE, który po okresie 90 dni pobytu na terenie Włoch nie ma miejsca zamieszkania, pracy, ubezpieczenia zdrowotnego lub nie jest w stanie udokumentować posiadania określonych ustawą środków finansowych wystarczających mu na utrzymanie się. Generalnie władze włoskie, implementując Dyrektywę 38 oraz rozszerzając w ustawodawstwie katalog zagrożeń, które mogą spowodować wydalenie obywatela unijnego, w sposób łagodny obeszły sens i ducha zapisu Dyrektywy 38. Bezdomność i wykluczenie społeczne Ambasada RP nie posiada oficjalnych danych o liczbie bezdomnych Polaków przebywających na terenie Włoch, gdyż takie statystyki nie są sporządzane. Największe grupy bezdomnych są w Rzymie i okolicach (ponad 500 osób, głównie mężczyzn) oraz w Neapolu. Na północy Włoch zjawisko to prawie nie występuje - niewielkie grupy kloszardów można spotkać w Ligurii (bezdomni wędrujący pomiędzy Francją a Włochami) oraz w Mediolanie. Sytuacja w tej kwestii jest zmienna i uzależniona od różnych czynników, zwłaszcza od pory roku. Na podstawie informacji współpracujących z konsulatami organizacji po- 30 Tym razem do nowelizacji Dekretu z 6 lutego 2007 r. wykorzystał dekret z mocą ustawy, ale na podstawie delegacji parlamentu, czyli nie podlegający ponownemu zatwierdzeniu przez parlament. 286

287 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych zarządowych i humanitarnych można stwierdzić, że liczba takich osób w ostatnim okresie nie wzrasta. Bezdomnych Polaków we Włoszech można podzielić na dwie podstawowe kategorie. Jedna to osoby, które przyjechały tu w poszukiwaniu pracy i albo jej nie znalazły, albo utraciły, bądź pracują dorywczo, co często nie pozwala na wynajęcie mieszkania. Osoby te, pomimo trudności, z jakimi się borykają, często nie chcą wracać do kraju, głównie ze względu na wstyd przed rodziną i otoczeniem, że za granicą im się nie powiodło. Druga kategoria to osoby, które już w Polsce miały problemy rodzinne lub wiodły bardzo nieregularny tryb życia i sytuacja, w jakiej się znalazły we Włoszech jest praktycznie powieleniem ich uprzedniej sytuacji w kraju. Często są to osoby, które uciekają przed problemami życiowymi i wolą prowadzić tułaczą egzystencję poza krajem, tam gdzie ich nikt nie zna. Wpływ kryzysu na zwiększenie mobilności i powroty polskich pracowników migrujących Według obserwacji placówek dyplomatyczno-konsularnych RP, powroty do kraju polskich migrantów z Włoch nie przybrały, w ostatnich latach, dużych rozmiarów. Tendencja ta dotyczy głównie osób młodych, wykształconych i dynamicznych, które opuściły Włochy, by przemieścić się do innych państw UE z lepszym wskaźnikiem zarobków i mniejszym niż we Włoszech bezrobociem albo tych, którzy przemieścili się z południa Włoch na północ kraju, gdzie znalezienie pracy jest znacznie łatwiejsze. Główną przyczyną decyzji o wyjazdach z Włoch jest brak stabilizacji zatrudnienia i często bardzo trudne warunki pracy. Do opuszczenia tego kraju dodatkowo skłania Polaków specyfika miejscowego zatrudnienia. Jedynie sporadycznie można tu liczyć na perspektywę rozwoju zawodowego, czy też na stałą umowę o pracę. Powszechny jest natomiast brak gwarancji zabezpieczenia społecznego w przypadku utraty pracy oraz rozpowszechnienie się tzw. nietypowych umów o pracę. Kierunki współpracy polskich placówek z Polonią i Polakami za granicą Formy współpracy placówek z organizacjami polskich migrantów zarobkowych Polacy są stosunkowo najsłabiej zorganizowani spośród innych grup cudzoziemców we Włoszech. Ma na to wpływ dużego rozproszenie naszych imigrantów oraz ich potrzeby zintegrowania się ze środowiskiem włoskim. Niedawno osiadła we Włoszech migracja zarobkowa potrzebuje znacznego wsparcia opieki konsularnej i pomocy prawnej, zwłaszcza bieżącej informacji związanej z miejscem pracy i zamieszkania. Konsulaty takich informacji udzielają telefonicznie i bezpośrednio. Ważną rolę pełnią terenowe dyżury konsularne (Katania, Palermo, Reggio di Kalabria, Neapol, Bolonia, Padwa, Turyn), 287

288 Raport 2012 realizowane we współpracy z konsulatami honorowymi oraz miejscowymi organizacjami polonijnymi, podczas których konsulowie udzielają wszelkich informacji, w tym np. o procedurach związanych z legalizacją pobytu, ubezpieczeniem czy poszukiwaniem pracy. Zarówno Wydział Konsularny Ambasady, jak i Konsulat Generalny w Mediolanie organizują dyżury, w ramach których udzielają Polakom bezpłatnych porad (Punkty Porad i Informacji Prawnych). Dyżury, na których udziela się porad z zakresu prawa pracy, zabezpieczeń społecznych oraz prawa cywilnego, odbywają się w Mediolanie, w Bolonii i w Rzymie. Cieszą się dużym zainteresowaniem rodaków. Od września br. Wydział Konsularny uruchomił też, w ramach swoich Punktów Porad, konsultacje z psychologiem. Inną inicjatywą, podjętą przez oba konsulaty, jest organizacja - we współpracy z ZUS - Dni Poradnictwa w zakresie ubezpieczenia społecznego dla Polaków pracujących lub mieszkających we Włoszech. Spotkania z ekspertami ZUS odbyły się w ostatnich dwóch latach siedmiokrotnie w rzymskim okręgu konsularnym i trzykrotnie w okręgu mediolańskim. Wydział Konsularny na łamach dwutygodnika Nasz Świat (nakład kilkunaście tys. egz.), publikuje, w ramach projektu współpracy WK, ZUS i INPS, cykl porad z zakresu koordynacji włoskich, polskich i unijnych zabezpieczeń społecznych. Wychodząc naprzeciw potrzebom polskich obywateli, Wydział Konsularny zorganizował w 2012 r. spotkanie z przedstawicielami włoskiego zakładu ubezpieczeń społecznych INPS oraz spotkania z ekspertami związków zawodowych. Współpraca urzędów konsularnych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi i administracją lokalną w kwestiach socjalnych, obrony praw pracowniczych, dyskryminacji polskich obywateli na miejscowych rynkach pracy, inicjatywy urzędów konsularnych Współpraca z władzami włoskimi układa się dobrze. Konsulaty pozostają w stałym kontakcie z włoską opieką społeczną, urzędami pracy i administracją lokalną. Współpraca z włoskimi służbami socjalnymi dotyczy głównie wydawania paszportów obywatelom polskim, potwierdzania ich tożsamości, organizowania transportu chorych do Polski, a także pomocy w załatwianiu formalności związanych z pobieraniem emerytury lub renty z Polski. Ważnym partnerem w zakresie pomocy dla imigracji zarobkowej, są miejscowe związki zawodowe, a w szczególności CISL (Włoska Konfederacja Pracowniczych Związków Zawodowych), której jednym z szefów jest obywatelka RP. Dzięki sieci biur pomocy prawnej (w każdej większej miejscowości) oraz wykwalifikowanemu w zakresie prawa pracy personelowi, oddziały związków mogą zapewnić kompetentną i bezpłatną pomoc w najtrudniejszych przypadkach, uwzględniających lokalne realia. W sprawach wymagających bardziej szczegółowej analizy, na poziomie przekraczającym kompetencje pracowników Konsulatu, obywatele kierowani są właśnie tam. Zarówno Wydział Konsularny, jak i konsulat w Mediolanie 288

289 Informacje z placówek MSZ; stanowiska organizacji polonijnych utrzymują bardzo dobre kontakty i bliską współpracę z INPS (włoski UZS) i INAIL (Krajowy Instytut Ubezpieczeń od Wypadków przy Pracy i Chorób Zawodowych), które nawet uruchomiły bezpłatną infolinię w języku polskim. Obraz Polski i Polaków w mediach Obraz Polski i Polaków w mediach pozostaje stosunkowo pozytywny. Niewątpliwie postrzeganie Polski zmieniło się ostatnio na korzyść z uwagi na mistrzostwa EURO Wydarzenie to pokazało Polskę nowoczesną, zadbane, dobrze funkcjonujące miasta i wspaniałe nowe stadiony. Media, o wiele częściej niż poprzednio, zachęcały do wyjazdów turystycznych do Polski, wskutek czego konsulaty odnotowały spory wzrost zapytań o wojaże do Polski i o materiały promocyjne. Wizerunek Polski w podręcznikach szkolnych Praktycznie we włoskich podręcznikach szkolnych do nauki historii czy geografii nie ma informacji o Polsce. Marginesowo wspomina się jedynie o roli Solidarności, a przy okazji omawiania wielkich postaci, o Polsce wspomina się wyłącznie przy Janie Pawle II. Ostatnio, nieco więcej mówi się o roli II Korpusu Polskiego w wyzwoleniu Włoch w 1944 i 1945 r. Wiąże się to z powstałym niedawno komiksem pt. Jak niedźwiedź Wojtek został żołnierzem (współpraca szkół średnich z Żagania i Imoli), ale nie jest to lektura w żadnym obowiązkowym włoskim programie nauczania Struktura organizacji polonijnych Najważniejsze problemy środowiska polonijnego/polskiego/migracji Organizacje polonijne działają w ramach federacji, z których największa i najbardziej licząca się (od 1996 r.) nosi nazwę Związku Polaków we Włoszech (15 stowarzyszeń), z siedzibą w Rzymie. Każde stowarzyszenie posiada autonomię organizacyjną, programową i finansową. Koordynatorem prac Związku jest zarząd złożony z 7 osób oraz prezes, którym od marca 2009 r. jest dr Joanna Heyman-Salvadé z Mediolanu. Drugą organizacją federacyjną Polaków jest Unia Stowarzyszeń Polonijnych powstała w połowie 2011 r. Większość stowarzyszeń skupia przedstawicieli Polonii i najnowszej migracji zarobkowej. Ich aktywność skierowana jest na integrację Polaków w obszarze działalności organizacji, obronę interesów polskiej społeczności, promowanie pozytywnego obrazu Polski, propagowanie języka i kultury polskiej. Jednak mimo tych wysiłków środowisko polonijne pozostaje podzielone na tzw. starszą i nową emigrację. Starsza emigracja jest głównie polityczna, najnowsza zarobkowa i to wyznacza ewidentne różnice ich zasadniczych celów: pierwsza skupiona jest najczęściej wokół tradycyjnych stowarzyszeń i poświęca wiele energii i zain- 289

290 Raport 2012 teresowania projektom kulturalnym. Nowa na razie zajęta jest głównie poprawą swojej sytuacji bytowej. Niewątpliwie największym problemem emigracji we Włoszech jest bezrobocie. Ponieważ dotyka też Włochów, więc nie jest związane z dyskryminacją Polaków. Wielu wykształconych polskich emigrantów ma problemy związane z uznawaniem polskich dyplomów we Włoszech informacje na ten temat są niejasne i skomplikowane, a procedura bardzo długa. W konsekwencji, liczni imigranci z Polski pracują na włoskim rynku poniżej posiadanych kwalifikacji. Oczekiwania wobec władz miejscowych Stowarzyszenia polonijne - zwłaszcza te w większych miastach (w małych ten problem nie istnieje, wprost przeciwnie, współpraca z władzami układa się doskonale) - życzyłyby sobie większego wsparcia urzędów miast, powiatów i regionów dla podejmowanych inicjatyw kulturalnych. Stanowisko władz lokalnych wobec polskiej społeczności jest pozytywne. Polacy uznawani są za spokojną i nie stwarzającą problemów społeczność, integrującą się łatwo i szybko ze społeczeństwem włoskim dzięki bliskości kulturowej i cywilizacyjnej. Poszczególne władze regionalne wspierają, w różnym stopniu, aspiracje integracyjne i kulturalne Polaków. Spełniając wymogi formalne, Polacy, jak i inne społeczności etniczne, mogą ubiegać się o wsparcie finansowe dla swoich inicjatyw i projektów promocji polskiej kultury czy ochrony miejsc pamięci narodowej. Niejednokrotnie, stowarzyszenia polonijne otrzymują dotacje na prowadzenie podstawowej działalności organizacyjnej (np. Turyn, Bolonia, Cesena, Trydent, Modena i Mediolan), ale wymaga to od nich dużej zaradności i aktywności. Oczekiwania wobec podmiotów polskich zaangażowanych we współpracę z Polonią i Polakami za granicą Emigranci oczekują od polskich instytucji konkretnych i regularnych informacji, zwłaszcza dotyczących pracy, zamieszkania, spraw socjalnych, etc. Tego rodzaju informację, wielopłaszczyznowo, starają się zapewnić Konsulaty w Rzymie i Mediolanie oraz instytucje z nimi współpracujące (ZUS, NFZ, PIP i in.). Jak wynika z corocznego raportu Związku Polaków we Włoszech, współpraca z placówkami RP oceniana jest przez Polonię włoską jako bardzo dobra. Raport podkreśla m.in. finansowy wkład placówek w realizację inicjatyw polonijnych, m.in. koncertów, spotkań z ludźmi kultury i sztuki oraz wystaw. Z pewną nutą goryczy natomiast akcentuje się niedocenianie środowiska polonijnego, jako partnera o ewidentnie dużym potencjale i ogromnym bagażu doświadczeń, które można by wykorzystać. 290

