REHABILITACJA PACJENTÓW PO UDARZE MÓZGU I JEJ WYNIKI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "REHABILITACJA PACJENTÓW PO UDARZE MÓZGU I JEJ WYNIKI"

Transkrypt

1 REHABILITACJA PACJENTÓW PO UDARZE MÓZGU I JEJ WYNIKI Liliana Jędrzejec, Mateusz Pelc, Paweł Kalinowski Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu Koło Naukowe Fizjoterapeutów Radiatus Opiekun Koła Naukowego: doc. dr Krzysztof Mataczyński Streszczenie Choroby naczyniowe mózgu, a zwłaszcza udary są poważnym problemem leczniczym i społecznym, zajmują trzecie miejsce w statystyce zgonów. Duże znaczenie w przywracaniu do zdrowia po udarze mózgu ma czas rozpoczęcia postępowania usprawniającego. Istotne jest też zapewnienie ciągłości w rehabilitacji, co zależy nie tylko od personelu medycznego, ale w równym stopniu od edukacji pacjenta, a zwłaszcza jego rodziny. Celem pracy była ocena skuteczności rehabilitacji w zależności od czasu, jaki upłyną od chwili udaru do jej podjęcia, oraz czy rodzaj udaru, wiek i choroby współistniejące mają wpływ na postępy w usprawnianiu chorych po udrze mózgu. Wstęp Obecnie udar mózgu określa się jako zespół kliniczny charakteryzujący się nagłym wystąpieniem ogniskowego lub też uogólnionego zaburzenia czynności mózgu, którego objawy trwają dłużej niż 24 godziny (albo prowadzą do śmierci) i nie mają przyczyny innej niż naczyniowa (według WHO). Inaczej można powiedzieć, że udar mózgu jest zawsze powikłaniem znanej lub nierozpoznanej choroby układu krążenia 1. Na całym świecie udar mózgu jest jedną z najczęstszych przyczyn zgonu oraz inwalidztwa. W Stanach Zjednoczonych liczbę udarów szacuje się na 731 tysięcy rocznie, a liczbę osób, które udar przebyły na 4 miliony. Wydatki pośrednie i bezpośrednie z nimi związane ocenia się na około 40 miliardów dola- 1 A. Kwolek, Rehabilitacja medyczna, Urban & Partner, Wrocław 2003, s ISSN , Nr 2 (6) 2011, s

2 rów rocznie. W Polsce nie ma dokładnego rejestru wszystkich przypadków udaru mózgu, jednak szacuje się, iż przebywa je około 70 tysięcy osób w ciągu roku. Z tego powodu notuje się około 30 tys. zgonów, tj. 30% osób umiera w wyniku udaru w ciągu pierwszego miesiąca od zachorowania, 20% chorych, którzy przeżyli ostrą fazę udaru wymaga stałej opieki, około 30% chorych wymaga pomocy w niektórych czynnościach życia codziennego, natomiast około 50% pacjentów odzyskuje niemal pełną sprawność i może być samodzielna. Całkowite koszty związane jedynie z wtórnymi udarami mózgu wynoszą w Polsce w ciągu roku około 432 mln złotych, z czego ponad połowa przypada na koszty medyczne i pielęgnacyjne 2,3,4. Udar jest zazwyczaj chorobą osób starszych, na przykład w wieku lat na udar zapada 1 osoba, na 1000, ale lat później, czyli w wieku lat osób na 1000, natomiast w wieku powyżej 85 lat na udar zapada, co 30 osoba. Mimo, że głównym czynnikiem ryzyka udaru jest wiek, chorobie można skutecznie zapobiegać. Znane są czynniki ryzyka udaru mózgu, które można często z powodzeniem ograniczać 5. Cel pracy Celem pracy jest problematyka kompleksowego postępowania rehabilitacyjnego u osób po udarze mózgu, oraz przedstawienie znaczenia wczesnej rehabilitacji. 1. Patogeneza udaru mózgu Udar mózgu jest spowodowany nagłym zaburzeniem dopływu krwi do mózgu. Spowodować to może niedokrwienie, gdy jedno z doprowadzających naczyń krew do mózgu zostaje nagle zamknięte, przez co przepływ krwi jest niewystarczający, lub występuje krwawienie z nagle pękniętego naczynia krwionośnego. Z powodu tych procesów komórki nerwowe w mózgu otrzymują za mało substancji odżywczych i tlenu, przez co ulegają zniszczeniu. Bardzo często objawy chorobowe przed wystąpieniem niedokrwiennego udaru mózgu występują nawet kilka lat wcześniej przed zachorowaniem. Około jedna trzecia udarów mózgu poprzedzona jest krótkotrwałymi zaburzeniami dopływu krwi (tzw. przemijającym atakiem niedokrwiennym - TIA lub przemijającym niedokrwieniem mózgu). Przemijające ataki niedokrwienne trwają tylko kilka minut, co najwyżej parę godzin (nie dłużej niż 24). Są one małymi udarami będącymi sygnałem ostrzegawczym pełnego udaru mózgu, który może niebawem zagrażać 6. Za objawy ostrzegawcze możemy uznawać: 1. Nagłą utratę zdolności mówienia lub trudności w rozumieniu mowy. 2. Nagłe zaburzenia widzenia, szczególnie, gdy występują tylko w jednym oku. 3. Nagłe osłabienie kończyn (lub kończyny),po jednej stronie ciała, wykrzywienie twarzy, zaburzenia czucia. 4. Nagłe, występujące po raz pierwszy silne bóle głowy i wymioty. 5. Nagle występujące zawroty głowy z niepewnym chodem. 6. Zaburzenia orientacji. 2 Konferencja uzgodnień Zapobieganie pierwszemu udarowi mózgu Wyd. JAMA, 1999, r.1., nr http.://pl.wikipedia.org/wiki/udar_mózgu#epidemiologia A. Członkowska, W. Świderski, Udar mózgu, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 1997, s

3 7. Nagła utrata pamięci. 8. Nagła niemożność utrzymania równowagi, również w pozycji siedzącej. 9. Nagłe upadki. Rycina 1. Unaczynienie mózgu. Źródło: Rycina 2. Badanie tomografii komputerowej. Udar CT. Źródło: 38

4 1.1. Wybrane czynniki ryzyka Wiele czynników wpływa na zwiększenie ryzyka udaru mózgu. Oznaczenie tych czynników ma bardzo duże znaczenie w czasie badania chorego, ponieważ może to pozwolić na identyfikację przyczyny udaru oraz zmniejszenie jego skutków, gdy zostaną stwierdzone czynniki poddające się leczeniu. Przy określaniu rokowania ma również znaczenie prognostyczne. Czynniki ryzyka możemy podzielić na modyfikowalne, czyli takie, na które możemy wpływać poprzez działania medyczne i niemodyfikowalne, to są takie, na które nie możemy wpływać. Do czynników niemodyfikowalnych należą: wiek, płeć, rasa, czynniki genetyczne oraz etniczne. Natomiast do głównych przyczyn modyfikowalnych udaru mózgu niedokrwiennego zalicza się nadciśnienie tętnicze, miażdżycę i choroby serca 7,8. Nadciśnienie tętnicze (w badaniach określano jego wielkość powyżej 160/95) zwiększa ryzyko udaru niedokrwiennego od około 3 do nawet 5 razy. Jednocześnie należy pamiętać, że istniejące ryzyko udaru zwiększa się proporcjonalnie do wzrostu ciśnienia zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego. Redukcję ciśnienia powoduje nie tylko leczenie farmakologiczne, ale również zmiana nawyków żywieniowych i obniżenie wagi ciała. Jednocześnie badania wykazały, że redukcja ciśnienia w istotny sposób zmniejsza ryzyko wystąpienia udaru. Systematyczne leczenie nadciśnienia tętniczego może zmniejszyć to ryzyko o około 36 do 42%. Należy jednak pamiętać, że w czasie ostrej fazy świeżego udaru nie powinno się obniżać ciśnienia tętniczego, jeżeli skurczowe nie przekracza 220 mmhg, a rozkurczowe 130 mmhg, ze względu na duże ryzyko powiększenia ogniska niedokrwiennego i pogorszenia stanu chorego. Kolejnym czynnikiem ryzyka wystąpienia udaru mózgu jest proces miażdżycowy. Miażdżyca może dotyczyć zarówno dużych, jak i małych naczyń tętniczych i być powodem zwężenia lub w końcowym etapie zamknięcia naczynia oraz źródłem materiału zatorowego z oderwanych fragmentów blaszki miażdżycowej (szczególnie predysponują do tego blaszki, które w badaniu USG wykazują nierówność brzegu i cechy owrzodzenia). Bezobjawowe zwężenie tętnicy szyjnej do 75% powoduje z każdym rokiem zwiększenie ryzyka udaru o 1,5%, a w przypadku zwężenia powyżej 75% ryzyko to zwiększa się do wartości 3,3% na rok 9. Choroby serca są również czynnikami ryzyka grożącymi wystąpieniem udaru. Są one przyczyną występowania udarów o etiologii zatorowej. Echokardiografia przezprzełykowa (TEE) jest istotnym badaniem diagnostycznym przy tego typu zagrożeniach. Podłożem udaru krwotocznego mogą być: tętniak, udar niedokrwienny, zniekształcenia tętniczo-żylne oraz szczególnie w wieku powyżej 65 lat, angiopatia amyloidowa oraz przyczyny jatrogenne związane ze stosowaniem leczenia trombolitycznego A. Kwolek, Rehabilitacja medyczna, Urban & Partner Wrocław 2003, T. 2, 8 Busse O., Diner H., Sitzer G., Schaganfall Informationen fur Betroffene und Interessierte, Stiftung Deutsche Schlaganfall Hilee, A. Kwolek, Rehabilitacja medyczna,urban & Partner Wrocław 2003, T. 2, s

5 1.2. Patogeneza udaru niedokrwiennego oraz krwotocznego Do niedokrwienia mózgu może dojść w różny sposób, np. przez zakrzep, gdy tętnica zostaje zamknięta przez skrzeplinę, która powstaje w mniejszym lub większym naczyniu doprowadzającym krew do mózgu. Zator tętnicy mózgowej spowodowany jest natomiast, skrzepliną, która powstaje w sercu lub w dużych tętnicach doprowadzających krew do mózgu, np. w tętnicy szyjnej. Od takiego zakrzepu krwi mogą się również oddzielać cząsteczki, które przez krwioobieg dostaną się do mózgu i tam zamykają naczynia krwionośne 11. Rycina 3. Niedrożność w obrębie ukrwienia tętniczego mózgu Źródło: Rycina 4. Udar niedokrwienny Źródło: 11 O. Busse, H. Diner, G. Sitzer, Schaganfall Informationen fur Betroffene und Interessierte, Stiftung Deutsche Schlaganfall Hilee,

6 Niedokrwienie spowodowane może być również krwotokiem, śródmózgowym (który spowodowany jest pęknięciem naczynia i wylewem krwi do mózgu), Rycina 5. Krwawienie śródmózgowe Źródło: jak i również krwotokiem podpajęczynówkowym (który spowodowany jest pęknięciem tętniaka przez co duża ilość krwi dostaje się do przestrzeni między oponami mózgowymi). Rycina 6. Krwawienie podpajęczynówkowe Źródło: 41

