patrz również: str. 10, 14

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "patrz również: str. 10, 14"

Transkrypt

1 Standardy szkolenia i kompetencji oraz ich uwierzytelniania dotyczące diagnostycznej angiografii naczyń szyjnych i mózgowych, stentowania naczyń szyjnych oraz interwencji mózgowo-naczyniowych Wspólne stanowisko American Academy of Neurology, American Association of Neurological Surgeons, American Society of Interventional and Therapeutic Neuroradiology, American Society of Neuroradiology, Congress of Neurological Surgeons, AANS/CNS Cerebrovascular Section oraz Society of Interventional Radiology* John J. Connors III, MD; David Sacks, MD; Anthony J. Furlan, MD; Warren R. Selman, MD; Eric J. Russel, MD; Philip E. Stieg, PhD, MD, oraz Mark N. Hadley, MD, za Neurovascular Coalition Writing Group Odpowiednie i wystarczające szkolenie teoretyczne oraz praktyczno-techniczne, a także profesjonalizm i doświadczenie są podstawą bezpiecznego wykonywania zabiegów niosących ryzyko dla życia i zdrowia chorego. Zasada ta stanowi podstawę całego wykształcenia medycznego i jest szczególnie ważna w odniesieniu do krążenia mózgowego, nie podlega bowiem wątpliwości, że każda procedura wewnątrznaczyniowa w zakresie tego łożyska naczyniowego obarczona jest realnym ryzykiem udaru. Pomimo najnowszych postępów w metodach nieinwazyjnego obrazowania układu nerwowego diagnostyczna angiografia naczyń szyjnych i mózgowych pozostaje podstawą i złotym standardem w ocenie i leczeniu chorych na choroby naczyń mózgowych 1. Dodatkowo, oprócz odpowiednio wysokiego poziomu umiejętności technicznych wykonywanie oraz interpretacja angiografii diagnostycznej w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych wymaga zdobycia wiedzy z neuropatofizjologii, anatomii naczyń mózgowych, anatomii ośrodkowego układu nerwowego oraz jego patologii. Konieczne jest również zrozumienie i poznanie całego zakresu możliwości obrazowania i neurodiagnostyki. Diagnostyczna angiografia naczyń szyjnych i mózgowych jest podstawą bezpiecznych i skutecznych interwencji wewnątrznaczyniowych w zakresie tych naczyń, takich jak angioplastyka tętnic szyjnych wraz z ich stentowaniem w przebiegu miażdżycy, leczenie interwencyjne udaru, angioplastyka i stentowania naczyń wewnątrzmózgowych, embolizacja tętniaków mózgowych oraz leczenie krwawień i malformacji naczyniowych. Wszystkie te procedury są wykonywane coraz częściej, a ich złożoność w związku z ostatnimi postępami technologicznymi zwiększa wymagania dotyczące odpowiedniego wyszkolenia, zarówno jeżeli chodzi o wiedzę, jak i umiejętności techniczne. Szkolenie w zakresie neurologii, jak również odpowiednie szkolenie i doświadczenie w dziedzinie procedur inwazyjnych są podstawą kompetencji diagnostycznej dotyczącej wykonywania angiografii szyjnej i mózgowej patrz również: str. 10, 14 * Wymienione organizacje reprezentują wszystkie specjalności medyczne uwzględniające w swoich programach specjalizacyjnych oficjalnie uznane i zaakceptowane przez ACGME szkolenie w dziedzinie diagnostyki i leczenia naczyń szyjnych i mózgowych oraz patofizjologii układu nerwowego związanej z czynnością tych naczyń. Przedstawiany dokument został zaakceptowany przez komisje wykonawcze i ciała zarządzające każdej z tych organizacji. Autorów/recenzentów NeuroVascular Coalition Writing Group wymieniono w Dodatku. Praca wpłynęła 30 lipca 2004 r.; przyjęto do druku 7 października 2004 r. Korespondencję oraz prośby o kopie oryginału należy kierować do: Dr. John J. Connors III, Director of Interventional Neuroradiology, Baptist Cardiac and Vascular Institute, Baptist Hospital Miami, 8900 N. Kendall Avenue, Miami, FL 33133; NEUROLOGY 2004;63: Copyright 2004 by AAN Enterprises, Inc. 29

