Cechy osobowości, kontrola emocji i poczucie własnej skuteczności a podejmowanie decyzji u osób inwestujących na giełdzie papierów wartościowych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Cechy osobowości, kontrola emocji i poczucie własnej skuteczności a podejmowanie decyzji u osób inwestujących na giełdzie papierów wartościowych"

Transkrypt

1 Alkor Trade Sp. z o.o. Robert Krassowski Cechy osobowości, kontrola emocji i poczucie własnej skuteczności a podejmowanie decyzji u osób inwestujących na giełdzie papierów wartościowych Warszawa, 2012 Wszelkie Prawa Zastrzeżone

2 Rozdział 1 Problematyka pracy w świetle literatury 1.1 Historia Giełdy Papierów Wartościowych w Polsce Historia giełdy papierów wartościowych w Polsce sięga jeszcze XIX wieku. Pierwsza giełda została otwarta w Warszawie 12 maja 1817 roku jako Giełda Kupiecka. Przedmiotem handlu były wówczas przede wszystkim weksle i obligacje. Handel akcjami rozwinął się na szerszą skalę pod koniec XIX wieku. Przed wybuchem II Wojny Światowej oprócz giełdy w Warszawie działały również w innych polskich miastach w Katowicach, Krakowie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu i Wilnie. Niemal 200-letnia tradycja rynku giełdowego w Polsce jest warta szczególnego podkreślenia, gdyż należy do jednej z najstarszych w Europie. Przerwa w działalności spowodowana wybuchem wojny, a następnie zmianą systemu gospodarczego zahamowała rozwój giełd w naszym kraju. Z drugiej strony, przerwa paradoksalnie umożliwiła w 1991 roku utworzenie giełdy nowoczesnej, wykorzystującej wszystkie najlepsze osiągnięcia rozwiniętych giełd europejskich. Pierwsza sesja giełdowa odbyła się 16 kwietnia 1991 roku i notowano na niej 5 spółek: Exbud, Kable, Krosno, Próchnik, Tonsil. Po 17 latach działalności na GPW w Warszawie notowanych jest już prawie 300 spółek. Oprócz akcji dostępne są też inne instrumenty finansowe o różnym poziomie ryzyka inwestycyjnego, są to m.in.: obligacje, certyfikaty inwestycyjne, opcje, kontrakty terminowe, jednostki indeksowe. Dzięki giełdzie polskie firmy dostają zastrzyk kapitału na finansowanie działalności, a akcjonariusze mają możliwość powiększania swoich oszczędności i bogacenia się. Wahania cen akcji wpływają na nastroje inwestorów, stanowią bodziec do podejmowania decyzji kupna- sprzedaży papierów wartościowych, są zarazem źródłem stresu jak i nadziei na osiągnięcie sukcesu. Najbardziej wyrazisty wpływ wahań kursów akcji na ~ 2 ~

3 psychikę uczestników rynku można zaobserwować, gdy przyjmują one największe rozmiary,czyli podczas trwania hossy lub bessy. W ciągu siedemnastoletniej historii warszawskiej GPW miały miejsce trzy wielkie hossy pierwsza w 1993 roku, tzw. internetowa w 2000 roku i trzecia, trwająca od 2003r., określana mianem surowcowej. Po nich następowały spektakularne spadki cen czyli bessy, uznawane ze względu na rozmiary za krachy giełdowe. Ostatnia bessa miała miejsce w styczniu 2008r. ~ 3 ~

4 1.2 Charakterystyka uczestników warszawskiej GPW Na uwagę zasługuje fakt, iż pod względem udziału indywidualnych inwestorów w całości obrotów giełdy, Polska jest fenomenem na światową skalę osiąga on wartość 25% podczas gdy w Europie wynosi nie więcej niż 10% (Sierant 2008, s.6-10). Wynika to być może z tego, że Polacy to naród skłonny do ryzyka, pomysłowy, nie lękający się innowacji i brania odpowiedzialności. W początkach działalności GPW uczestnicy rynku akcji rekrutowali się spośród prywatnych przedsiębiorców z okresu gospodarki socjalistycznej, określanych mianem peerelowskiej prywatnej inicjatywy. Żaden z inwestorów indywidualnych nie opierał się wtedy na analizie spółek inwestowano na wyczucie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych pojawili się nowi gracze dobrze wykształceni trzydziestolatkowie, uzyskujący wysokie dochody, pełni wiary w internet i swoją szczęśliwą gwiazdę. Obecnie osoby inwestujące na GPW są o wiele lepiej wyedukowane w dziedzinie finansów, ale nadal zdecydowana większość indywidualnych inwestorów opiera się głównie na analizie technicznej- łatwiejszej niż fundamentalna. Pomimo wzrostu poziomu wiedzy o inwestowaniu powtarzalność takich zjawisk jak na przykład nieuzasadnione wzrosty cen akcji spółek z danej branży nakręcające hossę i paniczne wyprzedaże mające miejsce podczas bessy wskazują na działanie wciąż tych samych mechanizmów i poddawanie się im ogromnej rzeszy drobnych inwestorów. Giełda daje możliwość uczciwego pomnażania zainwestowanych środków, ale od początku dawała też pole do popisu nieuczciwym graczom. Jedną z zasad funkcjonowania rynku papierów wartościowych jest zasada samosprawdzającej się prognozy. Zasada ta sprzyja wykorzystywaniu informacji jako narzędzia manipulacji cenami akcji. ~ 4 ~

5 Opublikowanie informacji o przewidywanym wzroście kursów akcji danej spółki powoduje wzrost zainteresowania inwestorów tymi akcjami, a co za tym idzie dokonywanie transakcji zakupu i w rezultacie faktyczny wzrost cen akcji. Mechanizm ten był wykorzystywany także przez tzw. spółdzielnie czyli grupy inwestorów nastawionych czysto spekulacyjnie, którzy umawiali się co do zakupów konkretnych akcji, nakręcali wzrost ich kursów, a gdy do tego trendu przyłączał się rynek ceny osiągały jeszcze wyższy poziomsprzedawali akcje i realizowali wysokie zyski kosztem naiwnych, często nowych graczy, kierujących się chciwością zamiast racjonalnymi przesłankami ekonomicznymi. Spółki notowane na GPW natomiast skwapliwie wykorzystują trendy gospodarcze, co przejawia się niezależnymi od profilu dotychczasowej działalności inwestycjami /lub tylko ich zapowiedziami/ w branżach, które rokują w bliskiej przyszłości szybki rozwój. Podczas hossy w 2000 roku firmy produkcyjne zamieniały się w internetowe, a na przestrzeni kilku ostatnich lat nastąpił wysyp spółek developerskich. I za każdym razem te cudowne przemienienia, znajdują sponsorów niezmiennie pełnych zaufania, gotowych bezkrytycznie inwestować na wyczucie - na hasło: okazja i nie komplikujących swych procesów decyzyjnych wnikliwą czy choćby pobieżną analizą prospektów emisyjnych. O wyższości i zasadności podejmowania decyzji inwestycyjnych na podstawie rzetelnej analizy fundamentalnej świadczy obserwacja rosnącej grupy zamożnych, wyedukowanych inwestorów, traktujących swoje zaangażowanie na giełdzie długoterminowo, często jako inwestycję emerytalną. Inwestują oni w wartość spółek, czytają ich raporty i monitorują sytuację finansową. Portfel inwestycyjny racjonalnego i odnoszącego sukcesy inwestora jest stabilny, a on sam odporny na zawirowania i spadki kursów wynikające z innych przesłanek niż ekonomiczne. ~ 5 ~