7 1.3. Ocena, analiza i dokumentacja udaru Ocena może być wielostronna: subiektywna, obiektywna, ilościowa, jakościowa, diagnostyczna, ogólna, wybiórcza, personalna, profesjonalna, percepcyjna, interpretacyjna lub intuicyjna, spostrzegawcza, dotykowa, bez dotyku, porównawcza. Ocena udaru dla potrzeb rehabilitacji jest procesem ciągłym i wszechstronnym, a obserwacje powinny być stale korygowane i aktualizowane uwzględniając zachodzące zmiany stanu chorego 12. Skuteczna analiza stanu pacjenta polega na dobrze przeprowadzonym wywiadzie. Przeszłość chorego ma duży wpływ na rehabilitację. Należy się dowiedzieć, jakie problemy miał pacjent przed zachorowaniem, w szczególności z układem ruchu (kości, stawy), jak i z układem nerwowym (choroba Parkinsona, neuropatie). Następnie trzeba zbadać stan obecny pacjenta, tzn. wszelkie patologie zachowań ruchowych, czuciowych i poznawczych po udarze. Obiektywna ocena potrzeb powinna być zarówno szczegółowa, jak i wszechstronna, a dla rzetelności ustaleń ważne są wstępne dane. Następnie przewidujemy uzyskanie spodziewanej najlepszej mobilności (rokowanie). Udar powoduje śmierć komórek mózgu ich zniszczenie decyduje o powstaniu zmian ogniskowych, natomiast ocena rozmiaru zniszczeń jest trudna lub wręcz niemożliwa bezpośrednio po incydencie. Przez kilka tygodni utrzymuje się bowiem w okolicy ogniska odczyn zapalny i obrzęk wywierające ucisk na otaczające tkanki sprawiający, że początkowe objawy bardziej rozległych zniszczeń zmniejszają się wraz z ustępowaniem ostrego odczynu. Rozwój spastyczności może maskować zachowane możliwości ruchów, a plastyczność układu nerwowego przyczynia się do rozwoju przystosowawczych zmian aktywności i manipulacji. Wszystkie te czynniki maskują przez dłuższy czas rzeczywisty stan rzeczy 13. Mimo tak dotkliwego problemu, jakim są udary nie ma nadal jednolitego systemu oceny funkcji chorego. Taki jednolity system ułatwiłby pracę lekarzom i rehabilitantom, i ustalałby standardy, i oceny postępu leczenia. W piśmiennictwie można odszukać wiele metod oceny stanu chorych, często różne nie zawsze dające możliwość porównania wyników, dochodzą również nowe. Obecnie wszystkie metody możemy klasyfikować w trzy grupy: 1. Skala uszkodzeń. 2. Skala funkcjonalna. 3. Skala związana z jakością życia. W każdej placówce zdrowia jest prowadzona, znajduje się w nim opis przebiegu choroby, wywiad, proces leczenia oraz testy funkcjonalne. Często są to opisy krótkie, nie dające wystarczających informacji o pacjencie, a także przeprowadzane testy w różnych placówkach są inne, przez co często niema możliwości porównania postępu w rehabilitacji pacjenta przebywającego w odstępie czasowym w różnych placówkach. 12 P. Laidler Rehabilitacja po udarze mózgu, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2004, s P. Laidler Rehabilitacja, op. cit., s

8 1.4. Objawy kliniczne uszkodzenia CUN Udar, czyli uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego (o.u.n.) powoduje natychmiastową dezorganizację w całym organizmie. Występują zaburzenia: 1. Równowagi, 2. Hipertonia, 3. Hipotonia, 4. Wygórowanie odruchów, 5. Spastyczność, 6. Zaburzenia czucia, 7. Depresje, 8. Inne problemy związane z udarem. Równowaga wywoływana jest przy udziale mechanizmów dodatniego i ujemnego sprzężenia zwrotnego kontrolujących w o.u.n. zachowania motoryczne. Przez przerwanie tych reakcji występują następujące skutki: zaburzenia jednostronne, obustronne i ośrodkowe. Zaburzenia równowagi mogą być spowodowane uszkodzeniem układu somatycznego, przez co występuje rozkojarzenie odpowiedzi motorycznych, szczególnie nadzorujących napięcie mięśniowe. Zaburzenia obustronne występują spowodowane przez choroby móżdżku i niektóre pnia mózgu, przez co występują zaburzenia kontroli i koordynacji symetrii ruchów. Występuje również zaburzenie objawów w pozycji stojącej i zataczanie podczas chodzenia (ataksja). Zaburzenia jednostronne najczęściej spowodowane są chorobą, która dotyczy lub niszczy neurony oraz sieci czuciowe. Przez brak bodźców czuciowych i proprioceptywnych po stronie przeciwnej do ogniska udaru występują zaburzenia planowania i oceny przestrzennej. Natomiast zaburzenia ośrodkowe spowodowane są uszkodzeniami zaburzającymi lub uniemożliwiającymi programowania kontroli postawy, w tym wysyłanie kolejnych rozkazów oraz zmianę napięcia mięśni postawnych. Nie działają także odruchy obronne. Hipertonia jest to zwiększenie napięcia mięśni. W chorobach o.u.n. dotyczy to w szczególnej mierze mięśni antygrawitacyjnych, związanych z utrzymaniem postawy pionowej, tj. grup prostowników. Nieleczone nadmierne napięcie mięśni może prowadzić do spastyczności. Przy wzmożonym napięciu mięśni chory nie powinien przebywać zbyt długo w pozycji pionowej, zarówno stojąc jak i siedząc. Niedowład pojawiający się po udarze jest konsekwencją odnerwienia lub przerwania kontroli napięcia mięśni w o.u.n. W miejscu ogniskowego zniszczenia komórek wyższych neuronów motorycznych wszystkie czynności danych mięśni lub grup mięśniowych mogą być utracone co objawia się wiotkością i całkowitym porażeniem. Najczęściej dotyczy to stawu barkowego i biodrowego dając objaw Trendelenburga i przenoszenie ciężaru ciała ze strony porażonej na stronę zdrową. Występują również problemy z trzymaniem zwieraczy. Wiotki wypieracz oraz mięśnie odbytowo-odbytnicze upośledzają mięśnie zwieraczy, przez co powodują retencję moczu i stolca. Jest to przyczyną nietrzymania z przepełnienia. Hipotonia mięśni twarzy często jest powodem upośledzenia mowy oraz jedzenia. Przy zaburzeniu napięcia mięśni podczas mowy zmienia się ton i siła głosu lub dochodzi do jego zaniku, przez co możliwy 43

9 staje się jedynie szept, a artykulacja jest niewyraźna. Często utrudnione jest również połykanie pokarmów, lub utrzymanie ich w ustach podczas jedzenia. Występuje również wyciek śliny. Usprawnianie mięśni hipotonicznych polega na fizjologicznym pobudzaniu w celu zwiększenia aktywności płytek końcowych oraz zachowania lub odbudowy tkanki mięśniowej. Trzeba również zwrócić uwagę na wyeliminowanie nieprawidłowych odruchów. Wygórowanie odruchów (Hiperrefleksja) - stałe bombardowanie bodźcami czuciowymi powoduje zwiększoną aktywność odruchów rdzeniowych. Jeśli te odruchy nie zostaną zahamowane, wówczas wytwarzają się plastyczne połączenia między synapsami nerwów powodując zwiększoną pobudliwość przy każdym ruchu. Wykształcone odruchy wyzwalane są każdym wysiłkiem zarówno świadomym jak wykonanie jakiegoś celowego ruchu, jak i nieświadomym, np. kichanie, ziewanie czy kaszel. Charakterystycznymi odruchami po udarze są odruchy zgięciowe lub wyprostne po stronie uszkodzonej, zdarzają się również rotacje w niektórych stawach. Usprawnianie w tym przypadku jest związane z dynamiczną i wybiórczą eliminacją poszczególnych rodzajów odruchów. Wzmożenie odruchów, które pozostają nieleczone powoduje, że staje się stałym elementem spastyczności. Spastyczność nie pojawia się bezpośrednio po udarze, lecz wynika z nerwowo-mięśniowego przeprogramowania przy wygórowanych odruchach, przedłużającym się nadmiernym napięciu mięśni, oraz często wywoływanych nieprawidłowych stereotypach ruchowych. Klinicznie spastyczność objawia się jako: Zwiększony opór przy wykonywaniu biernych ruchów kończyn. ( ) Znacznego stopnia ruchy nieprawidłowe w postaci stereotypowych wzorców odruchowych w odpowiedzi na pobudzenie lub poruszenie. Nieodpowiednie, równoczesne skurcze mięśni antagonistycznych zamiast ich stopniowego, wzajemnego pobudzania. Niemożność rozłożenia ruchu na poszczególne elementy dla wykonania określonej czynności 14. Nieprawidłowe i często męczące ruchy wywołane przez spastyczność są powodem dolegliwości bólowych. Rehabilitacja polega na odtworzeniu mechanizmów samowytłumiania odruchów. Zaburzenia czucia spowodowane są zakłóceniem odbioru i przetwarzania bodźców czuciowych spowodowanych przez udar. Jak wiadomo zmysł dotyku jest bardzo ważny i potrzebny w życiu codziennym. Ból ostrzega nas, że dzieje się coś złego, przez co możemy uniknąć różnych kontuzji i urazów skóry. Osoba, która przeszła udar i ma zaburzenia czucia często nie czuje bólu, przez co często narażona jest na różnego rodzaju obrażenia. Skutkami udaru mogą być również zaburzenia widzenia, słuchu oraz smaku i węchu. Niekiedy u udarowców występuje przeczulica porażonej strony ciała. Najczęściej występuje przy uszkodzeniu lewej półkuli. Jest to bardzo uciążliwy ból ustępujący jedynie podczas snu. Wszelkie metody złagodzenia bólu, elektryczne i chemiczne są nieskuteczne, a metody chirurgiczne są ryzykowne i jeszcze w stadium doświadczalnym. Do usprawniania przy zaburzeniach czuciowych stosuje się całą gamę różnych stymulacji. Najwięcej można osiągnąć we wczesnym okresie po udarze, gdy ustępuje odczyn zapalny. Staramy się również kontrolować zmysłami, które pozostały zachowane, funkcje utracone w wyniku udaru. Depresje u osób, które przeszły udar są reakcją na obawy związane ze zmianą stylu życia. Występuje u nich smutek i niepokój. Jest to depresja naturalna, a rzadko występuje depresja kliniczna. Chorym jest 14 P. Laidler, Rehabilitacja po udarze mózgu, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2004, s