291 II Działalność instytucji państwowych na rzecz Polonii i Polaków za granicą (główne kierunki działalności, nakłady finansowe, rekomendacje na przyszłość) Struktura raportów instytucji pañstwowych główne kierunki działalności nakłady finansowe rekomendacje na przyszłość Kancelaria Senatu RP Ministerstwo Edukacji Narodowej Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Ministerstwo Gospodarki Ministerstwo Sportu i Turystyki Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa Ministerstwo Spraw Zagranicznych

292 Raport Kancelaria Senatu RP Działania Senatu na rzecz Polonii i Polaków za granicą ze szczególnym uwzględnieniem lat Senat Rzeczypospolitej Polskiej faktyczną opiekę nad diasporą sprawuje od 1990 r. Jednakże o funkcji opiekuna Polonii i Polaków za granicą, izba wyższa expressis verbis wypowiedziała się w 80. rocznicę restytucji przedwojennego Senatu Rzeczypospolitej w uchwale z 28 listopada 2002 r.: Obecny Senat Rzeczypospolitej, ponownie wskrzeszony w roku 1989 po przerwie spowodowanej czasami okupacji i Polski Ludowej, czuje się spadkobiercą wielkiej tradycji Senatu Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej. Ta tradycja zobowiązuje do tego, aby Senat jako izba rozsądku i umiaru, przy najlepszym wykorzystaniu konstytucyjnych uprawnień, pełnił funkcję strażnika dobrego prawa i stabilizacji politycznej państwa oraz opiekuna Polonii i Polaków za granicą. Po raz pierwszy środki na wspieranie potrzeb Polonii i Polaków za granicą Prezydium Senatu RP przyznało 26 lipca 1990 r. Stowarzyszeniu Wspólnota Polska, które do 1993 r. było jedyną organizacją zajmującą się sprawami rodaków. Zakres podejmowanych wówczas zadań był stosunkowo wąski, a kwoty przeznaczane na ich realizację niezbyt wielkie ( PLN), co widać na wykresie 1. Na wykresie tym pokazano sumaryczne wydatki z części 03 budżetu państwa (Kancelaria Senatu) na realizację zadań związanych z pieczą nad Polonią i Polakami za granicą od 1990 r. poczynając, a na 2012 kończąc. Z kolei w tabeli 3. wyodrębniono także wydatki dotyczące realizowanych w tych latach zadań o charakterze programowym oraz inwestycyjnym. Z analizy tej części budżetu wynika, że kwoty na realizację zadań związanych z Polonią i Polakami za granicą z roku na rok wzrastały. Wyjątkiem była V kadencja. W czasie jej trwania plan wydatków zmniejszono w 2002 r. o ponad 10 proc. (w kwotach planowanych z PLN w 2001 do PLN w 2002 r.). Wysokie wykonanie planu wydatków 2002 r. (99,46 proc.) zmniejszyło do 8,14 proc. różnicę kwot rzeczywiście wydatkowanych na rzecz diaspory, liczoną metodą rok do roku. Odmienna, jednakże pod zupełnie innym względem, była VI kadencja. Wtedy plan wydatków części 03 budżetu państwa (Kancelaria Senatu) w rozdziale ( Pozostała działalność. Opieka nad Polonią i Polakami za granicą ) zwiększono aż o 46,15 proc. (w kwotach planowanych z PLN w 2006 do PLN w 2007 r.), co zobrazowano na wykresie 1. 1 Opracowanie niniejsze jest dostosowaną do potrzeb Raportu wersją publikacji R. Łanczkowskiego Zarządzanie finansami w realizacji programu pomocy państwa polskiego dla Polonii i Polaków za granicą na przykładzie Senatu RP po 1989 roku, Zarządzanie i Edukacja 2012, nr 80, s , zob. dostęp: 21 marca 2013 r.. Dane dotyczące 2012 r. zaczerpnięto z dokumentów Biura Polonijnego Kancelarii Senatu. 292

293 Informacje resortów i instytucji państwa Wykres 1. Środki (w mln PLN) wydatkowane z budżetów Kancelarii Senatu na realizację zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb Polonii i Polaków za granicą w latach ,000 70,000 Kwoty 73,100 74,742 73,301 73,736 74,518 60, :2006=+43,70% 50,000 40,000 48,967 46,641 50,869 46,074 48,105 44,983 44,892 40, :2001=-8,140% 2012:2011=-86,81% 30,000 31,347 20,000 17,785 18,440 10,000 6,870 12,474 9,835 4,170 4,364 Lata 1,188 4,995 0, Kadencje Senatu Rzeczypospolitej Polskiej: I kadencja (18 czerwca 1989 r. 25 listopada 1991 r.) II kadencja (25 listopada 1991 r. 31 maja 1993 r.) III kadencja (19 września 1993 r. 20 października 1997 r.) IV kadencja (20 października 1997 r. 18 października 2001 r.) V kadencja (19 października 2001 r. 18 października 2005 r.) VI kadencja (19 października 2005 r. 4 listopada 2007 r.) VII kadencja (5 listopada 2007 r. 7 listopada 2011 r.) VIII kadencja (8 listopada 2011 r. trwa) W Projekcie budżetu Kancelarii Senatu na 2007 rok napisano, iż, szacując wydatki w zakresie opieki nad Polonią i Polakami za granicą, uwzględniono wysokość zgłaszanego przez organizacje pozarządowe zapotrzebowania na dotacje celowe. Ponieważ to zapotrzebowanie z roku na rok było coraz wyższe, co potwierdzały: rosnąca liczba organizacji wnioskujących o środki, rosnąca liczba wniosków i całkowita wysokość kwot, o jakie organizacje występowały do Senatu, uznano, że proponowane zwiększenie wydatków na zadania programowe i inwestycyjne służyć będzie zapewnieniu pomocy finansowej możliwie największej liczbie środowisk polonijnych w świecie. Sejm V kadencji propozycję zwiększenia środków na rzecz polskiej diaspory zaakceptował i odtąd plany wydatków Kancelarii Senatu związane z działaniami na rzecz Polonii i Polaków za granicą (rozdział 75195) w 2007 r. i w kolejnych latach ani nie uległy zwiększeniu, ani nie były zmniejszane poniżej 75 mln PLN. Zasadniczej zmiany dokonano dopiero w budżecie Kancelarii Senatu na 2012 r. Z kwoty zaplanowanej na poziomie 2011 r. (zob. tab. 1 i 2) decyzją Sejmu RP pozostawiono Senatowi jedynie 10 mln PLN. Pozostałe środki zostały przesunięte do budżetu Ministerstwa Finansów jako rezerwa celowa. 293

294 Raport 2012 Ponieważ w latach nie były zmieniane całkowite kwoty planów wydatków, więc różnicowano jedynie wielkości środków na realizację zadań o charakterze inwestycyjnym (12 mln PLN w 2008; 20 mln w 2009; 15 mln w 2010 i 13 mln PLN w 2011 r. oraz PLN w 2012), co w konsekwencji powodowało, że zmieniały się również i kwoty dotacji celowych przeznaczane w budżecie Kancelarii Senatu na finansowanie lub dofinansowywanie zadań programowych zlecanych do realizacji: stowarzyszeniom (38,5 mln PLN w 2008, 31,5 mln PLN w 2009, po 35 mln PLN w latach i PLN w 2012 r.), fundacjom (odpowiednio: 21,3 mln PLN 19,6 mln PLN 22 mln PLN, 24 mln PLN i PLN) oraz pozostałym jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych (3,2 mln PLN 3,9 mln PLN, po 3 mln PLN w latach i PLN w 2012 r.). Całość planowanych w tym okresie wydatków pokazano na wykresie 2. Przy czym pamiętać należy, że plan wydatków roku 2012 jest zasadniczo różny od wersji wyjściowej, albowiem pokazuje kwoty po przejęciu 65 mln PLN przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Wykres 2. Plany wydatków (w tys. PLN) Kancelarii Senatu w latach w rozdziale Pozostała działalność. Opieka nad Polonią i Polakami za granicą , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,8 273, ,6 0, dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji i zakupów inwestycyjnych jednostek niezaliczanych do sektora finansów publicznych dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji pozostałym jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji stowarzyszeniom dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji fundacjom W omawianych latach dokonywano szeregu zmian (przesunięć) w planowanych wydatkach rozdziału budżetu Kancelarii Senatu. W 2008 r. (w oparciu o decyzję ministra finansów) zmniejszono do 62 mln PLN środki przewidziane na realizację zadań o charakterze programowym, zwiększając jednocześnie o 1 mln PLN kwotę zaplanowaną na finansowanie zadań i zakupów inwestycyjnych. W budżecie 2009 r. decyzją Ministerstwa Finansów o blokowaniu wydatków zmniejszono wydatki na zadania i zakupy inwestycyjne 294

295 Informacje resortów i instytucji państwa o PLN, w związku z czym i środki rozdziału zostały zmniejszone z PLN do PLN (z czego: PLN zadania inwestycyjne). Na 2012 r. Kancelaria Senatu zaplanowała środki w wysokości 75 mln PLN, jednakże na wniosek MSZ decyzją Sejmu RP zostały one zmniejszone do 10 mln zł. Z kwoty tej PLN przeznaczono na realizację zadań inwestycyjnych, zaś PLN na zadania o charakterze programowym Ze sprawozdań Kancelarii Senatu z wykonania budżetów lat wynika, że w ramach dotacji celowych na dofinansowywanie zadań zlecanych organizacjom pozarządowym w tym okresie wydatkowano ogółem tys. PLN (99,07 proc. z planowanych tys. PLN (zob. tabela 1.), z czego na zadania programowe zlecane do realizacji: fundacjom ( 2810) tys. PLN; stowarzyszeniom ( 2820) tys. PLN; pozostałym jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych ( 2830) tys. PLN. Na finansowanie lub dofinansowanie realizacji inwestycji i zakupów inwestycyjnych wydatkowano tys. PLN. Szczegóły dotyczące kwot wydatkowanych ze środków Kancelarii Senatu w latach na realizację zadań związanych z potrzebami środowisk polskich i polonijnych (w układzie klasyfikacji budżetowej) zamieszczono w tabeli 1. Tabela 1. Kwoty wydatkowane w latach z budżetu Kancelarii Senatu na realizację zadań związanych z opieką nad Polonią i Polakami za granicą. Rozdział Pozostała Lata Paragraf działalność. Opieka nad Polonią i Polakami za granicą Dotacje celowe z budżetu na 2810 finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji fundacjom 2820 Dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji stowarzyszeniom 2830 Dotacje celowe z budżetu na finansowanie lub dofinansowanie zadań zleconych do realizacji pozostałym jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych Ogółem ( )

296 Raport 2012 Rozdział Pozostała Paragraf działalność. Opieka nad Polonią i Polakami za granicą Dotacje celowe na finansowanie lub dofinansowanie 6230 kosztów realizacji inwestycji i zakupów inwestycyjnych Razem ( ) Lata Kwoty zaplanowane w latach na realizację zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb środowisk polskich i polonijnych poza Polską, znacznie odbiegały od oczekiwań organizacji pozarządowych, wnioskujących o środki na realizację zadań do Kancelarii Senatu, co pokazano na wykresie 3. W ostatnich pięciu latach relacja możliwości części 03 budżetu państwa do potrzeb Polonii i Polaków zawartych implicite we wnioskach składanych do Kancelarii Senatu kształtowała się następująco: 2008 r. 1:1,85; 2009 r. 1:1,90; 2010 r. 1:2,24; 2011 r. 1:2,54, 2012 r. 1:2,68. Pamiętać należy, o czym wspomniano wyżej, że z 75 mln PLN zaplanowanych na 2012 r. w budżecie Kancelarii Senatu pozostawiono jedynie 10, co zmusiło Prezydium Senatu (uchwała nr 27 z 15 marca 2012 r.) do zmiany dotychczas obowiązujących zasad przyznawania środków na realizację zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb diaspory (z możliwości ubiegania się o nie zostały wyłączone największe organizacje: m. in. Stowarzyszenie Wspólnota Polska, Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie, Fundacja Semper Polonia). Wykres 3. Kwoty, o jakie organizacje pozarządowe wnioskowały do Kancelarii Senatu w latach na realizację zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb Polonii i Polaków za granicą programowe inwestycyjne razem 296

