ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 9 PIŚMIENNICTWO U AUTORA 1 października 2012

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 9 PIŚMIENNICTWO U AUTORA 1 października 2012"

Transkrypt

1 Strona 1 z 38

2 W związku z nadchodzącym Europejskim Dniem Zdrowego Jedzenia i Gotowania numer BON APPÉTIT poświęcony jest zasadom zdrowego żywienia i zagadnieniom dietetycznym PODSTAWY ŻYWIENIA DIETETYCZNEGO energia i błonnik Słowo dieta jest pochodzenia greckiego, później zostało przyswojone przez Rzymian. Oznaczało specjalny sposób odżywiania się z określeniem jakości i ilości pokarmów. Dieta odnosi się szczególnie do ludzi chorych, ma znaczenie lecznicze i profilaktyczne. Dietetyka jest nauką o prawidłowym i racjonalnym żywieniu, zwłaszcza podczas choroby. Jest ściśle związana z wieloma dziedzinami nauki, jak np: zasady żywienia, fizjologia trawienia i przyswajania pokarmów, medycyna kliniczna, technologią przygotowania posiłków, towaroznawstwo. Żywienie lecznicze w całokształcie opieki nad chorym zajmuje równorzędne miejsce z leczeniem farmakologicznym, a często nawet pierwszoplanowe. Strona 2 z 38 Celem postępowania dietetycznego jest zapewnienie choremu dobrego stanu odżywienia poprzez dostarczenie wszystkich składników pokarmowych w ilości odpowiadającej zapotrzebowaniu. Dieta w żadnym schorzeniu nie może spowodować niedoborów składników pokarmowych. Dlatego każda dieta lecznicza jest opracowana na podstawie zasad żywienia człowieka zdrowego i polega na zmianach i przystosowaniu tego żywienia poprzez różne modyfikacje do potrzeb chorego ustroju. Najszersze zastosowanie, szczególnie w lecznictwie schorzeń przewodu pokarmowego, ma tzw. dieta łatwo strawna, z której wykluczono produkty trudno strawne oraz sposoby przyrządzenia potraw czyniące ją trudno strawnymi. Na specjalne podkreślenie zasługuje postępowanie dietetyczne w tzw. metabolicznych chorobach

3 cywilizacji ze względu na powszechność występowania i szkodliwość społeczną tych schorzeń. Miażdżyca, otyłość i cukrzyca stanowią obok chorób nowotworowych największe zagrożenie dla sprawności fizycznej i życia człowieka. Ważną rolę w leczeniu i profilaktyce tych chorób odgrywa odpowiednio prowadzone żywienie dietetyczne. Elementarz" dietetyki, czyli charakterystyka podstawowych składników odżywczych i produktów spożywczych zalecanych w żywieniu ludzi chorych. Równowaga kwasowo-zasadowa Jednym z podstawowych warunków prawidłowego przebiegu procesów życiowych jest stałość stężenia jonów wodorowych. U zdrowych osób stężenie jonów wodorowych (ph) utrzymuje się w granicach: płynu pozakomórkowego 7,35-7,45 (średnio 7,4), soku żołądkowego 1,5, treści jelitowej 8,0, moczu 5,0. Ustrój człowieka rozporządza wieloma sposobami utrzymania tego stężenia na właściwym poziomie. Wskutek przemian metabolicznych wyzwalane są składniki zdolne do zakwaszania lub alkalizowania organizmu. Do zakwaszających należą jony: chlorkowy, fosforanowe i siarczanowe oraz kwasy nie ulegające spalaniu, np. fitynowy, szczawiowy, benzoesowy, a także nadmiar dwutlenku węgla powstałego w wyniku przemian białek, tłuszczów, węglowodanów w organizmie. Do analizujących zalicza się jony: sodu, potasu, wapnia, magnezu, żelaza. Zwykle istnieje przewaga związków zakwaszających nad analizującymi. Na regulację równowagi kwasowo-zasadowej pewien wpływ ma odpowiedni dobór produktów w żywieniu. SKŁADNIKI ODŻYWCZE I ICH ZNACZENIE W ŻYWIENIU Zapotrzebowanie człowieka na energię Posługując się pojęciem zapotrzebowanie człowieka na energię" przy omawianiu problematyki norm żywienia należy pamiętać, że ma ono dwa, odmiennie definiowane znaczenia (wg raportu ekspertów FAO/WHO/UNU z 1985): 1)zapotrzebowania indywidualnego; 2) zapotrzebowania grupy, tj. wyrażonej w przeliczeniu na jedną osobę i jedną dobę wartości normy na energię, podawanej odrębnie dla każdej z grup ludności wyróżnionych w tabelach norm żywienia. Produkty bogate w sód, potas, wapń, magnez działają alkalizująco, natomiast zawierające znaczne ilości pierwiastków takich, jak: fosfor, chlor, siarka zakwaszająco. Zapotrzebowanie człowieka na białko Białka, wielkocząsteczkowe związki azotowe zbudowane z aminokwasów, są integralnymi składnikami każdego żywego organizmu. Strona 3 z 38

4 Jako główne elementy strukturalne komórek, biokatalizatory oraz regulatory ekspresji genów, poszczególne rodzaje białek pełnią także wiele innych, istotnych funkcji. Specyficzną cechą metabolizmu białek w organizmach zwierząt wyższych i człowieka jest tzw. obrót białka, jako konsekwencja procesów: syntezy i rozpadu białek ciała. W organizmie człowieka dorosłego, pozostającego w stanie równowagi metabolicznej, synteza białka służy przede wszystkim potrzebom związanym z niezbędną odnową białek ciała. Z około 10 kg ogólnej ilości białka występującego w ciele człowieka dorosłego około 3% (300 g) w ciągu doby podlega rozpadowi i zostaje zsyntetyzowana od nowa. W organizmach młodych, rosnących synteza białka przebiega znacznie intensywniej, musi ona bowiem, oprócz odnowy białek tkankowych, zaspokoić także potrzeby związane z budową nowych komórek i różnicowaniem tkanek podobnie, ze wzmożoną intensywnością przebiega synteza białka u kobiet w okresie ciąży i laktacji oraz w organizmach regenerujących ubytki beztłuszczowej masy ciała, np. po przebytych chorobach. Zapotrzebowanie na białko, wyrażone w przeliczeniu na jednostkę masy ciała, jest w tych stanach organizmu odpowiednio wyższe od zapotrzebowania człowieka dorosłego znajdującego się w stanie równowagi metabolicznej. Jednym z głównych czynników regulujących metabolizm białka, a tym samym decydującym o sposobie wykorzystania białka pobranego z pożywienia, jest stan gospodarki energetycznej organizmu. Procesy syntezy białka oraz aminokwasów endogennych są uzależnione od dopływu energii zmagazynowanej w wysokoenergetycznych wiązaniach fosforanowych ATP (zużywanie energii) Zaspokojenie zapotrzebowania na energię jest nadrzędną potrzebą organizmu. W sytuacjach niedoboru energii, wywołanych np. niedostateczną podażą tłuszczów i węglowodanów w pobieranym pożywieniu, może dochodzić do nadmiernego zużywania białka jako źródła energii, a w konsekwencji do upośledzenia gospodarki białkowej w organizmie. Nie dysponując możliwością gromadzenia zapasów białka, organizmy zwierząt wyższych i człowieka, po rozłożeniu nadmiaru spożytego białka do aminokwasów, wykorzystują go jako materiał energetyczny, wydalając przy tym w moczu odpowiednio większe ilości mocznika oraz innych końcowych produktów degradacji cząsteczek aminokwasów. Zgodnie z przyjętą obecnie w większości krajów definicją podaną w 1985 r. przez ekspertów FAO/WHO/UNU: Zapotrzebowanie człowieka na białko jest to najmniejsza ilość białka o sprecyzowanej wartości biologicznej, która, zawarta w spożytym pożywieniu, wystarcza organizmowi pozostającemu w stanie równowagi energetycznej do zrównoważenia wszystkich nie dających się uniknąć strat azotu białkowego, a przy tym zapewnia utrzymanie go w dobrym stanie zdrowia. Zapotrzebowanie na białko uzależnione jest od: 1) wieku, 2) stanu fizjologicznego organizmu. Przyjmuje się, że człowiek dorosły, zdrowy, o prawidłowej masie ciała powinien spożywać 0,8-1 g białka na 1 kg masy ciała. Energia pochodząca z białka stanowi 12-14% dobowego zapotrzebowała energetycznego. Zapotrzebowanie na białko zwiększa się od półtora do dwóch razy dla dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży oraz kobiet karmiących. Ponieważ organizm ludzki nie może magazynować białek, dlatego należy je codzienne spożywać zgodnie z zalecanymi normami. Źródła białek Źródłem białka dla człowieka jest pożywienie. Ilość białka w diecie zależy od zwyczajów żywieniowych. Jak wynika z badań, 40-60% tego składnika dostarczają nam: produkty zwierzęce: mięsa, wędliny, drób, ryby, mleko, sery, jaja; resztę stanowią białka roślinne: z produktów zbożowych, ziemniaków, warzyw i owoców. Wartość odżywcza białek O wartości odżywczej białek decyduje zawartość w nich egzogennych - niezbędnych aminokwasów oraz ich wzajemne proporcje. Organizm ludzki najlepiej wykorzystuje białko jaja kurzego, a niemowlęta laktoalbuminę mleka kobiecego. Komitet Ekspertów FAO/WHO w 1965 roku przyjął albuminę jaja kurzego za białko wzorcowe - Strona 4 z 38