10 trudno zaakceptować porażenia i ograniczenia w dotychczasowym stylu życia. Jednak z pomocą bliskich i przy aktywnym stylu życia (intensywna rehabilitacja) szybko ustępuje. Inne problemy związane są z problemem skutków udaru: Zawroty głowy. Wyciek śliny. Labilność emocjonalna. Padaczka i napady drgawek. Nieotrzymanie zwieraczy. Obrzęki kończyn. Bolesność stawów. Bolesność barku. Zespół parkinsonowski (charakteryzujący się symetryczną sztywnością i maskowatością twarzy przy obustronnych zaburzeniach inicjacji i płynności ruchów). Zespół łopatkowo-dłoniowy (występuje, gdy ręka dotknięta udarem wydaje się szczególnie zimna i wilgotna przy dotknięciu, oraz może być obrzęknięta i mieć zabarwienie białe, różowe, fioletoworóżowe lub sine). Przykurcze tkanek miękkich Zaburzenia poznawcze Percepcja (poznanie). Wyróżniamy różne zaburzenia w obrębie zmysłu poznania: Afazja jest niemożnością wypowiadania się za pomocą mowy (afazja ekspresyjna), lub rozumienia wypowiadanych wyrazów (afazja recepcyjna). Spowodowane jest to uszkodzeniem w mózgu pola odpowiadającego za powstawanie i rozumienie mowy 15. Agnozja jest to niemożność rozpoznawania znajomych przedmiotów przy jednoczesnym niezaburzonym zmyśle wzroku, dotyku i słuchu. Anozodiaforia jest to patologiczne nieprzyjmowanie do wiadomości powagi sytuacji, np. jak skutki przebytego udaru. Anozognozja jest to niemożność zdania sobie sprawy przez chorego lub zrozumienia, na czym polega jego ułomność. Dlatego nie potrafi sobie radzić z porażeniami. Pacjent wie, że jest chory, ale nie przyjmuje tego do wiadomości. Apraksja i dyspraksja mimo, że nie ma niedowładu to występuje niemożność wykonania pewnych ruchów celowych. Jest to ruch bez percepcji 16. Dysleksja jest to trudność wpisaniu, czytaniu i literowaniu słów przy prawidłowym widzeniu i rozpoznawaniu liter. Perseweracja polega na uporczywym powtarzaniu tej samej odpowiedzi, mimo że wywołujący ją bodziec przestał już działać. 15 J. Seniów, Jak pomóc choremu z afazją?, Narodowy Program Profilaktyki i Leczenia Udaru Mózgu, Warszawa P.Laidler, Rehabilitacja po udarze mózgu, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa

11 Zespół zaniedbywania połowiczego jest to ignorowanie połowy pobliskiej i dalekiej przestrzeni. Występuje najczęściej przy uszkodzeniach półkuli niedominującej 17. Występują również często problemy z mową. Zależy od poziomu uszkodzenia, która funkcja jest zaburzona. I tak, gdy jest uszkodzony układ somatyczny i czuciowy występują zaburzenia w obrębie artykulacji, fonacji oraz rezonansu. Stwarza to problemy w wydawaniu artykułowanych dźwięków. Mowa jest wówczas bełkotliwa, niewyraźna a zabarwienie głosu nieprawidłowe. Jest to, tzw. dysartria. Natomiast dysfazja polega na zaburzeniu mowy, czego przyczyną jest uszkodzenie pól mózgowych, w których ta mowa powstaje. Obejmuje ona percepcję i ekspresję mowy zarówno w postaci mówionej, jak i pisanej. Zaburzenia ekspresji powodują niezdolność do: Tworzenia słowa, Znalezienia odpowiedniego słowa, Ułożenia słów w odpowiedniej kolejności, także trudność w doborze wyrazów oraz gramatycznej konstrukcji zdania Plastyczność mózgu Definicji plastyczności mózgu jest niemal tyle, ilu naukowców zajmujących się tym zagadnieniem. W największym uproszczeniu można powiedzieć, że plastyczność mózgu to zdolność zdrowej tkanki nerwowej do przejmowania funkcji, pełnionych dotychczas przez te obszary mózgu, które zostały uszkodzone. Mechanizm plastyczności znany jest coraz lepiej. Wiadomo na przykład, że w procesie tym dochodzi do zmian struktury neuronów, rozrostu aksonów, rozgałęziania dendrytów, powstawania nowych synaps, zmian profilu wydzielniczego komórki oraz ekspresji jej receptorów. Plastyczność leży u podstaw nabywania różnych umiejętności. Ten sam mechanizm pozwala także na powrót niektórych funkcji mózgu po udarze. Wydaje się, że można wzmagać te procesy w różny sposób i dzięki temu nie tylko poprawiać rokowanie chorych, ale także komfort ich życia. mówi prof. Kossut 18. Mózg ma zdolność przejmowania funkcji uszkodzonych części przez zdrowe. Jest to bardzo ważne podczas prognozowania po udarze, jakie będą postępy w rehabilitacji. Badania prowadzone w tym kierunku są dosyć młode jednak już można stwierdzić, że są bardzo ważne. Bardzo ważne i skuteczne jest również wspomaganie plastyczności mózgu odpowiednim leczeniem farmakologicznym. Są jeszcze prowadzone badania w tym kierunku, jednak udowodniono już, iż stymulowanie układu adrenergicznego może się przyczyniać do odnowy neuronalnej reorganizacji korowej P.Laidler, Rehabilitacja, op. cit. 18 Michał Hensler, 19 J. Zaborski, W. Wicha, Znaczenie farmakologii w rehabilitacji neurologicznej, II Klinika Neurologiczna Instytutu Neurologii i Psychiatrii w Warszawie, Farmakoterapia w psychiatrii i neurologii 2005, 1, s

12 2. Postępowanie rehabilitacyjne po udarze mózgu Leczenie udaru w fazie ostrej jest bardzo ważne i powinno się opierać na odpowiedniej diagnostyce. Tomografia komputerowa powinna być wykonana jak najszybciej od początku udaru, gdyż w okresach późniejszych (kilka dni po udarze) w niektórych przypadkach trudno jest jednoznacznie ocenić, czy zmiana jest ogniskiem niedokrwiennym z objawami wtórnego ukrwotocznienia, czy krwiakiem śródmózgowym w okresie resorbcji. Ważne jest również podawanie aspiryny w ostrej fazie udaru. Jak donosi D. Ryglewicz, podając aspirynę 1000 chorym można w ciągu pierwszych tygodni po udarze uniknąć 9 wczesnych nawrotów lub zgonów, a w ciągu 6 miesięcy 13 przypadków śmierci i znacznej niesprawności 20. Rehabilitację po udarze mózgu zaczyna się jak najwcześniej, aby nie doszło do utrwalenia nieprawidłowych ruchów, oraz aby uniknąć ewentualnych powikłań. Zdrowienie po incydencie mózgowym zależy od indywidualnej predyspozycji pacjenta np. od przebytych chorób, zdolności regeneracyjnych układu nerwowego i innych czynników. We wczesnym okresie ponowne uczenie się i proces zdrowienia przebiega w dużej mierze w sposób przypadkowy. Ośrodkowy układ nerwowy poprzez reorganizację i w wyniku schodzenia obrzęku i stanu zapalnego wokół ogniska udaru przejmuje powoli swoje funkcje. Bardzo ważne jest wtedy, aby odpowiednio i ciągle ćwiczyć. Wyróżniamy również wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych wpływających na rehabilitację. Do czynników zewnętrznych zaliczamy: Odpowiednią opiekę, nieodpowiednie zmiany pozycji oraz brak aktywności między sesjami usprawniania zwiększają niesprawność i powodują zamęt w procesie nauczania. Klimat zbyt niska lub zbyt wysoka temperatura obniża sprawność mięśni i zwiększa spastyczność. Odzież i obuwie również może powodować problemy w rehabilitacji, np. zbyt ciasne ubranie ogranicza aktywność ruchową i utrudnia dopływ krwi do tkanek, natomiast zbyt luźne zsuwa się i przekręca i może utrudniać prawidłowe ruchy i ukrywać te nieprawidłowe. Wiele problemów może sprawiać otoczenie, np. śliska podłoga powoduje niepewność podczas poruszania się, hałas rozprasza uwagę, itd. Natomiast do czynników wewnętrznych zaliczamy: Napięcie umysłowe, niepokój często zwiększa napięcie mięśni pogłębia odruchy i utrudnia skupienie się. Ból, np. ze związany ze stanem zapalnym, uszkodzeniem stawów itp. Zmęczenie, które może być spowodowane zaburzeniem snu, różnymi chorobami, nadmierną aktywnością. Choroby, np. zapalenie żył, przeziębienie, zaburzeniami oddychania, niewydolność krążenia. Niedożywienie spowodowane złą dietą, brakiem pomocy przy jedzeniu, zmniejszonym łaknieniem, zaburzeniami przewodu pokarmowego oraz innymi procesami chorobowymi Ryglewicz D., "Służba Zdrowia", Zasady postępowania i leczenia udarów mózgu, z 8 listopada Laidler P., Rehabilitacja po udarze mózgu, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2004, 47

13 Trzeba mieć również stale na uwadze naturalne procesy starzenia się, oraz ewentualne rozwijanie się innych procesów chorobowych. Istotne jest prawidłowe ułożenie ciała chorego, zwłaszcza w ostrym stadium udaru. Zapewnienie prawidłowej pozycji pomaga: Zapobiegać zniekształceniom mięśniowo-kostnym, Zapobiegać powstawaniu odleżyn, Zapobiegać problemom układu krążenia, Wysyłać prawidłowe sygnały do mózgu, kontrastujące z tymczasowym brakiem bodźców czuciowych, spowodowanym udarem, Rozpoznawać i odczuwać stronę ciała dotkniętą porażeniem 22. Bardzo niekorzystne jest leżenie w jednej pozycji kilka godzin, dlatego powinno się obracać chorego, co 2-3 godziny. Zmiana pozycji ciała dostarcza różnych bodźców do układu nerwowego, przez co jest w ten sposób pomocne w odzyskiwaniu funkcji czuciowych. Jednak złe ułożenie doprowadza do usztywnień oraz przykurczy mięśni. Chory powinien przechodzić na przemian od leżenia na plecach do leżenia na każdym z obu boków. Powoduje to zmianę ustawienia stawów i poszczególnych części ciała. Zasadnicze znaczenie ma prawidłowe ułożenie bioder i barków, które powinny być wysunięte do przodu, z nogą lekko zrotowaną do wewnątrz i ramieniem zrotowanym na zewnątrz. Na początku układanie chorego ma charakter bierny. Utrzymanie określonej pozycji pacjenta możliwe jest dzięki wykorzystaniu poduszek lub zrolowanych kocy i ręczników 23. Następnym etapem jest uczenie pacjenta przyjmowania określonej pozycji i utrzymywania jej bez udziału terapeuty i przyrządów pomocniczych. Podczas zmiany pozycji ciała chorego nie wolno pociągać za ramię trzymając za dłoń lub nadgarstek. Ramię powinno się podtrzymywać zarówno w odcinku bliższym i dalszym prowadząc łagodnie w pożądanym kierunku. Bardzo ważne jest również dostarczanie różnych bodźców stymulujących i mobilizujących chorego. Po przebytym udarze należy zawsze podchodzić od strony porażonej. Ma to na celu zachęcać pacjenta do odwracania głowy w kierunku zbliżającej się osoby. Umeblowanie pokoju lub sali szpitalnej również powinno ułatwiać powrót do zdrowia np. stolik przy łóżku należy usytuować po porażonej stronie ciała chorego. Łóżko chorego nie powinno być zbyt miękkie ani zbyt twarde, a powinno mieć mocną konstrukcję. Pacjent w leżeniu na plecach powinien być ułożony odpowiednio, aby nie doszło do przykurczy. Charakterystyczne elementy antyskurczowego ułożenia ciała chorego to: Głowa odwrócona w kierunku strony porażonej. Uniesiony za pomocą poduszki bark. Ramię ułożone na poduszce, łokieć i nadgarstek wyprostowane. Dłoń skierowana w dół, kciuk i pozostałe palce ręki rozwarte. Umieszczona pod biodrem poduszka, zapobiegająca cofaniu bądź opadnięciu miednicy w tył z odwróceniem kończyny dolnej na zewnątrz. Mała poduszka umiejscowiona pod kolanem, umożliwiająca lekkie jego ugięcie, przy równoczesnym uniknięciu rotacji nogi na zewnątrz, zwłaszcza w przypadku całkowitego jej zwiotczenia. Miękka poduszka ułożona pod stopą, zapobiegająca jej sztywnemu zgięciu w dół. 22 Word Heath Organization, Promoting independence following a stroke WHO/DAR/99.2, 1999r. 23 Ibidem. 48