297 Informacje resortów i instytucji państwa Liczby wyszczególnione na wykresie 3. w sposób nie budzący wątpliwości pokazują, że z roku na rok rosły sumaryczne kwoty, o jakie polskie organizacje pozarządowe wnioskowały do Kancelarii Senatu. Natomiast pozostający od 2007 r. na niezmienionym poziomie 75 mln PLN budżet polonijny, w ciągu upływających lat podlegał prawom inflacji, której poziom tylko w czasie VII kadencji przekroczył 13 proc., ponieważ roczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych (przy podstawie rok poprzedni = ) dla tego okresu kształtowały się następująco: ,2; ,5; ,6 i ,1. Należy też pamiętać o różnicach kursowych podstawowych walut, w jakich pomoc jest udzielana (średnie kursy walut 2 stycznia 2008 r. wynosiły: 1 USD = 2,4550 PLN, 1 EURO = 3,5975 PLN 4, natomiast 30 listopada 2011 r. już było to: 1 USD = 3,4248 PLN, 1 EURO = 4,5494 PLN 5 ). Różnice kursowe mogą bowiem znacząco wpływać na wysokość kwot, jakie ostatecznie do środowisk polskich i polonijnych trafiają. Z rozdziału budżetu Kancelarii Senatu finansowano realizację zadań związanych z opieką nad Polonią i Polakami za granicą, sprawowaną od 1990 r. przez Senat RP. Odbiorcami środków na zaspokajanie potrzeb diaspory były wyłącznie krajowe organizacje pozarządowe. Środki przyznawano decyzjami Prezydium Senatu, biorąc pod uwagę opinię komisji właściwej do spraw Polonii i Polaków za granicą oraz szefa Kancelarii Senatu, jako dysponenta środków budżetowych, po zasięgnięciu opinii organu doradczego, Zespołu Finansów Polonijnych. Zespół był również miejscem, gdzie koordynowano działania Kancelarii Senatu i administracji rządowej (ministerstw właściwych dla spraw zagranicznych, edukacji, nauki i szkolnictwa wyższego, kultury i dziedzictwa narodowego oraz innych resortów, o ile zachodziła taka potrzeba). W ostatnich pięciu latach sprawowania przez Senat pieczy nad diasporą, podobnie jak i w latach wcześniejszych, polskie organizacje pozarządowe wykonywały na rzecz oraz we współpracy ze środowiskami polskimi i polonijnymi zadania dwojakiego rodzaju: programowe (zrealizowano zadań ogółem, z tego w roku: ; ; ; ; ); inwestycyjne (realizowano poza granicami Rzeczypospolitej 140 zadania, z tego w roku: ; ; ; ; ) w 91 obiektach. Zadania programowe realizowano we wszystkich obszarach geograficznych, od najbliższych (Litwa, Łotwa, Rumunia, Ukraina) do najdalszych (Nowa Zelandia, Australia, Kanada, USA). Zgodnie z uchwałą nr 154 Prezydium Senatu 2 Źródło: dostęp: 11 grudnia 2011 r. 3 Zob. PKOBP. Prognoza rozwoju sytuacji makroekonomicznej w kraju i na świecie w 2011 roku. Departament Analiz, Warszawa 15 września 2010 r. 4 Zob. Narodowy Bank Polski. Tabele kursów średnich z lat , archiwum/2008.xls, dostęp: 27 grudnia 2011 r. 5 Zob. Narodowy Bank Polski. Tabele kursów średnich z lat , archiwum/2011.xls, dostęp: 27 grudnia 2011 r. 297

298 Raport 2012 z 6 sierpnia r. oraz 931 z 4 sierpnia 2011 r. 7 w sprawie określenia kierunków działań na rzecz Polonii i Polaków za granicą w 2012 r., w latach na realizację zadań programowych Prezydium Senatu przyznało organizacjom pozarządowym środki w wysokości PLN w kwotach wyszczególnionych w tabeli 2. W omawianym przedziale czasowym największe środki przeznaczono na wspieranie oświaty ( PLN) i organizacji pozarządowych ( PLN) oraz promocję kultury ( PLN). Najmniej ( PLN) na wspieranie kształtowania postaw obywatelskich w środowiskach polonijnych i polskich oraz pomoc socjalną i charytatywną ( PLN). Tabela 2. Środki przyznane w latach decyzjami Prezydium Senatu na realizację zadań programowych wyszczególnionych w uchwałach nr: 154 z 6 sierpnia 2008 r. i 931 z 4 sierpnia 2011 r. L.p. Kierunki Lata Wspieranie organizacji oraz środowisk polonijnych i polskich w świecie Wspieranie oświaty Promowanie kultury polskiej i ochrona polskiego dziedzictwa narodowego poza granicami kraju Wspieranie kształtowania postaw obywatelskich w środowiskach polonijnych i polskich Upowszechnianie wiedzy o Polsce, języku i kulturze oraz kształtowanie pozytywnego wizerunku Polski i Polaków Pomoc socjalna i charytatywna Kierunki Razem Zob. Uchwała nr 154 Prezydium Senatu z 6 sierpnia 2008 r. w sprawie określenia kierunków działań na rzecz Polonii i Polaków za granicą w latach , uch/2008/154.pdf, dostęp: 28 marca 2013 r. 7 Zob. Uchwała nr 931 z 4 sierpnia 2011 r. w sprawie określenia kierunków działań na rzecz Polonii i Polaków za granicą w 2012 r., dostęp: 28 marca 2013 r. 298

299 Informacje resortów i instytucji państwa Zadania inwestycyjne, finansowane w części lub całości ze środków Senatu RP, realizowano w 18 krajach. W latach wydatkowano na ten cel PLN. Największe kwoty zasiliły potrzeby Polaków mieszkających na Litwie (ponad 24 mln PLN), Rumunii (ok. 7 mln PLN) i Ukrainie (ok. 6,5 mln PLN). Zasięg geograficzny i procentowe udziały pomocy udzielanej przez Senat za pośrednictwem organizacji pozarządowych (przede wszystkim Stowarzyszenia Wspólnota Polska ) w omawianym okresie na realizację zadań służących zaspokajaniu potrzeb środowisk polskich i polonijnych w nich mieszkających pokazano na wykresie 4. Sumaryczne kwoty, jakie w poszczególnych latach Prezydium przyznało organizacjom pozarządowym na ten rodzaj zadań to: PLN w 2008 r.; w 2009; w 2010; w 2011 i PLN w 2012 r. Obszary działań inwestycyjnych finansowanych ze środków cz. 03 budżetu państwa, której dysponentem był szef Kancelarii Senatu dotyczyły: 1) oświaty polonijnej (m. in. budowy nowych obiektów, remontów: szkół i placówek oświatowych, klas i sal lekcyjnych społecznych szkół sobotnich, a także adaptacji i/lub modernizacji kupowanych bądź przekazywanych nieodpłatnie budynków); 2) tworzenia i rozwoju bazy lokalowej organizacji polonijnych (m. in. budowy i remonty domów polskich oraz innych siedzib organizacji, zespołów i chórów polonijnych oraz redakcji periodyków, wydawnictw i portali polonijnych); 3) ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego, a zwłaszcza obiektów zabytkowych. Wykres 4. Zasięg geograficzny i procentowe udziały pomocy udzielanej przez Senat Rzeczypospolitej Polskiej za pośrednictwem polskich organizacji pozarządowych na realizację zadań o charakterze inwestycyjnym w latach ,00% 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% Litwa Ukraina Rumunia Argentyna Łotwa Czechy Białoruś Hiszpania Węgry Francja Niemcy Belgia Brazylia Wielka Brytania Bułgaria Armenia USA Rosja % 40,83% 17,67% 14,88% 8,01% 6,35% 3,58% 3,15% 1,41% 1,16% 0,86% 0,78% 0,53% 0,40% 0,23% 0,07% 0,04% 0,02% 0,02% 299

300 Raport 2012 Podsumowując, należy stwierdzić, że Senat III Rzeczypospolitej był jednym z wielu podmiotów realizujących politykę polonijną państwa polskiego również i w wymiarze finansowym. Jego udział w dystrybucji środków służących zaspokajaniu potrzeb polskiej diaspory, co wynika między innymi z opublikowanego w 2007 r. rządowego Raportu polityka państwa polskiego wobec Polonii i Polaków za granicą , nie przekraczał 40 proc. W 2006 r. było to 38,04 proc. Pozostałymi ok. 60 proc. środków dysponowały różne resorty (m. in. MSZ, MEN, MNiSzW, MKiDN, MSiT,), których działania w zakresie realizacji założeń polityki polonijnej zgodnie z ustawą o działach administracji rządowej winne było koordynować Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Ze środków podatnika polskiego, na zaspokajanie różnorakich potrzeb Polonii i Polaków za granicą, izba wyższa w ciągu 23 lat sprawowania faktycznej opieki nad Polonią i Polakami za granicą, wydatkowała za pośrednictwem polskich organizacji pozarządowych ponad 851 mln PLN. W okresie tym podstawowymi dokumentami, na podstawie których formułowane były kierunki działań Senatu dotyczące wspierania własnej diaspory były: rządowe programy współpracy z Polonią i Polakami za granicą z lat: 1991, 2002 i 2005; exposé premierów III Rzeczypospolitej; coroczne informacje ministrów spraw zagranicznych wskazujące priorytety polskiej polityki zagranicznej. Całość poniesionych w latach wydatków (o charakterze programowym i inwestycyjnym), służących budowaniu wielorakich więzi z własną diasporą, zamieszczono w tabeli 4. W tabeli tej dla większej przejrzystości wyodrębniono też dodatkowo dwie kolumny pokazujące zsumowane kwoty dla poszczególnych lat i kadencji. Tabela 3. Zestawienie kwot wydatkowanych w latach z części 03 budżetu państwa (Kancelaria Senatu) na działania związane z opieką nad Polonią i Polakami za granicą L.p. Rok Wydatki na zadania o charakterze: programowym Wydatki ogółem inwestycyjnym (kwoty w milionach złotych) Wydatki w kadencjach Senatu I II III IV V VI I kadencja(18 VI 1989 r. 25 XI r.) II kadencja (25 XI 1991 r. 31 V r.)

301 Informacje resortów i instytucji państwa L.p. Rok Wydatki na zadania o charakterze: programowym Wydatki ogółem inwestycyjnym (kwoty w milionach złotych) Wydatki w kadencjach Senatu III kadencja (19 IX 1993 r. 20 X 1997 r.) IV kadencja(20 X 1997 r. 18 X 2001 r.) V kadencja(19 X 2001 r. 18 X2005 r.) VI kadencja(19 X 2005 r. 4 XI r.) Razem VII kadencja(5 XI 2007 r. 7 XI 2011 r.) VIII kadencja (8 XI 2011 r. Kadencje: I - VIII = Decyzje podejmowane w minionych latach przez Prezydium Senatu, dotyczące zlecania organizacjom pozarządowym zadań związanych z zaspokajaniem potrzeb Polonii i Polaków za granicą były ostatnim etapem w obowiązującej w Senacie trójstopniowej procedurze (szef Kancelarii Senatu Komisja Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą Prezydium Senatu). Każdorazowo poprzedzały je konsultacje zarówno z administracją rządową (MEN, MSZ, MKiDN, MNiSzW), jak również ze stroną społeczną z kraju i z zagranicy. Dzięki temu przez wszystkie lata sprawowania pieczy nad diasporą, Senat jak żaden inny podmiot spełnił wiele postulatów Polonii i Polaków poza granicami. Zbudował też oparty na partnerstwie sprawnie funkcjonujący system komunikowania się i dialogu ze środowiskami polonijnymi i polskimi w świecie. System ten, dobrze służąc polskiej racji stanu, pozwalał na swobodne artykułowanie problemów i potrzeb Polonii i Polaków za granicą, a rodaków pragnących utrzymywać kontakty z krajem pochodzenia i zachować swoją tożsamość narodową, nie narażał na szwank jako lojalnych obywateli innych państw. ROMUALD ŁANCZKOWSKI, wicedyrektor Biura Polonijnego Kancelarii Senatu RP 301

