Potencjalne zagrożenia związane z eksploatacją gazu i oleju łupkowego - analiza aspektów geologicznych i geotechnicznych

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Potencjalne zagrożenia związane z eksploatacją gazu i oleju łupkowego - analiza aspektów geologicznych i geotechnicznych"

Transkrypt

1 Potencjalne zagrożenia związane z eksploatacją gazu i oleju łupkowego - analiza aspektów geologicznych i geotechnicznych Rap. opublikowany przez dr inż. geolog Marc Durand (*), specjalizacja geologia zastosowana Odbitka specjalna stron raportu końcowego zaprezentowana przez autora podczas Sympozjum Rady Regionalnej Île-de-France, (Colloque du Conseil régional Île-de-France, 7 février 2012, Paris) 7 lutego 2012, Paryż Tytuł oryginalny : Les dangers potentiels de l Exploitation des Gaz et Huiles de schiste - Analyse des aspects géologiques et géotechniques (*): emerytowany ekspert, starszy wykładowca w Katedrze geology inżynierskiej w UQÀM (University of Quebec at Montreal) Tłumaczył z francuskiego na jęz. polski Gérard Lemoine absolvent z INTECHMER w Cherbourg u (Fr) konsultant ds. Geologii,Kartuzy (PL)

2 Potencjalne zagrożenia związane z eksploatacją gazu i oleju łupkowego - analiza aspektów geologicznych i geotechnicznych Strona internetowa utworzona przez użytkownika Marc Durand, doct-ing en géologie appliquée w dniu 7 sierpnia 2012 o 00:11 Odbitka specjalna, str. od 173 do 185, raportu Końcowego Sympozjum Rady Regionalnej Île-de-France, 7 lutego 2012, Paryż (Colloque du Conseil régional Île-de-France, 7 février 2012, Paris) Uwaga wstępna: raport opublikowany został w lipcu 2012 roku we Francji w ramach aktów sympozjum; mój tekst został powielany w celu udostępnienia go tutaj w Quebeku na potrzeby konsultacji szeroko ogłoszonej przez mediów nt. eksploatacji ropy ze skały macierzystej we wyspie Anticosti Island. Opinią techniczną tą opracowałem w styczniu 2012 r. na prośbę Rady Naukowej z dziewięciu wyższych uczelni i ośrodków badawczych w Ile-de-France region ten obejmuje metropolię Paryską razem z otaczającymi departamentami, w ramach projektu ewentualnego wykorzystania olej i gazu łupkowego w Francji. Byłem również zaproszony do przedstawienia tej opinii na sympozjum 12 lutego 2012, w którym wzięli udział przedstawiciele uczelni ministerstw i przemysłu, czterech ekspertów z Ameryki Północnej wybranych przez Radę Naukową, oraz Normand Mousseau z Uniwersytetu Quebeku w Montrealu, który jako ekspert o innych poglądach zaproszony był z Kanady. Jego prezentacja jest bardzo dobrze udokumentowana. Polecam zapoznania się z jego sprawozdaniem umieszczonym w raporcie naukowym rapport du Conseil Scientifique na str Opinia techniczna Marc a Durand, Doct-Ing ENSG geolog Podsumowanie: Eksploatacja niekonwencjonalnych złóż węglowodorów pociąga za sobą poważne obawy z uwagi na ryzyko geotechniczne. Ryzyko związane jest z nieodwracalną zmianą przepuszczalności utworu geologicznego w całkowitej objętości. Mówimy tu o masywach skalnych o powierzchni ponad 10 tys. km2 i setek metrów grubości, gdzie wykonane są dziesiątki tysięcy wierceń horyzontalnych [1] i zastosowana jest na dużą skalę nową technologia o nie obliczonych skutkach. Bez wątpienia mamy tu do czynienia z bezprecedensowym eksperymentem w przemyśle mineralnym. Jako proces mający miejsce na skalę geologicznego czasu zaczęta migracja metanu do nowo utworzonych szczelin będzie kontynuował co najmniej tysięcy lat. Proporcja gazu, który migrował w bardzo krótkim okresie eksploatacji handlowej to tylko 20% gazu objętego w procesie. Likwidacja odwiertów wiertniczych po zakończeniu eksploatacji złóż nie gwarantuje jednak długoterminowej szczelności instalacji na skalę czasu geologicznego. Więc, w odróżnieniu od otworów wiertniczych wykonanych na złożach konwencjonalnych, zlikwidowane odwierty wiertnicze, które zostały wykonane na złożach niekonwencjonalnych nie powinne być nigdy opuszczone. Otwory te powinne ulegać długoterminowej kontroli, co wymaga wprowadzenia specyficznego systemu zarządzania. Wstęp: Eksploatacja niekonwencjonalnych złóż węglowodorów są to złoże zawierające gaz lub olej łupkowy, wywołuje nowe kompleksowe zagadnienia. Problemy te nie mogą być rozwiązane drogą ekspertyzy w świetle nawet najlepszych praktyk istniejących w branży lub skrupulatnym zastosowaniem norm i specyfikacji technicznych przez wykonawców. W niniejszym artykule prowadzona jest analiza specyficznych zagadnień geologicznych i geotechnicznych, z którymi można by się spotkać, przy ewentualnej eksploatacji gazu i oleju łupkowego.

3 Rzeczywiste dane bardziej dostosują się do naszej analizy niż oddzielnie rozpatrywane elementy. Wiemy, że Francja jako państwo postanowiła w roku 2011 zastanowić się, zanim podejmie ewentualną korzystną dla tej branży decyzję o pozwoleniu na rozpoczęcie swej działalności w tym kraju. W tych okolicznościach niniejsza analiza zaproponowana wprowadzona została w oparciu o przykłady rozwoju tej działalności przemysłowej w Ameryce Północnej w odniesieniu do następujących złóż łupków gazonośnych: Haynesville i Barnett w Teksasie, Marcellus w Pensylwanii, oraz i Ulica w Quebeku ; gdzie poszukiwanie i wydobycie tego surowca są już rutynowo wykonane. Należy podkreślić, że nawet w USA, gdzie przemysł rzeczywiście rozpoczął się już od 2005, skutki jak również średnio lub długoterminowe wpływy z nim związane nie zostały dotychczas oszacowane w sposób wyczerpujący. Poza tym same oszacowanie zagrożeń nie jest zawsze wykonalne ma bazie istniejących metodyk pomiarowych. W oryginalnej (francuskojęzycznej) wersji tego pisma zużyta została nazwa shale - dosłownie łupek ilasty, przy określeniu skał gazonośnych potocznych zwanych łupki. Niezależnie od ich nazw, spotykane na pięciu kontynentach skały osadowe tego rodzaju kształtowały się najpierw w basenach morskich. Zawierają one rozproszoną materię organiczną. Z upływem wieków materia organiczna uległa przekształceniu w olej i gaz tzw. termogeniczny w odróżnieniu od współczesnego gazu biogenicznego m.in. metanu biogenicznego z bagien, pod wpływem wysokiej temperatury i wysokiego ciśnienia. Łupki występują powszechnie i liczą wiele kategorii. Szacuje się, że istnieje ponad sto różnych formacji łupkowych na ziemi. Wśród nich nie wszystkie posiadają potencjału węglowodorowego pozwalającego na ich eksploatację. W wielu krajach pewny potencjał został jednak stwierdzony. W tamtych krajach kwestia ewentualnej eksploatacji tych złóż rozpatrywana będzie prędzej czy później. Proponowana w niniejszym raporcie analiza ma uniwersalne zastosowanie, ponieważ nie dotyczy ona tylko jednej formacji geologicznej, ale wszystkich utworów łupkowatych. Analiza opiera się przeważnie na konkretnych danych w odniesieniu do gazu łupkowego i oleju łupkowego. Wprowadzenie eksploatacji ww. surowców na skalę przemysłową w USA umożliwiało właśnie zgromadzenie danych tego rodzaju. Należy tu dodać, że w tamtym kraju nowa branża przemysłowa gazu i oleju łupkowego zaprezentowana była jako konieczną alternatywą w poszukiwaniu paliwa zastępczego w obliczu starzenia się produkujących energię termo-elektryczną elektrownii węglowych. Rozpatrywanie problematyki dotyczącej wydobycia gazu łupkowego pozwala również lepiej zrozumieć specyficzne zagadnienia dotyczące wydobycia oleju łupkowego, ponieważ w obu przypadkach zastosowane są podobne metody wydobywcze w zbliżonych warunkach geologicznych. Problematyka: Są cztery istotne punkty wyjścia do analizy problemu złóż niekonwencjonalnych. Są to następujące fakty: 1 - Nowe technologie stosowane w eksploatacji niekonwencjonalnych złóż łupków pozwalają wydobywać tylko 20% (ref.2) gazu łupkowego i ropy naftowej zawartych w tych złożach. 2 eksploatacja każdego złoża zmienia w sposób nieodwracalny przepuszczalność gazonośnego masywu skalnego na skalę całej objętości tego zbiornika. Znaczy to, że bez wytworzenia sztucznych szczelin eksploatacja złoża jest niemożliwa. 3 Czas trwania rozpoczętego procesu zainicjowany przez sztuczne szczelinowanie to czas geologiczny, czyli czas niezmiernie dłuższy niż czas trwania konstrukcji instalacji służących do eksploatacji złoża. 4 Po eksploatacji złoża przywrócenie masywu skalnego do jego stanu wejściowego jest niemożliwe.