2 oraz procedur interwencyjnych, w tym stentowania tętnic szyjnych, zapewniając możliwie najlepsze wyniki leczenia. Założenia te przedstawiono w opracowanych przez Accreditation Council for Graduate Medical Education (ACGME) wymaganiach dotyczących szkolenia, a także w opublikowanych wcześniej oficjalnych stanowiskach towarzystwa. Celem tego dokumentu jest określenie minimalnych wymagań dotyczących szkolenia i doświadczenia niezbędnych do świadczenia odpowiedniej jakości opieki nad chorym w zakresie interwencji pozaczaszkowych na tętnicach mózgowych, a zwłaszcza stentowania tętnic szyjnych. Certyfikacja szpitali jest mechanizmem zapewniającym odpowiedni poziom kompetencji. 30 NEUROLOGY wydanie polskie 2/2005 Ryzyko procedur angiograficznych w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych. Ryzyko diagnostyki w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych. Uważa się, że w porównaniu z innymi stanami chorobowymi udar mózgu w największym stopniu ogranicza funkcjonowanie chorego i generuje największe koszty. 2 Wśród wszystkich powikłań jatrogennych i zabiegowych udaru obawiamy się najbardziej. Związane z zabiegiem ryzyko udaru może być powodem, dla którego wielu lekarzy nie zaleca wykonywania procedur wewnątrznaczyniowych, a niektórzy chorzy odmawiają poddania się takim zabiegom. 3-6 Z przyczyn medycznych i etycznych jakąkolwiek procedurę, której rzeczywistym, określonym ryzykiem jest udar, powinni wykonywać tylko lekarze odpowiednio przeszkoloni i doświadczeni. Ryzyko rozwoju trwałego ubytku neurologicznego w następstwie angiografii diagnostycznej jest znaczące wynosi 0,3 5,7%. 5,7-20 W przypadku doświadczonych specjalistów w dziedzinie interwencji neurowaskularnych powikłania zdarzają się u miej niż 1% pacjentów. 20 Istnieje także ryzyko powstania przemijających ubytków neurologicznych wynoszące 0,3 6,8%. Ubytki przemijające są średnio 2 3 razy częstsze niż trwałe Chorzy, u których stwierdzono miażdżycę tętnic mózgowych objawiającą się objawami neurologicznymi (przemijający napad niedokrwienia mózgu lub udar po tej samej stronie), wykazują 2 3 razy większe ryzyko udaru związanego z angiografią diagnostyczną naczyń mózgowych (ryzyko trwałego ubytku neurologicznego: 0,5 5,7%) niż chorzy ze zmianami bezobjawowymi (ryzyko wynoszące 0,1 0,2%). 5-10,15-20 W jednym badaniu 1000 kolejnych chorych poddawanych diagnostycznej angiografii tętnic mózgowych oceniono pod względem ubytków neurologicznych związanych z zabiegiem. 5 Udar mózgu wystąpił u 1% chorych. U 9 z 10 chorych, u których wystąpiły powikłania neurologiczne, stwierdzono jednak udar lub przemijający napad niedokrwienia mózgu w wywiadzie, a dziesiąty miał bezobjawowy szmer nad tętnicą szyjną. 5 Najwyższego poziomu wyszkolenia należy zatem wymagać od lekarzy wykonujących procedury wewnątrznaczyniowe u chorych, którzy mieli objawy neurologiczne wcześniej, a więc należących do grupy największego ryzyka wystąpienia powikłań. Doświadczenie operatora mierzone mniejszą liczbą powikłań i skróceniem czasu fluoroskopii poprawia się liniowo do czasu wykonania około 100 badań. 10 Analiza krzywej uczenia się sugeruje, że lekarz powinien przeprowadzić 200 badań, aby stać się kompetentnym i bezpiecznym wykonawcą procedur diagnostycznych w zakresie tętnic szyjnych i wewnątrzczaszkowych. 10 Zależne od operatora czynniki ryzyka powikłań niedokrwiennych związanych z angiografią (przemijające i[lub] trwałe poudarowe) są dobrze znane. Obejmują długi czas trwania badania i stosowania fluoroskopii, dużą liczbę zużytych cewników oraz wykonanie angiografii łuku aorty. 