6 Prawdziwi wirtuozi inżynierii finansowej nie tracą nerwów i nie dają się ponieść emocjom w obliczu niekorzystnej sytuacji na rynku lecz podejmują decyzje odmienne niż większość i na tym zyskują. Jednak w stosunku do tzw. rynkowego tłumu słuszna jest opinia przedstawiona przez A.Sieranta inwestora i komentatora giełdowego: Na giełdzie rozsądek ma niską cenę, rządzą chciwość i strach. Podczas hossy chciwość wygrywa ze strachem. Każda hossa w poważnym stopniu jest napędzana pieniędzmi nowych graczy, którzy nigdy nie przeżyli rozpaczy, upokorzenia, depresji bessy.( ) Dopiero strata dużych pieniędzy uczy pokory wobec rynku, uczy ostrożności i zasady, że najważniejsza jest ochrona własnego kapitału. (Tamże, s.7). ~ 6 ~

7 1.3 Psychologia rynków finansowych Na całym świecie rynki finansowe różnią się między sobą fizyczną strukturą oraz rozwiązaniami instytucjonalnymi dotyczącymi zawierania transakcji. Jednak wszystkie rynki finansowe, niezależnie od charakteru i umiejscowienia, posiadają kilka wspólnych cech: Trudno jest zidentyfikować i zdefiniować konkretną grupę ludzi stanowiącą zbiorowość uczestników danego rynku(inaczej niż w wypadku inwestorów znajdujących się fizycznie na giełdowym parkiecie), Udział w rynku inwestorów indywidualnych, którzy stanowią jego istotny element [inwestor indywidualny może działać we własnym imieniu (inwestor prywatny) lub w imieniu instytucji (inwestor instytucjonalny)] Każdy inwestor indywidualny ma jeden cel: osiągnąć sukces, którego miarą jest zysk ekonomiczny. Pociąga to za sobą przyjmowanie przez różne grupy inwestorów tej samej filozofii działania: kupić tanio i sprzedać drogo. U podstaw funkcjonowania rynków finansowych leży bardzo wyraźny i silny wpływ działania zbiorowości na zachowanie jednostki. Wśród uczestników rynków finansowych można wyodrębnić dwie zbiorowości: byków i niedźwiedzi. Grupy te posiadają określone przekonania, co do przyszłości rynku, które wzajemnie się wykluczają. Ci pierwsi przekonani są, że ceny będą rosły, ci drudzy przekonani są o spadkach. Stały konflikt przekonań byków i niedźwiedzi warunkuje istnienie rynków finansowych. Gdyby wszyscy zawsze myśleli tak samo nikt nie zawierałby transakcji. Każda transakcja połączona jest z zaangażowaniem emocjonalnym. Inwestor odczuwa satysfakcję, gdy cena kształtuje się zgodnie z jego przewidywaniami. Sytuacja odwrotna rodzi w nim rozczarowanie, ~ 7 ~

8 złość, depresję lub lęk. W obu przypadkach zmienia się rytm bicia serca i oddychania. Reakcje na poziomie fizjologicznym, przemiany biochemiczne dokonujące się w organizmie inwestora są nieodłączną cechą uczestnictwa w rynkach finansowych. W ostatnich trzydziestu latach doszło do ogromnych zmian w zachowaniu rynków finansowych. Fundamentalną przyczyną było zniesienie stałych przeliczników walut na początku lat siedemdziesiątych oraz usunięcie kolejnych ograniczeń w międzynarodowym przepływie pieniądza. Całości dopełnił bardzo wyraźny wzrost wahań cen i obrotów na większości rynków, silne rozbieżności między krótkoterminowymi ruchami kursów, a długoterminowymi trendami oraz sprzeczności między nastrojami na rynku a sytuacją gospodarczą. Charakterystyczne jest, że Wszystkie rynki niezależnie od tego, czy finansowe, czy towarowe, czy obejmujące usługi podlegają pewnemu naturalnemu prawu, które organizuje zachowania jednostek poprzez wpływ działań zbiorowości (Walden S. [za:] Plummer 1995, rozdz. XI). Badania nad psychologią rynków finansowych doprowadziły do obalenia ważnej tezy, formułowanej zarówno przez początkujących inwestorów, jak i wybitnych finansistów-teoretyków, mówiącej o tym, że ruchy cen na rynkach są całkowicie nieprzewidywalnym następstwem na wskroś racjonalnych decyzji podejmowanych przez absolutnie niezależnych ludzi. Przekonanie to ma swoje źródło w klasycznych teoriach rynków finansowych. Za podstawę analiz przyjmują one dwa założenia: 1) inwestorzy postępują racjonalnie; 2) rynki finansowe są efektywne. Racjonalność inwestorów ma polegać na trafnym tzn. bezbłędnym przewidywaniu przyszłości i podejmowaniu decyzji zgodnie z zasadami teorii użyteczności. Racjonalny inwestor działa zawsze tak, aby zmaksymalizować swoje zyski, nie ulega wpływowi emocji ani naciskowi ze strony zbiorowości innych graczy, kieruje się wyłącznie informacjami, ~ 8 ~