4 Na pytania Dlaczego przy eksploatacji węglowodorów z łupków nie można wyciągnąć więcej niż 20% zawartego w skałach gazu? i Jakie mogą być konsekwencje tej częściowej eksploatacji złóż? nie można obecnie znaleźć jasnej odpowiedzi, z uwagi na bardzo ograniczoną wiedzę co do długoterminowych skutków zabiegów typu szczelinowania hydraulicznego stosowanych do długich wierceń horyzontalnych. W tym stanie wiedzy można tylko znaleźć elementy odpowiedzi za pomocą analizy różnic, które istnieją między technologią wykorzystaną przy eksploatacji złóż niekonwencjonalnych i klasyczną technologią stosowana w eksploatacji złóż konwencjonalnych. W przypadku eksploatacji złoża konwencjonalnego obecność surowca do wydobycia została stwierdzona w obrębie szczególnej struktury geologicznej. Jest to struktura lub utwór geologiczny wykazujący dużą porowatość związaną z licznymi pustkami istniejącymi między ziarnami lub/i w naturalnych pęknięciach połączonych między sobą. Struktura geologiczna ta pokryta jest nieprzepuszczalnym utworem tworzącym pułapkę na stropie zbiorniku na wzór układu geologicznego zaprezentowanego na rys. 1. Po wykryciu struktury geologicznej tego rodzaju i udokumentowaniu w niej złoża do tego potrzebna jest wyczerpująca eksploracja geologiczna, wykonuje się odwiert wiertniczy aż do stropu struktury geologicznej. Odwiert ten umożliwia z reguły wydobycia prawie całości gazu (>95%, ref. 2) zgromadzonego w strukturze. Rysunek 1: Schemat konwencjonalnego zbiornika gazu Ciekłe węglowodory mogą występować obecne pomiędzy poziomem wody i poziomem gazu. Gaz pod wpływem własnego ciśnienia oraz nacisku wody migruje do góry. Między poziomem wody a poziomem gazu mogą ewentualnie występować ciekłe węglowodory. Należy tu pokreślić, że węglowodory te czy gazowe czy ciekłe bardzo powoli wyemigrowały od będącej skałą osadową skały macierzystej, która może być łupkiem. Sam proces gromadzenia się węglowodorów w naturalnej skale kolektorskiej toczy się podczas co najmniej setek tysięcy lat, a nawet milionów lat w wielu przypadków. Bardzo niska prędkość procesu związana jest z bardzo niską przepuszczalnością skał łupkowatych typu lupek ilasty (od do m/s). Natomiast po zakończeniu procesu

5 migracji w ww. mało przepuszczalnych poziomach nastąpi proces zgromadzenia węglowodorów w uwięzionej w pułapce geologicznej skale kolektorskiej. Na tym etapie migracji węglowodory zawarte są w warstwie geologicznej cechującej przepuszczalnością nieporównywalną wyższą różnica ta sięga kilka rzędów wielkości (przepuszczalność>10-6 m/s), niż przepuszczalność ww. skały macierzystej. We warstwie gdzie z upływem naturalnego procesu gaz zgromadził się (klasyczne złoże gazu zaznaczone jest niebieskim i jasnym zielonym kolorem na rys. 1) panują warunki o wiele korzystniejsze dla migracji gazu w kierunku kolumny eksploatacyjnej są to znacząca porowatość (5-25%), oraz przepuszczalność sięgają wartości miliony razy wyższe niż w łupkach. W związku z tym produkcja spada prawie do zera po zakończeniu komercyjnej eksploatacji obwiertu. Na tym etapie, kiedy zbiornik jest prawie pusty (prawie 100% gazu wydobyty), otwór jest zlikwidowany i cały plac wiertniczy poddawany jest rekultywacji. Wtedy cała instalacja wraca do własności państwa. Transpozycja wyżej opisanego wzoru wydobywczego do eksploatacji odwiertów do gazu łupkowego jest bardzo niebezpiecznym błądzeniem metodologicznym z trzech powodów. Po pierwsze przy eksploatacji węglowodorów ze skały macierzystej występujące w złożu szczeliny zostały sztucznie wytworzone dopiero przed rozpoczęciem eksploatacji. Po drugie, po zakończeniu eksploatacji złoże znajdzie się w sytuacji nierównowagi (nt. hydrogeologicznej). Po trzecie, eksploatacja nie jest ograniczona do zlokalizowanych w przestrzeni złóż gazowych, ale obejmuje całą warstwę geologiczną. Odzyskana warstwa jest warstwą ponownie przeobrażoną w całości,tym razem sztucznym procesem. Rysunek 2: Proces w migracji gazu w pobliżu nowotworzonych szczelin w obrębie łupku podczas fazy końcowej eksploatacji otworu (od 3 do 5 lat?).

6 Wydobycie gazu (nt. łupkowego) polega na wytworzeniu sztucznych szczelin w łupkach gazonośnych. Wynikająca z tego zabiegu migracja gazu wykorzysta odcinki bardzo krótsze w porównaniu dróg migracji gazu w złożach konwencjonalnych. Przyśpieszony proces migracyjny ten nie jest jednak natychmiastowy. W obrębie kilkumilimetrowych otoczeń szczelin gaz migruje stosunkowo szybko ku głównym szczelinom (rys.2). Poza bezpośrednimi otoczeniami szczelin prędkość migracji gazu jednak stopniowo pada. W najbardziej oddalonych od szczelin strefach prędkość jest prawie równa do naturalnej prędkości migracji gazu w kierunku naturalnych zbiornikach geologicznych jest to tzw. prędkość czasu geologicznego. Prędkość tą można oszacować w kilkucentymetrowym rzędzie wielkości na sto lub nawet kilku milionów lat na przykładzie skały gazonośnej o przepuszczalności cm/s (Ki = V) [2]. Jest to prędkość, która cechuje nienaruszone szczelinowaniem hydraulicznym strefy w masywu skalnego. Wyżej opisane zjawiska - mają one miejsce na skalę milimetra lub metryczną, znacząco oddziaływają na wydajność produkcyjną odwiertów gazowych, co ilustrują malejące krzywy hiperboliczne przedstawione na rys. 3, 4 i 5 odnośnie do złóż gazonośnych Haynesville, Marcellus i Ulica. Należy tu zanotować, że wiek eksploatacyjny odwiertów wiertniczych służących obecnie do nawiercenia tych złóż jest liczony w miesiącach lub w latach. Poza tym, jeśli chodzi o same wielkości kubatur gazu nadających ostatecznie do wydobywaniu, istnieje niepewność - oznaczana jest symbolem "EUR" na rys. 3. Ten rysunek przedstawia pięć założeń produkcyjnych gazu na podstawie danych uzyskanych w ciągu 12 miesięcznym okresie. Z tych założeń wynika, że wydajność będzie znacznie spadać. W przypadku otworu w St-Edouard (rys. 5) wydajność spadnie nawet o 90% w stosunku do początkowej wydajności po zaledwie 150 dni. W takim malejącym tempie produkcyjnym, produkcja padnie poniżej progu wydajności finansowej po kilku latach eksploatacji odwiertu. Wykresy na rys. 3 i 6 są diagramami pół-logarytmicznymi. Wykresy na rys. 4 i 5 zaś, są zwykłymi diagramami arytmetycznymi. Na rys. 3 widać wyraźnie, że zaznaczona niebieską linią krzywa produkcji jest typową funkcją wykładniczą malejącą.