302 Raport Ministerstwo Edukacji Narodowej Ministerstwo Edukacji Narodowej realizuje politykę państwa wobec Polaków zamieszkałych poza granicami kraju w zakresie nauczania języka polskiego oraz podtrzymywania i umacniania poczucia tożsamości narodowej. Podejmowane zadania są zgodnie z kierunkami określonymi w Priorytetach Polskiej Polityki Zagranicznej na lata oraz Rządowym Programie Współpracy z Polonią i Polakami za granicą. Główne kierunki działalności MEN na rzecz oświaty polonijnej 1. Kierowanie nauczycieli z Polski do pracy dydaktycznej w środowiskach polonijnych W roku szkolnym 2012/2013 w środowiskach polskich w 13 krajach pracuje 80 nauczycieli skierowanych przez Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą. Wspomagają oni miejscową kadrę nauczycielską, wykształconą w Polsce lub w kraju zamieszkania. Kierowanie nauczycieli odbywa się zgodnie z następującymi priorytetami: 1. miejsca zesłania Polaków, zwłaszcza Kazachstan i Rosja (Syberia), 2. obszary graniczące z Polską, od stuleci zamieszkałe przez Polaków, będące niegdyś częścią terytorium państwa polskiego. Ludność tych obszarów często kontaktuje się z Polską. Również osoby innych narodowości zainteresowane są nauką języka polskiego. Typowe obszary to Grodzieńszczyzna, Podole, Brześć, Lwów, 3. duże skupiska Polaków obszary zasiedlone przez Polaków w sposób dobrowolny lub przymusowy w różnym czasie i w różny sposób. Są to zwykle obszary położone z dala od większych ośrodków miejskich z zachowanymi więziami lokalnymi. Typowy przykład to Bukowina. Nauczyciele kierowani do pracy w środowiskach Polonii i Polaków za granicą wspomagają nauczanie prowadzone przez miejscową kadrę pedagogiczną, wykształconą w Polsce lub w kraju zamieszkania. Nauczyciele kierowani są na zaproszenia władz oświatowych danego kraju oraz organizacji Polaków. Nauczyciele z Polski pracują w: 1. szkołach publicznych: z polskim językiem nauczania (Białoruś, Łotwa), z klasami początkowymi z polskim językiem nauczania (Białoruś, Ukraina, Mołdawia), z nauczaniem języka polskiego jako ojczystego lub obcego nauczanego obowiązkowo lub fakultatywnie (Ukraina, Rumunia, Mołdawia, Rosja), 302

303 Informacje resortów i instytucji państwa 2. szkołach społecznych organizacji Polaków (Argentyna, Armenia, Białoruś, Gruzja, Kazachstan, Kirgistan, Litwa, Mołdawia, Rosja, Ukraina, Uzbekistan). Zadaniem nauczycieli kierowanych do pracy dydaktycznej za granicą jest nie tylko nauczanie języka polskiego i historii Polski. Współpracują także z organizacjami Polaków pomagają w redagowaniu gazet, audycji radiowych i telewizyjnych, organizacji uroczystości z okazji świąt narodowych i religijnych, inicjują powstawanie drużyn harcerzy i zuchów. Organizują też wyjazdy dzieci do rodzin i szkół w Polsce. Kierowani nauczyciele ściśle współpracują również ze środowiskiem lokalnym, promując język i kulturę polską, także upowszechniając wizerunek współczesnej Polski wśród osób bez polskiego pochodzenia. Tabela nr 1. Liczba nauczycieli skierowanych do pracy wśród Polonii i Polaków za granicą w roku szkolnym 2012/2013 oraz uczniów objętych nauczaniem Lp. Kraj Liczba kierowanych nauczycieli Liczba uczniów 1. Argentyna Armenia Białoruś Gruzja Kazachstan Kirgistan Litwa Łotwa Mołdawia Rosja Rumunia Ukraina Uzbekistan 1 97 Razem: Wyposażanie ośrodków nauczania języka polskiego za granicą w podręczniki i pomoce dydaktyczne W podręczniki i pomoce dydaktyczne wyposażane są zainteresowane ośrodki nauczania języka polskiego na całym świecie. Zapotrzebowania na podręczniki składają w Ośrodku Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą za pośrednictwem właściwego urzędu konsularnego. W 2012 r. Ośrodek zrealizował 151 zapotrzebowań, wysyłając sztuk podręczników i pomocy dydaktycznych do 20 krajów. 303

304 Raport 2012 Tabela nr 2. Przekazywanie niezbędnych podręczników i pomocy dydaktycznych służących nauczaniu języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej oraz innych przedmiotów nauczanych w języku polskim (rok 2012) Lp. Kraj Liczba zrealizowanych zapotrzebowań Podręczniki i pomoce dydaktyczne 1. Australia Austria Białoruś Chiny Czechy Mołdawia Hiszpania Irlandia Japonia Kazachstan Litwa Łotwa Niemcy Rosja Szwecja Ukraina USA Uzbekistan Wielka Brytania Włochy 1 29 Razem: Organizacja szkoleń doskonalących dla nauczycieli języka polskiego i innych przedmiotów nauczanych w języku polskim za granicą Pomoc metodyczna skierowana jest przede wszystkim do nauczycieli szkół prowadzonych przez organizacje Polaków, stowarzyszenia rodziców, kościół. Szkolenia doskonalące nauczycieli w zakresie nauczania języka polskiego, wiedzy o Polsce, seminaria i konferencje organizowane są we współpracy z placówkami dyplomatyczno-konsularnymi. Szkolenia odbywają się zarówno w Polsce, jak i za granicą, w trybie stacjonarnym i on-line. W 2012 r. przeszkolono nauczycieli z 44 krajów. Zrealizowano 42 szkolenia, w tym 6 w Polsce, 20 za granicą i 15 w trybie on-line. Przeprowadzono także 1 kwalifikacyjny kurs hybrydowy organizacji i zarządzania oświatą (łączona forma stacjonarna i on-line). W 2012 r. kontynuowano, we współpracy z MSZ, realizację szkoleń dla nauczycieli szkół z polskim językiem nauczania na Litwie. Podczas dwóch szkoleń w Polsce, 60 nauczycieli wytypowanych przez Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół 304

305 Informacje resortów i instytucji państwa Polskich na Litwie Macierz Szkolna, doskonaliło umiejętności wykorzystania w procesie nauczania sprzętu TIK oraz polskich zasobów edukacyjnych w Internecie. Tabela nr 3. Organizacja w kraju i za granicą szkoleń doskonalących dla nauczycieli prowadzących nauczanie języka polskiego oraz innych przedmiotów nauczanych w języku polskim za granicą (rok 2012) L.p. Kraje Liczba uczestników 1. Anglia Australia Austria 1 4. Belgia 9 5. Białoruś Bułgaria 5 7. Chiny 1 8. Chorwacja 1 9. Czechy Dania Egipt Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Irlandia Islandia Izrael Kanada Kazachstan Kirgistan Libia Litwa Luksemburg Łotwa Maroko Meksyk Mołdawia Niemcy Norwegia Rosja Rumunia

306 Raport 2012 L.p. Kraje Liczba uczestników 35. Szwajcaria Szwecja Tunezja Ukraina Uzbekistan USA Wenezuela Węgry Włochy Zjedn. Emiraty Arabskie 4 Razem: Dofinansowanie organizacji wypoczynku letniego dla dzieci i młodzieży ze środowisk polskich za granicą Celem obozów edukacyjnych jest umożliwienie doskonalenia umiejętności posługiwania się językiem polskim, poznanie historii i geografii Polski, tradycji i kultury narodowej w kontekście dorobku kultury europejskiej i wielokulturowej relacji z sąsiadami, z uwzględnieniem współczesnej kultury młodzieżowej. W 2012 r. zrealizowano dwa obozy edukacyjne: 1) Letnia akademia młodzieżowych liderów Polonii Uczestniczyło 511 osób przedstawicieli młodzieży z takich krajów jak: Białoruś, Czechy, Hiszpania, Kirgistan, Litwa, Łotwa, Mołdawia, Rosja, Ukraina, Węgry. Obozy zawierały program edukacyjny z zakresu kształtowania umiejętności liderskich, realizowania i zarządzania projektem, badań potrzeb środowiska lokalnego, budowania koalicji wokół problemów lokalnych, kształtowania postaw obywatelskich. 2) Wakacyjna szkoła młodzieżowych animatorów środowisk polskich na Litwie Obóz zorganizowano w celu wsparcia oświaty polskiej mniejszości narodowej na Litwie, w związku ze zmianami spowodowanymi wejściem w życie 1 września 2011 r. zapisów znowelizowanej Ustawy Republiki Litewskiej o oświacie z 17 marca 2011 r. Program edukacyjny uwzględniał szczególnie prowadzenia działalności społecznej w lokalnym środowisku z wykorzystaniem polskich doświadczeń. Uczestniczyło 89 osób. 306

307 Informacje resortów i instytucji państwa 5. Organizacja kształcenia dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą W celu kształcenia dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą minister właściwy do spraw oświaty i wychowania prowadzi: a) 67 Szkolnych Punktów Konsultacyjnych (w tym 9 filii) przy polskich placówkach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych (uzupełniający program nauczania w zakresie języka polskiego i wiedzy o Polsce realizuje uczniów), b) Zespół Szkół im. Z. Mineyki przy Ambasadzie RP w Atenach obejmuje nauczaniem 853 uczniów (ramowy program nauczania realizuje 320 uczniów, zaś program uzupełniający 533 uczniów). Uczniowie polscy za granicą mogą także uczestniczyć w nauczaniu na odległość prowadzonym przez ORPEG (ramowy program nauczania realizuje 209 uczniów, zaś program uzupełniający 427 uczniów). 6. Delegowanie nauczycieli do pracy w Szkołach Europejskich, sekcjach polskich w Szkołach Międzynarodowych we Francji i w szkołach publicznych w Berlinie Podstawę prawną funkcjonowania Szkół Europejskich stanowi Konwencja o statucie Szkół Europejskich, sporządzona w Luksemburgu 21 czerwca 1994 r. (Dz. U. z 2005 r. Nr 3, poz. 10), do której Polska przystąpiła 31 sierpnia 2004 r. Sekcje polskie istnieją w Szkole Europejskiej Bruksela I i Szkole Europejskiej Luksemburg I. W roku szkolnym 2012/2013 do sekcji polskich w Szkołach Europejskich uczęszcza 349 uczniów. Pracuje w nich 25 nauczycieli skierowanych przez MEN. Status sekcji w szkołach międzynarodowych we Francji oraz zasady ich funkcjonowania są ściśle określone w prawie francuskim. W chwili obecnej sekcje międzynarodowe z językiem polskim istnieją w 4 szkołach. W roku szkolnym 2012/2013 uczęszcza do nich 393 uczniów. W celu nauczania języka oraz historii i geografii Polski oddelegowano 22 nauczycieli. Jeden nauczyciel kierowany jest do sekcji polskich funkcjonujących w trzech szkołach publicznych w Berlinie. W roku szkolnym 2012/2013 uczęszcza do nich 167 uczniów. 7. Współpraca w obszarze oświaty z krajami zamieszkania Polonii i Polaków Gwarancje dla podtrzymywania tożsamości narodowej, kultury i znajomości języka polskiego wśród Polaków zamieszkałych poza krajem, ujęte zostały w traktatach międzypaństwowych. Kwestie te znajdują także swoje odzwiercie- 307

308 Raport 2012 dlenie i rozwinięcie w postanowieniach międzynarodowych umów o współpracy kulturalnej i naukowej oraz w porozumieniach o współpracy w dziedzinie oświaty zawieranych pomiędzy ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania oraz jego odpowiednikami w innych państwach. 20 września 2012 r. podpisany został Program Współpracy w zakresie wspierania nauczania języka ojczystego i kształcenia w języku ojczystym polskiej mniejszości narodowej w Republice Czeskiej. MEN współpracuje z MSZ na rzecz wypracowania podstaw prawnych współpracy w obszarze oświaty mniejszości polskiej na Białorusi i w Kazachstanie. 8. Wykorzystanie środków unijnych na rzecz Polonii i Polaków za granicą Resort edukacji w propozycjach skierowanych do szkół polskich za granicą wykorzystuje nowoczesne technologie internetowe oraz kompetencje informatyczne uczniów i nauczycieli. Przykładem takich działań jest projekt EFS Otwarta Szkoła System Wsparcia Uczniów Migrujących, portal społecznościowy Polska Szkoła, jak również internetowy podręcznik Włącz Polskę stworzony w ramach projektu EFS Opracowanie i pilotażowe wdrożenie innowacyjnych programów nauczania dla dzieci polskich przebywających za granicą. Podsumowanie Realizując zadania na rzecz oświaty polskiej za granicą, Ministerstwo Edukacji Narodowej: 1. kontynuuje już sprawdzone formy pomocy oświacie polskiej za granicą: kierowanie nauczycieli z Polski do pracy dydaktycznej wśród Polonii i Polaków za granicą, głównie na Wschodzie, organizowanie szkoleń doskonalących dla nauczycieli, wyposażanie szkół i ośrodków nauczania w podręczniki i pomoce dydaktyczne, organizowanie kolonii i innych form letniego wypoczynku dzieci i młodzieży polonijnej, 2. poszerza ofertę merytorycznego wspomagania szkół polskich poza granicami kraju o nowe programy nauczania, materiały edukacyjne, ofertę szkoleń, 3. współpracuje z liderami środowisk oświatowych w budowaniu etosu szkoły polskiej poza granicami kraju jako szkoły nowoczesnej, dającej dodatkowe możliwości rozwoju, pozwalającej na budowanie przyszłej kariery zawodowej. Budowa efektywnego systemu wsparcia szkół, nauczycieli i uczniów poza granicami kraju wymaga stałych wspólnych działań wszystkich urzędów centralnych oraz parlamentu RP. W dobie intensywnych migracji, największe wyzwanie stanowi zachowanie łączności młodych Polaków z językiem ojczy- 308