9 które wynikają z solidnej analizy finansowej (tzw. danymi fundamentalnymi) (Zaleśkiewicz, s.9). Teoria efektywnego rynku natomiast zakłada, że ceny akcji odzwierciedlają wszystkie publicznie dostępne informacje, a zmiany cen w czasie są wzajemnie niezależne. Poglądy te całkowicie zdominowały współczesną naukę o rynkach finansowych, stając się podstawą ich analizy w oparciu o ekonomiczne modele inwestowania, wykorzystujące narzędzia statystyki matematycznej oraz ekonometrii finansowej. Przywiązanie zwolenników tych metod do wyżej wymienionych dwóch podstawowych założeń można śmiało określić mianem fanatyzmu. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że ortodoksyjni wyznawcy tego klasycznego podejścia to w wielu przypadkach wybitni finansiści, można odczuć pewną konsternację i zaniepokojenie kondycją finansową rynków opisywanych z maniakalnym uporem w kategoriach utopii dalekiej od rzeczywistości. Dopiero w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych podejście traktujące zagadnienia finansowe w kategoriach zachowań ludzkich zyskało na popularności. Powstała nowa dyscyplina badawcza, poszukująca w teorii psychologii wyjaśnień niesprawności rynku finanse behawioralne. Badania i analizy przeprowadzane w ramach behawioralnych finansów zajmują się rzeczywistymi zachowaniami inwestorów i starają się je wyjaśniać w kontekście wiedzy psychologicznej, socjologicznej i antropologicznej, w przeciwieństwie do tradycyjnych teorii finansów opisujących inwestorów racjonalnych. Zgodnie z koncepcją finansów behawioralnych inwestorzy są postrzegani jako zwykli ludzie, którzy popełniają błędy, ulegają złudzeniom, poddają się emocjom i nastrojom, porównują się z innymi ludźmi. Uczestnictwo w rynkach finansowych polega na podejmowaniu decyzji inwestycyjnych. W dalszej części pracy przedstawię problematykę procesu ~ 9 ~

10 decyzyjnego, kwestię wpływu emocji, stresu i ryzyka na racjonalność decyzji w świetle dostępnej literatury. Postaram się także przeanalizować główne psychologiczne przyczyny błędnych decyzji inwestycyjnych i na ich podstawie wnioskować o pewnych właściwościach osobowych osób inwestujących na giełdzie. ~ 10 ~

11 1.4 Procesy decyzyjne Uwarunkowania Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o przyczyny ludzkiego postępowania, jego ogromnego zróżnicowania i wciąż w dużym stopniu nieprzewidywalności zmusza do zastanowienia nad uwarunkowaniami procesów decyzyjnych. Istnieją różne rodzaje decyzji i nie można stawiać między nimi znaku równości; czym innym jest decyzja na poziomie neurofizjologicznym, a czym innym - na poziomie psychologicznym; inny charakter ma decyzja zautomatyzowana, powstająca poniżej progu świadomości,( ) a inny decyzja świadoma, tzw. akt woli. Wszystkie jednak rodzaje decyzji mają wspólną cechę, są aktami wyboru między przynajmniej dwoma możliwościami (Kępiński, 2002,s.30). Możliwości te stanowią zbiór potencjalnych struktur czynnościowych. Proces formowania decyzji polega zatem na wybraniu z tego zbioru jednej możliwości, która następnie staje się czynnością zrealizowaną przejawem ludzkiej aktywności, pozostawiającym ślad w otaczającym świecie. Wysoki poziom rozwoju układu nerwowego człowieka sprawia, iż ma on niezwykłe możliwości tworzenia potencjalnych struktur czynnościowych, a tym samym możliwości różnorodnych decyzji. Formowanie decyzji jest, w związku z tym, procesem bardzo skomplikowanym. Wg A. Kępińskiego wybitnego psychologa- istotne znaczenie dla jego zrozumienia ma rozróżnienie trzech warstw, które warunkują formowanie decyzji. 1. Warstwa biologiczna obejmuje to wszystko, co mieści się w pojęciu biologicznego programowania, z czym człowiek przychodzi na świat i czym tylko w nieznacznym stopniu może kierować. Na ~ 11 ~

12 proces decyzyjny działają tu dwa podstawowe prawa biologiczne: zachowania własnego życia i życia gatunku. Zwykle warstwa biologiczna jest najsilniejsza i gdy dochodzi do starcia między warstwami, ona najczęściej zwycięża. 2. Warstwa emocjonalna obejmuje stosunek uczuciowy do otoczenia, przede wszystkim otoczenia społecznego. Decydujący wpływ ma tu zasadnicza postawa emocjonalna wobec świata i ludzi postawa do lub od. Sfera emocjonalna determinuje przewagę postawy biorę lub daję, określa odbiór kontaktu człowieka z otaczającymi go ludźmi jako obowiązku lub zabawy, wyzwania pociągającego chęć dominowania bądź poprawiania ich natury czy też podejścia pełnego akceptacji i ciekawości odkrywania drugiego człowieka. W tej warstwie tworzą się mechanizmy nawykowych reakcji na określone bodźce zwłaszcza negatywne- swego rodzaju kompleksy i wypaczenia spowodowane sytuacjami urazowymi, np. odrzucenie uczuciowe w dzieciństwie skutkuje niską samooceną, brakiem poczucia własnej wartości i rzutuje na zachowania dorosłej osoby. 3. Warstwa społeczno-kulturowa w tej warstwie decydujący wpływ mają wzory, reguły, społeczno-kulturowe systemy wartości, spełniające rolę modeli, do których człowiek stara się dostosować (proces internalizacji). W trzeciej warstwie, w przeciwieństwie do pierwszej i drugiej procesy decyzyjne rozgrywają się powyżej progu świadomości i mają raczej charakter społeczny niż indywidualny. Wszystkie trzy warstwy są ze sobą ściśle powiązane i końcowy rezultat procesu decyzyjnego jest całką decyzji powstałych na poszczególnych poziomach. Ostateczna forma decyzji zależy jednak od warstwy ~ 12 ~