14 Ułożenie na plecach morze być odpowiednio modyfikowana w zależności od zakresu ruchów i przykurczy u chorego. Pozycje leżenia na boku dotkniętym porażeniem: Bark wysunięty w przód przy równoczesnym odwróceniu ramienia na zewnątrz. Łokieć wyprostowany (lub zgięty, z ręką ułożoną pod poduszką). Dłoń skierowana do góry. Porażona kończyna dolna wyprostowana, z lekko ugiętym kolanem. Kończyna dolna zdrowa ugięta. Porażonej osoby nie należy odwracać przez porażony bark, jest to bowiem jedną z zasadniczych przyczyn występowania zespołu bolesnego barku 24. Leżenie boczne na zdrowej stronie ciała ułatwia oddychanie oraz zapobiega odleżynom. Pozycja antyskurczowa to: Ułożone na poduszce porażone ramię odciągnięte w przód. Łokieć i nadgarstek wyprostowane, palce ręki rozwarte. Porażona kończyna dolna ugięta na poduszce w neutralnej pozycji. Głowa podparta, ale nie zgięta w kierunku strony porażonej. Również pozycja siedząca powinna być odpowiednio zabezpieczona.. Tułów ma być wyprostowany, a ciężar ciała powinien spoczywać na obydwu pośladkach, natomiast bark wysunięty do przodu a kończyna górna wyciągnięta do przodu i odwrócona na zewnątrz. W zależności od stanu pacjenta i możliwości wprowadza się pionizację czynną, lub pionizację bierną. Najpierw pacjent siada ze spuszczonymi nogami na brzegu łóżka i siedzi tak kilka minut, następnie, jeśli pacjent dobrze się czuje próbuje wstać z łóżka i później przejść kilka kroków i w miarę upływu czasu i następującej poprawy starać się pokonywać coraz dalszy dystans z pomocą, lub bez. Jeśli chory nie jest w stanie samodzielnie wstać wówczas stosuje się pionizację bierną przy pomocy pionizatora. Z powodu szeregu komplikacji, jakie występują u pacjentów leżących w miarę ustępowania stanu ostrego i możliwości chorego wprowadzamy naukę przemieszczania się. Ważne jest również nauczenie pacjenta przemieszczania się np. z łóżka na krzesło, czy wózek. Kolejność poszczególnych ruchów w trakcie przenoszenia ciała chorego jest następująca: Obrót w kierunku porażonej strony ciała. Podparcie na porażonym łokciu. Siad na krawędzi łóżka, stopy płasko oparte na podłodze. Przeniesienie ciała z łóżka na krzesło. Bardzo ważne jest, aby jak najszybciej wprowadzić ćwiczenia bierne porażonych kończyn. W ten sposób zapobiega się przykurczom mięśni, ograniczeniom ruchów w stawach oraz przeciwdziała się szeregom komplikacji z powodu bezruchu i pobudza układ nerwowy. Należy pamiętać podczas tych ćwiczeń o ochronie barku oraz biodra przed urazami. Ćwiczenia te powinno się wykonywać powoli w odpowiedni sposób, według zasady, iż zaczynamy od najmniejszych stawów dystalnych kolejno przemieszczając 24 Ibidem. 49

15 się do proksymalnych. Następnie wprowadza się ćwiczenia w odciążeniu i z oporem. Ważne jest również, aby pacjent sam starał się ćwiczyć np. zdrową ręką dłoń porażoną 25. Do rehabilitacji coraz częściej są wprowadzane nowe metody pomagające w usprawnianiu chorych. Do nich należą m.in. metody neurofizjologiczne. U chorych z niedowładem połowiczym najczęściej stosuje się metodę Kabata - proprioceptywnego torowania (PNF, Proprioceptive Neuromuscular Facilitation) 26 i metodę Bobathów (NDT, NeuroDevelopmental Treatment) wywodzącą się z teorii neurorozwojowej 27. Stosuje się także wiele innych metod opisanych m.in. przez Signe Brunnström, Margaret Rood i Edmunda Jacobsona, jednak dwie wcześniej wymienione stały się najbardziej popularne. Nadrzędnym celem jest uzyskanie możliwie jak największej samodzielności w wykonywaniu czynności życia codziennego. Podstawowe metody kinezyterapii uzupełnia się innymi metodami, takimi jak metoda biologicznego sprzężenia zwrotnego (bio-feedback), umożliwiająca samokontrolę podczas wykonywania zadania i przyznająca nagrodę za jego wykonanie, czy też funkcjonalna elektrostymulacja. METODA PROPRIOCEPTYWNEGO TOROWANIA (PNF) Metoda proprioceptywnego torowania znana obecnie powszechnie jako PNF (Proprioceptive Neuromuscular Facilitation) została opracowana w 1946 roku w kalifornijskim Centrum Rehabilitacji Fundacji Kaisera przez czeskiego neurofizjologa Hermana Kabata i fizjoterapeutkę Voss. W późniejszych latach dość duży wkład w jej rozwój wnieśli m.in. Knott i Viela. Używa się także nazwy "metoda wzorców. Wywodzi się ona ze spostrzeżenia, że ruchy stosowane w kinezyterapii najczęściej nie pokrywają się z naturalną codzienną pracą mięśni. Zauważono, że ruchy wykonywane w pracy i życiu codziennym mają charakter diagonalny i spiralny, nie odbywają się tylko w jednej płaszczyźnie. Podstawą metody są złożone wzorce ruchowe. Opracowano wzorce dla kończyny górnej, kończyny dolnej, szyi i głowy. Istotnymi elementami ćwiczeń są: pozycja wyjściowa, kierunek ruchu, rozciągnięcie mięśni, ciąg, nacisk, wzmocnienie aktywności mięśni z wykorzystaniem mechanizmów odruchowych, opór, chwyt oraz kolejność pracy mięśni. Jako techniki PNF stosuje się opór bezpośredni, powtarzane skurcze, zwroty (zmiana kierunku ruchu na przeciwny) i rytmiczną stabilizację. Kolejnym elementem metody Kabata są techniki rozluźniające. KONCEPCJA NEUROROZWOJOWA BOBATH Twórcami tej metody byli Berta i Karel Bobath, nazwali ją usprawnianiem neurorozwojowym (NDT, NeuroDevelopmental Treatment). Wykorzystuje ona ocenę stopnia dojrzałości ośrodkowego układu nerwowego (OUN) do wczesnego wykrywania zaburzeń ruchowych. Podstawą tej metody jest zgodność ćwiczeń z naturalnym rozwojem ruchowym człowieka. Autorzy wyszli z założenia, że istotą deficytów ruchowych powstałych w wyniku uszkodzenia OUN jest zaburzenie odruchów postawy służących do koordynacji ruchów w przestrzeni i ich kontroli w stosunku do otoczenia. Poprzez zmianę patologicznych wzorców postawy (hamowanie), można wpływać na przywrócenie prawidłowego napięcia mięśni i uzyskiwać zróżnicowane ruchy czynne (torowanie, ułatwianie). Hamowanie oparte jest na zmianie ułożenia 25 Ibidem 26 Grochmal S., Zielińska-Charszewska S. red., Rehabilitacja w chorobach układu nerwowego. PZWL, Warszawa Nowotny J., Podstawy Fizjoterapii, Tom II. AWF Katowice

16 punktów kluczowych głównych (głowa, szyja, obręcz barkowa, obręcz biodrowa) i punktów kluczowych pomocniczych (nadgarstek, stopa, palce). W zależności od stanu pacjenta wyróżnia się 4 etapy ćwiczeń. W okresie pierwszym - wczesnym - bezpośrednio po zachorowaniu, kiedy niedowłady i porażenia mają jeszcze charakter wiotki, szczególną uwagę zwraca się na właściwe ułożenie pacjenta w łóżku i układ ciała w różnych pozycjach. Pozycję ciała zmienia się co 2 godziny. Kinezyterapia w tym okresie obejmuje ćwiczenia zmian pozycji ciała w łóżku, przygotowanie do siadania, stania i chodzenia, usprawnianie kończyny górnej, pracę nad kontrolą kończyny dolnej, ćwiczenia równowagi. W drugim etapie usprawniania chorego po udarze, kiedy zaczyna się już pojawiać spastyczność, zmierza się do wykonywania ćwiczeń przez pacjenta znajdującego się w pozycji siedzącej i pionowej, przechodząc stopniowo do ćwiczeń chodu. W etapie trzecim uwaga koncentruje się na lokomocji i funkcji kończyny górnej. Etap czwarty polega na dalszym doskonaleniu funkcji ręki. METODA WYMUSZENIA RUCHU (CIT) Metoda wymuszenia ruchu (CIT, Constraint-Induced Movement Therapy) jest stosunkowo nową metodą rehabilitacji, opierającą się na wymuszeniu posługiwania się kończyną niedowładną poprzez okresowe unieruchomienie kończyny zdrowej u chorych z niedowładem połowiczym. Metodę CIT zaczęli stosować w połowie lat 90. prof. Taub i jego współpracownicy. Już pod koniec lat 70. przeprowadzili eksperyment, który polegał na denerwacji pola reprezentacji kończyny górnej w korze ruchowej. Zaobserwowali, że można zmusić małpę do wykonywania ruchów kończyną poddaną odnerwieniu aferentnemu, jeżeli ograniczy się lub całkowicie uniemożliwi ruchy kończyną zdrową. Metoda ta jest rodzajem terapii behawioralnej. Ma ona na celu zwalczenie niekorzystnego zjawiska obserwowanego po odnerwieniu kończyny, zwanego wyuczonym nieużywaniem. Początkowo metodę zastosowano w przypadku niedowładu kończyny górnej u osób po udarze. W okresie późniejszym opracowano modyfikację w odniesieniu do kończyny dolnej. W następnych latach rozszerzono wskazania do stosowania metody CIT u chorych po urazie czaszkowo-mózgowym, u dzieci z porażeniem mózgowym, u pacjentów z częściowym uszkodzeniem rdzenia kręgowego, po złamaniu szyjki kości udowej, a ostatnio także u chorych z dystonią ogniskową i z bólami fantomowymi. Najczęściej jednak stosuje się ją w rehabilitacji osób po udarze mózgu, zwłaszcza u starszych chorych, unieruchamiając kończynę zdrową na 4 9 godzin dziennie przez 2 3 tygodnie. Zwykle używa się do tego specjalnej łuski wykonanej z tworzyw termoutwardzalnych, unieruchamiającej nadgarstek i palce. Można też przymocować kończynę do tułowia za pomocą opaski elastycznej lub zastosować temblak albo chustę trójkątną. Można również nałożyć na rękę grubą rękawicę jednopalcową. Ten ostatni sposób jest najbardziej bezpieczny, gdyż nie zaburza funkcji utrzymania równowagi i nie zagraża w takim stopniu jak poprzednie obrażeniami podczas upadków. W pierwszych latach stosowania CIT wykorzystywano wolontariuszy do kontrolowania używania przez chorych kończyny niedowładnej w wykonywaniu czynności życia codziennego. Później doniesiono o udziale fizjoterapeutów i opracowaniu specjalnych ćwiczeń, zawierających elementy torowania proprioceptywnego i modelowania ruchów. Obejmują one głównie elementy podstawowych czynności życia codziennego, rozszerzonych czynności życia codziennego i terapii zajęciowej, np. gra w szachy, ćwiczenia z włącznikiem, ćwiczenia z kłębkami wełny, ćwiczenia z tablicą z pinezkami, spożywanie posiłków, otwieranie i zamykanie szafki. W niektórych pracach dowiedziono za pomocą badań neuroobrazowych (rezonansu magnetycznego - MRI,), przezczaszkowej stymulacji magnetycznej i badania potencjałów wywołanych przyrost objętości 51