5 pełnowartościowe, które może służyć do porównywania wartości biologicznej różnych białek. Białko to zawiera wszystkie aminokwasy w optymalnych ilościach i proporcjach. W 1973 r. skład białka wzorcowego został zmodyfikowany przez FAO - ustalono tzw. prowizoryczne białko wzorcowe. W 1991 r. Komitet Ekspertów ponownie zmodyfikował skład białka wzorcowego. Skład ten uznany jest za najlepszy do oceny białka w żywieniu różnych grup ludności. egzogenny, który w danym białku występuje w najmniejszej ilości w porównaniu do wzorca. Aminokwas ten ogranicza wykorzystywanie innych aminokwasów do syntezy białka ustrojowego. Produkty zbożowe są ubogie w lizynę, bogate w ten aminokwas są natomiast mleko, mięso, białko roślin strączkowych. Kukurydza, żelatyna zawierają mało tryptofanu, dlatego produkty te powinno się łączyć z mlekiem, mięsem, jajami. Suche nasiona roślin strączkowych bogate są w lizynę i treoninę, ale za to ubogie w aminokwasy siarkowe i tryptofan. Dobrym źródłem aminokwasów siarkowych i tryptofanu są ziarna słonecznika i sezamu. W ziemniakach i warzywach zielonych aminokwasem ograniczającym jest metionina. Ważne jest, aby w pożywieniu oprócz białek niepełnowartościowych roślinnych, podawać białka zwierzęce - o wysokiej wartości odżywczej. Im wyższa wartość odżywcza białka, tym lepsze jego wykorzystanie. Białko zwierzęce jest lepiej wykorzystane, niż roślinne. Produkty roślinne - zawierają błonnik pokarmowy, niekiedy także inhibitory, czyli substancje utrudniające działanie enzymów trawiennych i obniżające strawność białka. Porównując białka pochodzące z różnych produktów z białkiem wzorcowym, możemy je podzielić na: białka o wysokiej wartości biologicznej - pełnowartościowe. Do białek tych zalicza się białko jaja kurzego i mleka kobiecego oraz białko mleka, serów, mięsa zwierząt rzeźnych, drobiu, ryb, białka o niższej wartości biologicznej - niepełnowartościowe, charakteryzują się niskim poziomem jednego lub kilku niezbędnych aminokwasów. Należą tu białka roślinne: zbóż, warzyw, ziemniaków. Spośród białek roślinnych najwyższą wartość ma białko roślin strączkowych. Dla określenia jakości białka wykorzystuje się pojęcie aminokwasu ograniczającego. Jest to aminokwas Zapotrzebowanie człowieka na tłuszcze Określenie tłuszcz" obejmuje zarówno składniki pokarmowe, jak i produkty spożywcze nazywane potocznie tłuszczami, takie jak np. masło, smalec, margaryna czy oleje jadalne. Tłuszcze będące składnikami pokarmowymi różnych produktów spożywczych noszą nazwę niewidocznych i stanowią około 55% całkowitej ilości tłuszczów spożywanych przez nasze społeczeństwo. Produkty spożywcze nazywane tłuszczami zaliczane są do tzw. tłuszczów widocznych i stanowią około 45% całkowitej ilości tłuszczów spożywanych przez człowieka. Główny składnik tłuszczów jadalnych stanowią triglicerydy, czyli estry zbudowane z 3 cząsteczek kwasów tłuszczowych i 1 cząsteczki glicerolu. Tłuszcze pożywienia są najbardziej skoncentrowanym źródłem energii, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz wielonienasyconych niezbędnych kwasów tłuszczowych (WNKT). Skoncentrowane źródło energii z 1 g tłuszczu ustrój uzyskuje około 9 kcal (37,6 kj) Materiał budulcowy organizm czerpie składniki do budowy własnych tkanek oraz syntezy niektórych substancji biologicznie czynnych (eikozanoidy), a zwłaszcza prostaglandyn, zaliczanych do hormonów tkankowych (np. prostacyklina). Kwasy tłuszczowe stanowią część składową błon komórkowych oraz organelli komórkowych wpływając na ich przepuszczalność dla substancji Strona 5 z 38

6 odżywczych przechodzących do komórek organizmu człowieka. Kwasy tłuszczowe wykorzystywane są jako źródło energii przez większość tkanek ustroju człowieka, z wyjątkiem krwinek czerwonych i komórek ośrodkowego układu nerwowego, które do swoich procesów życiowych czerpią energię z glukozy. W tłuszczach występują kwasy nasycone, jednonienasycone i wielonienasycone. Do kwasów wielonienasyconych należą wielonienasycone niezbędne kwasy tłuszczowe (WNKT - PUFA), konieczne do prawidłowego rozwoju młodych organizmów oraz utrzymania dobrego stanu zdrowia przez całe życie. Kwasy te należą do rodzin n-6 i n-3. Są to: kwas linolowy (C 18:2 n-6) i -linolenowy (C 18:3 n-3) oraz kwasy o dłuższych łańcuchach: arachidonowy (C 20:4 n- 6), eikozapentaenowy (C 20:5 n-3) i dokozaheksaenowy (C 22:6 n-3), które powstają w tkankach z kwasu linolowego i -linoloenowego. 4. Pełnią rolę strukturalną w ustroju - są materiałem budulcowym wszystkich struktur błoniastych komórki Decydują o właściwościach błony komórkowej: przepuszczalności, aktywiści enzymatycznej, właściwościach receptorowych Wchodzą w skład płynów ustrojowych Biorą udział w syntezie prostaglandyn, prostacyklin, tromboksanów związków o charakterze hormonów tkankowych o różnorodnym działaniu, m.in. zapobiegają tworzeniu się zakrzepów Są prekursorami syntezy hormonów steroidowych (cholesterol) kory nadnerczy i hormonów płciowych Poprawiają walory smakowe potraw, podnoszą ich sytość oraz wartość energetyczną, zwiększają wykorzystanie prowitaminy A. Kwasy nasycone i jednonienasycone, podobnie jak cholesterol, mogą być syntetyzowane w ustroju, nie są więc niezbędnymi składnikami pożywienia ludzi dorosłych. Natomiast WNKT nie ulegają syntezie w ustroju człowieka i większości zwierząt, muszą więc być dostarczane z pożywieniem. Tłuszcze stanowią około 10-15% masy ciała u mężczyzn i 15-25% kobiet. Występują jako: tłuszcz zapasowy - podskórny narządowy, ochraniający narządy wewnętrzne. Tłuszcz podskórny zawiera głównie glicerydy proste, a w tłuszczu narządowym obok glicerydów prostych znajdują fosfolipidy, glikolipidy, cholesterol. Rola tłuszczów: 1. Obok węglowodanów są głównym źródłem energii, 1 g tłuszczu dostarcza ponad dwukrotnie więcej energii niż 1 g węglowodanów. Stanowią zapasowy materiał energetyczny ustroju. 2. Dostarczają niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, których organizm nie jest w stanie sam wyprodukować (kwas linolowy, -linolenowy). 3. Są źródłem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: A, D, E, K. Pomimo różnorodnej roli tłuszczów w organizmie człowieka, nadmierne spożywanie ich nie jest wskazane, szczególnie tłuszczów zwierzęcych o stałej konsystencji. Istnieje bowiem zależność pomiędzy ilością i rodzajem spożywanego tłuszczu a stanem zdrowia. Nadmierna ilość tłuszczów zwierzęcych w diecie prowadzi do otyłości i chorób rozwijających się na jej podłożu: chorób układu krążenia, cukrzycy dorosłych, nowotworów tłuszczozależnych", takich jak: rak okrężnicy, odbytnicy, trzustki, piersi, jajnika, gruczołu krokowego. Stwierdza się, że tłuszcze zwierzęce w pożywieniu mają decydujący wpływ na stężenie cholesterolu w surowicy krwi i automatycznie na rozwój zmian miażdżycowych w naczyniach tętniczych, zwłaszcza wieńcowych. Zapotrzebowanie człowieka na węglowodany Węglowodany (sacharydy), zwane także cukrami lub cukrowcami, są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie. W świecie roślinnym powstają w procesie fotosyntezy. W ustroju zwierzęcym mogą powstawać z tłuszczów lub białek w procesie glukoneogenezy. W organizmach zwierzęcych węglowodany występują pod postacią glukozy i glikogenu. Węglowodany są to związki organiczne składające się z węgla, wodoru i tlenu o wzorze sumarycznym C n (H 2 O) n. Strona 6 z 38

7 W przyrodzie występują jako cukry proste oraz ich polimery: oligosacharydy i polisacharydy. Węglowodany stanowią około 50 70% spożywanego przez człowieka pożywienia. Należą one do tych związków, które dostarczają organizmowi człowieka największej ilości energii. Energia pochodząca z cukrów wyzwalana jest stopniowo dzięki wielofazowemu procesowi kontrolowanemu przez wiele enzymów. Węglowodany występujące w pokarmach można podzielić na cukry proste i złożone. Do pierwszych, zwanych także jednocukrowcami lub monosacharydami, zaliczamy: glukozę (cukier gronowy), występującą w większych ilościach w miodzie, owocach i sokach roślinnych; fruktozę (zwaną cukrem owocowym), zawartą w owocach, sokach roślin i w miodzie, galaktozę, która wchodzi w skład dwucukrów (np. laktoza). W pożywieniu występują dwucukry (disacharydy), złożone z dwóch jednostek cukrowych: sacharoza, czyli cukier buraczany lub trzcinowy, zbudowana z cząsteczek fruktozy i glukozy, laktoza, tj. cukier mlekowy zawierający galaktozę i glukozę, który występuje w większych ilościach w mleku, maltoza, będąca produktem hydrolizy skrobi, zwana również cukrem słodowym, która zawiera dwie cząsteczki glukozy. Wyróżnia się jeszcze kilkucukry, czyli oligosacharydy złożone z 3 10 jednostek cukrowych. Do cukrów złożonych, czyli wielocukrów (polisacharydy), składających się z wielu jednostek cukrowych lub ich pochodnych, zaliczamy: skrobię występującą w dużych ilościach w produktach roślinnych jako substancja zapasowa (np. w ziemniakach, produktach zbożowych itp.) glikogen, który znajduje się w tkankach zwierzęcych. Skrobia jest głównym polisacharydem w pożywieniu człowieka. W skład jednej cząsteczki skrobi wchodzi 1000 cząsteczek glukozy połączonych ze sobą wiązaniami glikozydowymi. Znaczenie fizjologiczne węglowodanów Z punktu widzenia żywieniowego węglowodany można podzielić na: przyswajalne i nieprzyswajalne. Strona 7 z 38 Podstawowym kryterium takiego podziału jest podatność węglowodanów na działanie enzymów trawiennych przewodu pokarmowego. Do węglowodanów przyswajalnych, z których organizm człowieka czerpie energię, zaliczamy: z jednocukrów glukozę i fruktozę, z dwucukrów sacharozę, maltozę i laktozę, z wielocukrów skrobię i glikogen. Do węglowodanów nieprzyswajalnych zaliczamy wielocukry: celulozę, hemicelulozy i pektyny. Wielocukry nieprzyswajalne określane są mianem błonnika pokarmowego lub włókna pokarmowego. Błonnik pokarmowy, chociaż nie jest ani trawiony w przewodzie pokarmowym człowieka, ani wykorzystywany jako źródło energii, pełni wiele bardzo ważnych funkcji, mających istotne znaczenie w fizjologii i patologii ustroju człowieka. Rola węglowodanów przyswajalnych Węglowodany są głównym źródłem energii dla organizmu ludzkiego. Po trawieniu i wchłonięciu do tkanek w formie glukozy są utleniane do CO 2 i H 2 O, dając energię, która jest wykorzystywana w miarę potrzeb ustroju. Węglowodany dostarczają w codziennym pożywieniu około 50-60% energii. Ze spalania 1 g węglowodanów uzyskuje się 4 kcal, tj. 16,7 kj. Węglowodany konieczne są do utleniania kwasów tłuszczowych do CO 2 i H 2 O. W przypadku niedostatecznej ilości węglowodanów przyswajalnych w pożywieniu (poniżej 100 g/dobę), dochodzi do niecałkowitego spalania kwasów tłuszczowych i powstawania ciał ketonowych zakwaszających organizm. Dlatego słuszne jest powiedzenie, że tłuszcze spalają się w ogniu węglowodanów". Węglowodany w organizmie człowieka są magazynowane w niewielkich ilościach, tj. około gramów. Występują głównie w postaci: glikogenu w wątrobie, w mięśniach, nerkach, w niewielkich ilościach (około 20 g) w postaci glukozy w surowicy krwi. Glukoza ta jest wyłącznym źródłem energii układu nerwowego (mózgu) oraz krwinek czerwonych. Mózg dorosłego człowieka zużywa około 140 g glukozy na dobę, a krwinki czerwone około 40 g na dobę. Stężenie glukozy we krwi przy niedostatecznej podaży węglowodanów z pożywieniem