309 Informacje resortów i instytucji państwa stym i krajem, czyli objęcie nauczaniem języka polskiego jak największej grupy uczniów polskich za granicą. Wykonanie planów wydatków Ministerstwa Edukacji Narodowej w latach na realizację zadań związanych ze wspomaganiem nauczania języka polskiego wśród Polonii i Polaków za granicą 1. Wykonanie planów wydatków MEN w latach na realizację zadań związanych ze wspomaganiem nauczania języka polskiego wśród Polonii i Polaków za granicą Razem Lata Finansowanie Polonijnego Centrum Nauczycielskiego (od 2011 r. w strukturze OR- PEG) (środki na zadanie pkt 2) Finansowanie ORPEG (zespół szkół i szkolne punkty konsultacyjne przy ambasadach i konsulatach, delegowanie nauczycieli do Szkół Europejskich i sekcji polskich we Francji, nauczanie na odległość, organizacja szkoleń dla nauczycieli, kierowanie nauczycieli, zakup podręczników) Wypoczynek letni dzieci i młodzieży Inne doraźne zadania (zakup lektur, podręczników, prenumerata czasopism, szkoły europejskie) Projekty adresowane do uczniów polskich za granicą finansowane ze środków UE Razem

310 Raport Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Główne kierunki działalności w odniesieniu do Polonii i Polaków za granicą W porównaniu z sytuacją Polaków i Polonii za granicą przestawioną w Raporcie z 2009 r., działalność Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na rzecz Polonii i Polaków za granicą cechuje duży poziom stabilności i długofalowy charakter. Wynika to w znacznej mierze ze specyfiki przedsięwzięć edukacyjnych, które obejmują 2-, 3- lub 5-letnie cykle kształcenia na studiach licencjackich, magisterskich lub jednolitych magisterskich. Resort kontynuuje działania prowadzone w poprzednich latach, do których należą: realizacja programów podnoszenia poziomu wykształcenia wśród młodzieży polonijnej, wspieranie katedr języka i kultury polskiej zagranicznych uczelni, w których istnieją lektoraty języka polskiego poprzez kierowanie nauczycieli akademickich w zakresie nauczania języka polskiego oraz przekazywanie na ich rzecz pomocy metodyczno-dydaktycznych, pomoc stypendialna dla młodzieży polonijnej i studiującej w kraju zamieszkania, jak też organizacja i finansowanie systemu poświadczania znajomości języka polskiego, umożliwiającego uzyskanie urzędowego certyfikatu znajomości języka cudzoziemcom i osobom polskiego pochodzenia. W ostatnich latach, stan prawny i zakres aktów prawnych, na podstawie których resort prowadzi działania na rzecz Polonii i Polaków za granicą, nie uległ zmianie. Obowiązują: ustawa z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r., poz. 572 i 742), rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 12 października 2006 r. w sprawie podejmowania i odbywania przez cudzoziemców studiów i szkoleń oraz ich uczestniczenia w badaniach naukowych i pracach rozwojowych (Dz. U. nr 190, poz. 1406), rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 14 grudnia 2006 r. w sprawie stypendiów dla cudzoziemców polskiego pochodzenia studiujących w kraju swojego zamieszkania (Dz. U. nr 240, poz. 1743) oraz rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 12 października 2006 r. w sprawie kierowania za granicę osób w celach naukowych, dydaktycznych i szkoleniowych oraz szczególnych uprawnień tych osób (Dz. U. nr 190, poz. 1405). Kształcenie w RP studentów pochodzenia polskiego W stosunku do roku akademickiego 2008/2009, liczba osób polskiego pochodzenia studiujących w roku akademickim 2012/2013 na jednolitych studiach magisterskich, studiach I i II stopnia, zwiększyła się o osoby i wynosi Przy czym procentowy udział studentów o pol- 310

311 Informacje resortów i instytucji państwa skich korzeniach w ogólnej liczbie studentów cudzoziemców zmniejszył się z 40 do 25 proc.. Z tego grona, 218 osób więcej niż w roku bazowym otrzymywało stypendia MNiSW, niemniej jednak udział młodzieży polonijnych studiującej w Polsce na warunkach stypendialnych utrzymał się na podobnym poziomie i wyniósł 79 proc. (ok. proc. stanowią studenci polskiego pochodzenia, stypendyści MZ i MKiDN). Łączna liczba stypendystów wynosi bowiem 2.181, w tym 90 osób ze stypendium MZ. 44 otrzymuje stypendium MKiDN. Na studiach III stopnia i stażach długoterminowych w roku akademickim 2012/2013 przebywało 176 osób polskiego pochodzenia (ok. 18 proc. wszystkich cudzoziemców doktorantów/stażystów długoterminowych), o 119 osób mniej niż 4 lata wcześniej. Spadła też liczba stypendiów strony polskiej przyznawanych doktorantom/stażystom pochodzenia polskiego. Ze 130 osób w roku akademickim 2008/2009, w bieżącym takie wsparcie otrzymało 81 doktorantów/stażystów długoterminowych. Tabela nr 1. Cudzoziemcy studiujący w polskich uczelniach w roku akademickim 2012/13. Studenci 2012/13 polonijni niepolonijni RAZEM Stypendyści MNiSW Stypendyści MZ Stypendyści MKiDN Niestypendyści RAZEM Tabela nr 2. Cudzoziemcy doktoranci i stażyści długoterminowi kształcący się w polskich uczelniach w roku akademickim 2012/13. Doktoranci i stażyści długoterminowi polonijni niepolonijni RAZEM 2012/12 Stypendyści MNiSW Stypendyści MZ Stypendyści MKiDN Niestypendyści RAZEM

312 Raport 2012 Tabela nr 3. Cudzoziemcy polskiego pochodzenia kształcący się w polskich uczelniach w roku akademickim 2012/13 - wybrane kraje. Ogółem W tym doktoranci i Ogółem stypendyści W tym studenci doktoranci stażyści długoterminowi - stypendyści Kraj i stażyści pochodzenia studenci MNiSW MZ MKiDN MNiSW MZ MKiDN długoterminowi Ukraina Białoruś Litwa Kazachstan USA Kanada Niemcy Rosja Czechy Szwecja Uzbekistan Łotwa Mołdawia Turkmenistan Węgry Gruzja Rumunia Brazylia Francja Wielka Brytania Pomoc stypendialna dla młodzieży polonijnej studiującej w kraju zamieszkania Ministerstwo nieustannie stoi na stanowisku, że pomoc stypendialna dla studiujących w krajach zamieszkania powinna być kierowana do cudzoziemców polskiego pochodzenia, podejmujących kształcenie w filiach zagranicznych polskich uczelni na studiach I stopnia z jednoczesnym zapewnieniem możliwości kontynuacji nauki na studiach II stopnia w Polsce. Od 2008 r. MNiSW przeznacza w swoim budżecie środki finansowe na wypłaty stypendiów dla młodzieży polonijnej studiującej w kraju zamieszkania. Liczba świadczeń wzrosła z 50 w roku akademickim 2008/2009 do 257 w roku akademickim 2012/13. W 2012 r. udzielono wsparcia na poziomie 100 euro miesięcznie, podobnej jak w latach ubiegłych. Pomoc kierowana 312

313 Informacje resortów i instytucji państwa jest, jak dotychczas, do studentów polonijnych wileńskiej filii Uniwersytetu w Białymstoku. Lektoraty języka polskiego w zagranicznych ośrodkach akademickich oraz kursy języka polskiego jako obcego Współpraca i pomoc MNiSW dla zagranicznych ośrodków akademickich, w których funkcjonują katedry lub lektoraty języka polskiego, polega przede wszystkim na kierowaniu lektorów języka polskiego, zgodnie z zapotrzebowaniem uczelni. Ponadto ośrodki te są nieodpłatnie wyposażane w podręczniki, słowniki i inne pomoce metodyczno-dydaktyczne. Dzięki temu Ministerstwo stwarza młodzieży polonijnej, studiującej w kraju swojego zamieszkania, warunki umożliwiające naukę języka polskiego, zapoznanie się z literaturą polską i uzyskiwanie wiedzy o Polsce, jej historii i kulturze. Działalność MNiSW w tym obszarze uzupełnia bezpośrednią wymianę pracowników naukowo-dydaktycznych polskich szkół wyższych z ich zagranicznymi partnerami. W porównaniu w rokiem akademickim 2008/2009, w 2012 r. liczba lektorów wzrasta, podobnie jak liczba zagranicznych ośrodków akademickich, do których są kierowani. Liczba lektorów wysyłanych w latach W roku akademickim 2012/13 do 33 krajów w 105 ośrodków akademickich skierowano 110 pracowników dydaktycznych, specjalistów w dziedzinie języka i kultury polskiej. W 2012 r. po raz pierwszy skierowano lektora do Kurytyby, głównego ośrodka Polonii w Brazylii. 313

314 Raport 2012 Lektorzy języka polskiego w państwach europejskich Lektorzy języka polskiego w pozostałych państwach 314

315 Informacje resortów i instytucji państwa Finansowanie państwowego systemu poświadczania znajomości języka polskiego cudzoziemcom i osobom polskiego pochodzenia na stałe zamieszkałym za granicą System poświadczania znajomości języka polskiego (istnieje od połowy 2004 r.) niezmiennie wykazuje dynamikę wzrostową, co wiąże się ściśle z wejściem w życie 15 sierpnia 2012 r. niektórych przepisów ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2012, poz.161). Zobowiązują one osobę ubiegającą się o obywatelstwo RP, m.in. do posiadania znajomości języka polskiego potwierdzonej urzędowo, o czym mowa w art. 11a ustawy z 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. Nr 90, poz. 999, z późn. zmianami). W 2012 r. do egzaminów przystąpiło osób, przy czym w porównaniu z 2008 r. liczba zdających podwoiła się i po raz pierwszy przekroczyła tysiąc osób rocznie. Odsetek osób polskiego pochodzenia wśród zdających, zmniejszył się w ostatnich 4 latach z ok. 35 proc. do ok. 25 proc. Nakłady finansowe ponoszone przez MNiSW na rzecz Polonii i Polaków za granicą Na koszty kształcenia osób polskiego pochodzenia na poziomie wyższym składają się koszty świadczeń stypendialnych oraz koszty procesu dydaktycznego. Kwoty wypłaconych stypendiów są refundowane uczelniom przez Biuro Uznawalności Wykształcenia i Wymiany Międzynarodowej, zaś koszty procesu dydaktycznego ujmowane są w dotacji na zadania związane z kształceniem studentów i doktorantów, która uczelnie publiczne otrzymują z budżetu państwa. Łączne koszty kształcenia studentów, doktorantów i stażystów długoterminowych w 2012 r. szacuje się na ok. 32 mln PLN. Wysokość nakładów MNiSW w ramach stypendiów dla młodzieży polonijnej studiującej w kraju swojego zamieszkania w roku 2011/2012 wyniosła 431 tys. PLN. Na pokrycie kosztów związanych z kierowaniem do pracy w zagranicznych uczelniach nauczycieli akademickich specjalistów w zakresie nauczania języka polskiego MNiSW co roku przeznacza kwotę ok. 3,6 mln PLN. Koszty funkcjonowania systemu poświadczania znajomości języka polskiego utrzymują się na podobnym poziomie i wynoszą ok. 650 tys. PLN, natomiast wpływy z opłat za egzaminy znacząco wzrosły i w 2012 r. osiągnęły poziom 450 tys. PLN. Rekomendacje na przyszłość Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego rekomenduje: utrzymanie wysokości środków budżetowych na realizację zadań na rzecz Polonii i Polaków za granicą na co najmniej dotychczasowym poziomie, wykorzystanie, w ścisłej współpracy z MSZ, środków, w rezerwie celowej budżetu państwa na wspieranie Polonii i Polaków za granicą, na działa- 315