13 społeczno-kulturowej musi zostać tak sformułowana, by została przyjęta przez otoczenie społeczne. Wzajemne zależności między płaszczyznami warunkującymi procesy decyzyjne są oczywiście bardzo złożone, co powoduje występowanie niekiedy znacznych rozbieżności między czynnikami determinującymi, zaburzeń równowagi miedzy nimi, dominowanie procesów emocjonalnych lub intelektualnych, osobnicze różnice w szybkości podejmowania decyzji i sile reagowania. Zagadnienie procesu formowania decyzji jest bardzo rozległe i interesujące. Jednak na potrzeby niniejszej pracy poruszenie tej tematyki miało na celu przede wszystkim zwrócenie uwagi na: ogromną złożoność procesów decyzyjnych; znaczący wpływ na te procesy czynników leżących w sferze podświadomości, trudnych do jednoznacznego zidentyfikowania, ujęcia w ramach analiz modelowych, lecz absolutnie nie do pominięcia Analiza decyzyjna W kontekście powyższych rozważań, analizę decyzyjną należy postrzegać jako narzędzie wspomagające procesy decyzyjne. Jest to stosunkowo młoda dyscyplina naukowa ściśle związana z psychologią decyzji, a zarazem profesja praktyczna, która opierając się na modelach podejmowania decyzji proponuje praktyczne procedury dochodzenia do decyzji racjonalnych. Zgodnie z jej założeniami analitycy decyzyjni nie mają zastępować decydenta, a racjonalność decyzji ma uwzględniać jego subiektywne preferencje, gusty i przekonania. Przyjmując za podstawową zasadę wyboru maksymalizację oczekiwanej użyteczności, analiza decyzyjna polega na specyficznym podejściu do problemu decyzyjnego. Zgodnie z jej założeniami można ~ 13 ~

14 wyróżnić pewne etapy podejmowania decyzji. Zostały one przedstawione poniżej: I dwukierunkowa STRUKTURYZACJA problemu decyzyjnego: w sferze kontrolowanej przez w sferze poza kontrolą decydenta II OKREŚLENIE działań do wykonania w wyniku ewentualnych zdarzeń podjęcia decyzji istotnych dla realizacji III USTALENIE konsekwencji, do których prowadzi każdy możliwy ich przebieg wystąpienie zdarzenia * jednocześnie OFERUJE zbiór postulatów do OCENY użyteczności efektu działań dla danej decyzji prawdopodobieństwa zdarzenia ** dostarcza technik i procedur do wytwarzania tych ocen; *** proponuje wygodny sposób graficznej prezentacji problemu decyzyjnego- DRZEWO DECYZYJNE - pożyteczne narzędzie, porządkujące rozliczne czynniki, zidentyfikowane w trakcie procesu analizy decyzji, mające wpływ na samą decyzję, jej realizację oraz ostateczny rezultat (Tyszka, 1986). Analiza decyzyjna przewidziana jest do rozwiązywania złożonych problemów decyzyjnych, w których racjonalność jest szczególnie istotna. Stosowanie dostarczanych przez nią technik pozwala na wykrycie niezgodności w preferencjach i ocenach decydenta, co niejako oczyszcza proces decyzyjny z wpływu czynników natury psychologicznej, podświadomych, emocjonalnych itp. Można więc z dużym ~ 14 ~

15 prawdopodobieństwem oczekiwać, że decyzja podjęta zgodnie z przedstawionymi powyżej zasadami będzie rzeczywiście racjonalna. ~ 15 ~

16 1.5 Emocje Emocje nasze najgłębsze uczucia i pragnienia, miłość, namiętność, ekstaza, strach, wściekłość, smutek, rozpacz Ich potęga jest ogromna, obecność w każdym momencie życia wpisana w ludzką naturę to emocjonalne dziedzictwo, które posiedliśmy w drodze ewolucji. I choćby najbardziej racjonalne i naukowe teorie próbowały się go wyprzeć, pozycja emocji w ludzkiej psychice pozostanie niewzruszona, choć nie oznacza to, że jesteśmy skazani na pozostawanie w ich władzy. Słowo emocja wywodzi się od łacińskiego czasownika motere poruszyć, a przedrostek e- oznacza ku czemuś etymologia w sposób oczywisty wskazuje na skłonność do działania zawierającą się w każdej emocji i sugeruje główną rolę emocji w życiu człowieka, jako bodźca do działania. Ta najważniejsza funkcja emocji, wykształcona i utrwalona w toku ewolucji, wynika z potrzeby błyskawicznego rozpoznawania sygnałów płynących z otaczającego środowiska i nadawania im pozytywnego lub negatywnego znaczenia. Procesy emocjonalne są reakcją jednostki na otoczenie związaną z tym, że człowiek jako istota żywa istnieje dzięki stałej wymianie energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. Emocje stanowią niezbędny element psychiki człowieka, służą przystosowaniu się do otoczenia, ukierunkowują jego działania, pełnią ważną rolę w procesie uczenia się. Czynniki odpowiedzialne za powstawanie procesów emocjonalnych można zakwalifikować do trzech kategorii: 1. Czynniki naturalne, które wywołują emocje na podstawie wrodzonych właściwości organizmu. Należą do nich bodźce zmysłowe oraz bodźce pochodzące z narządów wewnętrznych. (tzw. bodźce pierwotne). Źródłem emocji często staje się przebieg i wyniki czynności wykonywanych przez jednostkę np. długotrwała bezczynność czy aktywność przekraczająca wydolność danej ~ 16 ~

17 osoby (bodźce kinestetyczne) zwykle wywołują negatywne emocje. 2. Czynniki, które stają się źródłem emocji w drodze doświadczenia nabywanego przez jednostkę (tzw. bodźce wtórne). Bodźce pierwotnie neutralne (bez mocy wywoływania emocji) mogą stać się dla człowieka źródłem nawet silnych emocji w wyniku określonych wydarzeń, jednostka uczy się reagować na nie emocją np. kobieta pogryziona w dzieciństwie przez psa, na widok psów reaguje strachem. 3. Czynniki wynikające z konfrontacji oczekiwań jednostki a stanem rzeczy bądź informacjami z jakimi się styka. Oczekiwania człowieka najczęściej dotyczą przyszłych zdarzeń oraz wyników jego własnej czynności. Źródłem emocji może być rozbieżność między oczekiwaniami a rzeczywistością np. bodźce nowe, zmienne, konfliktowe czy złożone. Zgodnie z hipotezą optimum rozbieżności, brak rozbieżności jest obojętny emocjonalnie, mała rozbieżność wzbudza dodatnie emocje. Natomiast jeśli ta rozbieżność wzrasta - pojawiają się proporcjonalnie coraz silniejsze emocje negatywne. Emocje trwają także po przerwaniu kontaktu z ich bezpośrednim źródłem. Na podstawie istniejących teorii można wyodrębnić pięć komponentów złożonych procesów emocjonalnych: zmiany fizyczne, objawiające się wzrostem napięcia mięśniowego i aktywności motorycznej ogólnej, zwiększoną intensywnością procesów umysłowych oraz pobudzeniem lub zahamowaniem autonomicznego układu nerwowego (sympatycznego lub parasympatycznego); ekspresja emocji w zachowaniu przejawiająca się w zmianach postawy, gestów, mimiki; ~ 17 ~