8 wyrównywany jest w procesie glikogenolizy (uruchamianie glikogenu z wątroby). W znikomych ilościach węglowodany w postaci rybozy i deoksyrybozy wchodzą w skład kwasów nukleinowych. Cukier mlekowy - laktoza, występuje w minimalnych ilościach w gruczołach mlecznych u kobiet karmiących. Przy niedostatecznej ilości węglowodanów w pożywieniu organizm syntetyzuje glukozę z białek - aminokwasów glukogennych oraz częściowo z tłuszczów (z glicerolu, z glicerydów). Jest to proces glukoneogenezy. Węglowodany spożywane w nadmiarze, szczególnie sacharoza (cukier i słodycze) są przekształcane w tłuszcze - triglicerydy i w tej postaci odkładają się w organizmie człowieka, prowadząc do otyłości. Węglowodany nieprzyswajalne, czyli błonnik pokarmowy Błonnik pokarmowy zwany także włóknem pokarmowym, to roślinne wielocukry i ligniny, oporne na działanie enzymów trawiennych przewodu pokarmowego człowieka. Błonnik jest substancją niejednorodną. Działanie błonnika pokarmowego jest różnorodne. Do wyzwolenia jego funkcji niezbędna jest woda. Błonnik pokarmowy nierozpuszczalny w wodzie: pobudza funkcje żucia, wydzielania śliny działającej ochronnie na zęby, wykazuje zdolność wiązania wody, buforuje i wiąże nadmiar kwasu solnego w żołądku, wpływa na wydzielanie hormonów przewodu pokarmowego (gastryny), zwiększa objętość treści pokarmowej w jelicie cienkim (przez wiązanie wody), Błonnik pokarmowy nierozpuszczalny w wodzie: wpływa na zwiększone wydzielanie soków trawiennych, pobudza ukrwienie jelit, przez mechaniczne drażnienie ścian jelita grubego wpływa na jego perystaltykę, chroni przed zaparciami, uchyłkowatością jelit, polipami, żylakami odbytu i chorobą nowotworową, zmniejsza wartość energetyczną diety i daje uczucie sytości. żelu. Strona 8 z 38 Mechanizm przeciwnowotworowy działania włókna zależy przede wszystkim od: - zwiększania objętości stolca - skracaniu czasu pasażu masy kałowej mniejsze stężenie w kale i krótszy kontakt związków o działaniu karcynogennym z błoną śluzową jelita grubego. Najbardziej aktywne w zwiększaniu masy stolca i przyspieszaniu perystaltyki jelit są produkty zbożowe z grubego przemiału, zwłaszcza otręby. Najwięcej wody wiążą otręby pszenne, tj. 100 g otrąb wiąże 450 g wody, a np. 100 g ziemniaków 40 g. Błonnik pokarmowy rozpuszczalny w wodzie (pektyny, gumy, śluzy roślinne, niektóre celulozy) znajduje się w największych ilościach w suchych nasionach, roślin strączkowych, w niektórych owocach i warzywach. Błonnik pokarmowy rozpuszczalny w wodzie: prawie w całości ulega degradacji bakteryjnej w jelicie grubym (jest pożywką dla bakterii); dzięki mechanizmowi namnażania powoduje rozluźnienie masy kałowej, pęcznieje w środowisku wodnym jelita cienkiego, tworzy żele o dużej lepkości, zwiększa gęstość treści pokarmowej, zwalnia czas pasażu (skuteczny w leczeniu biegunek), Błonnik pokarmowy rozpuszczalny w wodzie: ma zdolność wychwytywania toksycznych związków odgrywa dużą rolę w zaburzeniach gospodarki lipidowej: a) obniża stężenie cholesterolu - przyspiesza jego wydalanie z kałem, b) wiąże znaczne ilości kwasów żółciowych, c) zwiększa wydalanie tłuszczów ze stolcem (pektyny wiążą sole i kwasy żółciowe, co utrudnia wchłanianie tłuszczów), d) opóźnia wchłanianie triglicerydów, e) powoduje zwolnienie wchłaniania glukozy. Społeczeństwa spożywające większą ilość włókna pokarmowego w mniejszym stopniu zapadają na: - miażdżycę, - chorobę niedokrwienną serca, - zawały. Działanie takie wykazują frakcje błonnika rozpuszczalnego w wodzie - pektyny, gumy, śluzy. Najskuteczniejsze są pektyny podawane w postaci

9 Hipocholesterolemiczne działanie mają: - suche nasiona roślin strączkowych, - owoce (czarna i czerwona porzeczka, aronia, maliny, gruszki, winogrona), - warzywa (marchew, dynia, buraki), - w niewielkim stopniu płatki owsiane, - otręby owsiane, - mąka razowa. Otręby pszenne nie mają wpływu na obniżenie cholesterolu (nie zawierają rozpuszczalnego błonnika), zapobiegają natomiast tworzeniu się bogatych w cholesterol kamieni żółciowych. Normy spożycia białek, węglowodanów i tłuszczów dla młodzieży szkolnej, zawartość tych składników w pożywieniu. MLEKO - zawartość białka 3,2% - białko charakterystyczne (kazeina,laktoalbumina,laktoglobulina) MIĘSO - zawartość białka 10 do 20% - białko charakterystyczne (mioglobina,hemoglobina) - zawiera również białko niepełnowartościowe (kolagen i elastynę w tkance łącznej) b)źródła białka niepełnowartościowego NASIONA STRĄCZKOWE - zawartość białka ok.20% (soja 34%) - białko charakterystyczne (leguminy,wicyliny) PRODUKTY ZBOŻOWE - zawartość białka od 8 do 12% - białko charakterystyczne (gluten w pszenicy) 3.Niekonwencjonalne źródła białek: - białka produkowane z surowców,któe dotychczas nie były przeznaczone do żywienia ludzi lub (Pęśkiewicz, Dziembała,klasa 3M) Białka. 1.Normy spożycia białek: a)udział białka w pokryciu dziennego zapotrzebowania energetycznego organizmu powinien wynosić od 10 do 15 % b)bezpieczny i zalecany poziom spożycia białka Stosunek białka zwierzęcego do roślinnego 1:1 dla dorosłych może być więcej roślinnego. 2.Charakterystyka produktów białkowych. Konwencjonalne (tradycyjne) źródła białek: a)źródła białka pełnowartościowego JAJA - zawartość białka 12% (głównie w żółtku) - białko charakterystyczne:(owoalbumina) - źródło białka wzorcowego Strona 9 z 38 stosowane w ograniczonym zakresie - są to białka z: a)organizmów jednokomórkowych (np.bakterie,drożdże,glony,pleśnie) b)nasion,liści,roślin (np.słonecznik,archaid,łubin,groch,bobik) c)produktów ubocznych przemysłu mięsnego (np.plazma krwi,kości,krusz kostny) d)produktów przemysłu mleczarskiego (np.kazeina,białczany,białka serwatki) e)zwierząt morskich (np.nie handlowe gatunki ryb,kryl) * muszą posiadać atezt PZH

10 4.Preparaty białkowe: - produkty otrzymywane z białek niekonwencjonalnych i tradycyjnych - mają podwyższoną zawartość białka - ze względu na zawartość białka wyróżnia się: *produkty wysokobiałkowe 40 do 50% *koncentraty 50 do 75% *izolaty 92 do 95% - ze względu na zastosowanie wyróżnia się: *substytuty (zamienniki) (np.kotlety z soji) *hydrolizaty *dodatki - na stosowanie preparatów białkowych zezwala Główny Inspektor Sanitarny (GIS) TŁUSZCZE 1.Znaczenie tłuszczów w żywieniu: - źródło energii - główna forma zapasu energii - ułatwiają odczuwanie smaku i przełykanie - hamuje skurcze żołądka i wydzielanie kwasów - stanowią budulec błon komórkowych - tłuszcz podskórny chroni przed utratą ciepła - tłuszcz okołonarządowy stabilizuje nerki i inne narządy - źródło NNKT - wpływają na stan skóry i włosów - źródło witamin A,D,E, ułatwiają ich przyswajanie - decydują o sprawności układu krążenia 2.Normy spożycia: a)udział tłuszczu w pokryciu dziennego zapotrzebowania organizm powinien wynosić 25 do 30% w tym 10% nasycone kwasy tłuszczowe,10% jednonienasycone kwasy tłuszcowe,10% wielonasycone kwasy tłuszczowe b)zalecane normy młodzież męska 16 do 20 lat :110 do 125 g młodzież żeńska 16 do 20 lat :85 do 90 g 3.Zmiany zachodzące w tłuszczach podczas procesów technologicznych: a)hydroliza - rozpad tłuszczów na kwasy tłuszczowe i glicerol z których mogą powstawać związki szkodliwe - proces ten nazywa się jełczeniem c)zmiany podczas gotowania - w temperaturze 100 st. C tłuszcz wytapia się i przechodzi do wywaru - niekorzystne zmiany zachodzące w niewielkim stopniu - długotrwałe gotowanie lub na silnym ogniu powoduje mętnienie wywarów i pogorszenie smaku - należy gotować na słabym ogniu (wywar jest klarowny,ma duże oka tłuszczu,jest smaczny) d)zmiany podczas smażenia Warunki smażenia: - smażymy w temperaturze od 160 do 180 st. C - tłuszcz musi być rozgrzany - o wysokości temperatury rozkładu, małej zawartości witamin i NNKT - produkt zajmuje całą powierzchnię patelni - nie wolno smażyć długo na tym samym tłuszczu - zbyt niska temperatura smażenia ->produkt nasiąka tłuszczem,ciężkostrawny - zbyt wysoka temperatura smażenia i wolne przestrzenie na patelni -> tłuszcz rozkłada się powstają związki szkodliwe i rakotwórcze (niebieski dymek-akroelina) - smażymy na oleju z oliwek,oleju rzepakowym WĘGLOWODANY Węglowodany są najważniejszym źródłem energii pokarmowej. W zależności od ekonomicznego statusu i kulturowych uwarunkowań pokrywają 40-80% dziennego zapotrzebowania energetycznego człowieka. Oprócz dostarczania energii pełnią one szereg ważnych funkcji w organizmie ludzkim: 1) wpływają na poziom glukozy we krwi i wytwarzanie insuliny; 2) regulują poziomem sytości i głodu; 3) są substratami w procesach glikozylacji białek; 4) uczestniczą w metabolizmie cholesterolu i trójglicerydów oraz w dehydroksylacji kwasów żółciowych; b)przechowywanie tłuszczu 5) są substratami do fermentacji bakteryjnej - tłuszcze ulegają psuciu pod wpływem zachodzącej w jelicie grubym (jej produkty to wodór, światła,temperatury,metali,wody i drobnoustrojów metan, dwutlenek węgla, kwasy tłuszczowe); Strona 10 z 38