7 Rysunek 3: Krzywa spadku produkcji w złożu gazu łupkowego Haynesville łupków (Ref. 3, Aeberman, 2010). Rysunek 4: Krzywa spadku produkcji w złożu gazu łupkowego Marcellus (Ref. 4, Johnson, 2011)

8 Rysunek 5: Krzywa spadku produkcji w złożu gazu łupkowego Utica, odwiert eksperymentalny w Quebecku. Na rysunku 6 zaprezentowane są nowe warunki, które kształtują się po likwidacji odwiertu sama decyzja zakończeniu eksploatacji podjętą jest kiedy wydajność gazu z odwiertu spada poniżej progu opłacalności komercyjnej. Tuż po zamykaniu odwiertu ciśnienie jest niskie, potem stopniowo podnosi się w zależności od prędkości uwalniania gazu (nt. z modyfikowanego łupku), co pokazuje przedłużenie krzywy produkcyjnej (linia przerywana). Rysunek 6: Nowe warunki, które kształtują się po likwidacji odwiertu

9 Ponieważ krzywa produkcyjna (nt. włącznie z nie komercyjnym odcinkiem) nie sięgnie wartości żerowej z uwagi na charakter nieskończony samego procesu produkcji gazu, wzrost ciśnienia w modyfikowanym gazonośnym masywie łupkowym jest nieunikniony, tym bardziej, że 80% gazu pozostaje w tym masywie w momencie zatrzymania produkcji. Rozwój ten będzie bardziej wyraźny w odwiertach horyzontalnych gdzie wprowadzone zostały zabiegi szczelinowania hydraulicznego, niż w odwiertach innego typu. Należy tu dodać, że tego uruchomionego procesu nie da się zatrzymać. Będzie on trwał wieki a nawet tysiąclecie, czyli nieporównanie dłużej niż czas życia odwiertów-korków [3], odnośnie do zlikwidowanych korkami cementowymi odwiertów wiertniczych. Rysunek 7: Degradacja odwiertów wiertniczych wraz z upływem czasu; wyniki na podstawie klasycznych odwiertów Odnośnie do nowych odwiertów służących wyłącznie wydobyciu gazu łupkowego brak statystyk dot. wytrzymałości i szczelności instalacji nie ułatwia analizy. Co się tyczy tradycyjnych odwiertów statystyk jednak nie brakuje (rys Z tłumaczenie napisów z rys. 5). Wiemy np., że 5% nowych odwiertów (Wiek 0) służących wydobyciu gazu ze złóż konwencjonalnych wykazuje problemy szczelności w postaci wycieków metanu. W Quebeku wśród 31 odwiertów do gazu łupkowego wykonanych do roku odwiertów - jest to więcej niż 60%, wykazuje również problemy szczelności. Wstępna statystyka ta pokazuje wyraźnie że problemy inżynierskie dotyczą szczególnie cementowania odwiertu, szczelinowania skał oraz wykonania horyzontalnych odcinków o długości co najmniej 1000 m, będą coraz bardziej widoczne i uciążliwe wraz z rozwojem przemysłu gazu łupkowego. W każdym razie częstotliwość ww. problemów jak również stopień zagrożeń z nich związanych będą o wiele wyższe w przypadku odwiertów służących wydobyciu gazu ze złóż niekonwencjonalnych w porównaniu z odwiertami służącymi wydobyciu gazu ze złóż konwencjonalnych. Co się tyczy tych ostatnich urządzeń, należy podkreślić, że nawet dla tych klasycznych odwiertów problem starzenie i degradacje pogłębia się w sposób niepokojący wraz z upływem czasu, co pokazuje wykres

10 przestawione na rys.7. Wykres ten sporządzony na podstawie danych z odwiertów udowadnia, że proporcja zlikwidowanych odwiertów wykazujących problemy szczelności szybbko wrasta wraz z starzeniem tych instalacji i przekracza nawet reguły 50% (nt. po 15 latach). Przyczyny uszkodzeń i nieszczelności w przypadku odwiertów służących wydobyciu gazu ze złóż konwencjonalnych zostały analizowane w sposób wyczerpujący przez różnych autorów, min. przez Maurice B. Dusseault (ref. 6) i Wojtanowicza i in..(2001, ref. 7). Co się tyczy odwiertów służących wydobyciu gazu ze złóż niekonwencjonalnych nie wprowadzono dotychczas specyficznej analizy ryzyka. Więc, w tym zakresie wszystko byłoby jeszcze do zrobienia. Wyniki pierwszych ewaluacji wprowadzonych w kierunku tej potrzebnej analizy wskazują jednak, że powtarzające się cykle dynamicznego szczelinowania razem z kompleksową kontrolą potrzebną do rurowana krzywych i horyzontalnych odcinków odwiertów i zastosowaniem nowych substancji chemicznych doprowadzą do osłabiania wytrzymałości elementów stalowych i mlek cementowych. Zatem, konstrukcje odwiertów tego rodzaju są stosunkowo bardziej narażone na przyspieszony proces starzenia się niż konstrukcje klasycznych odwiertów. Rysunek 8: Rzut 3D podsumowujący problemy geologiczne i geotechniczne, który mogą zastąpić po okresie eksploatacji odwiertu.

11 Od dawna inżynierowie chcieliby opanować techniki umożliwiające projektowanie wiaduktów i mostów o wytrzymałości przekraczającej pięćdziesiąt lat bez konieczności kontroli lub konserwacji. Ponieważ można tylko o tym marzyć trudno uwierzyć, że w ciągu ostatnich pięciu lat udało się przemysłowi gazu łupkowego wymyślić struktury o tysiącletniej wytrzymałości. To jednak na tym kruchym założeniu polega rzekomo bezpieczny rozwój tego przemysłu. W tym rozumieniu wszystkie przyszłe zlikwidowane odwierty wiertnicze mogą być opuszczone na zawsze bez konieczności prowadzenia na nich jakiejkolwiek kontroli lub konserwacji (rys. 8). Gazownictwo chciałoby przekonać septycznych że, z samymi materiałami wykorzystanymi do budowy mostów i wiaduktów - chodzi tu zwłaszcza o stal i cement, posiada już przepis na wieczną wytrzymałość tysięcy zlikwidowanych odwiertów wiertniczych podlegających podniesieniu ciśnienia. W rzeczywistości historia wskazuje na to, iż przemysł naftowy nigdy nie był zobowiązany do świadczenia prognoz na taką długoterminową skalę. W końcu żadne państwo, żadna Kanadyjska prowincja, żaden kraj na świecie ma w tej chwili przepisów specjalnie dostosowanych do nowych realiów tego przemysłu. Podczas długiej historii eksploatacji węglowodorów ze złóż konwencjonalnych uruchamiane procedury miały przede wszystkim na celu zapewnienie bezpieczeństwa urządzeń w trackie ich eksploatacji, czyli podczas okresy stosunkowo krótkiego (nt. w porównaniu czasu oddziaływania urządzeń na środowisko). Stawianie wyżej opisanej problematyki promotorom branży naftowej chodzi tu o odpowiedzialność za bezpieczeństwo wykonanych przez nich instalacji na skalę wieków i tysiącleci, może wyglądać a priori niestosowne. Problematyka tego rodzaju nie jest jednak specyfiką tego przemysłu. Była już ona przedmiotem badań w innych branżach, m.in. w branży składowania bardzo długotrwałych odpadów radioaktywnych. W tym ostatnim przypadku zastosowana w świecie skala czasowa odniesienia się to lat. Co się tyczy sektora wiertniczego zbliżonego do sektora gazu łupkowego, inżynierowie firmy Halliburton napisali w dokumentacji inżynierskiej «The Post-Closure phase addresses post decommissioning which has an extremely long time horizon of hundreds, if not thousands, of years.». Odwierty wiertnicze w odniesieniu których zalecane jest ten długoterminowe monitoring są instalacjami stanowiącymi mniejsze ryzyko iż instalacje wiertnicze horyzontalne, gdzie są wprowadzone zabiegi szczelinowania hydraulicznego. Są to pionowe odwierty wykorzystane do podziemnego składowania dwutlenku węgla czyli gaz mniej problematyczne niż metan. Obecność w raportach wniosków tego rodzaju świadczy o tym, że gazownictwo nie ignoruje długoterminowego ryzyka. Nigdy nie było jednak postawione przed obowiązkiem uwzględnienia niego z uwagi na to, że dawne i obecne przepisy nie były i nie są nadal obowiązujące w tym zakresie. Powód jest bardzo prosty: własność instalacji wiertniczych wraca do skarbu Państwa po ich likwidacji. Z wyżej opisanej luki prawnej [4] wynika, że długoterminowa odpowiedzialność za bezpieczeństwo tych instalacji nie była nigdy ujęta w biznes planach. W tekstu powyżej nie poruszone zostały krótkoterminowe niekorzystne najpilniejsze lub najbardziej oczywiste aspekty eksploatacji gazu łupkowego w Ameryce Północnej: - masowe wykorzystanie wody na potrzeby szczelinowania, - często wstrzymany w tajemnicy skład chemiczny "slickwater " będącej koktajlem chemicznym cieczy szczelinujących, które mają optymalizować zabiegi szczelinowania hydraulicznego, - charakter inwazyjny wprowadzenia ciężkiego przemysłu do obszarów rolnych, - uciążliwy ruch samochodów-cystern, - widok wierz wiertniczych flar lub rurociągów, - hałas sprężarek itp. Nie poruszaliśmy problemu zagospodarowania cieczy szczelinujących, które pompowane są z powrotem ku powierzchni z gazem i odzyskane w proporcji ok. 40%. Nie poruszaliśmy problemu promieniotwórczości i wysokiego zasolenia wód głębinowych, których wzniesienie różnymi drogami mogą to być spękania lub uskoki mające nieuniknione kontakty z wierceniami horyzontalnymi, może wywołać skażenie płytkich użytkowych warstw wodonośnych. Przypadki zanieczyszczenia tego rodzaju zostały już obficie relacjonowane w gazetach w Stanach Zjednoczonych. Jako pierwsze pojawiające się problemy stwierdzone