18 subiektywne doznania, które cechują się określonym nasileniem i znakiem: przyjemne (dodatni znak emocji), bądź przykre (ujemny znak emocji); aspekty poznawcze, określają świadomość i ocenę sytuacji jako sprzyjającej lub niesprzyjającej; podejmowanie określonych działań w reakcji na źródło emocji. Maksymalny poziom pobudzenia określa stany ekstazy, szału czy paniki, natomiast minimalny wiąże się ze stanami głębokiego smutku, apatii, senności lub skrajnej relaksacji. Natężenie emocji jest zróżnicowane osobniczo. Na taką samą sytuację różne osoby reagują w bardzo różny sposób. Nawet ta sama osoba w zależności od wielu okoliczności może w różnym natężeniu przeżywać swoje emocje. Siła emocji jest tym większa, im większe przeszkody wewnętrzne muszą być pokonane (np. zasady, normy, kary) aby powstrzymać wystąpienie reakcji emocjonalnych. Znak emocji pozwala kwalifikować je w dwie główne grupy: emocje negatywne (-) np. złość, rozpacz, rozczarowanie oraz emocje pozytywne(+) np. zadowolenie, radość, rozkosz. Przyczyny, jak i konsekwencje danej emocji determinują jej charakter, jakość. Emocje inicjują wielorakie reakcje, np. ciekawość może stać się początkiem czynności badawczych, strach często prowadzi do ucieczki bądź zahamowania, znieruchomienia, gniew (złość, wściekłość) pobudzają do ataku fizycznego lub (i) słownego, wstręt skłania do odsuwania od siebie lub utrzymywania dystansu, nadzieja wywołuje zachowania, które przybliżają jej spełnienie. Emocje negatywne mają za zadanie sprowokować jednostkę do przerwania aktywności, która stała się ich przyczyną, bądź przerwania kontaktu ze źródłem. Jednak emocje ujemne mogą trwać dłużej, nawet gdy ich przyczyna straci swoją moc oddziaływania. Przykładem tego są ~ 18 ~

19 urazy psychiczne, powstałe w wyniku traumatycznych wydarzeń w życiu człowieka. Charakterystyczne dla emocji pozytywnych jest z kolei wzbudzanie tendencji do podtrzymywania danej aktywności lub określonego kontaktu. Przy czym utrzymywanie się działania czynnika (zespołu czynników) wywołującego emocje dodatnie, przy zachowaniu wszystkich cech tego czynnika, może powodować stopniowy zanik tej emocji. Zachowanie zgodne z daną emocją tj. oddalanie się lub zbliżanie, może nie wystąpić wcale, jeśli powstały pewne procesy hamujące takie zachowanie, przeszkody wewnętrzne jednostki np. jej zasady, normy, standardy, bądź zewnętrzne - czyli kary za daną reakcje np. za okazanie złości, ucieczkę, czy głośny wybuch śmiechu itp. Istotne jest przy tym, że tendencje do zachowywania się zgodnie z emocjami mogą podlegać świadomej kontroli. W miarę rozwoju osobowości, dojrzałości społecznej i emocjonalnej zewnętrzne objawy pobudzenia emocjonalnego są ograniczane i kontrolowane. Wynika to zapewne ze zwiększonej intensywności pobudzenia układu autonomicznego i umysłowego. Procesy emocjonalne o tak złożonym przebiegu i zróżnicowanej charakterystyce są znamienne tylko dla istoty ludzkiej, określają jej indywidualność i istotę. ~ 19 ~

20 1.6 Psychologia stresu Definicja Początkowo dążono do zdefiniowania stresu psychologicznego w kategoriach czynników zewnętrznych lub wewnętrznych. Podejście to, nazywane bodźcowym pokrewne jest jego potocznemu rozumieniu jako sytuacji trudnej. Zgodnie z nim, stresem psychologicznym jest taka zmiana w otoczeniu, która wywołuje wysoki stopień napięcia emocjonalnego i przeszkadza w normalnym toku reagowania. Rozumienie stresu jako reakcji wywodzi się z nauk medycznych i nadal jest w tych naukach powszechnie akceptowane. Wg tego podejścia stres jest to zespól specyficznych i niespecyficznych (ogólnych) reakcji organizmu na zdarzenia bodźcowe, które zakłócają jego równowagę i wystawiają na poważna próbę lub przekraczają jego zdolność radzenia sobie. Odczucia te są określane jako dyskomfort. Do zdarzeń bodźcowych należy wiele rożnych warunków zewnętrznych i wewnętrznych, które zbiorczo nazywane są stresorami. Obecnie powszechnie akceptowany jest pogląd, że w definiowaniu stresu psychologicznego należy uwzględnić obydwa człony, tzn. bodziec zewnętrzny i reakcję na jego działanie, a także - jako czynnik pośredniczący - postrzeganie sytuacji przez podmiot. We współczesnej psychologii stres nie jest wiec lokalizowany ani w jednostce, ani w otoczeniu, ale dotyczy określonego rodzaju relacji między nimi. Zwykle ujmowana jest ona jako zakłócenie lub zapowiedź zakłócenia równowagi pomiędzy zasobami bądź możliwościami jednostki z jednej strony a wymaganiami otoczenia z drugiej. Przedstawione powyżej możliwe podejścia do kwestii zdefiniowania stresu należą do podstawowych i stosunkowo najprostszych. W literaturze ~ 20 ~

21 można spotkać się z ujęciem stresu w wielu, różnorodnych aspektach, co wskazuje na ogromną złożoność i wielowymiarowość zagadnienia. Wydaje mi się, że przy podejmowaniu rozważań na ten temat nie należy pominąć istotnego kontekstu, na który wskazuje Selye H.(1977). Podkreśla on, iż stres jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu normalnym fizjologicznym zjawiskiem związanym z procesami życia. Brak reakcji stresowej oznacza śmierć organizmu (Selye, 1977, s.6). Reakcja na bodźce stresowe polega na uruchomieniu przez organizm mechanizmów obronnych, zmobilizowaniu tzw. energii adaptacyjnej i wywołaniu takich zmian biochemicznych oraz fizjologicznych, że człowiek jest gotów sprostać narzuconemu zadaniu Style radzenia sobie ze stresem Radzenie sobie ze stresem należy rozumieć jako proces, obejmujący działania poznawcze i behawioralne, podejmowane po to, by sprostać specyficznym, zewnętrznym lub wewnętrznym wymaganiom związanym ze sprawdzeniem lub przekroczeniem osobistych zasobów.(folkman i in., 1986, za: Kuczyńska Alicja, 2002). W procesie radzenia sobie ze stresem wysiłki są podejmowane dwukierunkowo: 1)Zmierzają do rozwiązania problemu (zadania) 2)Mają na celu obniżenie zbyt wysokiego napięcia, towarzyszącego sytuacjom stresowym. Styl radzenia sobie ze stresem definiuje się jako charakterystyczny dla danej jednostki zbiór strategii (działań zaradczych) uruchamianych w konkretnej sytuacji stresowej. We współczesnej literaturze przedmiotu można znaleźć różne klasyfikacje stylów radzenia sobie ze stresem. ~ 21 ~