17 kory mózgowej ruchowej w obszarze reprezentacji stymulowanej kończyny. Dotychczas nie ma doniesień o badaniach spełniających wymogi Evidence Based Medicine, przeprowadzonych wśród dużych grup pacjentów. Aktualnie trwają badania w 2 ośrodkach niemieckich: w Jenie (prof. Miltner) i w Berlinie, oraz w 7 ośrodkach amerykańskich nad zastosowaniem CIT u chorych po upływie 3 6 miesięcy od wystąpienia udaru 28, 29, 30. W Polsce przeprowadzono badania metody wymuszenia ruchu na 10 osobach po udarze mózgu i wykazały one, iż u wszystkich po 2-tygodniowym okresie usprawniania stwierdzono skrócenie czasu wykonania testów manualnych oraz wyraźną poprawę funkcji niesprawnej ręki 31. Również metoda Terapii Ruchowego Wymuszenia Koniecznością przy odtworzeniu funkcji motorycznych pacjentów po udarze mózgu przyniosły bardzo dobre efekty. Nowy sposób kompilacji oddziaływań kinezyterapeutycznych umożliwił poprawę funkcji tułowia, kończyny górnej oraz równowagi. 32 Jak wykazano ważną częścią rehabilitacji jest również fizykoterapia. Niektóre zabiegi fizykalne często pomagają w przywracaniu utraconych funkcji. W przeprowadzonych badaniach wykazano korzystniejszy wpływ tonolizy na poprawę sprawności ręki niedowładnej ocenianej testem Brunnstrom, natomiast krioterapia okazała się skuteczniejsza w zmniejszaniu spastyczności 33. Kinezyterapia i fizykoterapia w połączeniu z leczeniem farmakologicznym daje bardzo dobre efekty w postępie rehabilitacji u osób po udarze mózgu. Jednak nie bez znaczenia rolę odgrywa również czas od przebytego udaru a podjęciem rehabilitacji. Z przeprowadzonych badań wynika, że na uzyskane efekty wpływa czas, w którym wdrożono rehabilitację, czyli im szybciej po wystąpieniu udaru ją rozpoczęto tym lepsze uzyskano efekty. Wykazano, iż nawet w kilka i kilkanaście lat od wystąpienia udaru mózgu można w wyniku intensywnej rehabilitacji uzyskać wymierną poprawę w stanie chorych z niedowładem połowiczym, chociaż nie jest ona tak wyraźna jak w pierwszym roku od zachorowania 34. Bardzo ważne w rehabilitacji jest również wczesne wykrycie zaburzeń emocjonalnych i wdrożenie odpowiedniej terapii. Ma to wpływ na uzyskanie optymalnych wyników przy kompleksowym usprawnianiu chorego 35. Mimo postępu w rehabilitacji nadal bardzo często można zauważyć złe nawyki oraz błędne pojęcia, które są stosowane i przynoszą chorym więcej szkody niż pożytku. Takim przykładem może być ściskanie gumowej piłeczki. Ruch ten utrwala odruch chwytny często prowadzi do utrwalenia szponiastej dłoni 28 Krawczyk M., Sidaway M., Kliniczne efekty intensywnego leczenia ruchem pacjentów po przebytym udarze mózgu, Neurol. Neurochir. Pol. 2002, supl. 1, s Orzech J., Metoda ograniczania i wymuszania ruchu według Tuba, Rehabilitacja Medyczna 2002, 6, 2, J. Opara, Aktualne metody usprawniania ruchowego chorych po udarze mózgu, Via Medica/Czasopisma/Pomorski Magazyn Lekarski - Miesięcznik Okręgowej Izby Lekarskiej w Gdańsku/tom J. Otfinowski i inni, Usprawnianie ręki metodą wymuszonego używania u chorych po udarze mózgu, Fizjoterapia polska Vol 4, Nr. 1, 2004, s M. Krawczyk i inni, Badanie skuteczności zmodyfikowanej terapii ruchowego wymuszenia koniecznością u pacjentów po pierwszym udarze mózgu w porównaniu z intensywnym leczeniem ruchem prowadzonym w grupie kontrolnej, Rehabilitacja Medyczna, T. 10, Nr specjalny, 2006, s I. Pasternak-Mlądzka i inni, Dobór metod fizjoterapeutycznych i ich skuteczność w uzyskaniu poprawy funkcji ręki spastycznej u pacjentów po udarze mózgu. Rehabilitacja Medyczna, T. 10, nr 3, s A. Kwolek, Ciągłość rehabilitacji chorych po udarze mózgu: czas od zachorowania a wyniki rehabilitacji. Zamojskie studia i materiały, Polihymnia Sp. z.o.o.,wyd V, z. 2 (11), Zamość, 2003, s E. Margała, A. Górecka, Analiza niepowodzeń w procesie usprawniania pacjentów we wczesnym okresie po udarze mózgu., Rehabilitacja Medyczna, T10, Nr specjalny, 2006, s

18 oraz zwiększenia spastyczności ręki. Bardzo poważnym błędem jest również nadmierne rozciąganie bierne mięśni spastycznych. Często powoduje to zrywanie włókien mięśniowych oraz uszkadzanie stawów i więzadeł. Występuje wówczas wtórny problem z utrzymaniem ruchu w stawie. Należy również zwracać uwagę na prawidłowo dobrane ćwiczenia, oraz pomoce ortopedyczne, aby nie nasilać spastyczności, oraz aby nie następowało uszkadzanie stawu ramiennego. U osób po udarze mózgu odpoczynek w ciągu dnia, w pozycji leżącej oraz krótka drzemka pomaga w zregenerowaniu sił, oraz zapobiega utrwalaniu nieprawidłowej postawy, np. podczas długiego siedzenia na wózku inwalidzkim lub w fotelu. Trzeba zwracać uwagę również podczas ćwiczeń na to, aby nie powodować dolegliwości bólowych, ponieważ każdy ból powoduje uszkadzanie tkanek miękkich. Motywacja i zachęcanie do ćwiczeń oraz niedopuszczenie pacjentów po udarze mózgu do bezczynności jest niesłychanie ważne. Mimo najszczerszych chęci fizjoterapeuta nie jest w stanie nic zrobić w kierunku poprawy sprawności chorego bez współpracy pacjenta i jego ciężkiej pracy. Należy również rozwiać mit, iż dobry fizjoterapeuta nigdy nie stosuje u pacjentów urządzeń pomocniczych podczas chodzenia. Wszystko, co może pomóc choremu podczas chodzenia, czy też ogólnie przemieszczania i poruszania się powinno być zastosowane u danej osoby 36. Istnieje również wiele innych problemów związanych z nieprawidłowo prowadzoną rehabilitacją, których trzeba się wystrzegać. Wciąż są prowadzone coraz to nowsze badania nad postępem w rehabilitacji i często dawne postępowanie fizjoterapeutyczne u osób po przebytym udarze mózgu jest teraz uznawane za nieprawidłowe i wprowadza się nowsze skuteczniejsze metody usprawniania. W rokowaniu należy uwzględniać to, iż uzyskane rezultaty zależą również od umiejscowienia i wielkości ogniska zawałowego, stanu zdrowia chorego przed wystąpieniem udaru mózgu, jakości pielęgnacji i rehabilitacji, która powinna obejmować wielodyscyplinarne problemy pacjenta i jego rodziny 37. Osoba po przebytym udarze mózgu powinna mieć zabezpieczoną rehabilitację do końca życia. Problemy podczas rehabilitacji, przez co utrudniają rokowanie: przykurcze mięśni, nadmierna spastyczność, obniżone napięcie mięśni, zaburzenia równowagi i schematu ciała, zaburzenia czucia, Brak współpracy, apatia, stany depresyjne, zaburzenia rytmu serca jak i zaburzenia gospodarki węglowodanowo-lipidowej. Bardzo ważna jest kompleksowa rehabilitacja od pierwszych godzin po udarze. W skład zespołu opiekującym się pacjentem powinni wchodzić: Lekarz specjalista neurolog, Lekarz specjalista rehabilitacji medycznej, Zespół lekarzy specjalistów (internista, kardiolog, psychiatra, radiolog, chirurg naczyniowy, neurochirurg, urolog), Zespół pielęgniarski, Fizjoterapeuta, Psycholog ( neuropsycholog), Logopeda, Terapeuta zajęciowy P. Laidler, Rehabilitacja po udarze mózgu, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa Kwolek A., Rehabilitacja neurologiczna, Schorzenia i urazy mózgowia, Rehabilitacja medyczna, Urban & Partner, Wrocław 2003, s Ibidem, s

19 W ostrym okresie zachorowania niezmiernie ważna jest pielęgnacja chorego. Oprócz podstawowych czynności pielęgnacyjnych, jakie się wykonuje dochodzą jeszcze prawidłowe pozycje ułożeniowe, aby nie dochodziło do przykurczy i odleżyn. Również okres ten jest bardzo ważny, bo od niego zależy jak szybko pacjent może być poddany rehabilitacji. Jeśli zachorowałby np. na zapalenie płuc, czy wywiązałaby się jakaś infekcja, wówczas cały proces rehabilitacji musiałby zostać opóźniony aż do wyzdrowienia Zaopatrzenie rehabilitacyjne U pacjentów po przebytym incydencie mózgowym bardzo ważne jest zaopatrzenie ortopedyczne. Jeśli dochodzi do nienaturalnego wykrzywiania palców i dłoni najczęściej się stosuje łuskę na dłoń. Ma ona za zadanie niedopuszczenie do przykurczy w niefizjologicznym ustawieniu dłoni. Fotografia 1. Łuska na dłoń i przedramię Źródło: Noszenie ręki w temblaku przez osoby z udarem mózgu zapobiega podwichnięciu stawu ramiennego, przez co bardzo dokuczliwego i długotrwałego bólu. 54