12 zostały przypadki skażenia wód podziemnych metanem. Niepokojące zjawisko to można wytłumaczyć wyjątkową wysoką mobilnością tego gazu, który szybciej niż inne związki chemiczne może znaleźć sobie ścieżki do powierzchni, szczególnie poprzez otwieranych szczelinowaniem hydraulicznym nieciągłości masywu skalnego. Oprócz migracji metanu inne zjawiska ascensyjne - tym razem wolniejsze niż pierwsze, zaczęły pojawiać się. Doprowadziły one do skażenia wód z studni chemicznymi związkami, które pochodzą z płynów szczelinujących (ref. 9). Zdajemy sobie sprawę, że wyżej wymienione problemy są bardzo poważne i zajmują pierwsze miejsce na krótkim terminie. Ponieważ inni naukowcy już poruszyli te problemy w sposób wyczerpujący, zostały tu tylko wspomniane. Poza tym wśród zidentyfikowanych problemów są zagadnienia specyficznie związane z szczelinowaniem hydraulicznym. Inne techniki (ciekły propan, CO2, sprężone powietrze, łuk elektryczny, itd.) mogłyby być zastosowane w przyszłości. W związku z tym lista niekorzystnych efektów, jakie mogą występować na skutek nowych metod szczelinowania, może się zmienić. Jednak niezależnie od metod sztucznego szczelinowania zastosowanych w przyszłości, wywołany proces geologiczny będzie ten sam. Proces ten nie da się przyśpieszyć. Więc, niniejsza analiza będzie zawsze istotna i aktualna nawet w perspektywie rozwoju testowanych obecnie alternatyw technologicznych, które mogą znaleźć później zastosowanie w tym przemysłu. Rozpatrując niniejszej problematyki postanowiliśmy przedstawić analizę ścisłe geologiczną i geotechniczną, ponieważ inne niepokojące aspekty związane z eksploatacją niekonwencjonalnych złóż gazu i oleju łupkowego wynikają i wynikną z "bugs" geotechnicznych - w rozumieniu systematycznych błędnych założeń programowych. Aspekty te staną coraz bardziej wyraźniejsze i ostrze w przyszłości. Biorąc pod uwagę, że nowa działalność przemysłowa powstała w pośpiesznym trybie, błędy były nieuniknione. Głównym błędem polegał w tym przypadku na skierowaniu wcześniejszych badań wyłącznie do optymalizacji eksploatacji handlowej zasobu, i zlekceważeniu konieczności prowadzenia podstawowych i prawie obowiązkowych badań naukowych. Wnioski i zalecenia: Istnieją dwie istotne różnice między gazem łupkowym i gazem ze złóż konwencjonalnych. Te dwie różnice same dają podstawowe argumenty, aby odrzucić w całości mało rozważny pomysł wykorzystania gazu łupkowego obecną zaproponowaną metodą: 1 - Technika szczelinowania hydraulicznego polega na tworzeniu sztucznej sieci połączonych z sobą pęknięć, poprzez których gaz zaczyna migrować. Technika inicjuje proces przepływu gazu w obrębie złoża na wzór tego, co się dzieje przy tworzeniu konwencjonalnych złóż. Proces ten jest to procesem geologicznym, trwa setki tysięcy lat, a technika nie jest w stanie w żadny sposób go przyspieszyć. Budowa odwiertu i zabieg sztucznego szczelinowania zajmują razem kilka tygodni. Po zakończeniu tej fazy przepływ gazu zaś tylko uruchamia się. Przepływ ten będzie trwać nieporównywalnie długo na skalę geologicznego czas (> lat) w stosunku do okresu eksploatacji złoża przed jego likwidacją, która następuje kiedy wydajność gazu pada poniżej progu opłacalności utrzymania całej instalacji, wtedy wykonuje się zamknięcie otworu korkiem cementowym. Więc, z perspektywy czasu geologicznego okres eksploatacji odwiertu reprezentuje ułamek czasu.

13 2 Wiercenie odwiertu i szczelinowania łupków są całkowicie nieodwracalnymi zabiegami, bowiem nie ma rozwiązania technicznego umożliwiającego zwrot pierwotnej nieprzepuszczalności masywowi łupkowemu. Po zakończeniu eksploatacji komercyjnej zaczopowane odwierty stanowią sieć podziemnych przewodów podatnych na utratę szczelności i wystąpienie wycieków gazu. Zasadnicze pytania odnośnie do struktur tego rodzaju dotyczy to wszystkich konstrukcji z betonu i stali, brzmią następująco: Jaką trwałość one mają? Jak będą one zachować się, kiedy nie będą już w stanie powstrzymać ciśnienia gazu na skutek ich degradacji? Należy tu szczególnie wziąć pod uwagę niekorzystny zbieg dwóch zjawisk : powoli ale ciągły wzrost ciśnienia gazu w masywie łupkowym z jednej strony, pogorszenie stanu degradacji konstrukcji opuszczonych odwiertów z drugiej strony. Z upływem czasu oba te zjawiska wystąpią w sposób coraz bardziej wyraźny na powierzchni w postaci coraz liczniejszych i wydajniejszych wycieków metanu. Długoterminowe zagospodarowanie tych nowoczesnych zakopywanych konstrukcji będzie kosztowa kolosalne fortuny skarbowi Państwa, ponieważ wykorzystana metoda wydobycia gazu jest mało efektywna i ogromna proporcja niewydobytego gazu pozostaje (80%) w zbiorniku w stosunku do jego pierwotnej zawartości. Wydobycie węglowodorów ze złóż konwencjonalnych jest do przyjęcia tam, gdzie operatorzy przestrzegają przepisy ochrony środowiska i dostosują się do zasad techniki. Przeciwnie, co się tyczy złóż niekonwencjonalnych zakaz stosowania szczelinowania hydraulicznego na terytorium Francji był trafną decyzją. Z pewnością różne lobby ekonomiczne wywołują już naciski w celu uchylenia tej decyzji władz krajowych lub próbują ominąć przepisów z niej wynikających. Dlatego zaleca się, aby analizowane w niniejszym opracowaniu problematyki zawarte zostały w dalszych dyskusjach, które mają przebiegać. Wskazane byłoby, aby zakaz lub regulacja prawna nie były uwięzione w pojęciu szczelinowania hydraulicznego, ponieważ inne techniki szczelinowania przynoszą podobne efekty. Ta ostatnia uwaga została uwzględniona w tym tekście. W obliczu zagrożeń związanych z przemysłem gazu łupkowego obecne przepisy prawne regulujące wydobycie węglowodorów (nt.: min. w Francji, ale prawdopodobnie również w Polsce) powinne być w trybie priorytetowym poddane ponownie głębokiej analizie, ponieważ przepisy te należą do innej epoki. Nie regulują one nawet w sposób wyczerpujące zagospodarowania opuszczonych odwiertów ze złóż konwencjonalnych. Zatem są one w całości nieadekwatne odnośnie do złóż niekonwencjonalnych. Stare ustawy te otworzyły jednak szeroką drogę dla zakwestionowanego tu przemysłu gazu łupkowego na etapie startowym szczególnie w Ameryce Północnej, gdzie ta branża skorzystała również z pewnych specyficznych wyłączeń z obowiązków środowiskowo-prawnych. Firmy wydobywcze powinne jednak podjąć całą i stałą odpowiedzialność dla odwiertów tego rodzaju. W tym ujęciu powinien być na zawsze skreślony zbyt wygodny dla nich przepis przewidujący przekazywanie do skarbu Państwa zlikwidowanych odwiertów prawie zaraz po ich eksploatacji - Zamiast tego przepisu Państwowi ustawodawcy mogliby wymyślić np. 99-letnią dzierżawę przewidujące automatyczną odnowę na 99 lat w przypadku stwierdzenia uporczywej anomalii ciśnienia na dnie zlikwidowanego otworu. Gdyby zamiast tych starych reguł już zobowiązały nowe przepisy jak powyżej, może przemysł gazu łupkowego nigdy się nie pojawiłby. W rozpatrywanej tu branży przemysłowej biznes plany ograniczają się do dwóch etapów: eksploracja i następnie eksploatacja. W innym opublikowanym przez nas tekście (ref. 10-Durand, 2011) proponujemy analizę kosztów i korzyści dla społeczeństwa z uwzględnieniem dodatkowych obciążeń na długim terminie w parametrach oceny opłacalności branży. Dodatkowe obciążenia mają tu dużo znaczenia z uwagi na długość pozostającego okresu, kiedy ogromne przewidywalne koszty wynikające z stosunkowo efemerycznej fazy wydobycia mają być pokryte przez Państwa. Patrząc pod tą nową perspektywą krótkowzroczność polityki energetycznej Państw Ameryki Północnej jest oczywista, co zmienia radykalnie naszą wizję na ten temat.