316 Raport 2012 nia w zakresie edukacji, zwłaszcza ma opracowanie i wdrożenie uzupełniających składników istniejącego systemu stypendialnego, przekształcenie istniejącego systemu poświadczania znajomości języka polskiego jako obcego, opartego na centralnej komisji egzaminacyjnej, w system zapewniający szerszą dostępność i usprawniający przeprowadzanie egzaminów, przystępowania do nich oraz uzyskiwania certyfikatów. 316

317 Informacje resortów i instytucji państwa 2.4. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wraz z instytucjami podległymi realizują cele zagranicznej polityki kulturalnej rządu polskiego, jakimi są m.in.: budowanie pozytywnego wizerunku Polski i polskiej kultury w świecie, tworzenie dobrego klimatu dla umacniania więzi środowisk polonijnych z kulturą ojczystą oraz ochrona polskiego dziedzictwa za granicą. Głównymi celami i zadaniami działalności statutowej MKiDN są: zwiększanie obecności polskiej oferty kulturalnej w wybranych krajach i regionach świata, mające na celu wzmocnienie pozytywnego wizerunku Polski; podkreślanie wkładu najwybitniejszych polskich twórców w kulturę europejską i światową; promocja polskiego dziedzictwa kulturowego, popularyzacja i upamiętnianie za granicą postaci i wydarzeń historycznych związanych z Polską, które pozostawiły istotny i trwały ślad w dziejach kultury europejskiej i światowej; gromadzenie danych i wytwarzanie bibliografii poloników zagranicznych; konserwacja i restauracja zabytków języka polskiego znajdujących się w zbiorach obcych; wspieranie tłumaczeń literatury polskiej na języki obce poprzez program translatorski POLAND; promocja polskiej literatury na międzynarodowych targach książki za granicą; utrzymywanie Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona służącej m.in. instytucjom polonijnym; ochrona polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą; pomoc instytucjom polonijnym i emigracyjnym prowadzącym działalność w zakresie kultury i ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą, wspieranie muzeów, bibliotek i archiwów. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sposób bezpośredni nie finansuje projektów kulturalnych związanych z aktywnością środowisk polskich i polonijnych za granicą. Zadanie to spoczywało na Senacie RP, natomiast od 2012 r. finansowanie działań Polonii i Polaków za granicą została przekazana Ministerstwu Spraw Zagranicznych. Ochrona spuścizny kulturowej poza granicami Polski należy do najistotniejszych zadań Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Finansowanie i dofinansowywanie inicjatyw w tym zakresie realizowane jest poprzez Program MKiDN Dziedzictwo kulturowe (priorytet Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą obsługiwany przez Departament Dziedzictwa Kulturowego). Minister KiDN wspiera natomiast działalność na rzecz prezentacji kultury i dokonań polskich twórców za granicą poprzez system programów własnych, działania poszczególnych departamentów i instytucji podległych. 317

318 Raport 2012 Działania stypendialne Program stypendialny Gaude Polonia Program Stypendialny Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Gaude Polonia skierowany jest do młodych twórców z Europy Środkowo-Wschodniej, w pierwszej kolejności z Białorusi i Ukrainy. O stypendium mogą ubiegać się twórcy reprezentujący następujące dziedziny: film, fotografia, konserwacja dzieł sztuki, literatura/przekład, muzealnictwo, muzyka, sztuki wizualne oraz historia i krytyka sztuki, teatru, muzyki i filmu. Celem programu jest budowanie związków z polskością oraz tworzenie płaszczyzny porozumienia na gruncie współpracy kulturalnej Polski z jej sąsiadami. Półroczne stypendium umożliwia poznanie współczesnej kultury polskiej oraz doskonalenie warsztatu twórczego pod opieką uznanych twórców i instytucji kultury w najważniejszych ośrodkach kultury polskiej. Stypendium przyznawane jest w drodze konkursu otwartego. Program jest skierowany do profesjonalnych artystów niezależnie od ich pochodzenia narodowego. Roczna liczba stypendystów przyjmowanych od 2003 r. systematycznie się zwiększała, by w ostatnich edycjach osiągnąć 48 osób. Program Gaude Polonia prowadzi Narodowe Centrum Kultury, instytucja podległą MKiDN. Od momentu powstania programu przyznano 382 stypendia. Całkowity budżet programu (bez wyodrębnienia osób o polskim pochodzeniu): 2009 r PLN 2010 r PLN 2011 r PLN 2012 r PLN Program stypendialny Młoda Polska Program stypendialny Ministra KiDN Młoda Polska przeznaczony jest dla młodych polskich artystów (do 35 roku życia), którzy mają już wybitne osiągnięcia w następujących dziedzinach; film, fotografia, literatura, muzyka, sztuki wizualne, taniec i teatr. Stypendium ma umożliwić laureatom dokonanie znaczącego postępu w ich karierze artystycznej. Środki mogą być przeznaczone na realizację konkretnych projektów artystycznych, studia i pobyty twórcze za granicą lub zakup instrumentów i sprzętu niezbędnego do ich pracy twórczej. Program prowadzi Narodowe Centrum Kultury. Całkowity budżet programu (bez wyodrębnienia osób o polskim pochodzeniu): 2009 r PLN 2010 r PLN 2011 r PLN 2012 r PLN 318

319 Informacje resortów i instytucji państwa Thesaurus Poloniae Thesaurus Poloniae to trzymiesięczny program stypendialny Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego realizowany przez Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie. Thesaurus Poloniae adresowany jest do osób prowadzących badania poświęcone kulturze, historii oraz wielokulturowemu dziedzictwu Rzeczypospolitej, dawnej i współczesnej, oraz szeroko rozumianej Europie Środkowej. Do udziału w programie zaproszone są zarówno osoby zajmujące się praktycznym wymiarem zarządzania i ochrony dziedzictwa kulturowego, jak i teoretycznymi badaniami z zakresu dziedzictwa, historii, socjologii, etnografii, antropologii. Thesaurus Poloniae realizowany jest w dwóch kategoriach. Pierwsza to Program Senior adresowany do profesorów i starszych wykładowców akademickich. Druga - Program Junior adresowany do doktorów i doktorantów. Dotychczas odbyło się 6 edycji, w których wzięło 31 naukowców z 19 krajów (Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Czechy, Francja, Gruzja, Japonia, Mołdawia, Rosja, Rumunia, Słowacja, Węgry, Włochy, Ukraina, Kanada, Serbia, Wielka Brytania, Iran i USA). Działania na rzecz wspierania promocji języka i literatury polskiej Promocją języka i literatury polskiej zajmuje się podległy MKiDN Instytut Książki. Tworzy atrakcyjną ofertę edytorską, której adresatem są również środowiska polonijne w wybranych krajach. Prowadzona przez Instytut promocja polskiej literatury za granicą obejmuje projekty skierowane do zagranicznych wydawców, tłumaczy polskich książek oraz czytelników. Z myślą o Polonii została opracowana oferta programowa mająca zwiększyć zainteresowanie Polaków mieszkających za granicą literaturą polską. Przedstawiciele Polonii mogą również korzystać ze stypendiów pobytowych dla tłumaczy literatury polskiej mieszkających za granicą. Wśród projektów skierowanych i do środowisk polonijnych wymienić można, np.: Poland, program translatorski wspierający przekłady literatury polskiej, adresowany do odbiorców zagranicznych, w tym do przedstawicieli środowisk polskich za granicą; Kolegium tłumaczy, wieloletni program edukacyjno-promocyjny adresowany do tłumaczy literatury polskiej; Transatlantyk, przyznawana od 2004 r. nagroda Instytutu Książki dla najwybitniejszego popularyzatora literatury polskiej za granicą; Sample Translations Poland, program, którego celem jest promocja literatury polskiej za granicą poprzez zachęcanie tłumaczy do przedstawiania polskich książek zagranicznym wydawcom. Program dotyczy tłumaczy, którzy dokonują pierwszego przekładu nigdzie dotąd niepublikowanej książki, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł polskiej humanistyki dawnej i współczesnej, poświęconych historii Polski i jej kulturze, a także literatury dla dzieci i młodzieży. 319

320 Raport 2012 Stale wzrastająca liczba przekładów współczesnej literatury odzwierciedla wzrost zainteresowania Polską, a inicjatywy promocyjne podejmowane w czasie prezentacji literatury polskiej na międzynarodowych targach książek w wielu krajach przede wszystkim europejskich dobrze służą budowaniu nowego obrazu Polski, atrakcyjnego również dla przedstawicieli środowisk polonijnych za granicą. Działania na rzecz Polonii i Polaków za granicą prowadzone za pośrednictwem Instytutu Adama Mickiewicza Instytut Adama Mickiewicza jest instytucją MKiDN powołaną w celu upowszechniania wiedzy o Polsce oraz promocji polskiej kultury za granicą. Instytut bierze również aktywny udział w międzynarodowej wymianie kulturalnej. Część z działań realizowanych przez IAM znajduje adresatów wśród Polonii i Polaków za granicą, są to m.in.: Portal wielojęzyczny zasób informacji o polskiej kulturze z doniesieniami o aktualnych wydarzeniach kulturalnych odbywających się w Polsce i za granicą, stanowiącym swoistą bazę wiedzy. XXX Letnie Igrzyska Olimpijskie i Paraolimpiada w Londynie, z okazji których IAM przygotował szeroki program propozycji kulturalnych. Były realizowane w sierpniu 2012 r., także w ramach projektu polonijnego, który IAM opracował i wyprodukował na zlecenie MKiDN. W jego skład weszły m.in.: Pokazy filmów: Nad życie w reż. Anny Pluteckiej-Mesjasz, Art of Freedom (Sztuka wolności) w reż. Wojtka Słoty i Marka Kłosowicza, Beats of Freedom, w reż. Wojciecha Słoty, Leszka Gnoińskiego, Bokser w reż. Tomasza Blachnickiego, Political Dress w reż. Judyty Fibiger, Toys (Zabawki) w reż. Andrzeja Wolskiego. Wydarzenia muzyczne: koncert Macieja Maleńczuka, recital Marka Brachy, koncert kwartetu smyczkowego Meccorre, koncert Motion Trio, koncert Moniki Kuszyńskiej. MKiDN, w ramach zadań wspólnych realizowanych z IAM, wspiera także cyklicznie dwie instytucje polonijne. Radio Znad Wilii, obejmuje obszar Wilna i Wileńszczyzny, w promieniu 100 km od stolicy Litwy, sięgając Białorusi. Zadaniami Radia jest promowanie i krzewienie kultury polskiej na Litwie oraz utrzymanie tożsamości narodowej. W 2010 r. Radio otrzymało wsparcie finansowe wysokości 30 tys. PLN., w 2011 r tys. PLN., w 2012 r tys. PLN. Scena Polska Teatru Cieszyńskiego w Czeskim Cieszynie. Scena ta wywodzi się z amatorskiego ruchu teatralnego i od początku istnienia realizuje i udoskonala formułę teatru popularnego dla szerokiej widowni na Zaolziu. Jest to placówka umożliwiająca kontakt z polskim językiem literackim i żywym polskim słowem. Scena Polska Teatru Cieszyńskiego w Czeskim 320

321 Informacje resortów i instytucji państwa Cieszynie otrzymała dofinansowanie w wysokości: w 2010 r tys.pln, w 2011 r. 60 tys. PLN, w 2012 r. 60 tys.pln. Ochrona polskiego dziedzictwa kulturowego poza granicami kraju Realizacja zadań dotyczących ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego poza Polską spoczywa w głównej mierze na Departamencie Dziedzictwa Kulturowego MKiDN. Jego główne cele i zadania w tym obszarze to: organizowanie i udzielanie pomocy w celu zabezpieczenia i konserwacji dóbr kultury oraz upamiętnienia wybitnych osób lub zdarzeń historycznych związanych z polskim dziedzictwem kulturalnym za granicą; promowanie badań naukowych nad polskim dziedzictwem kulturalnym za granicą; informacja i propagowanie wiedzy o polskim dziedzictwie kulturalnym za granicą przez publikacje, wystawy i środki masowego przekazu; współdziałanie z Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych w zakresie ochrony i restytucji polskich zasobów archiwalnych za granicą; opieka i pomoc organizacjom i instytucjom, polonijnym i emigracyjnym prowadzącym działalność w zakresie nauki, kultury i ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą, wspieranie muzeów, bibliotek i archiwów (zwłaszcza członkom Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie). Departament Dziedzictwa Kulturowego (do września 2008 r. Departament ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą) ściśle współpracował i współpracuje, m.in. z MSZ, Biurem Polonijnym Senatu RP, instytucjami kultury, uczelniami, kościołami i związkami wyznaniowymi, placówkami dyplomatyczno-konsularnymi i organizacjami pozarządowymi. Szczególne znaczenie ma współpraca z Biblioteką Narodową i Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych. W latach , dzięki funduszom pochodzącym z Programu Ministra KiDN oraz z budżetu Departamentu, zrealizowano szereg projektów związanych głównie z pracami dokumentacyjnymi, inwentaryzacyjnymi i konserwatorskimi oraz upowszechnianiem wiedzy na temat dziedzictwa kulturowego poza granicami Polski. Zaznaczmy, że inicjowanie i koordynacja działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, postaci i miejsc (zwłaszcza cmentarzy wojskowych) ważnych dla historii walk i martyrologii narodu polskiego, należy do zadań Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Formy ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego Ochrona spuścizny kulturowej znajdującej się poza granicami Polski należy bez wątpienia do szczególnie istotnych zadań MKiDN. Finansowanie i dofinansowywanie większości inicjatyw w tym zakresie realizowane jest obecnie poprzez Program MKiDN Dziedzictwo kulturowe (priorytet: Ochrona dziedzictwa 321