11 6) stymulują rozwój flory bakteryjnej jelita grubego i wpływają na funkcjonowanie komórek nabłonka jelita grubego; 7) oddziałują na motorykę jelit, mają właściwości przeczyszczające. W przeciwieństwie do diety wysokotłuszczowej i wysokobiałkowej, wysoki poziom węglowodanów w diecie, pod warunkiem że pochodzą one z różnych źródeł, nie wpływa niekorzystnie na zdrowie człowieka. Dieta bogata w węglowodany redukuje prawdopodobieństwo wystąpienia otyłości, cukrzycy, miażdżycy, raka jelita grubego i raka piersi. wydzielania insuliny. Dieta oparta na pokarmach o niskich indeksach glikemicznych obniża ryzyko powstania insulinoniezależnej cukrzycy, obniża poziom trójglicerydów osocza u ludzi z hipertrójglicerydozą. Dodatkowo pokarmy te zawierają duże ilości węglowodanów nie trawionych w przewodzie pokarmowym, a podlegających fermentacji w jelicie grubym (włókna pokarmowe). Normy spożycia składników odżywczych dla młodzieży w wieku lat: Mężczyźni: W optymalnej diecie człowieka 55% zapotrzebowania energetycznego powinno być pokrywane z metabolizmu węglowodanów, występujących w diecie w różnej postaci. Normy spożycia węglowodanów według Instytutu Żywności i Żywienia Głównym źródłem węglowodanów są: produkty zbożowe, rośliny okopowe, trzcina cukrowa i buraki cukrowe, nasiona roślin strączkowych, warzywa, owoce, produkty mleczne. Pokarmy węglowodanowe są więc głównie pochodzenia roślinnego, zawierają często witaminy, minerały i związki antyoksydacyjne. Największą ilość węglowodanów zawierają: cukier stołowy - 99,8%, tapioka - 95%, kasza pęczak - 83,6%, płatki kukurydziane - 82,5%, miód - 80,8%, daktyle 72,9%, ryż biały - 86,8%, ryż brązowy - 77,4%, kasza manna - 75,3%, mąka pszenna - 73,5%, kasza gryczana 72,9%, makaron - 72,4%, sucharki - 71,4%, śliwki suszone - 69,4%, pszenica - 69,1%, płatki owsiane - 66,2%, rodzynki sułtańskie 64,7%, morele suszone - 64%, fasola pstra - 63%, groszek zielony - 60,7%, fasolka zielona - 58,7%, fasola azuki - 58,4%, bób - 51,8%. Białko 96 gram Tłuszcze gram Węglowodany gram Kobiety: Białko 85 gram Tłuszcze gram Węglowodany gram Normy spożycia składników odżywczych dla młodzieży w wieku lat: Pokarmy zawierające węglowodany można uszeregować ze względu na ich zdolność do wpływania na poziom glukozy we krwi, zdolność ta jest określana mianem indeksu glikemicznego. Pokarmy o niskim indeksie glikemicznym (np. nasiona roślin strączkowych, kasza, słabo zmielone ziarna zbóż) zawierają wolniej trawione i wchłaniane węglowodany, posiłek złożony z takich pokarmów nie podnosi poziomu glukozy we krwi i nie stymuluje Strona 11 z 38 Mężczyźni: Białko 100 gram Tłuszcze Węglowodany gram Kobiety: Białko 80 gram Tłuszcze gram Węglowodany gram

12 Charakterystyka Diety Lekkostrawnej (Weronika Olszok, Joanna Gaik Kl.3M) Dieta lekkostrawna najczęściej znajduje zastosowanie w schorzeniach układu trawiennego, jednakże odgrywa ona ważną rolę także w profilaktyce wielu chorób. Dieta ta jest prostą modyfikacją żywienia podstawowego. Dieta łatwo strawna, o ile nie ma dodatkowych wskazań dietetycznych, powinna dostarczać taką samą ilość energii i wszystkich składników odżywczych jak to ma miejsce w prawidłowym żywieniu ludzi zdrowych. Różnica między żywieniem podstawowym a żywieniem lekkostrawnym polega przede wszystkim na tym, że z żywienia lekkostrawnego wyklucza się produkty i potrawy trudno strawne, zawierające stosunkowo dużo błonnika, wzdymające, przesiąknięte tłuszczem, które pozostają długo w żołądku, a także ostre przyprawy. Poza tym do sporządzania potraw dobiera się odpowiednie techniki kulinarne pozwalające uzyskać potrawy łatwiej strawne co nie jest konieczne w żywieniu podstawowym. Pewna ilość błonnika w omawianej diecie jest potrzebna, tylko że składnik ten powinien pochodzić w miarę możliwości z młodych, delikatnych warzyw, dojrzałych owoców, pieczywa pszenno- razowego typu Graham". Błonnik można zredukować w diecie lub uczynić go mniej drażniącym przewód pokarmowy poprzez: - dobór młodych, delikatnych warzyw i dojrzałych owoców, - usuniecie pestek np. z pomidorów, kabaczków, porzeczek, - usuniecie skórki poprzez obranie warzyw i owoców, - oddzielenie czyści warzywa zawierającego znaczne ilości włókna strukturalnego np. ze szparagów, kalarepy itp. - gotowanie, które zmiękcza błonnik, - przecieranie przez sito, - stosowanie oczyszczonych produktów zbożowych - zamiast grubych kasz - drobne, zamiast razowego pieczywa - pieczywo pszenne, pszenno - razowe, - stosowanie soków i przecierów zamiast całych warzyw i owoców. Strona 12 z 38 Uwagi technologiczne dotyczące przygotowania potraw i posiłków dla diety lekkostrawnej. Aby posiłki były przez chorych akceptowane, w technologii dietetycznej wiele uwagi należy poświęcić przyprawianiu potraw w celu podniesienia ich właściwości smakowych, używając do tego łagodnych przypraw, dozwolonych w żywieniu łatwo strawnym. Ze znanych technik kulinarnych najszersze zastosowanie ma: gotowanie w wodzie lub parze. Można również stosować pieczenie w folii lub pergaminie. Smażenie na tłuszczu w tradycyjny sposób jest całkowicie wykluczone z diety łatwo strawnej. Można natomiast smażyć" np. jaja na parze. Do smażenia na parze można jedynie używać masło. Duże zastosowanie mają tzw. budynie z mięsa, ryby, z ryżu lub makaronu i mięsa, z sera, warzyw i inne. Delikatność budyniów osiąga się poprzez dokładne rozdrobnienie produktów, spulchnienie przez dodanie namoczonej bułki lub kaszy manny i zawsze ubitej piany z białka jaja. Budynie umieszcza się w specjalnych zamykanych formach, wstawia do naczynia z wrzącą wodą i gotuje. Do zaprawiania zup i sosów nie stosuje się zasmażek z tłuszczu i mąki, a zagęszcza się je zawiesiną mąki w wodzie, mąki w mleku lub słodką śmietanką. Warzywa przygotowuje się również bez zasmażek, tylko z wody" oprószane mąką, z dodatkiem świeżego masła. Propozycje potraw na poszczególne posiłki: Śniadanie: zupy mleczne z dodatkiem dozwolonego produktu mącznego, mleko, kawa lub herbata z mlekiem, słabe kakao. Jeśli podawana jest zupa mleczna, napój może stanowić herbata, herbata z cytryną. Pieczywo mieszane / dozwolone rodzaje pieczywa/, masło, świeżo przygotowany majonez z oleju sojowego, słonecznikowego lub oliwy z dodatkiem soku z cytryny / bez musztardy /. Produkt białkowy do pieczywa może stanowić biały ser, twarożek homogenizowany, jajko gotowane na miękko, wędlina / z dozwolonych /, upieczona w folii cielęcina na zimno lub klops. Może być dodany dżem lub miód. Do tego posiłku wskazane jest podanie sezonowego warzywa lub soku owocowego.

13 Śniadanie II: napój -jeden z wymienionych w I śniadaniu lub sok owocowy, warzywny, zsiadłe mleko, kanapka z serem lub wędliną lub napój i kawałek ciasta drożdżowego albo innego dozwolonego w tej diecie / biszkopt, babka drożdżowa /, budyń mleczny, galaretka owocowa, twaróg z jabłkiem. Obiad: zupa z dozwolonych produktów: krupnik, jarzynowa, barszcz, pomidorowa, owocowa, odtłuszczony rosół, ziemniaczana. Dania mięsne, rybne, półmięsne lub z seradostarczające białka zwierzęcego. Jako dodatek - ziemniaki całe, puree, ryż lub kasza gotowana na sypko, drobny delikatny makaron. Warzywa gotowane, surowautarta marchewka, pomidor bez skórki, sałata zielona z olejem lub słodką śmietanką. Na deser może być surowy owoc / z dozwolonych /, kompot, kisiel mleczny lub z owoców, napój owocowy. Podwieczorek: napój z kanapką, napój i ciasto, owoc lub jeden z innych wymienionych w obiedzie deserów. Podwieczorek: ciastko drożdżowe, kompot z truskawek. Kolacja: leniwe pierogi, bułka, kiełbasa szynkowa, masło, herbata z cytryną. banan Źródło informacji: Dorota Czerwińska: Podstawy Żywienia Człowieka. Warszawa: Format AB, 2004, ISBN Kolacja: możliwie często potrawa gotowana: leniwe pierogi, budyń z mięsa lub sera, kurczak lub ryba w galarecie, ryba lub mięso w jarzynach, risotto z mięsem i warzywami, zsiadłe mleko z kaszą lub ziemniakami. Napój jak w I śniadaniu, pieczywo, masło. Jeśli potrawa jest gotowana i zawiera białko zwierzęce może być podany dodatek dżemu lub miodu, jeśli jest np. ryż z jabłkami musi być do pieczywa dodatek sera, wędliny lub ryby. Wskazany jest również dodatek warzyw, owoców lub soku z owoców. Przykładowy jadłospis dla diety lekkostrawnej. Śniadanie: bułka, masło, parówki drobiowe na gorąco, sałata, dżem, kawa zbożowa z mlekiem Śniadanie II: budyń z sokiem owocowym. Obiad: zupa kalafiorowa z ziemniakami, sztuka mięsa, ziemniaki, marchewka gotowana Strona 13 z 38 Normy spożycia składników mineralnych dla młodzieży szkolnej, zawartości tych składników w pożywieniu. (Ewelina Rutkowska, Justyna Furmaniak. Klasa 3M) 1.Żywienie młodzieży. Żywienie młodzieży charakteryzuje się większym niż