14 Literatura: 1- BAPE, Bureau d Audiences Publiques sur l Environnement, 323 p. Rapport final de la commission d enquête gouvernementale sur l industrie des gaz de schiste au Québec 2- Office National de l Énergie, Nov. 2009, L ABC du gaz de schistes au Canada, 23p. 3- Aeberman, Shale Gas-Abundance or Mirage? Why The Marcellus Shale Will Disappoint Expectations. The Oil Drum 4- Johnson D W Marcellus Shale Gas, présentation Enerplus Corp. 5- Brufatto et al 2003, From Mud to Cement Building Gas Wells, Oilfield Review, Sept 2003, pp Dusseault, 2000, Why oilwells leaks : Cement behavior and long-term consequences SPE International Oil and Gas Conference and Exhibition in China held in Beijing, China, 7 10 November Wojtanowicz et al, 2001, Diagnosis and remediation of sustained casing pressure Final Report US Dept of Interior, Mineral Management Service, 93p. 8- Halliburton Carbon Capture and Storage - Post Closure of wells. 9- Reuters 2011, PA says fracking likely polluted Wyoming water. 10- Durand Gaz de schiste - un plan d affaire fortement dans le rouge Przypisy do tekstu: [1] Gdyby złoże z łupków Utica przebiegające pod doliną St Lawrence utwory te rozciągają się w Quebeku pomiędzy miastami Montreal i Quebek, poddane były do eksploatacji przemysłowej, potrzebne byłoby na pierwszy etap tej operacji ok odwiertów wiertniczych na obszarze km2, gdzie znajduje się korytarz nr 2. Korytarz ten uznany został jako najbardziej atrakcyjnym fragmentem tego złoża (ref. 1 - BAPE Komisji, 2011). [2] Prawo Darcy'ego V = K x I wyraża w jednostkach prędkości [m / s] zasady, które regulują przepływ wody w podziemnych formacjach geologicznych. Przy analizie przepływu węglowodorów w formacjach geologicznych wykorzystane są bardziej skomplikowane wzory. Aby umożliwić uproszczone podejście do stosunków istniejących miedzy przepływem i przepuszczalnością postanowiliśmy zużywać jako zwór ww. prawo hydrodynamiki, gdzie parametr K określany również jako przewodność hydrauliczna, jest synonimem przepuszczalności Darcy ego.

15 [3] Wyrażenie odwiert-korek (nt.: puits-bouchon w jęz. fr) zostało specjalnie tu wymyślone, ponieważ nie znaleźliśmy odpowiedniej nazwy dla opisanej tu konstrukcji inżynierskiej. Pod wyrażeniem odwiert-korek należy tu rozumieć konstrukcję pierwotnie zaprojektowaną jako tymczasową konstrukcję o precyzyjnej funkcji inżynierskiej - pierwsza funkcja ta polega na wydobyciu gazu, a drugorzędnie przeznaczona do zupełnie odwrotnej funkcji - druga funkcja ta polega na zapobieganiu przepływowi gazu z odwiertu, po pobieżnych przekształceń pierwotnej konstrukcji. Drugorzędna konstrukcja wyrobiona na podstawie pierwotnej tymczasowej konstrukcji stanie są stałą konstrukcją w tej nowej roli (rys. 8). [4] Niedawno temu niektóre państwa i prowincja Alberta uruchomiły specyficzne programy mające na celu zagospodarowanie opuszczonych odwiertów. Prowadzenie programów tego rodzaju - obejmują one kosztowne prace kontrolne na ww. odwierty oraz prace uczelniania w przepadku stwierdzenia anomalii ciśnienia, wymaga środków finansowych z przemysłu naftowego. Na razie prowadzona jest tylko inwentaryzacja odwiertów jako pierwszy etap tych programów. W takim trybie, nowe zlikwidowane odwierty wiertnicze przekazane do skarbu Państwa nie ulegną od razu potrzebnej kontroli. Zatem programy te nie wystarczają w obliczu tych nowych wyzwań.

Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych

Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych dr inż. nauk Ziemi Marc Durand w zakresie geologii stosowanej Tłumaczył : Gérard Lemoine, Kartuzy (PL), 5-01-2012

Bardziej szczegółowo

`" P STWA DEPAR ( PRC,;ESOW" Włodzimierz Karpinski

` P STWA DEPAR ( PRC,;ESOW Włodzimierz Karpinski Stow. RACJONALNA POLSKA Warszawa, dnia 29 września 2014 Ul. Okrąg 4 m.6 00-423 Warszawa tel. 606 37 47 47 `" P STWA DEPAR ( PRC,;ESOW" Ministerstwo Skarbu Państwa i L.dz..., [2 3. 10.--271-41 Oan Minister

Bardziej szczegółowo

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego.

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. Czy szczelinowanie zanieczyszcza wody gruntowe? Warstwy wodonośne chronione są w ten sposób,

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii

Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii Powiślańska Regionalna Agencja Zarządzania Energią Kwidzyn 2012 Gaz łupkowy termin stosowany w odniesieniu do gazu ziemnego, którego złoża znajdują się w drobnoziarnistych

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Małgorzata Woźnicka - Gaz łupkowy w Polsce i na Lubelszczyźnie Gaz łupkowy (shale gas) Gaz ziemny o genezie termogenicznej Niekonwencjonalne złoża gazu ziemnego

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - 8.10.2013 r., Lublin Szczelinowanie hydrauliczne niezbędne dla wydobycia gazu ze złoża niekonwencjonalnego

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych

Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych dr Małgorzata Woźnicka - 29.10.2013 r., Warszawa Poszukiwanie i rozpoznawanie gazu z łupków - etapy realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy Szansa dla Polski

Gaz łupkowy Szansa dla Polski Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego Polish Exploration and Production Industry Organization Gaz łupkowy Szansa dla Polski Lublin, 27 lipca 2011 r. Plan prezentacji 1. Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H

Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy Instytut Badawczy Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H Projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

Aby pozbyć się nadmiaru CO2 z atmosfery należy go... Czerwiec Skompresować Wychwycić W jaki sposób przebiega technologia CCS? Dwutlenek węgla przeznaczony do geologicznego składowania pochodzi z obiektów

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030 05. Paliwa gazowe 5.1. Wprowadzenie... 1 5.2. Zapotrzebowanie na gaz ziemny - stan istniejący... 2 5.3. Przewidywane zmiany... 3 5.4. Niekonwencjonalne paliwa gazowe... 5 5.1. Wprowadzenie W otoczeniu

Bardziej szczegółowo

GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ

GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ X Międzynarodowe Targi i Konferencja GEOLOGIA GEO - ECO - TECH GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ Grzegorz Wróbel Paweł Lis Warszawa, 24 maja 2012 r. Gdzie występuje gaz łupkowy fot:

Bardziej szczegółowo

Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS (car bon capture and storage) w kontekście składowania CO2.

Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS (car bon capture and storage) w kontekście składowania CO2. prof. nadzw. dr hab. Maciej Rudnicki kierownik katedry Prawa Zarządzania Środowiskiem Wydział Prawa KUL w Lublinie Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Zdjęcie: Marathon Oil Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego 12 grudnia 2012 roku OPPPW Podstawowe informacje Związek Pracodawców,

Bardziej szczegółowo

Gospodarka wodna w fazie poszukiwania i eksploatacji złóż gazu

Gospodarka wodna w fazie poszukiwania i eksploatacji złóż gazu Gospodarka wodna w fazie poszukiwania i eksploatacji złóż gazu Autor: dr Małgorzata Woźnicka, kierownik Programu Hydrogeozagrożenia Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa

Bardziej szczegółowo

wiedza o gazie z łupków w Europie

wiedza o gazie z łupków w Europie Środowiskowe aspekty poszukiwań i eksploatacji niekonwencjonalnych złóż węglowodorów amerykańskie doświadczenia i europejskie wyzwania Paweł Poprawa Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - Gospodarka wodna przedsięwzięcia 1. Etap poszukiwania i rozpoznawania złóż 2. Etap eksploatacji Rodzaj potrzeb wodnych Gospodarka wodna Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

Marek Narkiewicz GAZ ŁUPKOWY W POLSCE MIĘDZY GEOLOGIĄ A NADZIEJĄ

Marek Narkiewicz GAZ ŁUPKOWY W POLSCE MIĘDZY GEOLOGIĄ A NADZIEJĄ Marek Narkiewicz GAZ ŁUPKOWY W POLSCE MIĘDZY GEOLOGIĄ A NADZIEJĄ Konwencjonalne złoże ropy i gazu skały uszczeln. skały zbiornikowe 60 O C 180 O C skały macierzyste Gaz łupkowy nie ma etapu migracji i

Bardziej szczegółowo

Górnik naftowy i Energia z Ziemi

Górnik naftowy i Energia z Ziemi Górnik naftowy i Energia z Ziemi Energia z Ziemi Podział zasobów energii Konwencjonalne Nieodnawialne Paliwa naturalne Niekonwencjonalne Nieodnawialne Odnawialne 2 Nasza energia, czyli co wydobywamy? Ropa

Bardziej szczegółowo

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas Konferencja ECOFORUM Po pierwsze środowisko Lublin, 26 27 września 2012 Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight

Bardziej szczegółowo

A8-0358/16. Tekst proponowany przez Komisję. Uzasadnienie

A8-0358/16. Tekst proponowany przez Komisję. Uzasadnienie 7.1.016 A8-0358/16 16 Artykuł 1 punkt -1 (nowy) Artykuł 3 punkt 1 litera g Tekst proponowany przez Komisję -1) skreśla się art. 3 pkt 1) lit. g); Łupki naftowe zostały zdefiniowane ostatnio w publikacjach

Bardziej szczegółowo

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D.

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. Jerzy DomŜalski Gdańsk, 7 stycznia 2009 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 (geosekwestracja)

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce Dr Andrzej Cylwik Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce 1. Perspektywa do roku 2020 W chwili obecnej dysponujemy mała liczbą sprawdzonych informacji, które dotyczą ekonomicznych

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI Projekt kierunkowych założeń do ustawy o wydobywaniu węglowodorów, ich opodatkowaniu i Węglowodorowym Funduszu Pokoleń Gaz z łupków przyszłość dla Polski Już teraz Polska

Bardziej szczegółowo

METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO

METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO Prowadzący: Mgr inż. Bartosz Papiernik Konspekt opracowali w postaci prezentacji PowerPoint B.Papiernik i M. Hajto na podstawie materiałów opracowanych

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII DLA UCZNIÓW KLASY I (ZAKRES PODSTAWOWY) SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII DLA UCZNIÓW KLASY I (ZAKRES PODSTAWOWY) SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII DLA UCZNIÓW KLASY I (ZAKRES PODSTAWOWY) SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH TEMAT: Gaz z łupków wsparcie energetyczne Polski CZAS TRWANIA ZAJĘĆ 45 minut PODSTAWA PROGRAMOWA: IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Małgorzata Woźnicka - Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce 18 listopad 2011 r. Analiza presji na środowisko naturalne Szczelinowanie hydrauliczne,

Bardziej szczegółowo

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 24 ZESZYT 1 2007 Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW Materiał informacyjny 2 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej gorączki XXI wieku. Gaz wydobywany z łupków

Bardziej szczegółowo

Uwaga Propozycja modyfikacji PROGNOZY

Uwaga Propozycja modyfikacji PROGNOZY Załącznik nr 2 do Podsumowania do Strategii Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 przyjętej uchwałą Sejmiku Województwa Pomorskiego nr 458/XXII/12 z dnia 24.09.2012 r. Sposób i zakres uwzględnienia opinii

Bardziej szczegółowo

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów Kamlesh Parmar, Prezes Zarządu OPPPW Warszawa, listopad 2013 DRUGA EDYCJA KONFERENCJI BRANŻY POSZUKIWAWCZO- WYDOBYWCZEJ Członkowie OPPPW 2 OPPPW

Bardziej szczegółowo

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Strona znajduje się w archiwum. Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA rozpoczęło kolejny etap poszukiwań gazu z łupków na południowym wschodzie Polski. 26

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH. ZAGROŻENIE ERUPCYJNE Zagrożenie erupcyjne - możliwość wystąpienia zagrożenia wywołanego erupcją wiertniczą rozumianą jako przypływ płynu złożowego

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ZŁÓŻ SUROWCÓW MINERALNYCH i ICH OCHRONA

GOSPODARKA ZŁÓŻ SUROWCÓW MINERALNYCH i ICH OCHRONA GOSPODARKA ZŁÓŻ SUROWCÓW MINERALNYCH i ICH OCHRONA Prowadzący: Mgr inż. Bartosz Papiernik Konspekt opracowali w postaci prezentacji PowerPoint M.Hajto i B.Papiernik. Na podstawie materiałów opracowanych

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do prawodawstwa UE. dla fraktywistów.

Wprowadzenie do prawodawstwa UE. dla fraktywistów. Wprowadzenie do prawodawstwa UE dla fraktywistów www.greens-efa.eu Obecnie brak w UE całościowego uregulowania problematyki wydobycia niekonwencjonalnych paliw kopalnych (NPK), takich jak gaz łupkowy,

Bardziej szczegółowo

LOTOS Petrobaltic S.A. Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. Akademia Górniczo- Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie

LOTOS Petrobaltic S.A. Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. Akademia Górniczo- Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie Ścieżka A BG-1/5 EKOŁUPKI 5 499 000 5 499 000 Przyjazne środowisku i wykonalne z ekonomicznego punktu widzenia technologie gospodarowania wodą, ściekami i odpadami przy wydobyciu gazu z łupków BG-1/6 GASLUPMIKORS

Bardziej szczegółowo

Informacja dla mieszkańców

Informacja dla mieszkańców Informacja dla mieszkańców Projekt: Pilotażowe Zagospodarowanie Złoża Gazu Ziemnego Siekierki Inwestor: Energia Zachód Sp. z o.o. Szanowni Państwo, Rosnąca presja na ograniczanie emisji zanieczyszczeń

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW TECHNIKI MONITOROWANIA SEJSMICZNOŚCI I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z POSZUKIWANIAMI I EKSPLOATACJĄ GAZU Z ŁUPKÓW dr hab. inż. Piotr Krzywiec, prof. PIG-PIB - XXVII Forum Energia Efekt Środowisko MONITORING

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych

Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych na terenie województwa lubelskiego. Lublin, 27 września

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku Wojciech Blew, Dyrektor ds. Rozwoju Technologii, Grupa LOTOS Jerzy DomŜalski, Główny Koordynator Kontraktów Geolog,

Bardziej szczegółowo

Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce

Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce Paweł Poprawa pawel.poprawa@pgi.gov.pl Niekonwencjonalne złoŝa gazu ziemnego w Polsce gaz w łupkach (shale

Bardziej szczegółowo

Mariusz CZOP. Katedra Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej AGH

Mariusz CZOP. Katedra Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej AGH Nowoczesne rozwiązania dla potrzeb zrównoważonej gospodarki wodnej i ochrony zasobów wód na obszarach o silnej antropopresji, ze szczególny uwzględnieniem terenów prowadzonej i planowanej działalności

Bardziej szczegółowo

Polskie doświadczenia w komunikacji społecznej przy poszukiwaniu gazu z łupków. Dr Aleksandra Lis UAM Dr Piotr Stankiewicz UMK

Polskie doświadczenia w komunikacji społecznej przy poszukiwaniu gazu z łupków. Dr Aleksandra Lis UAM Dr Piotr Stankiewicz UMK Polskie doświadczenia w komunikacji społecznej przy poszukiwaniu gazu z łupków Dr Aleksandra Lis UAM Dr Piotr Stankiewicz UMK Sondaże ogólnopolskie 90% 80% 73% 78% 72% 80% 70% 60% 50% 40% Poparcie Sprzeciw

Bardziej szczegółowo

Strategia państwa i ramy regulacyjne w oczach biznesu

Strategia państwa i ramy regulacyjne w oczach biznesu Strategia państwa i ramy regulacyjne w oczach biznesu Maciej Jóźwiak, Adwokat Gaz łupkowy perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce. Warszawa, 18 listopada 2011 2 Agenda o czym będziemy mówić Prawo

Bardziej szczegółowo

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Złoże Borzęcin jest przykładem na to, że szczerpane złoża węglowodorów mogą w przyszłości posłużyć jako składowiska odpadów gazowych