20 Fotografia 2. Temblak rożkowy Źródło: Orteza stawu kolanowego zabezpiecza ten staw przed przeprostem podczas chodzenia. W zależności od rodzaju takiej ortezy może również zabezpieczać przed nadmiernym zginaniem w stawie kolanowym. Pacjent z takim zabezpieczeniem czuje się pewniej podczas chodzenia, oraz unika w przyszłości problemów ze stawem kolanowym związanych z uszkodzeniem poprzez nadmierne i nieprawidłowe ruchy. Fotografia 3. Orteza stawu kolanowego Źródło: Bardzo dobre i funkcjonalne są różnego rodzaju łuski, czy podciągi na opadającą stopę. Bez takiego zaopatrzenia ortopedycznego chodzenie może być bardzo trudne i uciążliwe. Przy opadającej stopie pacjenci najczęściej reprezentują tzw. chód koszący. Powoduje on nieprawidłowe odruchy podczas chodzenia. 55

21 Fotografia 4. Łuska na stopę i goleń Źródło: Fotografia 5. Orteza podudzia Źródło: Fotografia 6. Podciąg gumowy na opadającą stopę. Źródło: 56

22 Różnego rodzaju kule łokciowe, pachowe czy też laski, jeśli tylko pomogą poprawić lub zachować wzorce ruchowe powinny być stosowane. Często pomagają również w utrzymaniu równowagi. Fotografia 7. Kula łokciowa metalowa (aluminiowa) Źródło: Stosowane różnego rodzaju balkoniki do chodzenia pomagają często w utrzymaniu stabilności i równowagi podczas chodzenia oraz dają komfort psychiczny w związku z obejmowaniem poprzez jakąś przestrzeń barierek tułowia pacjenta. Balkoniki mogą również pomagać podczas wstawania z pozycji siedzącej. Fotografia 8. Balkonik do chodzenia Źródło: Jeśli udar mózgu był na tyle rozległy, iż uniemożliwił chodzenie lub w znacznej mierze go ograniczył należy wówczas dobrać do danej osoby odpowiedni wózek inwalidzki. Wózek taki musi być odpowiednio dobrany do budowy i masy ciała pacjenta, oraz powinien zapewniać odpowiedni komfort przebywania w nim nie powodując żadnych otarć, ani ran. 57

23 Fotografia 9. Wózek inwalidzki z napędem ręcznym składany Źródło: Często jest również stosowane obuwie ortopedyczne. Ma ono za zadanie utrzymywać stopę w odpowiednim ułożeniu podczas dnia. Obuwie takie jest specjalnie wzmacniane w odpowiednich miejscach, aby nie ulegały deformacji. Najczęściej robione są ze skóry. Fotografia 10. Obuwie ortopedyczne Źródło: Na rynku istnieje bardzo dużo różnych produktów mające pomóc w zaopatrzeniu chorych. Jednak takie zaopatrzenie ortopedyczne należy dobierać bardzo indywidualnie, ze zdrowym rozsądkiem i tak, aby nie przyniosły szkody pacjentowi. Różnego rodzaju produkty powinny być niezbędne do zachowania prawidłowej postawy, jednak nie mogą być dawane raz na stałe i koniec. Zaopatrzenie ortopedyczne powinno być, co jakiś czas korygowane razem z postępami podczas rehabilitacji i jeśli to jest tylko możliwe jak najmniej go używać. 58

24 3. Materiał i metoda badań 3.1. Cel pracy Celem pracy jest ocena skuteczności rehabilitacji w zależności od czasu, jaki upłynął od chwili udaru do jej podjęcia, oraz czy rodzaj udaru, wiek i choroby współistniejące mają wpływ na postępy w usprawnianiu chorych po udrze mózgu Organizacja i zakres badań Badania przeprowadzono w Oddziale Rehabilitacji w Miejskim Szpitalu w Dębicy z powodu przebytego udaru mózgu. Do grupy badanej zakwalifikowano 60 chorych. Wśród chorych było 27 (45%) kobiet i 33 (55%) mężczyzn w wieku od 30 do 83 lat, średnia wieku 64 lat, 27 (45%) chorych miało niedowład lewostronny, a 33 (55%) prawostronny. Czas pobytu w oddziale wynosił od 2 do 4 tygodni, czas od zachorowania wynosił od 0 do 31 miesięcy Metody badań Badanie przeprowadzono z wykorzystaniem skali Bartel. Zebrano również wywiad i skorzystano z obserwacji oraz technik statystycznych. Uzyskane wyniki badań poddano analizie statystycznej. Statystyka Chi-kwadrat Pearsona jest podstawą najbardziej rozpowszechnionego testu istotności dla zmiennych jakościowych (kategoryzowalnych). Miara ta oparta jest na fakcie, że istnieje możliwość obliczenia liczności oczekiwanych w tabeli dwudzielczej (to znaczy liczności, jakich oczekiwalibyśmy, gdyby nie istniała żadna zależność między zmiennymi). Test Chi-kwadrat staje się istotny w miarę wzrostu odstępstwa od tego oczekiwanego schematu. Wartość chi-kwadrat i jej istotność zależy od liczby obserwacji i liczby komórek w tabeli. Jedynym założeniem leżącym u podstaw stosowania testu chi-kwadrat (poza losowością próbki) jest, aby liczności oczekiwane nie były bardzo małe. Powodem jest tu fakt, że chi-kwadrat testuje prawdopodobieństwa w poszczególnych komórkach i jeśli jakieś liczności będą np. poniżej 5, to oceny tych prawdopodobieństw okażą się wysoce nieprecyzyjne. Przybliżenie statystyki chi-kwadrat w małych tabelach 2 x 2 można poprawić przez odjęcie od różnicy pomiędzy oczekiwaną i zmierzoną licznością wartości 0.5 przed podniesieniem do kwadratu (Poprawka Yatesa). Poprawka ta, czyniąca ocenę bardziej zachowawczą, stosowana jest zazwyczaj, jeśli liczności w tabeli są małe tak, że niektóre liczności oczekiwane stają się mniejsze niż 10. Współczynnik kontyngencji jest, opartą na wartościach chi-kwadrat, miarą zależności między zmiennymi skategoryzowanymi zaproponowaną przez Pearsona, twórcę testu chi-kwadrat). 59

25 Innymi słowy pokazuje nam siłę związku (w pewnym sensie podobnie jak współczynnik korelacji), zawsze zawarty jest pomiędzy 0 i 1 (0 oznacza niezależność zmiennych). Statystyczną istotnością wyniku nazywamy miarę stopnia, do jakiego jest on prawdziwy (w sensie jego reprezentatywności dla całej badanej populacji). Bardziej technicznie rzecz biorąc, wartość poziomu-p stanowi malejący wskaźnik wiarygodności rezultatu. Im wyższy poziom-p, tym mniej możemy być pewni, że relacja obserwowana w próbce jest wiarygodnym wskaźnikiem relacji pomiędzy mierzonymi wielkościami w całej interesującej nas populacji. Dokładnie rzecz biorąc, poziom-p odpowiada prawdopodobieństwu popełnienia błędu polegającego na tym, że przyjmujemy uzyskany rezultat jako prawdziwy, tj. reprezentatywny dla populacji. Na przykład poziom-p równy 0.05 (tzn. 1/20) oznacza, że istnieje jedna na dwadzieścia szansa, iż odkryta w próbce relacja jest dziełem przypadku. Inaczej mówiąc, zakładając, że w populacji relacja taka nie zachodzi, a my będziemy powtarzać doświadczenie jedno po drugim w długim ciągu, to możemy oczekiwać, że w przybliżeniu, w co dwudziestym eksperymencie zmierzona relacja będzie równie silna lub mocniejsza niż ta, która została zmierzona aktualnie. W wielu dziedzinach badań poziom istotności równy 0.05 jest przyjmowany jako graniczna wartość akceptowalnego poziomu błędu. Tabela 1. Podział wg miejsca zamieszkania. Miejsce zamieszkania N % wieś miasto Rycina 7. Podział wg miejsca zamieszkania Z badanych 60 osób 23 (38%) mieszka na wsi, a 37 (68%) mieszka w mieście. 60

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk Metody neurofizjologiczne w pediatrii Mgr Marzena Mańdziuk REHABILITACJA REHABILITACJA LECZNICZA REHABILITACJA PEDAGOGICZNO- -ZAWODOWA REHABILITACJA SPOŁECZNA Stosowane metody terapii: 1. NDT-Bobath 2.

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 ZAOPATRZENIE ORTOTYCZNE Ortozą nazywamy każde urządzenie kompensujące dysfunkcję układu senso-motorycznego (Wooldrige 1972) Ortoza jest urządzeniem techniczny,

Bardziej szczegółowo

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego 0-5 dzień po porodzie - badanie pediatryczne badanie radiologiczne (jeżeli konieczne dot. złamania obojczyka lub ramienia niekiedy

Bardziej szczegółowo

www.pandm.prv.pl PNF służy do :

www.pandm.prv.pl PNF służy do : PNF Wyróżniamy IV podstawowe techniki PNF : 1) powtarzane skurcze 2) rytmiczne zapoczątkowanie ruchu (wprowadzenie) 3) zmiana kierunku ruchu na przeciwny 4) rozluźniająca 1) Powtarzane skurcze jest techniką

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii

Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Warszawski Uniwersytet Medyczny II Wydział Lekarski Oddział Fizjoterapii Zastosowanie neuromobilizacji rdzenia kręgowego i korzeni rdzeniowych w leczeniu niedowładów spastycznych u pacjentów po udarach

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ FIZJOTERAPII NEURO OGICZ K M i l l J l EDWAI TSGHiitCO TERAPEUTYCZNE W FIZJOTERAPII NEUROLOGICZNEJ SUZANNE TBNIC MARTIN MARY KESSLER Redakcja wydania I polskiego Edward Sauiicz E L S E V IE R URBAN&PARTNER

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w autokorektorze

Ćwiczenia w autokorektorze Ćwiczenia w autokorektorze W proponowanej metodyce terapii uwzględniliśmy wytyczne i zalecenia opracowane przez SOSORT. 1 - najważniejszym elementem kinezyterapii skolioz są ćwiczenia czynne prowadzące

Bardziej szczegółowo

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym Anna Słupik Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym 16.05.2007 Struktura układu czucia głębokiego Receptory w strukturach układu ruchu: mięśnie + ścięgna więzadła torebka

Bardziej szczegółowo

Zaopatrzenie ortopedyczne

Zaopatrzenie ortopedyczne Zaopatrzenie ortopedyczne ZAOPATRZENIE KOŃCZYNY GÓRNEJ Sprężynowa szyna odwodząca staw ramienny (szyna podpiera staw ramienny wraz z ramieniem i ręką) Wskazania W ostrych zespołach bólowych i urazach barku.