14 w poprzednich okresach zróżnicowaniem uzależnionym przede wszystkim od płci. Pewne zmniejszone zapotrzebowanie na energie, składniki budulcowe i regulujące obserwujemy u dziewcząt co wiąże się z zakończeniem okresu dojrzewania. chłopcy natomiast wykazują duże zapotrzebowanie na energie, składniki regulujące i budulcowe. Duże zapotrzebowanie na energie, wynoszące dla chłopców 3700 kcal, wymaga odpowiedniego zwiększenia dziennych pokarmowych ilości tłuszczów ( g) oraz węglowodanów ( g),a także białka (100g),wapnia (1,4g) i witamin (B1,B2,C i PP).Zapotrzebowanie to powinno być pokryto przez spożywanie makaronów, pieczywa ciemnego i jasnego, warzyw, owoców i innych produktów. W żywieniu tej grupy ludności trzeba uwzględnić produkty ze wszystkich grup. Oprócz zwiększonej ilości pieczywa, które w tym okresie dochodzi do 500 g na dobę, podaje się potrawy gotowane z produktów zbożowych. Asortyment potraw jest nie ograniczony. Można i trzeba stosować różne techniki ich sporządzania. Umiar obowiązuje tylko w stosowaniu przypraw i używek. 2.Zawartośc i występowanie składników mineralnych w pożywieniu. A) Wapń Znaczne ilości wapnia w (100 g) zawiera m. in. w : -Sery podpuszczkowe tłuste (789 mg) -Mleko pełne o zawartości 3,2% tłuszczu (118 mg) -Ser twarogowy tłusty (91 mg) -Mąka poznańska 500 (18 mg) -Śledzie (17 mg) -Chleb żytni razowy (23 mg) -jaja (42 mg) -Ziemniaki (8 mg) -Mięso wołowe b/k (3 mg) Należy pamiętać, że kwas szczawiowy zawarty w szczawiu, szpinaku i rabarbarze oraz kwas fitynowy zawarty w produktach zbożowych i strączkowych utrudnia wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego. B)Żelazo Są dwa źródła żelaza w 100g: -Mleko (0,1 mg) -Kapusta biała (0,3 mg) -Ziemniaki (0,8 mg) -Buraki (1,3 mg) -Jaja (2,0 mg) Strona 14 z 38 -polędwica (3,1 mg) -żółtka (7,2 mg) -Wątroba wieprzowa (16,6 mg) Przyswajalność żelaza zależy od wielu czynników np. witaminy C. Takie składniki jak sole wapnia, fosforu, mleko, sery, herbata (tanina), kawa i fityniany znajdujące się w nasionach zbóż zaburzają przyswajanie żelaza. Średnio tylko 10% zawartego w pokarmach żelaza jest w stanie przyswoić organizm zdrowego człowieka. W pokarmach pochodzenia zwierzęcego (żółtka jaj, wątroba, mięso, płucka, cynadry oraz kaszanka, czarny salceson i czernina) około 40% żelaza występuje w łatwo przyswajalnej postaci hemowej (mioglobina, hemoglobina). Jego przyswajalność z pokarmów wynosi około 20%. W produktach spożywczych pochodzenia roślinnego (fasola, brokuły, groch, szpinak, orzechy, fasola, melasa, suszone brzoskwinie, owsianka) żelazo jest w postaci trudno przyswajalnej, niehemowej i jego przyswajanie dochodzi do 5%. C)Fosfor Większość produktów żywnościowych w 100g bogata jest w fosfor. -Sery podpuszczkowe (481 mg) -Żółtka jaj (587 mg) -Mąka pszenna Poznańska (67 mg) -ryby (246 mg) -cielęcina (160 mg) -ziemniaki (20 mg) -mięso wołowe (204 mg) D)Magnez Głównym jego źródłem w naszym pożywieniu są rośliny strączkowe, grubo mielone produkty zbożowe, warzywa zielone, podroby, migdały, orzechy, morele, figi, banany oraz kakao. E) Jod Jod występuje w wodzie, powietrzu (zwłaszcza w okolicach nadmorskich), w glebie, a więc również w produktach roślinnych wyhodowanych na bogatym w jod podłożu. Bogatym źródłem jodu są ryby morskie, owoce morza oraz sól nie oczyszczona lub jodowana, drożdże, morszczyn, cebula. Źródła pomocnicze: Podręcznik Podstawy Żywienia Człowieka Autor: Wanda Konarzewska, 4.Materiały pomocnicze: Tabela nr.1 składników pokarmowych

15 Zatrucia pokarmowe (Marta Połap i Piotr Sklorz klasa 3 M) Zatrucia pokarmowe to zaburzenia funkcji przewodu pokarmowego, spowodowane spożyciem żywności zawierającej żywe drobnoustroje lub ich toksyny.w zależności od czynnika sprawczego, wśród zatruć pokarmowych wyróżnia się zatrucia bakteryjne, wirusowe i grzybicze. W zależności od mechanizmu powstawania dzielą się na intoksykacje, infekcje i toksykoinfekcje. Przyczyną intoksykacji jest dostanie się do przewodu pokarmowego toksyny bakteryjnej. Powszechne są zatrucia endotoksynami bakteryjnymi, czyli składnikami ściany komórkowej bakterii Gram-ujemnych. Znacznie groźniejsze, choć na szczęście coraz rzadsze, są zatrucia egzotoksynami, np. jadem kiełbasianym, enterotoksyną gronkowcową czy cytotoksynami niektórych szczepów pałeczki okrężnicy. Infekcje to zatrucia pokarmowe, w których bakterie kolonizują komórki nabłonka jelitowego. Przykładem takiego zatrucia jest najpowszechniejsza w naszym kraju bakteryjna infekcja pokarmowa pałeczkami Salmonella. Toksykoinfekcje to zatrucia mieszane, których czynnikiem przyczynowym jest zarówno bakteryjna kolonizacja nabłonka jelitowego jak i toksyny wydzielane do światła jelita. W ciepłej porze roku bakterie rozwijają się szybciej i zakażają tzw. wrażliwe surowce dla przetwórstwa spożywczego np. jaja, mięso, mleko, itp. Najwięcej zatruć pokarmowych powodują nieświeże wyroby cukiernicze z dodatkiem kremów, lody przygotowywane metodą nieprzemysłową (nie z proszku), garmażeryjne sałatki jarzynowe z majonezem oraz potrawy z jaj, mięsa, ryb, ich przetwory i konserwy. Są one narażone na szybkie zepsucie ze względu na dużą zawartość wody i skład chemiczny, stanowiący dobre podłoże do rozwoju mikroorganizmów. W związku z tym latem zdarza się więcej zaburzeń przewodu pokarmowego związanych ze spożyciem pokarmów zawierających substancje szkodliwe dla zdrowia. Zatrucia Bakteryjne Gronkowiec Złocisty Zatrucia spowodowane gronkowcem złocistym Staphylococcus aureus występują po zjedzeniu pokarmów zakażonych tą bakterią, takich jak szynka, kurczęta, ciastka, mleko, przetwory mleczne, sałatki jarzynowe zawierające jajka i majonez, lody, wędliny, potrawy mięsne, kremy i chałwy. Objawy choroby pojawiają się już w kilka godzin po spożyciu zakażonej żywności. Okres inkubacji jest krótki, średnio 2 h, gdyż w zakażonym pokarmie jest już wcześniej wytworzona toksyna. Bakteria ta występuje w jamie nosowej i w gardle oraz na skórze ludzi i zwierząt i w drogach rodnych u kobiet. Około 10-50% ludzi jest nosicielami (stale lub okresowo) gronkowca nie mając objawów chorobowych. Temperatura najlepsza dla gronkowca i jego rozwoju to 37 C.Same gronkowce nie wytwarzają przetrwalników i łatwo giną przy ogrzewaniu, natomiast wytwarzana przez nie w zakażonym produkcie spożywczym ciepłoodporna toksyna, tzw. enterotoksyna A, B, C1, C2, D, E, F, jest bardzo odporna na temperaturę i nie można jej zniszczyć przez gotowanie, trwające nawet 30-minut, ani nawet przez pieczenie. Enterotoksyna powoduje wymioty, bóle brzucha, nudności, czasami gorączkę i biegunkę. Najgroźniejszym powikłaniem w przebiegu duru brzusznego jest perforacja jelita z krwawieniem i porażenną niedrożnością. Enterotoksyna nie zmienia smaku ani zapachu produktów spożywczych. Nie powoduje także wydęcia denek puszek, konserw, nakrętek lub wieczek pojemników, ponieważ gronkowce nie wytwarzają gazu. Leczenie uzupełnianie płynów. Chory może otrzymać pomoc w postaci leku przeciwbakteryjnego, jakim są Strona 15 z 38