6-8 Angiografię łuku aorty, która może być przyczyną większej liczby zatorów, zwiększając w porównaniu z wybiórczą angiografią szyjną częstość występowania powikłań zabiegowych, dość często wykonują mniej doświadczeni lekarze zabiegowi Wszystkie wyżej wymienione czynniki, w tym czas trwania zabiegu i zużywanie wielu cewników, nie są czynnikami niezależnymi i zwykle wynikają z braku doświadczenia i specjalistycznego szkolenia w dziedzinie krążenia szyjnego i mózgowego Efekt wyszkolenia i doświadczenia (jak również ich braku) jednoznacznie wykazano w badaniu, w którym przeanalizowano 5000 angiografii. Stwierdzono, że lekarze specjalizujący się w angiografii tętnic szyjnych i mózgowych rzadziej odnotowują powikłania neurologiczne (0,5%) niż doświadczeni specjaliści w dziedzinie angiografii (0,6%). Obie te grupy mają zaś o wiele mniej powikłań niż lekarze szkolący się pod nadzorem (2,8%). 7,18,19 W badaniu Asymptomatic Cartoid Atherosclerosis Study (ACAS) częstość występowania udaru jako powikłania diagnostycznej angiografii mózgowej wynosiła około 1,2%. 17 Dla wielu chorych z bezobjawowym zwężeniem ryzyko udaru jatrogennego może być zatem większe niż rzeczywiste ryzyko udaru związanego ze zwężeniem. 17 Fakt ten skłonił niektórych chirurgów naczyniowych do wysunięcia hipotezy, że diagnostyczna angiografia naczyń szyjnych i mózgowych, nawet przeprowadzona przez dobrze wyszkolonego specjalistę w dziedzinie interwencji neurowaskularnych, może być zbyt niebezpieczna w przypadku bezobjawowego zwężenia tętnicy szyjnej. 22 Nowsze dane wskazują jednak, że ryzyko wystąpienia udaru w czasie rutynowej angiografii diagnostycznej tętnic mózgowych (pod warunkiem wykonania badania przez odpowiednio przeszkolonego i doświadczonego specjalistę w dziedzinie interwencji neurowaskularnych) jest mniejsze o połowę od danych uzyskanych w badaniu ACAS. 20 Jawny klinicznie udar mózgu może być tylko wierzchołkiem góry lodowej pod względem powikłań angiografii tętnic szyjnych i mózgowych. Nieme następstwa neuropatologiczne zatorowości mózgowej są częstsze niż jawne klinicznie powikłania neurologiczne ,23-25 W dwóch przeprowadzonych niedawno badaniach, w których po angiografii wykonywano badanie RM metodą obrazowania dyfuzji (doskonale nadającą się do wykrywania niewielkich udarów), wykazano, że nieme klinicznie powikłania zatorowo-zakrzepowe powodowały poważne uszkodzenia strukturalne mózgu. 23,24 W jednym z tych badań nie-

3 wielkie, świeże ogniska zawału mózgu bez współistniejących objawów klinicznych stwierdzono u 25% z 66 chorych, którzy przebyli diagnostyczną angiografię mózgową. 23 Zmiany spowodowane najprawdopodobniej zatorami wykrywano w badaniu RM częściej u chorych, u których cały zabieg i fluoroskopia trwały dłużej (p <0,01) i u których w czasie jednego zabiegu stosowano wiele cewników (p = 0,02). 23 Wykazano, że oba te czynniki wiążą się z niewystarczającym szkoleniem i doświadczeniem osób wykonujących zabieg. 24 Badania neuropsychologiczne, przeprowadzane po endarterektomii i stentowaniu tętnic szyjnych, wykazały, że subkliniczne zawały mózgu powodują rozwój zaburzeń poznawczych. 25 Podobne uszkodzenia powstałe w sercu w następstwie interwencji wieńcowych zostały dokładnie opisane i udokumentowane na podstawie zwiększenia stężenia troponiny (tzw. wyciek troponiny). Uzasadniają one obowiązujące obecnie ścisłe wymogi odnośnie do szkolenia w dziedzinie interwencji wieńcowych. 