Bardziej szczegółowo

Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe

Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe Łukasz Gąsior 1 Anna Józefiak 1, Fabian Mikuła 1 Próba oceny wpływu zabiegów neuromobilizacji na spoczynkowe napięcie spastyczne mięśni u pacjentów po udarach mózgu. Badanie pilotażowe 1 Studenckie Koło

Bardziej szczegółowo

Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299

Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299 Konsultant Krajowy w dz. Pielęgniarstwa dr n. biol. Grażyna Kruk- Kupiec Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, Piekary Śląskie 41-940 ul. Bytomska 62, Tel. 032 3934 299 Piekary Śląskie

Bardziej szczegółowo

ORTEZY STAWU BARKOWEGO

ORTEZY STAWU BARKOWEGO ORTEZY STAWU BARKOWEGO to grupa ortez stabilizujących i odciążających staw ramienny i barkowo-obojczykowy, a w części modeli także staw łokciowy, ramię i przedramię. Ortezy A-KOB, A-SOB-02 i A-SOB-03 utrzymują

Bardziej szczegółowo

Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne)

Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne) Wyższa Szkoła Mazowiecka w Warszawie Wydział Nauk Medycznych Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne) Student studiów pierwszego stopnia (licencjat)

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE

SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE Prowadzi wg programu autorskiego mgr Izabela Gelleta - specjalista rehabilitacji ruchowej I 0, terapeuta metod NDT-Bobath, PNF, SI, pedagog, terapeuta z kilkunastoletnim

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH Student w ramach realizacji praktyki klinicznej w danej specjalizacji dostępnej w wybranej placówce medycznej, powinien odbywać ją w

Bardziej szczegółowo

Fizjoterapia w uszkodzeniu rdzenia kręgowego

Fizjoterapia w uszkodzeniu rdzenia kręgowego Fizjoterapia w uszkodzeniu rdzenia kręgowego Przyczyna : Urazy W przebiegu chorób : SM, Heinego-Medina Zaburzenia genetyczne i rozwojowe Procesy zapalne i zwyrodnieniowe Procesy toksyczne i zakaźne Nowotwory,

Bardziej szczegółowo

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA PAMIĘTAJ!!! TEKST PODKREŚLONY LUB WYTŁUSZCZONY JEST DO ZAPAMIĘTANIA. Opracował: mgr Mirosław Chorąży Zasłabnięcie

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Czym jest dyskopatia? Jest to szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości

Bardziej szczegółowo

w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa, - ataku epilepsji, - sepsy,

w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa, - ataku epilepsji, - sepsy, UBEZPIECZENIE NNW WARIANT II Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej Śmierć w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa,

Bardziej szczegółowo

OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO

OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO o czym warto wiedzieć gdzie szukać pomocy Jedyna w Polsce fundacja o statusie organizacji pożytku publicznego otaczająca opieką osoby dotknięte uszkodzeniem

Bardziej szczegółowo

rening strategii lotorycznych i PNF

rening strategii lotorycznych i PNF Fizjoterapia specjalistyczna rening strategii lotorycznych i PNF Renata Horst li ---- TO P----- SCHOOL Trening strategii motorycznych i PNF Renata Horst We współpracy z Stefanem Hesse Przełożyła Agnieszka

Bardziej szczegółowo

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii 1 Kierunek: PILĘGNIARSTWO Nazwa przedmiotu Chirurgia i pielęgniarstwo chirurgiczne Kod przedmiotu Poziom przedmiotu Rok studiów Semestr Liczba punktów Metody nauczania Język wykładowy Imię i nazwisko wykładowcy

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne II stopnia. Tematyka ćwiczeń z przedmiotu: MEDYCYNA FIZYKALNA i BALNEOKLIMATOLOGIA

Studia niestacjonarne II stopnia. Tematyka ćwiczeń z przedmiotu: MEDYCYNA FIZYKALNA i BALNEOKLIMATOLOGIA Studia niestacjonarne II stopnia Tematyka ćwiczeń z przedmiotu: MEDYCYNA FIZYKALNA i BALNEOKLIMATOLOGIA I rok / 2 semestr Koordynator przedmiotu: dr Krystyna Kwaśna, dr Magdalena Stania Temat zajęć/termin

Bardziej szczegółowo

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin Projektu Pablo Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze Regulamin określa procedurę i zasady kwalifikacji oraz uczestnictwa w programie Projekt PABLO - Rehabilitacja Kończyny Górnej po Udarze

Bardziej szczegółowo

Fizjoterapia dzieci i niemowląt

Fizjoterapia dzieci i niemowląt Fizjoterapia dzieci i niemowląt FORU/H www.e-forum.pl www.e-forum.pl FIZJOTERAPIA DZIECI DNIEMOWLĄT FORU/M Wiedza ^usługach rynku strona 1 Spis treści Spis treści NEUROLOGIA 1 Prawidłowy rozwój dziecka

Bardziej szczegółowo

y o k rzy zy tan a ie e b iologicz c n z eg e o g sprzę że ia a zw r tneg e o ora r z a zr zr botyzo wan a yc y h sys y tem

y o k rzy zy tan a ie e b iologicz c n z eg e o g sprzę że ia a zw r tneg e o ora r z a zr zr botyzo wan a yc y h sys y tem "Wykorzystanie biologicznego sprzężenia zwrotnego oraz zrobotyzowanych systemów do nauki chodu w rehabilitacji" Mgr Anna Poświata Aby osiągnąć możliwie najwyższy stopień indywidualnej fizycznej i psychicznej

Bardziej szczegółowo

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ Codzienne ćwiczenia dla ciała i ducha Prezentacja przygotowana w ramach projektu na rehabilitację domową pacjentów chorych na stwardnienie rozsiane pt.: Lepsze jutro Finansowane

Bardziej szczegółowo

Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Zestaw ćwiczeń po mastektomii

Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Zestaw ćwiczeń po mastektomii Zestaw ćwiczeń po mastektomii Ćwiczenie 1 Pozycja wyjściowa: siedzenie na krześle z oparciem, łopatki wraz z tułowiem przylegają do oparcia, ręce oparte na kolanach, trzymają laskę nachwytem (ryc. 4).

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka!

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Data publikacji: 12/08/2014 Wiadome jest, że aby przygotować się do pokonywania długich dystansów, trzeba ćwiczyć nie tylko stosując trening stricte biegowy.

Bardziej szczegółowo

Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej

Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej UBEZPIECZENIE NNW DZIECI I MŁODZIEŻY SZKOLNEJ W PZU S.A. Stowarzyszenie Szkoły Gedanensis Gdańsk ul. Dworska 34 Rok szkolny 2014/2015 WARIANT II SUMA UBEZPIECZENIA : 15.000 ZŁ SKŁADKA OD OSOBY: 61 ZŁ Świadczenia

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

Proprioceptive Neuromuscular Facilitation.

Proprioceptive Neuromuscular Facilitation. Proprioceptive Neuromuscular Facilitation. Proprioceptywne nerwowo-mięśniowe torowanie ruchu, jest metodą fizjoterapeutyczną, dedykowaną przywracaniu utraconej funkcji. Metoda PNF w usprawnianiu schorzeń

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków dzieci uczących się w Szkole Podstawowej nr 17 w Lublinie w roku szkolnym 2014 / 2015

Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków dzieci uczących się w Szkole Podstawowej nr 17 w Lublinie w roku szkolnym 2014 / 2015 Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków dzieci uczących się w Szkole Podstawowej nr 17 w Lublinie w roku szkolnym 2014 / 2015 Suma ubezpieczenia 9 000 zł, wariant II Zwrot kosztów leczenia do

Bardziej szczegółowo

Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł

Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł UBEZPIECZENIE NNW WARIANT II Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej w następstwie: nieszczęśliwego wypadku Śmierć ubezpieczonego Koszty

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Paweł Hrycaj

Dr hab. med. Paweł Hrycaj Dr hab. med. Paweł Hrycaj Chory z dolegliwościami reumatycznymi Zakład Reumatologii i Immunologii Klinicznej Katedra Immunologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Mała

Bardziej szczegółowo

WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148

WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148 WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148 SUMA UBEZPIECZENIA : 10 000,00 zł OKRES UBEZPIECZENIA : do 24 października 2015 roku ŚWIADCZENIA PODSTAWOWE W RAMACH SKŁADKI PODSTAWOWEJ:

Bardziej szczegółowo

Rozwój funkcji chwytnej ręki

Rozwój funkcji chwytnej ręki Rozwój funkcji chwytnej ręki i czynności dwuręcznych Dr n. med. Anna Czernuszenko Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży w Zagórzu koło Warszawy www.mcnir.pl Teoria dojrzewania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego Ćwiczenia w chorobie zwyrodnieniowej stawów Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego choroby zwyrodnieniowej kolana Ćwiczenia wspomagają utrzymanie w dobrym stanie stawów i mięśni.

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Kryterium Dane (jakie) Dane (źródło) Reguła Moduł wiek wiek pacjent/osoba > 18 lat (włączająca) kliniczne

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu".

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu. Projekt UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu". Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

LIFTER. pionizator statyczny

LIFTER. pionizator statyczny pionizator statyczny pionizator statyczny Pionizator statyczny TM jest nowoczesnym urządzeniem rehabilitacyjnym. Pozwala pacjentowi na samodzielne spionizowanie się w urządzeniu. Możliwe jest to dzięki

Bardziej szczegółowo

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Przesłanki do realizacji programu: Wady postawy to coraz większy problem zdrowotny naszego społeczeństwa. W ostatnich latach znacząco wzrosła ilość

Bardziej szczegółowo

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk (spondylolisteza) - jest to zsunięcie się kręgu do przodu (w kierunku brzucha) w stosunku do kręgu położonego poniżej. Dotyczy to

Bardziej szczegółowo

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP JERZY STODOLNY JOANNA STODOLNA-TUKENDORF JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP ------------------------ PORADNIK DLA K A Ż D E G O --------- sk NATURA WYDAWNICTWO NATURA POPULARNEGO PORADNIKA dr n. med. Jerzy Stodolny

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI

TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI 6 TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI Wojciech Chydziński Kinezyterapia (kinesis ruch, therapeia leczenie) jest podstawą rehabilitacji medycznej i obejmuje całość zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

Poradnia Obrzęku Limfatycznego - zabiegi rehabilitacyjne nie są refundowane przez NFZ

Poradnia Obrzęku Limfatycznego - zabiegi rehabilitacyjne nie są refundowane przez NFZ Poradnia Obrzęku Limfatycznego - zabiegi rehabilitacyjne nie są refundowane przez NFZ Działająca w Hospicjum Poradnia Obrzęku Limfatycznego, od 1992 roku pomaga pacjentom zmagającym się z tym nieuleczalnym

Bardziej szczegółowo

Rozdział 3 ZASADY BADANIA PACJENTA W REHABILITACJI MEDYCZNEJ... 58 WANDA STRYŁA, ADAM M. POGORZAŁA

Rozdział 3 ZASADY BADANIA PACJENTA W REHABILITACJI MEDYCZNEJ... 58 WANDA STRYŁA, ADAM M. POGORZAŁA Spis treści Rozdział 1 ROLA I ROZWÓJ REHABILITACJI WE WSPÓŁCZESNEJ MEDYCYNIE.......... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju fizjoterapii........................... 15 1.2. Definicje..........................................