16 penicyliny półsyntetyczne lub cefalosporyny. Inne drogi zakażenia gronkowcem to kropelkowa, kontakt pośredni, przedmioty codziennego użytku domowego. Salmonella Bakterie Salmonella enterica (zwane też pałeczkami paraduru ) są odpowiedzialne za większość zatruć pokarmowych. Bakterie te znajdują się głównie w mięsie i jego przetworach, drobiu, jajach i ich przetworach (majonezy, kremy, lody) oraz w rybach, twarogach, serach twardych, miękkich i topionych, a nawet w sokach owocowych. Zakażona żywność niczym się nie różni od zdrowej. Do zakażenia naszego układu trawiennego wystarczy ok. 20 bakterii. Objawy zatrucia występują najczęściej 6-72 godzin po spożyciu zanieczyszczonego pokarmu. Początek choroby jest nagły i manifestuje się wodnistą biegunką, tępymi bólami brzucha, mdłościami i wymiotami. Zaburzeniom pokarmowym zwykle towarzyszy gorączka (do 39 C), ból głowy, dreszcze, ogólne rozbicie. Burzliwe objawy ustępują po 2-3 dniach, ale wyzdrowienie - w lżejszych przypadkach - następuje po 7 dniach. O rozpoznaniu decyduje dodatni wynik posiewu z krwi i stolca. Po przebyciu choroby pałeczki mogą być wydalane z kałem przez kilka tygodni lub miesięcy i mogą zakażać otoczenie. Leczenie na ogół ogranicza się do prawidłowego nawadniania i żywienia. Wbrew powszechnej opinii zakażenie pałeczkami Salmonelli nie wymaga stosowania antybiotyków, jeśli nie chory nie ma obniżonej odporności. Leczenie antybiotykami takie należy rozważyć u niemowląt, w przypadku uogólnionienia się zakażenia, oraz u dzieci i dorosłych z obniżoną odpornością (po przeszczepach, w podeszłym wieku, itp.). Zagrażają wówczas powikłania w postaci objawów toksycznych, zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, posocznicy. Ciężej chorzy wymagają leczenia szpitalnego. Czerwonka Wysoce zakaźna choroba "brudnych rąk". Źródłem zakażenia jest kontakt z chorym człowiekiem lub zakażoną przezeń żywnością. Przyczyną wywołanej przez nią biegunki są różne gatunki pałeczki czerwonki (Shigella). Bakteria ta rozprzestrzenia się wraz z wydalaniem kału przez nosicieli i osób chorych, a do zakażenia dochodzi najczęściej metodą "brudnych rąk", poprzez zainfekowane pożywienia, czy wody gruntowe. Shigella zakaża najczęściej sałatki, surowe, warzywa, mleko i nabiał, drób, wody gruntowe w najbliższej okolicy. W odróżnieniu od salmonelli, aby doszło do zakażenia wystarczy kilka (ok. 10) bakterii! Shigella wytwarza dwa rodzaje toksyn: enterotoksynę i tzw. toksynę Shiga. Objawy choroby pojawiają się już w ciągu kilkunastu godzin od zakażenia. Są nimi częste skąpe wodniste stolce. Po początkowym okresie wodnistej biegunki, wysokiej gorączki, osłabienia, w ciągu 24 godzin dochodzi zwykle do wystąpienia parcia na stolec oraz zapalenia jelita grubego manifestującego się stolcami z krwią. Stolce bywają bolesne, z domieszką śluzu i niewielkich ilości krwi. Podstawą rozpoznania jest dodatni wynik badania bakteriologicznego kału. W przypadku czerwonki problemem jest nie tyle sama choroba, ale jej szybkie rozprzestrzenianie się w dużych skupiskach ludzi - na obozach, koloniach, w akademikach, hotelach. Toteż w przypadku zakażeń wywołanych przez pałeczki czerwonki natychmiastowe leczenie przeciwbakteryjne (antybiotykoterapia) jest bezwzględnie konieczne. Jad kiełbasiany Najpoważniejszym zagrożeniem są zatrucia wywołane przez toksynę bakterii o nazwie laseczka zgorzeli gazowej i jadu kiełbasianego, występującą w nieodpowiednio wysterylizowanych konserwach mięsnych, niedopieczonych mięsach i rybach, pozostawionych w temperaturze otoczenia. Zwiastunem zakażenia konserw są zwykle "wdęcia" konserw. Laseczka jadu kiełbasianego to inaczej Clostridium botulinum. Zabójcze dla zdrowia i życia są miliardowe części grama toksyny, jaką wytwarza laseczka jadu kiełbasianego tzw. nanogramy. Zatrucie może zakończyć się zgonem. Śmiertelna dawka toksyny jadu kiełbasianego wynosi bowiem tylko 0, g. Trucizny są odporne na ogrzewanie, aby je zlikwidować trzeba by gotować zakażoną żywność przez 5 godzin. Wbrew swej nazwie laseczki jadu Strona 16 z 38

17 kiełbasianego spotyka się nie tylko w wędlinach, ale także w różnych konserwach warzywnych czy rybnych, często przygotowywanych w domu (weki), peklowanym mięsie, serach dojrzewających. Jad kiełbasiany wykryto już w wielu rodzajach żywności, takich jak: kukurydza w puszcze, papryka, zielona fasolka, zupy, buraki, szparagi, grzyby, dojrzałe oliwki, szpinak, tuńczyk, mięso kurczaka, kurze wątróbki oraz pasztet z wątróbek, wędliny, szynka, kiełbasa, faszerowane bakłażany, homary, oraz wędzone i solone ryby. Zawsze zwracamy uwagę na tzw. wdęcia puszek wskazujące na zagrożenie rozwojem laseczki jadu kiełbasianego. Okres wylęgania choroby waha się od kilku godzin do kilku dni. Najpierw występują ogólne zaburzenia trawienne: ucisk w żołądku, odbijania, wymioty, biegunka, potem dochodzą do tego zaburzenia widzenia, suchość w ustach, wzdęcia brzucha, zaparcia, zatrzymanie moczu, porażenie oddychania. W razie podejrzenia zatrucia jadem kiełbasianym należy niezwłocznie udać się do szpitala. Niezbędna jest szybka pomoc lekarska. Dur brzuszny Jest ostrą chorobą zakaźną wywoływaną przez pałeczkę duru brzusznego (Salmonella typhi). Jest ona wrażliwa na działanie środków odkażających, promieni słonecznych oraz ciepła, wydziela endotoksynę odpowiedzialną za większość objawów chorobowych. Drogi szerzenia duru brzusznego obejmują: wodę zwłaszcza zakażenie źródła zaopatrzenia w wodę lub naturalnych zbiorników wodnych może doprowadzić do wybuchu epidemii, zakażone produkty spożywcze lody, sałatki, mięso, a zwłaszcza mleko, które jest wyjątkowo korzystnym środowiskiem dla rozwoju bakterii, owady zwłaszcza muchy, bezpośredni kontakt z chorym lub nosicielem przy nieprzestrzeganiu zasad higieny. Początkowe objawy są niecharakterystyczne, takie jak pogorszenie samopoczucia, niezbyt silne bóle głowy, utrata łaknienia, stany podgorączkowe. W ciągu 4 6 dni objawy te stosunkowo szybko przybierają na sile. Gorączka ustala się na stałym poziomie C Strona 17 z 38 rozpoczyna się okres pełnego rozwoju choroby, trwający ok. 2 3 tygodni. Chory jest apatyczny, odurzony, aż do całkowitego zamroczenia. Typowy dla duru brzusznego jest wygląd języka (w środku pokryty suchym brunatnym nalotem, na krawędziach żywoczerwony). Powiększeniu ulega wątroba i śledziona. Brzuch jest wzdęty, bolesny. Początkowo występują zaparcia, następnie pojawia się biegunka i częste oddawanie grochowatych stolców. Około 10 dnia choroby na skórze dolnej części klatki piersiowej i brzucha pojawia się charakterystyczna wysypka, tzw. różyczka durowa. Leczenie szpitalne, antybiotykoterapia, wyrównywanie zaburzeń wodno-elektrolitowych, leczenie powikłań. Najgroźniejszym powikłaniem w przebiegu duru brzusznego jest perforacja jelita z krwawieniem i porażenną niedrożnością. Zatrucia grzybicze Grzybica układu pokarmowego to choroba, do której dochodzi w wyniku infekcji grzybiczej, najczęściej grzybem z gatunku Candida albicans. Zazwyczaj grzybica atakuje organizm o obniżonej odporności, na przykład w wyniku antybiotykoterapii, oraz osoby cierpiące na AIDS. Objawy grzybicy układu pokarmowego uzależnione są od odcinka, w którym doszło do zakażenia grzybiczego i często podobne są do symptomów innych chorób układu pokarmowego. W leczeniu grzybicy układu pokarmowego niezwykle ważne jest przestrzeganie diety niskowęglowodanowej. Spożywanie dużej ilości cukrów sprzyja bowiem rozwojowi grzybów, a zrezygnowanie z ich spożywania może zahamować ich przyrost w przewodzie pokarmowym Zatrucia wirusowe Wirusowe zapalenie wątroby typu A i inne choroby wirusowe mogą być przekazywane przez ręce osób zakażonych na rękach z żywnością lub do ścieków. Skorupiaków i innych środków spożywczych, które mogą być narażone na ścieki zanieczyszczone wody mogą przekazywać tych chorób wirusowych

18 Jak zatruć pokarmowych można zapobiec? Dokładnie umyć ręce przed przygotowaniem jedzenia. Myć ręce po skorzystaniu z toalety, zmiana pieluchy, palenie tytoniu, dmuchanie nosa, kaszel lub kichanie. Myć ręce po dotknięciu surowego mięsa, owoców morza, drobiu, jaj lub przed rozpoczęciem pracy z innych produktów spożywczych. Nie należy używać drewnianych desek do krojenia cięcia surowych ryb, drobiu lub mięsa. Plastikowe deski są łatwiejsze do dezynfekcji. Dokładnie wyczyścić każdą powierzchnię lub naczynie po każdym użyciu. Drobiu Cook, wołowiny i jaj dokładnie przed jedzeniem. Nie jeść i nie pić żywności wykonane z surowego lub niedogotowanego jaja, drób, mięso lub mleko niepasteryzowane, lub innych produktów mlecznych wykonane z niepasteryzowanego mleka. Umyć wszystkie produkować dokładnie przed jedzeniem. Unikać kontaminacji żywności przez produkcję przechowywania, żywności gotowane, i gotowe do spożycia oddzielone od niegotowane mięso i jajka Alternatywne sposoby leczenia Każdy zna, albo przynajmniej słyszał o tym, że olejki eteryczne działają na wiele dolegliwości. Poprawiają samopoczucie, przywracaj ą skórze odpowiedni koloryt, łagodzą ból głowy, pomagają w zwalczaniu kataru i przyczyniają się również do zminimalizowania dolegliwości spowodowanych przez zatrucie pokarmowe. Olejek rumiankowy, kamfora oraz geranium zmniejszają nudności oraz łagodzą bóle brzucha. Należy je stosować w postaci inhalacji. Rumianek pomaga również w postaci herbatki. Wymioty zostają zmniejszone, po wypiciu herbaty przyrządzonej z goździków, które zostały namoczone w wodzie przegotowanej. Bibliografia 1.http://www.medonet.pl/dolegliwosci,dolegliwosciprofil, ,1,zatrucia-pokarmowe,index.html [dostępny 26 września2012] 2.http://www.odzywianie.info.pl/Zatrucia-pokarmowe.html [dostępny 26 września2012] 3.http://www.medonet.pl/dolegliwosci,dolegliwosciprofil, ,1,dur-brzuszny,index.html [dostępny 27 września2012] 4.http://abcgrzybica.pl/objawy-grzybicy-ukladu-pokarmowego [dostępny 27 września2012] 5.http://o.elobot.pl/artykul/zatrucie-pokarmowe [dostępny 27 września2012] Zasady układania jadłospisów (Marcin Surma Paweł Martyn klasa 3M ) Pojęcie i rodzaje zasad żywienia Przez żywienie człowieka rozumiemy ogólnie przyjęte zasady zapotrzebowania danych grup ludności na energię i niezastąpione składniki odżywcze, uzależnione od wieku, płci, stanu fizjologicznego i rodzaju pracy. Zasady żywienia definiują zawartość energii i składników odżywczych, jakie należy dostarczyć naszemu organizmowi każdego dnia w pożywieniu. W dzisiejszych czasach są dostępne różne normy żywienia przygotowywane i opracowywane przez międzynarodowe i krajowe koła specjalistów. Na ich fundamencie ustanawia się normy żywieniowe jako minimalne, optymalne i zalecane. Normy minimalne wykazują najmniejszy poziom składników odżywczych, które są wystarczające, aby obronić organizm człowieka przed rodzeniem się dużych i zauważalnych zmian chorobowych na bazie niedoboru składników odżywczych potrzebnych organizmowi do prawidłowego funkcjonowania. Normy zalecane to takie, które określają odpowiednie ilości składników odżywczych do zaspokojenia zapotrzebowania na składniki odżywcze u osób zdrowych. Normy optymalne przewidują zawartość poszczególnych składników odżywczych, które mają zapewnić najlepszy rozkwitj zdrowego organizmu. Zalecane normy żywieniowe W XIX wieku zostały przeprowadzone pierwsze badania i opracowania zasad żywieniowych. W tym okresie za sprawę priorytetową do określenia prawidłowych norm żywienia przyjęto energetyczne zapotrzebowanie organizmu. Kaloria stała się jedyną wartością do mierzenia wartości odżywczych pożywienia. Wraz z upływem czasu odkryto inne Strona 18 z 38