22 Przytoczę dość przejrzystą klasyfikację opracowaną przez Endlera i Parkera (za: Kuczyńska, Janda-Dębek, 2002) wyróżniającą trzy style: 1)Styl zadaniowy - skoncentrowany na rozwiązaniu zadania; 2)Styl emocjonalny zmierzający do redukcji nieprzyjemnych emocji; 3)Styl unikający skierowany na odwrócenie uwagi od źródła stresu lub poszukiwanie wsparcia społecznego stanowi on uzupełnienie dwóch wyżej wymienionych nawykowych sposobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Powszechnie akceptowane w teorii psychologicznej interakcyjne podejście do badania ludzkiego zachowania, przyjmuje, że zależy ono od czynników osobowych, od czynników sytuacyjnych i od interakcji między tymi dwiema grupami czynników. Podejście to uzyskało empiryczne potwierdzenie w badaniach zachowań osób w sytuacji stresowej. Kuczyńska i Janda-Dębek(2002) opisały badanie Subiektywna interpretacja sytuacji a style radzenia sobie ze stresem. - badanie problemu radzenia sobie w perspektywie subiektywnej interpretacji sytuacji. W konstruowaniu modelu teoretycznego oparto się na koncepcji kategorialnego postrzegania sytuacji trudnej. Ustalono, iż ocena odbywa się w dwóch wymiarach: ogólnej wartościowości danej sytuacji określenie jej jako pozytywnej/negatywnej; poziomu pobudzenia wywołanego daną sytuacją przekraczającego lub nie - przeciętny stan pobudzenia (przy czym za przeciętny stan pobudzenia przyjęto poziom, związany z prawidłowym funkcjonowaniem osoby w typowych sytuacjach życiowych). Badanie potwierdziło wpływ na zachowanie człowieka w sytuacji stresowej czynnika sytuacyjnego, a dokładnie znaczenia, jakie ma dla ~ 22 ~

23 niego dana sytuacja tzn. subiektywne jej postrzeganie jako zagrożenie, wyzwanie, bezpieczeństwo bądź niespełnienie. Druga część podejścia interakcyjnego wskazuje na uzależnienie indywidualnego sposobu radzenia sobie od właściwości psychicznych człowieka. To przekonanie zostało także potwierdzone empirycznie w licznych badaniach. Ich wyniki wskazują na te właściwości psychiczne, które odgrywają ważną rolę w determinowaniu sposobu, a także indywidualnych różnic w zakresie radzenia sobie ze stresem. Są to między innymi: poczucie koherencji (Antonowsky, 1995); samoocena i wiara we własne możliwości (Maruszyński, 1997); humor i optymizm (Wojciszke, 1991); umiejscowienie osobistej kontroli (Poprawa, 1996) poczucie własnej samoskuteczności (Dolińska-Zygmunt, 2000); jawny sposób ekspresji przeżywanych emocji (Lis-Turlejska, 1992) zdolność wykorzystywania własnego ciała do regulacji emocjonalnego samopoczucia (Kuczyńska, Janda-Dębek, 2003) umiejętności nawiązywania i utrzymywania bliskich związków, a więc posiadanie przyjaciół, zapewniające poczucie wsparcia społecznego (Bartosz, 1992). ~ 23 ~

Charakterystyka kwestionariusza EPQ-R (Eysenck Personality Questionnaire-Revised)

Charakterystyka kwestionariusza EPQ-R (Eysenck Personality Questionnaire-Revised) Agnieszka Kazimierska Rok: Wydawnictwo: Miejsce wydania: Koncepcja osobowości H.J. Eysencka Kwestionariusz EPQ-R w obecnej, poprawionej wersji został opublikowany w 1985 roku. Jego autorami są S.B.G. Eysenck,

Bardziej szczegółowo

Emocje, czy chłodna kalkulacja

Emocje, czy chłodna kalkulacja Emocje, czy chłodna kalkulacja zasady podejmowania decyzji inwestycyjnych Dr Robert Jagiełło Warszawa, 28 sierpnia 2012 r. Plan Podstawy analizy technicznej wykresy, formacje, Podstawy analizy behawioralnej

Bardziej szczegółowo

Co to są akcje? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy

Co to są akcje? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy Akcje na giełdzie Kornelia Bem - Kozieł Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 16 maja 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 8 maja 2014 r. Początki giełdy przodek współczesnych giełd to rynek (jarmark,

Bardziej szczegółowo

Podstawy teorii finansów

Podstawy teorii finansów Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Życie gospodarcze Psychologia inwestora Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 7 listopada 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Podstawy

Bardziej szczegółowo

Finanse behawioralne. Finanse 110630-1165

Finanse behawioralne. Finanse 110630-1165 behawioralne Plan wykładu klasyczne a behawioralne Kiedy są przydatne narzędzia finansów behawioralnych? Przykłady modeli finansów behawioralnych klasyczne a behawioralne klasyczne opierają się dwóch założeniach:

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Struktura rynku finansowego

Struktura rynku finansowego Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 21 listopada 2013 r. Struktura rynku finansowego rynek walutowy rynek pieniężny rynek

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku Bartek Majewski Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 11 października 2011 r. JAK POMNAŻAĆ BOGACTWO? Oszczędzanie

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Psychologia inwestora

Psychologia inwestora Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia inwestora Katarzyna Sekścińska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 21 kwietnia 2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Podstawowe

Bardziej szczegółowo

K-20. Konspekt projektu. Temat: Pieniądze lubią mnożenie. Cel główny projektu: Cele projektu:

K-20. Konspekt projektu. Temat: Pieniądze lubią mnożenie. Cel główny projektu: Cele projektu: Konspekt projektu K-20 Temat: Pieniądze lubią mnożenie Cel główny projektu: Pobudzenie świadomości uczniów na temat możliwości pomnażania posiadanych dóbr finansowych. Cele projektu: Wiedza: - dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Czarodziejski młynek do pomnażania pieniędzy Krzysztof Szczepaniak Uniwersytet Gdański 17 maja 2016 roku Organizatorzy Zasady zajęć Wykładowca to ja Studenci to Wy Pytania

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

Giełda w liczbach. Warszawa, 28 sierpnia 2012 r.