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energia PAN PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Eugeniusz Mokrzycki Posiedzenie Plenarne Komitetu Problemów Energetyki Warszawa, 14 grudnia 2011 r. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Historia przemysłu naftowego w Argentynie :32:50

Historia przemysłu naftowego w Argentynie :32:50 Historia przemysłu naftowego w Argentynie 2016-03-14 14:32:50 2 Baseny sedymentacyjne, czyli miejsca, gdzie wystąpiły warunki umożliwiające powstawanie węglowodorów, są rozmieszczone w różnych częściach

Bardziej szczegółowo

Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną

Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną Autor: Stanisław Tokarski, Jerzy Janikowski ( Polska Energia - nr 5/2012) W Krajowej Izbie Gospodarczej, w obecności przedstawicieli rządu oraz środowisk gospodarczych,

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21)

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) Władysława Wilusz Kierownik Zespołu Gospodarki Odpadami PRZEPISY PRAWNE USTAWA O ODPADACH

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

POSZUKIWANIA GAZU Z ŁUPKÓW W POLSCE

POSZUKIWANIA GAZU Z ŁUPKÓW W POLSCE Syczyn, maj 2013 Najlepsze praktyki przyjaznego dla środowiska rozwoju gazu z formacji łupkowych Sesja IV: Blaski i cienie poszukiwań za gazem z łupków Ministerstwo Gospodarki - Warszawa, 29 października

Bardziej szczegółowo

ENERGOPOMIAR Sp. z o.o.

ENERGOPOMIAR Sp. z o.o. Zakłady Pomiarowo-Badawcze Energetyki Zakłady Pomiarowo-Badawcze Energetyki ENERGOPOMIAR Sp. z o.o. Raport początkowy zagrożenia dla prowadzących instalacje i możliwości zapobiegania Dariusz Janigacz Marcin

Bardziej szczegółowo

Wymagania prawno - normatywne dotyczące pomiarów na potrzeby PRTR

Wymagania prawno - normatywne dotyczące pomiarów na potrzeby PRTR Wymagania prawno - normatywne dotyczące pomiarów na potrzeby PRTR Eugeniusz Głowacki G Warszawa 16 maj 2011 r. Definicja rejestru PRTR PRTR jest rejestrem zanieczyszczeń wyemitowanych do powietrza, wód

Bardziej szczegółowo

Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwo rodowiska. Lublin

Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwo rodowiska. Lublin S h a l e g a s w r e g i o n i e l u b e l s k i m d z i a ł a n i a M Ś j a k o o r g a n u a d m i n i s t r a c j i g e o l o g i c z n e j Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych

Bardziej szczegółowo

WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI ZASOBY GEOLOGICZNE BILANSOWE

WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI ZASOBY GEOLOGICZNE BILANSOWE Fot. Lubelski Węgiel BOGDANKA WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI Państwowa służba geologiczna weryfikuje zasoby Obecnie na podstawie nowych kryteriów bilansowości i kierując się perspektywami

Bardziej szczegółowo

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. Spis treści PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ROZDZIAŁ 1... BŁĄD! NIE RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZASADY FUNKCJONOWANIA.... BŁĄD! NIE 1.1. RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZMIANY STRUKTURALNE

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie gazu ziemnego do produkcji energii elektrycznej. Grzegorz Rudnik, KrZZGi2211

Wykorzystanie gazu ziemnego do produkcji energii elektrycznej. Grzegorz Rudnik, KrZZGi2211 Wykorzystanie gazu ziemnego do produkcji energii elektrycznej Grzegorz Rudnik, KrZZGi2211 Gaz ziemny- najważniejsze Gaz ziemny jest to rodzaj paliwa kopalnianego zwany potocznie błękitnym paliwem, jest

Bardziej szczegółowo

Stateczność zbocza skalnego ściana skalna

Stateczność zbocza skalnego ściana skalna Przewodnik Inżyniera Nr 29 Aktualizacja: 06/2017 Stateczność zbocza skalnego ściana skalna Program: Stateczność zbocza skalnego Plik powiązany: Demo_manual_29.gsk Niniejszy Przewodnik Inżyniera przedstawia

Bardziej szczegółowo

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw.

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw. Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu Katedra Inżynierii Gazowniczej NOWE EKOLOGICZNE TECHNOLOGIE POZYSKANIA GAZU ZIEMNEGO ZE ZŁÓŻ NIEKONWENCJONALNYCH (SHALE GAS, TIGHT GAS, CBM) Dr hab. inż. Stanisław Nagy,

Bardziej szczegółowo

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Mogłoby się wydawać, iż kopalnia węgla kamiennego, która wydobywa teoretycznie jeden surowiec jakim jest węgiel nie potrzebuje tak zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Rosja zwiększyła produkcje ropy naftowej w czerwcu bieżącego roku utrzymując pozycję czołowego producenta. Jednakże analitycy zwracają uwagę na problemy mogące

Bardziej szczegółowo

Wiele interesujących danych znajduje się na stronie:

Wiele interesujących danych znajduje się na stronie: PGNiG SA posiada obecnie 15 koncesji poszukiwawczych gazu z łupków. Koncesje te znajdują się w pasie od Pomorza przez Mazowsze i Lubelszczyznę do Podkarpacia. Spółka posiada również kilkanaście koncesji,

Bardziej szczegółowo

Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne

Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne Prawo geologiczne i górnicze Art.42 Dokumentacja hydrogeologiczna 1. Dokumentację hydrogeologiczną sporządza się w celu: 1) ustalenia zasobów wód podziemnych; 2)

Bardziej szczegółowo

Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79. Materiały informacyjne

Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79. Materiały informacyjne Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79 Materiały informacyjne WSTĘP Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79 odznaczają się łatwością w użyciu, pozwalają na ograniczenie kosztów, a co

Bardziej szczegółowo

UPRAWNIENIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE ABSOLWENTÓW WGGiOŚ

UPRAWNIENIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE ABSOLWENTÓW WGGiOŚ UPRAWNIENIA I KWALIFIKACJE ZAWODOWE ABSOLWENTÓW WGGiOŚ Absolwenci kierunków studiów Górnictwo i Geologia, Geofizyka oraz Inżynieria Środowiska po uzyskaniu tytułu zawodowego magister inżynier (tj. po ukończeniu

Bardziej szczegółowo

GRUPA ORLEN SPIS TREŚCI

GRUPA ORLEN SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI 1. PODSTAWA SPORZĄDZANIA ORAZ INFORMACJE O ZASADACH PRZYJĘTYCH PRZY SPORZĄDZANIU SKONSOLIDOWANEGO SPRAWOZDANIA Z PŁATNOŚCI NA RZECZ ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ... 3 2. ZASTOSOWANA TERMINOLOGIA...

Bardziej szczegółowo

GRUPA ORLEN SPIS TREŚCI

GRUPA ORLEN SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI 1. PODSTAWA SPORZĄDZANIA ORAZ INFORMACJE O ZASADACH PRZYJĘTYCH PRZY SPORZĄDZANIU SKONSOLIDOWANEGO SPRAWOZDANIA Z PŁATNOŚCI NA RZECZ ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ... 3 2. ZASTOSOWANA TERMINOLOGIA...

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych

Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych Talisman Energy Polska Sp. z o.o. Listopad, 2011 THINK SAFE. WORK SAFE. HOME SAFE. AGENDA 1. Talisman Energy przedstawienie firmy;

Bardziej szczegółowo

DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ

DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ Magdalena Piątkowska Dyrektor Biura Operacji, ORLEN Upstream Warszawa, 4 marca 2014 r. JESTEŚMY CZĘŚ ĘŚCIĄ GRUPY PKN ORLEN Siedem

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. inż. M. Jacek Łączny dr inż. Krzysztof Gogola Główny Instytut Górnictwa Zakład Terenów Poprzemysłowych i Gospodarki Odpadami GIG

prof. dr hab. inż. M. Jacek Łączny dr inż. Krzysztof Gogola Główny Instytut Górnictwa Zakład Terenów Poprzemysłowych i Gospodarki Odpadami GIG Przesłanki i propozycja założeń do regionalnej strategii ochrony powierzchni Górnośląskiego Zagłębia Węglowego poprzez likwidację pustek po płytkiej eksploatacji górniczej prof. dr hab. inż. M. Jacek Łączny

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny)

Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny) Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny) Opiekun prof. dr hab. A. Solecki Zespół: prof. Franciszek Czechowski, prof. dr hab. A. Solecki, dr W. Śliwiński, dr D. Tchorz- Trzeciakiewicz,

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE DOŚWIADCZENIA Z POZYSKIWANIA I REALIZACJI

PIERWSZE DOŚWIADCZENIA Z POZYSKIWANIA I REALIZACJI Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU PIERWSZE DOŚWIADCZENIA Z POZYSKIWANIA I REALIZACJI PROJEKTÓW W H2020 ORAZ RÓŻNICE WZGLĘDEM 7PR Agnieszka Kowalska Senior Project Manager Dyrektor

Bardziej szczegółowo

TEMAT: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska?