19 czynniki, które są potrzebne do właściwego rozwoju organizmu i zachowania dobrej sprawności fizycznej. Aktualny projekt na zasady prawidłowego żywienia człowieka zawiera normy na energię, białka, tłuszcze, węglowodany, składniki mineralne oraz witaminy. Przy opracowywaniu projektu prawidłowych zasad żywienia człowieka brano pod uwagę obecną wiedzę o zapotrzebowaniu człowieka na energię i inne niezastąpione składniki odżywcze. Zasady żywienia człowieka rozpisane są na poszczególne grupy uzależnione od wieku, płci, stanu fizjologicznego człowieka oraz rodzaju wykonywanej pracy. Tak więc inne normy żywieniowe ustalono dla dzieci, inne dla kobiet w ciąży i karmiących, a jeszcze inne dla osób pracujących fizycznie, czy dla osób w podeszłym wieku. Należy pamiętać, że normy żywieniowe oparte są na specjalistycznych badaniach, spożywanie mniejszych ilości zalecanych składników odżywczych może osłabić organizm i doprowadzić go do choroby. Zasady układania jadłospisów Właściwe kształtowanie menu polega na stosownym rozmieszczeniu w nich racji pokarmowych. Aby to uzyskać należy stosować się do określonych zasad. Pierwszą zasada jest projektowanie jadłospisów na dłuższy czas. Najlepiej jest planować jadłospisy dwutygodniowe lub dekadowe. Dalekosiężne planowanie jadłospisów jest wskazane ze względu na prawidłową gospodarkę produktami, które posiadamy w danym momencie oraz na dobra organizację pracy przy sporządzaniu posiłków danego dnia. Druga zasada to planowanie jadłospisu uzależnionego od potrzeb żywieniowych danego człowieka. Każdy jadłospis musi być odpowiednio dostosowany do wieku, płci i stanu fizjologicznego człowieka oraz do rodzaju wykonywanej pracy. Trzecia zasada to uwzględnianie produktów z każdej grupy składników żywieniowych. Prawidłowy dobór składników odżywczych zależy od ilości danego produktu odżywczego w posiłku. Czwarta zasada polega na uwzględnianiu różnych technik sporządzania potraw. Nie możemy ograniczyć się tylko do gotowania albo tylko do smażenia, wszystkie techniki sporządzania potraw powinny być stosowane w odpowiednich ilościach. Wartość odżywcza poszczególnych produktów Aby prawidłowo ocenić wartość odżywczą poszczególnych posiłków i całodziennego wyżywienia, należy co pewien okres czasu Strona 19 z 38 przeprowadzać kontrolę. Kontrola jakości wyżywienia najczęściej objęte są placówki żywienia publicznego, takie jak internaty, domy małego dziecka, sanatoria, stołówki szkolne i pracownicze. W gospodarstwach domowych gospodynie same kierują i oceniają dobór składników odżywczych w danym posiłku. To od nich zależy czy dany posiłek będzie prawidłowy i zgodny z przyjętymi zasadami żywienia człowieka. Ocena wartości posiłków i całodziennego wyżywiania człowieka polega przede wszystkim na porównaniu składu danego posiłku do norm ustalonych odgórnie i zawartych w specjalnie przygotowanych tabelach, jednak gospodynie domowe kierują się przede wszystkim rozsądkiem i tak zwana intuicja i po latach praktyk same najlepiej wiedza czego potrzeba organizmowi w danym momencie i jak należy dobrze zaprojektować posiłek i jadłospis całego dnia. Rola posiłków w jadłospisie Odpowiednie wykorzystanie produktów żywieniowych ma miejsce, gdy są one dobrze zaplanowane w dziennej racji pokarmowej i prawidłowo rozłożone na określoną liczbę posiłków w ciągu całego dnia. Metoda rozmieszczenia jedzenia w ciągu dnia zależy od masy czynników, głównie od wieku osób żywionych, stanu ich sprawności i nasilenia pracy fizycznej. Częste posiłki, czyli od 4 do 5 razy dziennie, powinny dostawać dzieci, młodzież oraz osoby starsze, kobiety ciężarne i karmiące, osoby z przewlekłymi schorzeniami przewodu pokarmowego oraz osoby ciężko pracujące fizycznie. Zdrowym i dorosłym ludziom wystarczają trzy posiłki dziennie, jeżeli obiad nie jest zbyt późno spożywany. Godziny posiłków trzeba dobrze planować i dokładnie przestrzegać, zawsze o tej samej porze dnia, co poprawnie wpływa na funkcjonowanie i prawidłowy rozwój organizmu człowieka. Przy trzech posiłkach dziennie przerwy między nimi powinny wynosić od 4

20 do 6 godzin, oprócz okresu od kolacji do śniadania. Planując dzienny jadłospis musimy pamiętać o wszystkich składnikach odżywczych potrzebnych naszemu organizmowi. Każdy posiłek powinien zawierać odpowiednią ilość składników energetycznych, wysokowartościowe proteiny, komponenty mineralne i witaminy. Żywienie ludzi chorych Rodzaj żywienia stosowany przy różnych schorzeniach i dolegliwościach nazywa się odżywianiem dietetycznym. Odpowiednio dobrana dieta ma często decydujące znaczenie w leczeniu choroby, współdziała ona ze środkami leczniczymi w celu wyleczenia chorego lub polepszenia jego stanu zdrowia. Żywienie dietetyczne stosuje się przede wszystkim w szpitalach i sanatoriach, jak również pacjenci stosują je sami w domu po specjalistycznych zaleceniach lekarskich. Dieta to przede wszystkim regularne posiłki zawierające wszystkie potrzebne składniki odżywcze. Posiłki powinny być zawsze świeżo przygotowane, smaczne, podawane regularnie, w mniejszych ilościach, ale częściej. Dieta uzależniona jest od rodzaju choroby i zależnie od tego w jadłospisie pojawiają się odpowiednie składniki odżywcze lub ich brak. Dieta ma najlepsze zastosowanie i skuteczne rezultaty, gdy ściśle określone produkty są odmierzane i stosowane w takich ilościach jak zaleca lekarz. Diety możemy podzielić na grupy. Rozróżniamy diety lekko strawne, diety wysoko białkowe, diety niskobiałkowe, diety niskotłuszczowe, diety nisko węglowodanowe, diety o ograniczonej ilości kalorii, oraz tak zwane diety oszczędzające. Zasady układania zdrowego jadłospisu Prawidłowo ułożony jadłospis powinien spełniać kilka podstawowych zasad. Poznaj je i stosuj dla zachowania zdrowia i dobrego samopoczucia. Prawidłowo ułożony jadłospis musi opierać się na kilku podstawowych zasadach. Powinien charakteryzować się dopasowaną do indywidualnego zapotrzebowania kalorycznością i podażą innych, ważnych składników diety. Ważny jest także skład jakościowy, ilość posiłków oraz ich regularność. Ponadto powinien uwzględniać stan zdrowia, masę ciała, wiek, stan fizjologiczny i wiele innych parametrów. Poniżej omówiono najważniejsze zasady układania zdrowego jadłospisu odpowiedzieć sobie na pytanie, dla kogo on jest i czemu ma służyć? Trzeba zatem uwzględnić szereg parametrów, najważniejsze z nich to: wiek, masa ciała, wzrost, stan fizjologiczny, stan zdrowia (występowanie lub brak choroby) i poziom aktywności fizycznej. Ponadto ważne są także preferencje i zwyczaje żywieniowe, rodzaj i tryb wykonywanej pracy. Oprócz tego istotny jest cel stosowania diety. Zupełnie inna jest dieta dla osób, które szykują się do maratonu w porównaniu do tych, które są już po zawodach. Podobnie inną dietę zaleca się dla kobiet w ciąży, karmiących, małych dzieci czy osób starszych. Zbilansowanie vs. urozmaicenie W każdym przypadku dieta osób zdrowych powinna pokrywać zapotrzebowanie na energię i wszystkie składniki pokarmowe tak, aby poprawić lub utrzymać prawidłowy stan odżywienia. Oprócz ilości, ważna jest także jakość. W skład dziennego menu powinny wchodzić produkty z różnych grup produktów spożywczych. Tylko dieta urozmaicona jest w stanie pokryć zapotrzebowanie na wszystkie niezbędne makro- i mikroskładniki. Każdego dnia w diecie powinny znaleźć się pełnoziarniste produkty zbożowe, mleko i jego przetwory, warzywa i owoce (najlepiej świeże) oraz źródło pełnowartościowego białka (mięso lub ryba lub jajko). Istotne znaczenie mają także tłuszcze, te powinny być dobrej jakości. Liczba posiłków i ich skład Prawidłowy, zdrowy jadłospis powinien zawierać odpowiednią liczbę posiłków zaleca się, aby było ich 4-5 w ciągu dnia. Kolejna ważna rzecz to ich skład. W przypadku głównych posiłków takich jak: I śniadanie, obiad i kolacja rekomenduje się, aby były one racjonalne - to znaczy składały się ze źródła pełnowartościowego białka, dodatku skrobiowego, odrobiny tłuszczu i warzyw i/lub owoców. Przykład zdrowego śniadania lub kolacji to: grahamka z masłem i szynką, pomidor, kakao na mleku. Przykład zdrowego obiadu to: dorsz z ziemniakami i surówką z kapusty i marchewki. Rozkład energii Rozkład energii na poszczególne posiłki jest zależny od ich ilości. Im więcej posiłków tym stosunkowo mniej kaloryczne poszczególne posiłki. Jednak bez względu na liczbę posiłków ogólna zasada jest zawsze Założenia diety - czyli, dla kogo jadłospis? ta sama wszystko to, co spożywamy przed obiadem Zanim zaczniemy konstruować jadłospis trzeba (najczęściej jest to I i II śniadanie) powinno dostarczać Strona 20 z 38