26,27 Oprócz ryzyka technicznego związanego z procedurami w zakresie naczyń mózgowych występuje także ryzyko nieprawidłowego rozpoznania, jeżeli obrazy uzyskane w czasie badania zostały błędnie zinterpretowane. Uzasadnia to konieczność odpowiedniego szkolenia w dziedzinie anatomii układu nerwowego i układu naczyń ośrodkowego układu nerwowego, a także obrazowania neurodiagnostycznego i neuropatofizjologii. Lekarze muszą umieć prawidłowo rozpoznać etiologię udaru i przemijającego napadu niedokrwienia mózgu oraz ocenić urazowe i miażdżycowe zmiany neurowaskularne, a także zmiany zapalne w ośrodkowym układzie nerwowym. Liczne badania dotyczące koronarografii wykonywanej przez doświadczonych kardiologów dowiodły, że różnice w ocenach poszczególnych operatorów dotyczyły 15 45% badań w odniesieniu do jednego tylko parametru występowania choroby niedokrwiennej serca. 28 Były to zatem różnice znaczące. Błędna interpretacja wyników oznacza, że niektórzy chorzy przejdą leczenie wewnątrznaczyniowe niepotrzebnie, inni zaś nie zostaną poddani niezbędnemu zabiegowi, a u jeszcze innych nieprawidłowości w ogóle nie zostaną rozpoznane. 28 Skutki takiego stanu rzeczy dla chorych są bardzo poważne, zwłaszcza że lekarze wykonujący takie zabiegi mogą to robić, wykraczając poza zakres swojego wyszkolenia specjalizacyjnego, a wykonywanie tych procedur może się wiązać z istotnym ryzykiem wystąpienia udaru. Nawet jeżeli angiografię tętnic szyjnych i mózgowych wykonuje się wyłącznie w celu oceny miażdżycy tętnic szyjnych, interpretacja nieoczekiwanych wyników (takich jak zapalenie naczyń, wrodzone malformacje naczyniowe, guz, ucisk naczynia, powikłania zatorowe, ostre, podostre lub przewlekłe rozwarstwienie tętnicy w odróżnieniu od zmiany miażdżycowej, tętniaki, przetoka tętniczo-żylnych i inne) wymaga dużej wiedzy w dziedzinie neurodiagnostyki i angiografii tętnic mózgowych, którą można uzyskać tylko podczas odpowiedniego szkolenia. Ryzyko interwencji wewnątrznaczyniowych dotyczących tętnic szyjnych i mózgowych. Interwencje wewnątrznaczyniowe wiążą się z większym ryzykiem powikłań niż angiografia diagnostyczna we wszystkich łożyskach naczyniowych. American College of Cardiology (ACC) rozpoznało to zagrożenie, zalecając lekarzom ukończenie w pierwszej kolejności szkolenia w dziedzinie koronarografii diagnostycznej, a dopiero później rozpoczęcie nauki interwencji wieńcowych. 29 Ryzyko planowego wszczepienia stentu do tętnicy szyjnej jest większe niż ryzyko związane z planowym zabiegiem w zakresie tętnic wieńcowych, które wynosi zwykle mniej niż 2% w odniesieniu do ratunkowego wszczepienia zespoleń aortalno-wieńcowych i mniej niż 2% w odniesieniu do zgonu. 30,31 Badania kliniczne z randomizacją wykazały, że częstość występowania udaru lub zgonu w ciągu 30 dni po zabiegu stentowania tętnic szyjnych wynosi 4,4 12%, a w ciągu 1 roku nie przekracza 12% Za pomocą obrazowania RM zmiany niedokrwienne wykrywano w 22 29% mózgów po zabiegu stentowania tętnic szyjnych. 42,43 W odniesieniu do stentowania tętnic szyjnych wykazano znaczący efekt krzywej uczenia się. 44 Potencjalne korzyści wynikające ze stosowania urządzeń chroniących przed zatorowaniem mogą zwiększyć bezpieczeństwo stentowania tętnic szyjnych. Udary i zgony związane z tym zabiegiem nadal jednak występują często: od co najmniej 2,8% w jednym z badań do ponad 6% w ciągu 30 dni według innych, niepublikowanych danych dotyczących zarówno chorych objawowych, jak i bezobjawowych. 34,36,37,40 W dwóch badaniach z randomizacją porównujących wszczepianie stentów z protekcją i bez protekcji wyniki dotyczące stosowania protekcji były sprzeczne. W jednym z tych badań nie wykazano różnic, w drugim gorsze wyniki w grupie, w której stosowano protekcję Prawdopodobne korzyści związane ze stosowaniem urządzeń do protekcji wykazano w jednym artykule przeglądowym oraz w odniesieniu co najmniej do jednego rejestru chorych poddawanych stentowaniu tętnic szyjnych w badaniu porównującym ten zabieg z endarterektomią szyjną. 