Giełda w liczbach. Warszawa, 28 sierpnia 2012 r. Giełda w liczbach Warszawa, 28 sierpnia 2012 r. Plan prezentacji Giełda na przestrzeni 21 lat Giełda z perspektywy spółek notowanych na GPW Przedstawienie profilu statystycznego inwestora Porady inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Opracował zespół wychowawców klas IV-VI 1. Idea i założenia teoretyczne programu Sytuacja

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko Anna Bakuła Jak diagnozować krzywdzenie dziecka Wielu autorów twierdzi, że na zjawisko maltretowania dzieci należy spojrzeć z perspektywy właściwości indywidualnych dziecka, cech jego rodziny jako systemu,

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Testy Psychologiczne. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny (wg APA) Test Psychologiczny. Test Psychologiczny

Psychometria. Testy Psychologiczne. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny (wg APA) Test Psychologiczny. Test Psychologiczny Psychometria Testy Psychologiczne W 2 Nie wiemy czy mierzone cechy, stany czy postawy istnieją w rzeczywistości, bo nie mamy do nich bezpośredniego dostępu. Dlatego nazywane są też zmiennymi lub konstruktami,

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych Geniusz ociera się o szaleństwo Geniusz i obłąkanie - koncepcja Cesare Lombroso Teorie twórczości

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na Giełdzie dr Witold Gradoń Akademia Ekonomiczna w Katowicach 19 Kwietnia 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Plan wykładu

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Zachowania organizacyjne

Zachowania organizacyjne Zachowania organizacyjne Sprawy organizacyjne Mail: weronika.wegielnik@wsl.com.pl Literatura: S. P. Robbins Zasady zachowania w organizacjach S. P. Robbins Zachowania w organizacji B. Kożusznik Zachowania

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

PORADNIK INWESTOWANIA JEDNOSESYJNEGO. Paweł Pagacz, Bartłomiej Bohdan

PORADNIK INWESTOWANIA JEDNOSESYJNEGO. Paweł Pagacz, Bartłomiej Bohdan PORADNIK INWESTOWANIA JEDNOSESYJNEGO Paweł Pagacz, Bartłomiej Bohdan KRAKÓW 2012 2 Spis treści Wstęp...3 1. Co jest potrzebne do sukcesu?...3 2. Czy inwestowanie jednosesyjne się opłaca?...5 3. System

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Test wskaźnika C/Z (P/E)

Test wskaźnika C/Z (P/E) % Test wskaźnika C/Z (P/E) W poprzednim materiale przedstawiliśmy Państwu teoretyczny zarys informacji dotyczący wskaźnika Cena/Zysk. W tym artykule zwrócimy uwagę na praktyczne zastosowania tego wskaźnika,

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA

SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA SGGW PSYCHOLOGIA FINANSOWA Agenda Dobrostan (jakość życia, szczęście) Zjawisko wielowymiarowe zależne od wielu czynników psychologicznych, ekonomicznych i społecznych obiektywny lub subiektywny Psychologiczny

Bardziej szczegółowo

Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej.

Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej. Pieniądz jest to towar, który w wyniku ogólnej zgody został uznany jako środek wymiany gospodarczej. łatwość przenoszenia z miejsca na miejsce, trwałość ( odporność na zniszczenie), rozpoznawalność, jednorodność,

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Komunikacja Komunikacja jest fundamentalną kompetencją trenerską, bez której niemożliwa jest skuteczność w szkoleniu. Następujące cztery czynniki

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne dr Witold Gradoń. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne dr Witold Gradoń. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne dr Witold Gradoń Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 5 maja 2014 r. Historia giełdy, Plan wykładu Pojęcie i rodzaje

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Decyzje inwestycyjne na Giełdzie Akademia Młodego Ekonomisty program edukacji ekonomicznej gimnazjalistów 17 lutego 2009 r. Żeby zarobić? Żeby nie stracić? Po

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku Dr Paweł Porcenaluk Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 4 kwietnia 2016 r. Inwestowanie co to jest? Inwestowanie

Bardziej szczegółowo

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w:

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w: (Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI UWAGA: W pytaniach 1 2 należy zaznaczyć właściwą odpowiedź w każdym podpunkcie. W pozostałych pytaniach należy zaznaczyć tylko jedną odpowiedź. 1. Proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo

oferty kupujących oferty wytwórców

oferty kupujących oferty wytwórców Adam Bober Rybnik, styczeń Autor jest pracownikiem Wydziału Rozwoju Elektrowni Rybnik S.A. Artykuł stanowi wyłącznie własne poglądy autora. Jak praktycznie zwiększyć obrót na giełdzie? Giełda jako jedna

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

Kariera i przedsiębiorczość

Kariera i przedsiębiorczość Kariera i przedsiębiorczość Przedsiębiorczość to zdolność do kreowania i zaspokajania swoich i cudzych potrzeb. Siłą napędową przedsiębiorczości są niezaspokojone potrzeby człowieka. Psychologiczne i socjologiczne

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Psychologia finansowa fakultet, sb. 18:00-19:30. dr Joanna Chudzian joanna.chudzian.info Zakład Marketingu i Analiz Rynkowych

Psychologia finansowa fakultet, sb. 18:00-19:30. dr Joanna Chudzian joanna.chudzian.info Zakład Marketingu i Analiz Rynkowych Psychologia finansowa fakultet, sb. 18:00-19:30 dr Joanna Chudzian joanna.chudzian.info Zakład Marketingu i Analiz Rynkowych Organizacja zajęć Kontakt: dr Joanna Chudzian pok. A30, bud. VI joanna_chudzian@sggw.pl

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

Spekulacja na rynkach finansowych. znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A.