322 Raport 2012 kulturowego za granicą) oraz z budżetu Departamentu Dziedzictwa Kulturowego. Budżet Programu MKiDN i Departamentu tylko w części zapewnia finansowanie projektów zgłaszanych przez wnioskodawców. W 2012 r. budżet tego (Priorytet 4) wyniósł ok PLN. Departament Dziedzictwa Kulturowego prowadzi kompleksową rejestrację i dokumentację zabytków kultury polskiej i z Polską związanych - w tym cmentarzy i zabytków sepulkralnych za wschodnią granicą (prace dokumentacyjne obejmują obszar historycznej Rzeczypospolitej w jej granicach z 1772 r.). Dofinansowywane są konkretne projekty prac inwentaryzacyjnych zabytków sztuki sakralnej, sepulkralnej i świeckiej na terytorium Białorusi, Gruzji, Litwy, Łotwy, Ukrainy i in. Badania terenowe uzupełniane są przez kwerendy archiwalne w kraju i za granicą. Od 2006 r. Departament koordynuje prace inwentaryzacyjno-dokumentacyjne poloników w muzeach poza krajem. Materiały pozyskane w trakcie kwerend badawczych są sukcesywnie opracowywane i publikowane. Przykładowe projekty zrealizowane w obszarze ochrony dziedzictwa kulturowego 2009 Program MKiDN Dziedzictwo Kulturowe Priorytet 3 Ochrona dziedzictwa narodowego poza granicami kraju Prace inwentaryzacyjne i dokumentacyjne Publikacja Cmentarz Polski w Buczaczu (Ukraina). Inwentaryzacja pałacu Fredrów w Beńkowej Wiszni, etap I (Ukraina). Inwentaryzacja grobów na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie - etap II (Ukraina). Inwentaryzacja malarstwa polskiego od XVI do XX w. w zbiorach Lwowskiej Galerii Sztuki. Cz. 1 - opracowanie kolekcji portretów królów pol- 322

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia...

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... projekt UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... w sprawie przyjęcia programu współpracy Gminy Grodzisk Wlkp. z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art.

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLIII/356/08 Rady Miejskiej w Staszowie z dnia 23. 12.2008r sprawie przyjęcia Programu współpracy Gminy Staszów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r.

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie zatwierdzenia Lokalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych ECORYS Polska Sp. z o.o. Poznań, 16 listopada 2012 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich

UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich Art. 1. 1. Należy zachęcić posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej do uchwalenia

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 13 listopada 2014 r. Poz. 3763 UCHWAŁA NR L/327/14 RADY POWIATU TCZEWSKIEGO. z dnia 28 października 2014 r. Tczewskiego.

Gdańsk, dnia 13 listopada 2014 r. Poz. 3763 UCHWAŁA NR L/327/14 RADY POWIATU TCZEWSKIEGO. z dnia 28 października 2014 r. Tczewskiego. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 13 listopada 2014 r. Poz. 3763 UCHWAŁA NR L/327/14 RADY POWIATU TCZEWSKIEGO z dnia 28 października 2014 r. w sprawie kryteriów i trybu przyznawania

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXII / 242 / 04 Rady Miejskiej Turku z dnia 21 grudnia 2004 roku

Uchwała Nr XXII / 242 / 04 Rady Miejskiej Turku z dnia 21 grudnia 2004 roku Informacja dotycząca Stypendiów Burmistrza Miasta Turku za wyniki w nauce, stypendia za osiągnięcia sportowe oraz stypendia za osiągnięcia w dziedzinie kultury i działalności artystycznej. Urząd Miejski

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach Na podstawie art. 95a ustawy

Bardziej szczegółowo

PL Zjednoczona w różnorodności PL 11.4.2016 B8-0442/1. Poprawka. Renate Sommer w imieniu grupy PPE

PL Zjednoczona w różnorodności PL 11.4.2016 B8-0442/1. Poprawka. Renate Sommer w imieniu grupy PPE 11.4.2016 B8-0442/1 1 Umocowanie 10 uwzględniając ramy negocjacyjne z dnia 3 października 2005 r. dotyczące przystąpienia Turcji do UE, uwzględniając ramy negocjacyjne z dnia 3 października 2005 r. dotyczące

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE Z DNIA w sprawie przyjęcia Programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2015. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku w sprawie przyjęcia programu współpracy miasta stołecznego Warszawy w roku 2004 z organizacjami pozarządowymi oraz

Bardziej szczegółowo

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury.

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury. identyfikator /6 Druk nr 114 UCHWAŁY NR... Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego z dnia... w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 i art. 18 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Kontrakt Terytorialny

Kontrakt Terytorialny Kontrakt Terytorialny Monika Piotrowska Departament Koordynacji i WdraŜania Programów Regionalnych Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 26 pażdziernika 2012 r. HISTORIA Kontrakty wojewódzkie 2001

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Biuro Karier Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji w Warszawie, zwane dalej BK EWSPA to

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA. z dnia 26 sierpnia 2015 r.

UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA. z dnia 26 sierpnia 2015 r. UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu stypendialnego dla studentów zamieszkałych na terenie Gminy Chełmża. Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Data sporządzenia: 30 kwietnia 2015 r.

Data sporządzenia: 30 kwietnia 2015 r. Nazwa projektu: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie sposobu przeliczania na punkty poszczególnych kryteriów uwzględnianych w postępowaniu rekrutacyjnym, składu i szczegółowych zadań komisji

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 28 stycznia 2010 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Wprowadzenie * Badanie grup przedsiębiorstw prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r.

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r. UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII z dnia 28 maja 2013 r. w sprawie przyjęcia programu działań wspierających rodziny wielodzietne zamieszkałe na terenie Gminy Góra Kalwaria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi PROJEKT Załącznik do uchwały nr.. Rady Gminy Garbów z dnia. Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

w sprawie przekazywania środków z Funduszu Zajęć Sportowych dla Uczniów

w sprawie przekazywania środków z Funduszu Zajęć Sportowych dla Uczniów Projekt z dnia 9 grudnia 2015 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A S P O R T U I T U R Y S T Y K I 1) z dnia w sprawie przekazywania środków z Funduszu Zajęć Sportowych dla Uczniów Na podstawie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VIII/75/2015 Rady Miasta i Gminy w Margoninie z dnia 21 maja 2015 r.

UCHWAŁA Nr VIII/75/2015 Rady Miasta i Gminy w Margoninie z dnia 21 maja 2015 r. UCHWAŁA Nr VIII/75/2015 Rady Miasta i Gminy w Margoninie w sprawie zasad i trybu przyznawania stypendiów naukowych, artystycznych i sportowych dla uczniów gimnazjum w Mieście i Gminie Margonin Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Przekaż swoją opinię Unii Europejskiej! Projekt dofinansowany w ramach programu Europa dla Obywateli Unii Europejskiej POWITANIE Dlaczego dobrze, że tu jestem?

Bardziej szczegółowo

Olsztyn, dnia 30 lipca 2014 r. Poz. 2682 UCHWAŁA NR LIII/329/2014 RADY GMINY JONKOWO. z dnia 26 czerwca 2014 r.

Olsztyn, dnia 30 lipca 2014 r. Poz. 2682 UCHWAŁA NR LIII/329/2014 RADY GMINY JONKOWO. z dnia 26 czerwca 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO-MAZURSKIEGO Olsztyn, dnia 30 lipca 2014 r. Poz. 2682 UCHWAŁA NR LIII/329/2014 RADY GMINY JONKOWO z dnia 26 czerwca 2014 r. w sprawie określenia zasad i trybu przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 647/XXV/2012 Rady Miejskiej w Piasecznie z dnia 26.09.2012 r.

Uchwała nr 647/XXV/2012 Rady Miejskiej w Piasecznie z dnia 26.09.2012 r. Uchwała nr 647/XXV/2012 Rady Miejskiej w Piasecznie z dnia 26.09.2012 r. w sprawie określenia szczegółowych warunków, wysokości i trybu przyznawania stypendiów twórczych osobom zajmującym się twórczością

Bardziej szczegółowo

II. CEL GŁÓWNY I CELE SZCZEGÓŁOWE PROGRAMU

II. CEL GŁÓWNY I CELE SZCZEGÓŁOWE PROGRAMU PROJEKT Program współpracy Gminy Miejskiej Kościan z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA na kierunku edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA na kierunku edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA na kierunku edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej dotyczy planów studiów zatwierdzonych uchwałami od 27/2012/2013 do 30/2012/2013 z dnia 19 czerwca 2013 r. i od 45/2012/2013

Bardziej szczegółowo

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Charakterystyka przedmiotu badania W dniu 27 listopada 2013 r. Rada Ministrów przyjęła Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

/BADANIE ANKIETOWE/ Uprzejmie prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia: 7 kwietnia 2014 roku

/BADANIE ANKIETOWE/ Uprzejmie prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia: 7 kwietnia 2014 roku WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WIELKOPOLSKICH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO /BADA ANKIETOWE/ Uprzejmie prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia: 7 kwietnia 2014 roku Ankietę prosimy przesyłać: pocztą

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS

PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS PROGRAM LIFELONG LEARNING ERASMUS W AKADEMII MORSKIEJ W GDYNI ZASADY REALIZACJI 2010/2011 I. WSTĘP 1. Decyzję o przystąpieniu Uczelni do Programu Lifelong Learning (dawniej Sokrates) podejmuje Senat Uczelni.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 388/2012 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie ustanowienia stypendiów artystycznych dla uczniów radomskich szkół

UCHWAŁA NR 388/2012 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie ustanowienia stypendiów artystycznych dla uczniów radomskich szkół UCHWAŁA NR 388/2012 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie ustanowienia stypendiów artystycznych dla uczniów radomskich szkół Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt.14a ustawy z dnia 8

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN FUNDUSZU STYPENDIALNEGO im. Jerzego Danielaka ODDZIAŁU KONIŃSKIEGO STOWARZYSZENIA ELEKTRYKÓW POLSKICH. 1 Postanowienia ogólne

REGULAMIN FUNDUSZU STYPENDIALNEGO im. Jerzego Danielaka ODDZIAŁU KONIŃSKIEGO STOWARZYSZENIA ELEKTRYKÓW POLSKICH. 1 Postanowienia ogólne REGULAMIN FUNDUSZU STYPENDIALNEGO im. Jerzego Danielaka ODDZIAŁU KONIŃSKIEGO STOWARZYSZENIA ELEKTRYKÓW POLSKICH Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie. Stanisław Staszic 1 Postanowienia

Bardziej szczegółowo

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej.

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 676 Warszawa, 9 czerwca 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Załącznik nr 6 REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Na podstawie atr.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Dz.U. z 1991 roku nr 59 poz.425) ze zmianami

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowa Rada Dzielnicy. sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży

Młodzieżowa Rada Dzielnicy. sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży Młodzieżowa Rada Dzielnicy sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży Aktywne uczestnictwo młodych w decyzjach i przedsięwzięciach na szczeblu lokalnym i regionalnym jest niezbędne, jeżeli chcemy budować

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

V Kongres Obywatelski

V Kongres Obywatelski V Kongres Obywatelski Sesja: Rozwój lokalny. Bariery i stymulanty. V Kongres Obywatelski Efekty i perspektywy rozwoju samorządu terytorialnego Cezary Trutkowski Znaczenie wyborów samorządowych 68% Średnia

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji Programu Współpracy Miasta Olsztyna z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2014

Sprawozdanie z realizacji Programu Współpracy Miasta Olsztyna z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2014 Sprawozdanie z realizacji Programu Współpracy Miasta Olsztyna z Organizacjami Pozarządowymi na rok 2014 Zgodnie z zapisami ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie,

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE. I. Cel konkursu

OGŁOSZENIE. I. Cel konkursu OGŁOSZENIE otwartego konkursu ofert na realizację zadań publicznych Powiatu Wieruszowskiego w 2011 roku w zakresie: A) Kultury B) Kultury fizycznej i sportu I. Cel konkursu Celem konkursu jest wyłonienie

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 15/19/2015 ZARZĄDU POWIATU W WĄBRZEŹNIE z dnia 11 marca 2015 r.