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI Opracowała: Dr n. med. Dorota Waśko-Czopnik specjalista chorób wewnętrznych, dietetyk Leczenie operacyjne polegające na całkowitym usunięciu trzustki, niekiedy wraz z sąsiadującymi

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Zbożowe śniadanie zimowe dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Asortyment produktów zbożowych Produkty zbożowe stanowią podstawę wyżywienia ludności na całym świecie, znajdują się

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna)

Załącznik nr 2 do SWIZ. DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Załącznik nr 2 do SWIZ DIETA PODSTAWOWA ( ogólna) Dzień Posiłek Składniki Waga (g) Makaron na mleku 300 Masło extra 35,2% Szynka kanapkowa 30 Papryka czerwona Kawa z mlekiem 225 Poniedziałek 2208,6 kcal

Bardziej szczegółowo

Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016

Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016 Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016 Rola produktów zbożowych w żywieniu człowieka Produkty zbożowe, czyli mąki, pieczywo, kasze, ryż, makarony

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia Zasady układania jadłospisów, zmiany w wykorzystywanych dotychczas produktach spożywczych, obliczanie wartości odżywczej posiłku, przykładowy jadłospis dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY Żywienie, szczególnie zbiorowe, nie powinno być realizowane w sposób doraźny. Jest to istotny problem

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

mgr Grzegorz Kępa Wykładowca AWF Warszawa Trener I klasy w kulturystyce i fitness Specjalista ds. żywienia i suplementacji w sporcie

mgr Grzegorz Kępa Wykładowca AWF Warszawa Trener I klasy w kulturystyce i fitness Specjalista ds. żywienia i suplementacji w sporcie mgr Grzegorz Kępa Wykładowca AWF Warszawa Trener I klasy w kulturystyce i fitness Specjalista ds. żywienia i suplementacji w sporcie Węglowodany są to związki organiczne składające się z węgla, wodoru

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Żywienie i aktywność fizyczna mają wpływ na rozwój psychofizyczny

Bardziej szczegółowo

Zasada trzecia. Zasada czwarta

Zasada trzecia. Zasada czwarta Zdrowe odżywianie jest podstawą zachowania zdrowego organizmu. Przestrzegając dziesięciu podstawowych zasad właściwego żywienia, wykorzystamy dostępne pożywienie w najbardziej efektywny dla naszego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. mgr inż. Joanna Wierzbicka

Zasady racjonalnego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. mgr inż. Joanna Wierzbicka Zasady racjonalnego żywienia dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym mgr inż. Joanna Wierzbicka Najczęstsze wady w żywieniu dzieci i młodzieży Do osób najbardziej narażonych na skutki nieprawidłowego żywienia

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko KATEGORIE ŻYWIENIOWE WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA WIERSZE NA ZDROWIE

Bardziej szczegółowo

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH dr inż. Dominika Głąbska Zakład Dietetyki Katedra Dietetyki Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW warzywa i owoce są istotnym elementem codziennej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Drobnoustroje z rodzaju Salmonella są pierwotnymi patogenami wielu zwierząt, tj. ssaków i ptaków zarówno domowych, jak i hodowlanych oraz wolno żyjących. JAKIE

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca ciężarnych. Algorytm diagnostyczny cukrzycy ciężarnych

Cukrzyca ciężarnych. Algorytm diagnostyczny cukrzycy ciężarnych Cukrzyca ciężarnych to stan nietolerancji węglowodanów prowadzący do hiperglikemii o różnym nasileniu, który pojawia się lub zostaje po raz pierwszy rozpoznany w czasie ciąży. wg. WHO 1999 Występuje u

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA. Prawidłowe żywienie dzieci

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA. Prawidłowe żywienie dzieci ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA Prawidłowe żywienie to jeden z najważniejszych czynników środowiskowych które korzystnie wpływają na ludzkie zdrowie. Żywienie zgodne z normami dostarcza człowiekowi energii oraz

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Błonnik jako cudowny środek na odchudzanie?

Błonnik jako cudowny środek na odchudzanie? Błonnik jako cudowny środek na odchudzanie? Jednym z najbardziej skutecznych sposobów, aby stracić nadprogramowe kilogramy, to kontrolować własny apetyt. Łatwo powiedzieć, ciężej wykonać! Jednak gdy poznamy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do SIWZ. DIETA ŁATWO STRAWNA BOGATOBIAŁKOWA (wysokoenergetyczna)

Załącznik nr 6 do SIWZ. DIETA ŁATWO STRAWNA BOGATOBIAŁKOWA (wysokoenergetyczna) Załącznik nr 6 do SIWZ DIETA ŁATWO STRAWNA BOGATOBIAŁKOWA (wysokoenergetyczna) Dzień Posiłek Składniki Waga (g) Makaron na mleku Szynka kanapkowa 34,0% Poniedziałek 28,5 kcal Wtorek 2558,1 kcal,8% 25,1%

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2 Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek SPIS TREŚCI Rozdział 1. Podstawowe wiadomości o produktach spożywczych

Bardziej szczegółowo

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH W glowodany CH 2 H H H H CH 2H H H CH 2 CH 2 H Celuloza H CH 2 H H Fruktooligosacharydy Cukry CH2H Mannooligosacharydy W glowodany CH CHH Glucose Mannose CHH CH2H CHH CHH CH2H CH2H 15 W G L W D A N Y ZDRWIE

Bardziej szczegółowo

Zasady i znaczenie racjonalnego żywienia

Zasady i znaczenie racjonalnego żywienia Zasady i znaczenie racjonalnego żywienia Racjonalne żywienie to dostarczenie organizmowi we właściwym czasie odpowiednich dla jego potrzeb składników odżywczych w odpowiedniej ilości Wiąże się to nie tylko

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OFERTOWY ZESTAWIENIE DLA PAKIETU NR 1. RAZEM DLA PAKIETU I wartość brutto oferty:

FORMULARZ OFERTOWY ZESTAWIENIE DLA PAKIETU NR 1. RAZEM DLA PAKIETU I wartość brutto oferty: ZESTAWIENIE DLA PAKIETU NR 1 Pakiet nr 1 - Dostawa drobiu Pakiet/L p. Produkt Orientacyjna ilość zamawiana w ciągu roku I Drób 2. Filet drobiowy 800 kg 2 dni 3. Podudzia drobiowe 180 kg 2 dni 4. Skrzydła

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych DIETA 1200 kcal Dzień I * miarach I śniadanie 290 Musli z rodzynkami i orzechami 2 łyżki 30 g 112 Mleko 0.5 % tłuszczu 1 szklanka 250 ml 97 Grejpfrut 1 szt., średni 350 g 81 II śniadanie 251 Chleb żytni

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia.

Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Rozwój człowieka, stan jego zdrowia i wydajność pracy oraz długość życia są ściśle uzależnione od sposobu żywienia. Nieprawidłowe odżywianie w wieku niemowlęcym, przedszkolnym i szkolnym: hamuje rozwój

Bardziej szczegółowo

Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014

Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014 Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014 Kod ucznia Informacje dla ucznia 1. Na stronie tytułowej arkusza w wyznaczonym miejscu wpisz swój kod ustalony przez komisję.

Bardziej szczegółowo

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego DIETETYKA Dariusz Włodarek SPIS TREŚCI Rozdział I. Planowanie i organizacja żywienia dietetycznego 1.1. Zagadnienia sanitarno-higieniczne w żywieniu dietetycznym 1.2. Dobór surowców i technik przyrządzania

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie

Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie Opracowano na podstawie zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie 1. Jedz

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA CZYLI JAK USTRZEC SIĘ CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Żywić się zdrowo powinniśmy w każdym okresie życia, ale szczególnie ważny jest sposób odżywiania dzieci i młodzieży, kobiet w ciąży

Bardziej szczegółowo

JADŁOSPIS NA M-C PAŹDZIERNIK 2015

JADŁOSPIS NA M-C PAŹDZIERNIK 2015 JADŁOSPIS NA M-C PAŹDZIERNIK 2015 Data Zestaw Zestaw dla dzieci z alergią 01.10.2015 I śniadanie- kanapka z chleba pszennego(1) z masłem i z pasztetem drobiowym z ogórkiem kiszonym, herbata z cytryną I

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka Obecny styl życia i towarzyszące mu zmiany, także w naszym sposobie odżywiania się, zmniejszają zdolność uczenia się, sprzyjają przemęczeniu psychicznemu i fizycznemu, powodują drażliwość a nawet agresję.

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Odżywiaj się zdrowo Podstawowym zaleceniem zdrowotnym dla osób chorych na cukrzycę jest jedz zdrowo. Osoba

Bardziej szczegółowo

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Sole Mineralne Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Spis Treści 1. Co to są Sole Mineralne? 2. Rola Soli Mineralnych w Organizmie? 3. Co to są Mikro i Makroelementy? 4. Przyczyny niedoboru Soli

Bardziej szczegółowo

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia

Produkty zalecane - dozwolone Produkty przeciwwskazane Zalecenia NADMIERNE BMI Produkty zalecane - dozwolone duża ilość warzyw owoce w niewielkiej ilości woda mineralna niegazowana chude mięso odłuszczone lub niskotłuszczowe produkty mleczne pieczywo pełnoziarniste

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu

Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu Prawidłowe żywienie jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych, wpływających na rozwój człowieka i utrzymanie przez niego dobrego stanu zdrowia. Polega ono na całkowitym pokryciu zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Zdrowe żywienie w cukrzycy Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal *bez mikroalbuminurii Zaproponowana

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Opracowanie Aneta Wiśniewska

Opracowanie Aneta Wiśniewska Opracowanie Aneta Wiśniewska 1. Zdrowe, racjonalne żywienie jako warunek prawidłowego wzrostu i rozwoju 2. Zasady racjonalnego żywienia 4 U 3. Przykłady wielkości porcji do Piramidy Żywienia 4. Zalecane

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora.

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora. Lista zamienników 140g cukinii 100g bakłażana 80g dyni 70g kabaczka 80g papryki czerwonej 100g ogórka 50g papryki czerwonej 100g pomidora 100g rzodkiewek 100g dyni 200g cukinii 130g kalafiora 100g brokuła

Bardziej szczegółowo

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI Optymalnym i fizjologicznym sposobem żywienia niemowląt jest karmienie piersią. Pokarm kobiecy wytwarzany w wystarczających ilościach przez zdrową matkę w pełni

Bardziej szczegółowo

Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego.

Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego. Dieta, czyli sposób odżywiania się dziecka ma wpływ na jego samopoczucie, zdrowie, sprawność układu nerwowego oraz mięśniowego. Dzieci do prawidłowego rozwoju potrzebują właściwie zbilansowanych składników

Bardziej szczegółowo