Bardziej szczegółowo

Usprawnianie stawu kolanowego po alloplastyce na schodach wg. Terapii NAP

Usprawnianie stawu kolanowego po alloplastyce na schodach wg. Terapii NAP Usprawnianie stawu kolanowego po alloplastyce na schodach wg. Terapii NAP Pacjentka lat 59 po endoprotezoplastyce lewego stawu kolanowego rozpoczęła rehabilitację wg terapii N.A.P. w Krakowskim Centrum

Bardziej szczegółowo

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne Nazwisko i imię:... Adres:...-...... ul.... Telefon (ew. inny kontakt):... rok urodzenia... CZĘŚĆ I WYPEŁNIA OSOBA UBIEGAJĄCA SIĘ O PRZYJĘCIE DO

Bardziej szczegółowo

WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA

WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA Załącznik nr do Zarządzenia Rektora UR Nr 4/0 z dnia 0.0.0r. WZÓR OPISU PRZEDMIOTU - SYLABUSA Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w neurologii i neurologii dziecięcej Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida)

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) 1.To niedorozwój i zaburzenie łączenia punktów kostnienia trzonów i łuków kręgów prowadzące do powstania szczeliny. 2.Jest wynikiem braku czasowej koordynacji etapów

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA

ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA GABINET STOPY CUKRZYCOWEJ MODEL ZESPOŁOWEJ OPIEKI NAD CHORYM NA CUKRZYCĘ EDUKATOR PODIATRA DIABETOLOG PACJENT ORTOPEDA CHIRURG SZEWC REHABILITANT

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO WZÓR... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Data badania dzień miesiąc rok Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

Neurexa Line. Gwarancja pełnej aktywności. Informacje dla pacjentów i fizjoterapeutów Neurexa Line Ottobock 1

Neurexa Line. Gwarancja pełnej aktywności. Informacje dla pacjentów i fizjoterapeutów Neurexa Line Ottobock 1 Neurexa Line Gwarancja pełnej aktywności Informacje dla pacjentów i fizjoterapeutów Neurexa Line Ottobock 1 Neurexa Line Neurexa Line to nowa linia produktów, przeznaczonych do leczenia chorych po udarze

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO ... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania dzień Miesiąc rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imiona i nazwisko Data urodzenia Płeć 1) dzień miesiąc

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej

Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej WARIANT II Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej Śmierć ubezpieczonego w następstwie: nieszczęśliwego wypadku zawału serca krwotoku śródczaszkowego ataku epilepsji sepsy 100% sumy ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Rozwój gospodarczy, dokonujący się we wszystkich obszarach życia ludzi, wiąże się nieodzownie ze zmianą dominującej pozycji ciała człowieka. W ciągu doby,

Bardziej szczegółowo

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Definicja - 1 Dyskopatia szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości przypadków jest to pierwszy z etapów choroby zwyrodnieniowej

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT OCHRONY ZDROWIA

INSTYTUT OCHRONY ZDROWIA INSTYTUT OCHRONY ZDROWIA Nazwa programu kształcenia (kierunku) PIELĘGNIARSTWO Poziom i forma studiów Specjalność: Pielęgniarstwo Ścieżka dyplomowania: studia I stopnia stacjonarne Nazwa przedmiotu: Pielęgnowanie

Bardziej szczegółowo

Udary mózgu: unaczynienie mózgu, rodzaje i podział udarów, czynniki ryzyka, objawy kliniczne.

Udary mózgu: unaczynienie mózgu, rodzaje i podział udarów, czynniki ryzyka, objawy kliniczne. Rehabilitacja w neurologii (Kierunek: Fizjoterapia studia dzienne i wieczorowe). Plan i organizacja zajęć: Zajęcia obejmują 36 godzin wykładów i 92 godz. ćwiczeń klinicznych realizowanych w semestrze letnim

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy.

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy. (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania Dzień Miesiąc Rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ REHABILITACJI KIERUNEK FIZJOTERAPIA studia II stopnia DZIENNIK PRAKTYK STUDENCKICH - Imię i nazwisko studenta Nr albumu CELE KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

REHABILITACJA CHORYCH ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM

REHABILITACJA CHORYCH ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM REHABILITACJA CHORYCH ZE STWARDNIENIEM ROZSIANYM Maria Łukasik Wojciech Kozubski Katedra i Klinika Neurologii Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu REHABILITACJA W OKRESIE RZUTU CELE:

Bardziej szczegółowo

Szkoły Podstawowej Nr 3

Szkoły Podstawowej Nr 3 Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków dzieci, młodzieży i personelu dla Szkoły Podstawowej Nr 3 Polisa Nr GEA/0351045 Suma ubezpieczenia: 12 000 zł Składka: 40 zł Przedmiot ubezpieczenia to

Bardziej szczegółowo

Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny. dziecięcym

Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny. dziecięcym Nowe metody i trendy w rehabilitacji kończyny górnej u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym Dr n. med. Anna Czernuszenko Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży w Zagórzu

Bardziej szczegółowo

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań:

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań: moduł V foliogram 28 ZŁAMANIA KOŚCI Złamanie kości jest to całkowite lub częściowe przerwanie ciągłości kości. Dochodzi do niego po zadziałaniu sił przekraczających elastyczność i wytrzymałość tkanki kostnej.

Bardziej szczegółowo

MODUŁ 3. WYMAGANIA EGZAMINACYJNE Z PRZYKŁADAMI ZADAŃ

MODUŁ 3. WYMAGANIA EGZAMINACYJNE Z PRZYKŁADAMI ZADAŃ MODUŁ 3. WYMAGANIA EGZAMINACYJNE Z PRZYKŁADAMI ZADAŃ Z.4. Świadczenie usług opiekuńczych osobie chorej i niesamodzielnej 1. Przykłady zadań do części pisemnej egzaminu dla wybranych umiejętności z kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

Materiały informacyjne dla pacjentów

Materiały informacyjne dla pacjentów Materiały informacyjne dla pacjentów Udar mózgu Rozdziały tego tematu: Wprowadzenie Objawy Przyczyny Rozpoznanie Leczenie Powikłania Zapobieganie Wybrane linki Wprowadzenie Udar mózgu, zwany dawniej apopleksją,

Bardziej szczegółowo

Tematyka wykładów i ćwiczeń z kinezyterapii

Tematyka wykładów i ćwiczeń z kinezyterapii Tematyka wykładów i ćwiczeń z kinezyterapii Zasadniczym celem nauczania przedmiotu jest zapoznanie studentów z podstawami teoretycznymi oraz systematyką, metodyką i techniką wykonywania ćwiczeń leczniczych,

Bardziej szczegółowo

Wariant II Suma ubezpieczenia 14.000 zł

Wariant II Suma ubezpieczenia 14.000 zł UBEZPIECZENIE NASTĘPSTW NIESZCZĘŚLIWYCH WYPADKÓW DZIECI, MŁODZIEŻY I PERSONELU na rok szkolny 2015/2016 na podstawie Ogólnych warunków ubezpieczenia ustalonych uchwałą Zarządu Powszechnego Zakład Ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Podziękowania...V

Spis treści. Podziękowania...V Spis treści Podziękowania...V O autorze... VI Dorobek naukowy Robina McKenziego... VIII Wstęp: Przypadkowe odkrycie... XIII Wstęp do wydania polskiego... XVII Rozdział 1: Kark, czyli szyjny odcinek kręgosłupa...

Bardziej szczegółowo

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu Oddział Higieny Dzieci i Młodzieży Poznań 2012 ERGONOMIA [gr. érgon dzieło, praca, nómos prawo ], antropotechnika,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo...

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo... 9 Spis treści Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE............ 15 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz........ 17 Piśmiennictwo................................ 26 2. Wady rozwojowe

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

Kończyny Dolne. Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X. Zastosowanie: www.reh4mat.com.

Kończyny Dolne. Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X. Zastosowanie: www.reh4mat.com. Kończyny Dolne Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X po przebytych urazach stawu kolanowego, niewymagających unieruchomienia stawu kolanowego (skręcenia

Bardziej szczegółowo

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 2013-09-18 ODDZIAŁ EDUKACJI ZDROWOTNEJ I HIGIENY DZIECI I MŁODZIEŻY

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 2013-09-18 ODDZIAŁ EDUKACJI ZDROWOTNEJ I HIGIENY DZIECI I MŁODZIEŻY JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 1 Ważnym elementem dla ucznia jest zapewnienie mu stanowiska pracy dostosowanego do wymagań ergonomii. Ma to odzwierciedlenie w obowiązujących przepisach prawnych,

Bardziej szczegółowo

TERAPIE WSPOMAGAJĄCE 1. KYNOTERAPIA 2. HIPOTERAPIA

TERAPIE WSPOMAGAJĄCE 1. KYNOTERAPIA 2. HIPOTERAPIA TERAPIE WSPOMAGAJĄCE 1. KYNOTERAPIA = DOGOTERAPIA 2. HIPOTERAPIA KYNOTERAPIA -CO TO JEST? metoda wzmacniająca efektywność rozwoju osobowości, edukacji irehabilitacji, wktórej motywatorem jest odpowiednio

Bardziej szczegółowo

www.pandm.org Testy napięciowe nerwów : -sprawdzamy czy uzyskana reakcja jest podobna do objawów opisywanych przez pacjenta NERW POŚRODKOWY

www.pandm.org Testy napięciowe nerwów : -sprawdzamy czy uzyskana reakcja jest podobna do objawów opisywanych przez pacjenta NERW POŚRODKOWY NEUROMOBILIZACJA Metoda Butlera Cechy : - bada oraz likwiduje zaburzenia przesuwalności tk.nerwowej w stosunku do innych tkanek - jest to metoda leczenia zaburzeń poślizgowych struktur uk.nerwowego - stosowanie

Bardziej szczegółowo

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU WERSJA 2014 Moduł I TMH w ortopedii Dysfunkcje i deformacje stóp dzieci i dorośli pierwotne wtórne zasady korekcji czynnej korekcja

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych seminaria 2012-2013 Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur

Tematy prac dyplomowych seminaria 2012-2013 Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur 1. Ocena wpływu fizjoterapii (kinezyterapii, fizykoterapii) na stan zdrowia osób z chorobami układu oddechowego (np. astmy). 2. Ocena wpływu fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych.

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Aby ujednolicić opis opieki pielęgniarskiej nad pacjentem po zabiegu operacyjnym

Bardziej szczegółowo

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ. Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ. Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha SPASTYCZNOŚD Jest powszechnym problemem u pacjentów z SM Jej przyczyną są uszkodzenia w centralnym układzie nerwowym spowodowane chorobą

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Zalety: Profilaktyka:

WSTĘP. Zalety: Profilaktyka: WSTĘP SaeboFlex jest fabrycznie wykonywaną dynamiczną ortezą pozycjonującą dłoń nadgarstek i palce. Używając ortezy chory samodzielnie wykonuje ruch zaciskania palców a ich wyprost wspomaga specjalny system

Bardziej szczegółowo