UCHWAŁA Nr 15/19/2015 ZARZĄDU POWIATU W WĄBRZEŹNIE z dnia 11 marca 2015 r. UCHWAŁA Nr 15/19/2015 ZARZĄDU POWIATU W WĄBRZEŹNIE z dnia 11 marca 2015 r. w sprawie ogłoszenia otwartego konkursu ofert na prowadzenie rehabilitacji osób niepełnosprawnych w różnych typach placówek -

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLIV/218/2013 Rady Powiatu w Parczewie z dnia 29 listopada 2013 r.

UCHWAŁA NR XLIV/218/2013 Rady Powiatu w Parczewie z dnia 29 listopada 2013 r. UCHWAŁA NR XLIV/218/2013 Rady Powiatu w Parczewie z dnia 29 listopada 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną, upowszechnianiem

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Chcemy Pomagać, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Piotra Sołtysa zwanego dalej fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA INFORMACJE DODATKOWE

AKTUALIZACJA INFORMACJE DODATKOWE Dodatek do numeru 2(77)/2014 Poznań, luty 2014 AKTUALIZACJA INFORMACJE DODATKOWE Wielkopolski Ośrodek Kształcenia i Studiów Samorządowych ul. Wawrzyniaka 37, 60-504 Poznań tel. 61 847 54 22, fax 61 624

Bardziej szczegółowo

Przepisy regulujące kwestię przyznawania przez Ministra Zdrowia stypendium ministra:

Przepisy regulujące kwestię przyznawania przez Ministra Zdrowia stypendium ministra: Informacja na temat składania wniosków o Stypendium Ministra Zdrowia dla studentów uczelni medycznych za osiągnięcia w nauce i wybitne osiągnięcia sportowe, w roku akademickim 2011/2012 Ministerstwo Zdrowia,

Bardziej szczegółowo

Rola przedszkola w przygotowaniu dzieci 6-letnich do realizacji obowiązku szkolnego

Rola przedszkola w przygotowaniu dzieci 6-letnich do realizacji obowiązku szkolnego Zmiany w systemie oświaty Rola przedszkola w przygotowaniu dzieci 6-letnich do realizacji obowiązku szkolnego Sulejówek 06.02.2014 r. Zmiany w systemie oświaty Zmiana w art. 3: Jeśli w ustawie o systemie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU Załącznik nr 3 do Statutu Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Prudniku REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU 1 1 PRZEPISY DOTYCZĄCE SAMORZĄDNOŚCI UCZNIÓW 1. Członkami

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie. 1. 1. Działając na podstawie wyŝej wymienionych aktów prawnych konkurs obejmuje realizację następujących zadań:

Ogłoszenie. 1. 1. Działając na podstawie wyŝej wymienionych aktów prawnych konkurs obejmuje realizację następujących zadań: Załącznik Nr1 do Zarządzenia Nr 638/2014 z dnia 17 marca 2014 Ogłoszenie Burmistrz miasta i gminy Nowa Dęba ogłasza konkurs na realizację zadań publicznych z zakresu: - kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR LXI/797/14 RADY MIEJSKIEJ W SŁUPSKU. z dnia 29 października 2014 r.

UCHWAŁA NR LXI/797/14 RADY MIEJSKIEJ W SŁUPSKU. z dnia 29 października 2014 r. UCHWAŁA NR LXI/797/14 RADY MIEJSKIEJ W SŁUPSKU z dnia 29 października 2014 r. w sprawie określenia szczegółowych warunków udzielania pomocy materialnej o charakterze motywacyjnym dla uczniów będących stałymi

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo

Tekst ustawy ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu. USTAWA z dnia 16 wrze nia 2011 r. Rozdzia 1 Przepisy ogólne

Tekst ustawy ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu. USTAWA z dnia 16 wrze nia 2011 r. Rozdzia 1 Przepisy ogólne Tekst ustawy ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu USTAWA z dnia 16 wrze nia 2011 r. o wspó pracy rozwojowej 1) Rozdzia 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Ustawa okre la organizacj, zasady i formy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014 PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA Specjalność: PSYCHOLOGIA DIALOGU MIĘDZYLUDZKIEGO Studia: STACJONARNE/ NIESTACJONARNE I. ORGANIZACJA PRAKTYKI Edycja 2014 1. Praktyka zawodowa na

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. w sprawie określenia zadań, na które przeznacza się środki Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Na podstawie art. 35a ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

I. POSTANOWIENIE OGÓLNE

I. POSTANOWIENIE OGÓLNE Załącznik do Zarządzenia Nr 26/2015 Rektora UKSW z dnia 1 lipca 2015 r. REGULAMIN ZWIĘKSZENIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO Z DOTACJI PODMIOTOWEJ NA DOFINANSOWANIE ZADAŃ PROJAKOŚCIOWYCH NA UNIWERSYTETCIE KARDYNAŁA

Bardziej szczegółowo

P R O J E K T D r u k n r... UCHWAŁA NR././2014 RADY GMINY CHYBIE. z dnia.. 2014 r.

P R O J E K T D r u k n r... UCHWAŁA NR././2014 RADY GMINY CHYBIE. z dnia.. 2014 r. P R O J E K T D r u k n r........... UCHWAŁA NR././2014 RADY GMINY CHYBIE z dnia.. 2014 r. w sprawie zasad udzielania stypendiów dla uczniów za wyniki w nauce oraz osiągnięcia artystyczne Na podstawie

Bardziej szczegółowo

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie:

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie: Źródło: http://bip.mswia.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnyc/2005/481,projekt-rozporzadzenia-ministra-spraw-wewnetrznych-i -Administracji-z-dnia-2005-r.html Wygenerowano: Czwartek, 28 stycznia 2016, 20:27

Bardziej szczegółowo

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają skargi od studentów kwestionujące

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają skargi od studentów kwestionujące RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-686330-I/11/ST/KJ 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pani Barbara Kudrycka Minister Nauki

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA

REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Regulamin Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Polska Unia Ubocznych Produktów Spalania

Bardziej szczegółowo

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi Agnieszka Wróblewska RAZEM JESTEŚMY NAJSILNIEJSI WDROŻENIE MODELU WSPÓŁPRACY W 6 GMINACH POWIATU ŁUKOWSKIEGO Projekt zakłada wdrażanie na poziomie gminy

Bardziej szczegółowo

Priorytetami konkursu są:

Priorytetami konkursu są: Konkurs na najlepsze projekty dofinansowywane ze środków Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012-2013 - II edycja Minister Pracy i Polityki Społecznej zaprasza: organizacje

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Postanowienia ogólne

Rozdział 1 Postanowienia ogólne Załącznik do zarządzenia Rektora nr 59 z dnia 20 lipca 2015 r. REGULAMIN PRZYZNAWANIA ZWIĘKSZENIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO Z DOTACJI PROJAKOŚCIOWEJ ORAZ ZASADY PRZYZNAWANIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO W

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

OCENA SKUTKÓW REGULACJI

OCENA SKUTKÓW REGULACJI Uzasadnienie Nowelizacja rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie legitymacji służbowych policjantów (Dz. U. nr 241 poz. 2091 z późn. zm.) wynika ze

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r.

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. druk nr 478a w sprawie połączenia gminnych instytucji kultury: Miejskiego Centrum Kultury i Informacji Międzynarodowej w Radomiu oraz Klubu

Bardziej szczegółowo

ZASADY POLITYKI SPONSORINGOWO SPOŁECZNEJ ZAKŁADÓW AZOTOWYCH PUŁAWY S.A.

ZASADY POLITYKI SPONSORINGOWO SPOŁECZNEJ ZAKŁADÓW AZOTOWYCH PUŁAWY S.A. ZASADY POLITYKI SPONSORINGOWO SPOŁECZNEJ ZAKŁADÓW AZOTOWYCH PUŁAWY S.A. 1. Spółka prowadzi działalność sponsoringową w formach: umów sponsoringowych, darowizn i stypendiów. Budżet na te działania ustalany

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ U C H W A Ł A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez Sejm na

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 1 / 7 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:161398-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia SPIN

Statut Stowarzyszenia SPIN Statut Stowarzyszenia SPIN Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 1. Stowarzyszenie nosi nazwę SPIN w dalszej części Statutu zwane Stowarzyszeniem. 2. Stowarzyszenie działa na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr. Rady Gminy Nadarzyn. z dnia.

Uchwała Nr. Rady Gminy Nadarzyn. z dnia. PROJEKT Uchwała Nr Rady Gminy Nadarzyn z dnia. w sprawie określenia regulaminu otwartego konkursu ofert oraz kryteriów ich wyboru na zapewnienie możliwości korzystania z wychowania przedszkolnego w niepublicznych

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE Legnica, dnia 22.05.2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE na przeprowadzenie audytu zewnętrznego projektu wraz z opracowaniem raportu końcowego audytu w ramach projektu, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXVI/387/09 Rady Miejskiej w Stargardzie Szczecińskim z dnia 24 listopada 2009r.

Uchwała Nr XXXVI/387/09 Rady Miejskiej w Stargardzie Szczecińskim z dnia 24 listopada 2009r. Uchwała Nr XXXVI/387/09 Rady Miejskiej w Stargardzie Szczecińskim z dnia 24 listopada 2009r. w sprawie ustalenia trybu udzielania i rozliczania dotacji dla szkół i placówek niepublicznych oraz trybu i

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji

UZASADNIENIE. I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji UZASADNIENIE I. Potrzeba i cel renegocjowania Konwencji Obowiązująca obecnie Konwencja o unikaniu podwójnego opodatkowania, zawarta dnia 6 grudnia 2001 r., między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Danii

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. PROJEKT w sprawie sposobu prowadzenia dokumentacji obrotu detalicznego produktami leczniczymi weterynaryjnymi i wzoru tej dokumentacji

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU Seminarium zarządzania finansami jednostek samorządu terytorialnego ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU F u n d a c j a R o z w o j u D e m o k r a c j i L o k a l n e j Szanowni Państwo, wiele jednostek samorządu

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WYJAZDÓW W RAMACH PROGRAMU LLP ERASMUS

REGULAMIN WYJAZDÓW W RAMACH PROGRAMU LLP ERASMUS REGULAMIN WYJAZDÓW W RAMACH PROGRAMU LLP ERASMUS I. ZASADY REKRUTACJI STUDENTÓW DO WYMIANY ZAGRANICZNEJ W RAMACH PROGRAMU LLP ERASMUS 1. Kryteria kwalifikujące do wyjazdu w ramach programu LLP Erasmus:

Bardziej szczegółowo

W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe:

W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe: W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe: 1. Moduł badawczy 1. konkurs o finansowanie projektów badawczych obejmujących badania naukowe dotyczące

Bardziej szczegółowo

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym Warszawa, dnia 28 sierpnia, 2012 rok Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu Na podstawie art. 5c w związku z art.7 ust.1 pkt 17 ustawy z

Bardziej szczegółowo

BURMISTRZ GMINY RESZEL

BURMISTRZ GMINY RESZEL Dotacje dla organizacji pozarządowych - konkurs ofert na rok 2011 otwarty! Działając w oparciu o zapisy Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn.

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 608/2011. z dnia 19 maja 2011 roku

Uchwała nr 608/2011. z dnia 19 maja 2011 roku Uchwała nr 608/2011 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 19 maja 2011 roku w sprawie: rozstrzygnięcia otwartego konkursu ofert na realizację, w formie wspierania, zadań publicznych Województwa Wielkopolskiego

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Krakowie. Wystąpienie pokontrolne. Kraków, dnia maja 2011 r. Pan Ryszard Ścigała Prezydent Miasta Tarnowa

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Krakowie. Wystąpienie pokontrolne. Kraków, dnia maja 2011 r. Pan Ryszard Ścigała Prezydent Miasta Tarnowa NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Krakowie Kraków, dnia maja 2011 r. Pan Ryszard Ścigała Prezydent Miasta Tarnowa ul. Mickiewicza 2 33-100 Tarnów P/10/074 LKR-4101-22-03/2010/2011 Wystąpienie pokontrolne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXV/228/2008 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO

UCHWAŁA NR XXV/228/2008 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO UCHWAŁA NR XXV/228/2008 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO z dnia 30 czerwca 2008 roku w sprawie udzielania stypendiów naukowych, twórczych i artystycznych dla uczniów z terenu Województwa Lubuskiego Na podstawie

Bardziej szczegółowo