40,48,49 Konieczność odpowiedniego wyszkolenia teoretycznego w neurologii oraz wystarczającego doświadczenia i treningu praktycznego, prowadzących do osiągnięcia doskonałej techniki zabiegowej, potwierdzają sprzeczne wyniki dotyczące skuteczności urządzeń protekcyjnych w zabiegach stentowania tętnic szyjnych, niemożność wyeliminowania wszystkich powikłań, w tym udaru i zgonu, a także udowodnione ryzyko, jakim obarczony jest chory, większe niż w przypadku planowych interwencji wieńcowych. Interwencje dotyczące tętnic szyjnych i mózgowych obejmują nie tylko angioplastykę i stentowanie tętnic szyjnych i zewnątrzczaszkowych, ale również angioplastykę i stentowanie naczyń wewnątrzczaszkowych oraz inne zabiegi. Angioplastyka i stentowanie naczyń wewnątrzczaszkowych oraz wszczepianie spiral embolizacyjnych do tętniaków naczyń mózgowych obarczone są dużym ryzykiem powikłań neurologicznych. Częstość powikłań neurologicznych angioplastyki i stentowania naczyń wewnątrzczaszkowych 2/2005 NEUROLOGY wydanie polskie 31

4 wynosi od 5% w ciągu 30 dni do 36% Znaczący efekt krzywej uczenia się zaobserwowano również w przypadku procedur embolizacji tętniaków mózgowych. Częstość powikłań neurologicznych tego zabiegu wynosi według opublikowanych danych 5 14% Podobnie jak w przypadku stentowania tętnic szyjnych badania RM wykonywane metodą obrazowania dyfuzji wykazały, że po zabiegu częściej występowała niema embolizacja dystalna (u prawie 61% chorych) niż powikłania objawowe. 21,23,24,65 Szkolenie. Wstęp. Oficjalne standardy szkolenia dla wszystkich specjalności istnieją od ponad 25 lat. Stanowią wyznacznik procedur zdobywania uprawnień lekarskich, programów szkolenia oraz egzaminów specjalizacyjnych, a także uprawnień i przywilejów poszczególnych lekarzy lub akredytacji szpitali. Są one uznawane przez takie instytucje jak: Accreditation Council for Graduate Medical Education (ACGME), Federation of State Medical Boards of the United States, Inc., American Board of Medical Specialties (ABMS) oraz National Board of Medical Examiners (NBME ) Stałą ocenę kompetencji w tej dziedzinie zapewniają Centers for Medicaid i Medicare Services, a także stanowe komisje specjalizacyjne przyznające punkty szkoleniowe Continuing Medical Education (CME) Joint Commission on Approval for Healthcare Organizations (JCAHO) pracuje wspólnie z dwiema innymi organizacjami akredytującymi National Committee for Quality Assurance oraz URAC (znaną uprzednio jako Utilization Review Accreditation Commission) nad koordynacją i dostosowaniem standardów bezpieczeństwa JCAHO sformułowała wytyczne dla ośrodków leczenia udaru na podstawie zaleceń Brain Attack Coalition, zawierających standardy jakości diagnostycznej angiografii szyjnej i mózgowej. 75 Brain Attack Coalition ustaliła również zalecenia dla Comprehensive Stroke Centers, wymagające przeszkolenia teoretycznego i technicznego oraz kwalifikacji praktycznych jako warunków, które musi spełniać osoba wykonująca stentowanie tętnic szyjnych (Alberts MJ, Latchaw RE, Selman WR, et al. Recommendations for Comprehensive Stroke Centers: A Consensus Statement from the Brain Attack Coalition. Zgłoszono do publikacji). Wytyczne dotyczące sposobu szkolenia w dziedzinie angiografii diagnostycznej i interwencji wewnątrznaczyniowych są niezbędne dla zapewnienia chorym optymalnej i bezpiecznej opieki medycznej. Takie wytyczne opracowały i oficjalnie uznały liczne towarzystwa lekarskie, w tym American Heart Association (AHA), ACC, Society for Vascular Surgery (SVS), Society of Interventional Radiology (SIR), American Society of Neuroradiology (ASNR) oraz American Society of Interventional and Therapeutic Neuroradiology (ASITN) Wytyczne AHA, ACC, SVS, SIR, ASNR i ASITN wymagają wykonania co najmniej 100 angiografii diagnostycznych niezależnie od łożyska naczyniowego. ACC uwzględniło 32 NEUROLOGY wydanie polskie 2/2005 i opisało zróżnicowany stopień trudności poszczególnych procedur i wynikające z tego niejednakowe ryzyko dla pacjenta. 