Spekulacja na rynkach finansowych. znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Spekulacja na rynkach finansowych znajomość narzędzi czy siebie? Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Narzędzia 2 Analiza techniczna Analiza fundamentalna Narzędzia (2) 3 AT astrologia rynków finansowych AF alchemia

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne konsekwencje braku pewności pracy

Psychologiczne konsekwencje braku pewności pracy Psychologiczne konsekwencje braku pewności pracy Sylwiusz Retowski Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Wydział w Sopocie Niepewność pracy jako uboczny skutek zmian na globalnym rynku pracy Globalne zmiany

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

TEST ADEKWATNOŚCI. nie. tak

TEST ADEKWATNOŚCI. nie. tak TEST ADEKWATNOŚCI Odpowiedzi na pytania zawarte w teście zawierają informacje niezbędne do dokonania przez Towarzystwo oceny poziomu wiedzy Klienta dotyczącej inwestowania w zakresie instrumentów finansowych,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspieranie miękkich kompetencji dziecka Mgr Beata Skowrońska Uniwersytet w Białymstoku 2 października 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda

1 Stres wróg czy przyjaciel? Zbigniew Karapuda 1 2 Spis treści O Autorze...... 5 Wstęp: Nie strzelać do posłańca! Stres wróg czy przyjaciel?...... 7 Stres...... 9 Co to jest stres?...... 9 Kiedy występuje stres?...... 12 Co powoduje stres?...... 14

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości

Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości Ćwiczenia 1 Wstępne wiadomości 1.Wyszukaj i uzupełnij brakujące definicje: rynek finansowy (financial market) instrument finansowy (financial instrument) papier wartościowy (security) 2. Na potrzeby analizy

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH

PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH Ćwiczenia 4 Postawy konsumenckie POSTAWA Postawa to trwała ocena (pozytywna lub negatywna) ludzi, obiektów, pojęć. Krótkotrwałe stany emocjonalne - gniew, irytacja nie

Bardziej szczegółowo

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami dr Bogusława Lewandowska DSWE TWP 28-29.04.2005, Wrocław Zagadnienie ogólne; cel Tematyka prezentacji: Zagadnienie:

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 672 KOMISJI PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH I GIEŁD. z dnia 1 października 2002 r.

UCHWAŁA Nr 672 KOMISJI PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH I GIEŁD. z dnia 1 października 2002 r. Dz.Urz.KPWiG.02.13.66 UCHWAŁA Nr 672 KOMISJI PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH I GIEŁD z dnia 1 października 2002 r. w sprawie sporządzania i przedstawiania informacji reklamowych dotyczących funduszy inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje.

Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje. Informacja lub dywagacje nauczyciela odnośnie do odroczenia dziecka od obowiązku szkolnego budzą w rodzicach negatywne emocje. Czasami rodzice bagatelizują informacje nauczyciela o trudnościach, przejawiając

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Młody inwestor na giełdzie Strategie inwestycyjne dr Radosław Pietrzyk Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 11 maja 2015 r. Plan prezentacji 1. Co to jest rynek i giełda?

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ANALIZY TECHNICZNEJ W PROCESIE PODEJMOWANIA DECYZJI INWESTYCYJNYCH NA PRZYKŁADZIE KGHM POLSKA MIEDŹ S.A.

WYKORZYSTANIE ANALIZY TECHNICZNEJ W PROCESIE PODEJMOWANIA DECYZJI INWESTYCYJNYCH NA PRZYKŁADZIE KGHM POLSKA MIEDŹ S.A. Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Zarządzania Finansami Studia Stacjonarne Ekonomii pierwszego stopnia Krzysztof Maruszczak WYKORZYSTANIE

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ

KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ Strona1 Kwestionariusza Rozmowy Rekrutacyjnej KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ Imię i nazwisko Beneficjenta Ostatecznego Numer Identyfikacyjny Deklaracji Data i godzina spotkania Planowana kwota

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na któreś z pytań, to poniżej macie kierunek w jakim podążać

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy ŻYCIE GOSPODARCZE Psychologia inwestora Agnieszka Finneran Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 8 czerwca 2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Praktyczna typologia oparta

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Urząd Pracy w Łodzi. Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej Oddział w Skierniewicach

Wojewódzki Urząd Pracy w Łodzi. Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej Oddział w Skierniewicach Wojewódzki Urząd Pracy w Łodzi Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej Oddział w Skierniewicach WSPÓŁCZESNY RYNEK PRACY Konieczność zmiany miejsc i form zatrudnienia Aktywna postawa w sferze

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Przez zdolność rozumiemy predyspozycje jednostki do łatwego, sprawnego i skutecznego opanowania pewnych umiejętności. Dziecko zdolne - to takie, które w kilku

Bardziej szczegółowo

Stres w pracy? Nie, dziękuję!

Stres w pracy? Nie, dziękuję! Najważniejsze informacje i wyniki badań nt. stresu zawodowego. Metody i techniki radzenia sobie ze stresem Dr Dorota Żołnierczyk Zreda Pracownia Psychologii i Socjologii Pracy Centralny Instytut Ochrony

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy w podróż do kompetencji.

Zapraszamy w podróż do kompetencji. Zapraszamy w podróż do kompetencji. Jest grupą praktyków z całej Polski, którzy reprezentują lokalne i ogólnopolskie organizacje pozarządowe. Naszą misją jest realizowanie prawa dziecka do wychowania w

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE OD A DO Z

WYCHOWANIE OD A DO Z Podstawą skutecznego wychowana bez przemocy jest konsekwentne ustalanie granic, umożliwiające dziecku orientację w otaczającym je świecie. Robert Mc Kenzie Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić? WYCHOWANIE OD

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

Cel analizy. Cele inwestora a wybór analizy. Tomasz Symonowicz /Kathay/ ekspert z DM BOŚ

Cel analizy. Cele inwestora a wybór analizy. Tomasz Symonowicz /Kathay/ ekspert z DM BOŚ Źródło: http://www.akcjonariatobywatelski.pl/pl/centrum-edukacyjne/blogi/1001,cele-inwestora-a-wybor-analizy.ht ml Wygenerowano: Poniedziałek, 1 lutego 2016, 17:50 Cele inwestora a wybór analizy Tomasz

Bardziej szczegółowo

Etapy procesu badawczego. mgr Magdalena Szpunar

Etapy procesu badawczego. mgr Magdalena Szpunar Etapy procesu badawczego mgr Magdalena Szpunar Wiedza naukowa oparta jest na wnioskowaniu oparta jest na doświadczeniu (obserwacji) naukowcy stosują kryteria logiczne i empiryczne do weryfikacji twierdzeń

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ I SAMOREGULACJĄ............................................ 11 Ja, poczucie tożsamości i samoocena.............................

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Trader VIC SPIS TREŚCI

Trader VIC SPIS TREŚCI Trader VIC Victor Sperandeo SPIS TREŚCI Przedmowa Wstęp Podziękowania CZĘŚĆ I. ZDOBYWANIE WIEDZY OD PODSTAW Wprowadzenie: Tajemnica Gamboni 1. Od hazardzisty do mistrza rynku: kształtowanie profesjonalnego,,,,,,,,,spekulanta

Bardziej szczegółowo