TEMAT: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? 1 TEMAT: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko ucznia Klasa.. Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie prowadzi

Bardziej szczegółowo

Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata

Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na

Bardziej szczegółowo

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków 1 Jerzy Hadro PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków Niekonwencjonalne złoŝa gazu ziemnego w Polsce, styczeń 2010 ZARYS PREZENTACJI 2 1. ZłoŜa gazu niekonwencjonalnego i gazu z łupków -

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl GAZ Z ŁUPKÓW www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl Co to jest gaz ziemny i gaz z łupków? Gaz ziemny to związek organiczny zaliczany do paliw kopalnych, często jego miejsca występowania związane są z występowaniem

Bardziej szczegółowo

PL B1. Sposób pozyskiwania węglowodorów z podziemnych złóż poprzez częściowe spalanie złoża BUP 26/11. BEDNARCZYK ADAM, Warszawa, PL

PL B1. Sposób pozyskiwania węglowodorów z podziemnych złóż poprzez częściowe spalanie złoża BUP 26/11. BEDNARCZYK ADAM, Warszawa, PL PL 222362 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 222362 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 391500 (51) Int.Cl. C10G 1/00 (2006.01) E21B 43/243 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody wydawcy zabronione. Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań aby zawarte

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy I.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

Parametry PMG Strachocina osiągnięte w pierwszym cyklu eksploatacji magazynu, po rozbudowie pojemności czynnej zakończonej w 2011 r.

Parametry PMG Strachocina osiągnięte w pierwszym cyklu eksploatacji magazynu, po rozbudowie pojemności czynnej zakończonej w 2011 r. NAFTA-GAZ grudzień 212 ROK LXVIII Bogdan Filar, Mariusz Miziołek Instytut Nafty i Gazu, Oddział Krosno Adam Hoszowski PGNiG S.A., Oddział Sanok Parametry PMG Strachocina osiągnięte w pierwszym cyklu eksploatacji

Bardziej szczegółowo

Śnieżka najwyższy szczyt Karkonoszy (1602 m n.p.m.)

Śnieżka najwyższy szczyt Karkonoszy (1602 m n.p.m.) 7b. Metamorfizm Metamorfizm jest procesem endogenicznym, zmieniającym powierzchnię Ziemi. W wyniku jego działania skały skorupy ziemskiej ulegają przemianie pod wpływem wysokiej temperatury i wysokiego

Bardziej szczegółowo

podatek dochodowy opłata(wynagrodzenie) za użytkowanie górnicze ustalana w umowie pomiędzy koncesjonariuszem a Skarbem Państwa

podatek dochodowy opłata(wynagrodzenie) za użytkowanie górnicze ustalana w umowie pomiędzy koncesjonariuszem a Skarbem Państwa Rozwiązania podatkowe poszukiwań i wydobycia gazu z łupków w polskim prawodawstwie Poznań, 15.10.2014 Autor: Dominik Goślicki AGENDA 1. Dotychczasowe obciążenia publicznoprawne dot. gazu z łupków 2. Założenia

Bardziej szczegółowo

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA jest największą polską spółką działającą na krajowym rynku poszukiwania i wydobycia gazu ziemnego i ropy naftowej. Oddział PGNiG SA w Zielonej Górze funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. POSTĘPOWANIE ADMINISTRACYJNE W SPRAWIE WYPEŁNIANIA PRZEZ INWESTORÓW WYMAGAŃ OCHRONY ŚRODOWISKA DLA REALIZOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA MOGĄCEGO ZNACZĄCO ODDZIAŁYWAĆ NA ŚRODOWISKO W opracowaniu zostały omówione

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Saksonii. 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii

Geotermia w Saksonii. 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii Geotermia w Saksonii 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii Zasoby geotermalne nabierają coraz większego znaczenia pośród energii odnawialnych. Posiadają one również w Saksonii, przy

Bardziej szczegółowo

Gospodarka odpadami wydobywczymi z punktu widzenia organów nadzoru górniczego

Gospodarka odpadami wydobywczymi z punktu widzenia organów nadzoru górniczego Gospodarka odpadami z punktu widzenia organów nadzoru górniczego Bogusława Madej Departament Ochrony Środowiska i Gospodarki ZłoŜem WyŜszy Urząd Górniczy Kielce 16.09.2011r. Ustawa o odpadach wydobywczych

Bardziej szczegółowo

Monitoring jako podstawowe narzędzie. eksploatacji gazu z łupków

Monitoring jako podstawowe narzędzie. eksploatacji gazu z łupków Monitoring jako podstawowe narzędzie w analizie presji procesu eksploatacji gazu z łupków na środowisko naturalne Małgorzata Woźnicka Monika Konieczyńska - XXVII Forum Energia Efekt Środowisko Analiza

Bardziej szczegółowo

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Janusz Kośmider Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Zielona Góra 2010 Spis treści Słowo wstępne..................................... 5 1. Dopływ płynów złożowych do odwiertów...................

Bardziej szczegółowo

BUDOWA NOWEGO SKŁADOWISKA POWIERZCHNIOWEGO ODPADÓW PROMIENIOTWÓRCZYCH

BUDOWA NOWEGO SKŁADOWISKA POWIERZCHNIOWEGO ODPADÓW PROMIENIOTWÓRCZYCH Tomasz Nowacki Zastępca Dyrektora Departamentu Energii Jądrowej KRAJOWY PLAN POSTĘPOWANIA Z ODPADAMI PROMIENIOTWÓRCZYMI I WYPALONYM PALIWEM JĄDROWYM BUDOWA NOWEGO SKŁADOWISKA POWIERZCHNIOWEGO ODPADÓW PROMIENIOTWÓRCZYCH

Bardziej szczegółowo

Ukraina odwiert K-7 osiągnął TD zidentyfikowano do 5 stref gazu

Ukraina odwiert K-7 osiągnął TD zidentyfikowano do 5 stref gazu 6 listopada 2012 r. Komunikat Ukraina odwiert K-7 osiągnął TD zidentyfikowano do 5 stref gazu Kulczyk Oil Ventures ( KOV, Spółka ), międzynarodowa spółka działająca w sektorze poszukiwania i wydobycia

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem

Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem dr, Katedra Zarządzania Innowacjami jakub.brdulak@gmail.com WARSZAWA 2013.10.15 Agenda prezentacji Główne wyzwania w polskim

Bardziej szczegółowo

Przekształcanie wykresów.

Przekształcanie wykresów. Sławomir Jemielity Przekształcanie wykresów. Pokażemy tu, jak zmiana we wzorze funkcji wpływa na wygląd jej wykresu. A. Mamy wykres funkcji f(). Jak będzie wyglądał wykres f ( ) + a, a stała? ( ) f ( )

Bardziej szczegółowo

Maciej Kordian KUMOR. BYDGOSZCZ 12 stycznia 2012 roku. Katedra Geotechniki Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska

Maciej Kordian KUMOR. BYDGOSZCZ 12 stycznia 2012 roku. Katedra Geotechniki Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska KUJAWSKO-POMORSKA OKRĘGOWA IZBA INŻYNIERÓW BUDOWNICTWA BYDGOSZCZ 12 stycznia 2012 roku Maciej Kordian KUMOR Katedra Geotechniki Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych

Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych dr Tomasz Górka Schützenstraße 33 D-15859 Storkow gorka@blm-storkow.de Wprowadzenie Geofizyka

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 9 maja 2014 r. Poz. 591 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 maja 2014 r.

Warszawa, dnia 9 maja 2014 r. Poz. 591 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 maja 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 9 maja 2014 r. Poz. 591 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 maja 2014 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinien odpowiadać plan

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca

Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca Rok 2015 pozostaje realnym terminem rozpoczęcia eksploatacji gazu łupkowego w Polsce Wydobywanie gazu łupkowego w Polsce

Bardziej szczegółowo

Współpraca międzyinstytucjonalna - PPTSM w kreowaniu polityki surowcowej

Współpraca międzyinstytucjonalna - PPTSM w kreowaniu polityki surowcowej Współpraca międzyinstytucjonalna - PPTSM w kreowaniu polityki surowcowej Dr hab. inż. Jan Kudełko, prof. nadzw. Warszawa, 26.05.2014 r. Polska Platforma Technologiczna Surowców Mineralnych Polska Platforma

Bardziej szczegółowo