79 Doceniając znaczenie faktu, że niektóre zabiegi cewnikowania wymagają szczególnych umiejętności i doświadczenia, ACC opublikowało Revised Recommendations for Training in Adult Cardiovascular Medicine Core Cardiology Training II (COCATS 2). 29 Aby przyznać lekarzowi zabiegowemu akredytację w dziedzinie koronarografii diagnostycznej, do wymaganych przez COCATS 2 co najmniej 24 miesięcy szkolenia klinicznego należy dodać minimum 8 miesięcy przeznaczonych na szkolenie w pracowni angiokardiograficznej w zakresie patofizjologii oraz leczenia choroby niedokrwiennej serca, a zwłaszcza wykonanie pod nadzorem doświadczonego kolegi co najmniej 300 koronarografii. 29 Przedstawione zasady są co najmniej tak samo ważne w diagnostyce naczyń mózgowych i wykonywaniu angiografii tętnic szyjnych i mózgowych. ACC ustaliło, że szkolenie teoretyczne na temat patofizjologii serca oraz uwierzytelnienie umiejętności w zakresie koronarografii jest warunkiem wstępnym szkolenia w dziedzinie interwencji wieńcowych. 80,84,86,87 ACC zaleca ponadto, aby minimalny wymagany zakres szkolenia lekarza wykonującego zabiegi interwencyjne dotyczące naczyń wieńcowych obejmował poza podstawowym 24-miesięcznym szkoleniem i wykonaniem 300 koronarografii 20-miesięczne nadzorowane szkolenie w pracowni angiokardiograficznej i wykonanie przynajmniej 250 nadzorowanych procedur założenia stentu do naczyń wieńcowych ABMS nie tylko uznało, że bezpieczna i właściwa opieka nad chorym na chorobę serca lub naczyń wymaga uzyskania dobrego, specjalistycznego wyszkolenia, ale potwierdziło wysoki poziom kwalifikacji w formie dyplomu Certificate of Added Qualification (CAQ) for Interventional Cardiology. 99 Te same zasady są równie istotne dla jakości procedur interwencyjnych w naczyniach szyjnych i mózgowych, włącznie ze stentowaniem tętnic szyjnych. Istniejące standardy. Szkolenie teoretyczne dotyczące chorób tętnic mózgowych. Egzaminy specjalizacyjne w dziedzinie radiologii diagnostycznej organizowane przez American Board of Radiology oceniają w formie ustnej i pisemnej wiedzę specjalistyczną dotyczącą obrazowania diagnostycznego, anatomii i patofizjologii układu nerwowego oraz naczyń mózgowych. 100 Wiedza ta dotyczy objawów i przyczyn udaru i przemijającego napadu niedokrwienia mózgu, zmian w układzie nerwowym i naczyniowym spowodowanych urazem i(lub) miażdżycą oraz chorób zapalnych ośrodkowego układu nerwowego. Zakres i złożoność neuroradiologii, obrazowania neurodiagnostycznego i procedur angiograficznych dotyczących naczyń szyjnych i mózgowych była powodem ustanowienia przez ABMS dyplomu CAQ w dziedzinie neuroradiologii diagnostycznej. 101 Warunkiem uzyskania tego dyplomu jest odbycie co najmniej 12-miesięcznego szkolenia ustalonego i zaakceptowanego przez ACGME po szkoleniu specjalizacyjnym w dziedzinie radiologii oraz zaliczenie egza-

5 minu ustnego. 101 Takiej wiedzy i doświadczenia nie można zdobyć w ramach nieformalnego lub okazjonalnego szkolenia. W związku z szerokim zakresem wiedzy medycznej, który obejmuje neurologia naczyniowa, w celu uzyskania kwalifikacji w tej dziedzinie należy odbyć dodatkowe roczne szkolenie dotyczące patofizjologii i objawów klinicznych chorób naczyń szyjnych i mózgowych po zakończeniu szkolenia specjalizacyjnego z neurologii. Potwierdzając złożoność tego obszaru wiedzy, ACGME zaakceptował stworzenie nowej podspecjalizacji w dziedzinie neurologii naczyniowej. 102 Dopiero po ukończeniu rocznego szkolenia w neurologii naczyniowej i uzupełnieniu wiedzy neuroradiologicznej można rozpocząć kształcenie w dziedzinie chirurgicznej neuroradiologii wewnątrznaczyniowej. 103 Wiedzy i umiejętności zdobytych co najmniej podczas 2 pełnych lat dodatkowego szkolenia podyplomowego po zakończeniu szkolenia specjalizacyjnego z neurologii nie można uzyskać w ramach nieformalnego lub okazjonalnego szkolenia. Szkolenie w angiografii diagnostycznej tętnic szyjnych i mózgowych. ACC i AHA uznają za konieczne i wymagają odpowiedniego, 24-miesięcznego przeszkolenia teoretycznego dotyczącego chorób serca przed dopuszczeniem do wykonywania koronarografii lub interwencji w naczyniach wieńcowych. 29 Zgodnie z zasadami przyjętymi przez ACC i AHA stowarzyszenia neurologiczne również uznają, że odbycie odpowiedniego szkolenia teoretycznego w zakresie anatomii i patofizjologii mózgu jest koniecznym warunkiem wykonywania angiografii diagnostycznej oraz interwencji w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych. Diagnostyka i leczenie zmian w naczyniach szyjnych i mózgowych jest trudne technicznie, a błędy są często klinicznie nieodwracalne. Niezbędne są zatem odpowiednie kwalifikacje do wykonywania jakichkolwiek zabiegów dotyczących tego zakresu unaczynienia. Z tego powodu American Academy of Neurology opublikowała wytyczne dotyczące angiografii szyjnej i mózgowej, wymagające przeprowadzenia 100 odpowiednio nadzorowanych angiografii diagnostycznych jako niezbędnego minimum do uzyskania akredytacji upoważniającej do wykonywania tej inwazyjnej procedury. 95,96 Wytyczne dotyczące szkolenia w wykonywaniu angiografii tętnic szyjnych i mózgowych u dorosłych oraz poprawy jakości tej procedury zostały opracowane i oficjalnie opublikowane przez American College of Radiology, ASITN, ASNR oraz SIR. 77,82 Radiologia i jej podspecjalizacja neuroradiologia były wcześniej jedynymi specjalnościami medycznymi, które ujmowały w programach specjalizacyjnych przyjętych przez ACGME szkolenie w dziedzinie angiografii tętnic szyjnych i mózgowych. 101,104 Zarówno angiografia, jak i leczenie interwencyjne w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych są obecnie włączone do nowego programu szkolenia w dziedzinie chirurgicznej neuroradiologii wewnątrznaczyniowej. Program ten został zaakceptowany przez ACGME i dotyczy lekarzy neurochirurgów, neurologów i neuroradiologów. 103 Szkolenie dotyczące interwencji w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych. ACC, AHA i SIR opublikowały wytyczne wymagające wykonania 100 angiografii diagnostycznych jako warunku uwierzytelnienia w dziedzinie angioplastyki naczyń obwodowych. 76,78-81 Wytyczne te wymagają odpowiedniej kompetencji niezależnie od wcześniej zdobytych podspecjalizacji lub doświadczenia w dziedzinie zabiegów wewnątrznaczyniowych dotyczących jakiegokolwiek innego łożyska naczyniowego, także serca. Doceniając fakt, że procedury interwencyjne w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych są złożone i wymagają szczególnych kwalifikacji i doświadczenia, American Association of Neurological Surgery (AANS), Congress of Neurological Surgeons (CNS), AANS/CNS Cerebrovascular Section, American Society of Interventional and Therapeutic Neuroradiology oraz American Society of Neuroradiology opublikowały jednogłośnie zaaprobowane stanowisko, przedstawiające szczegółowe wymagania szkoleniowe zapewniające bezpieczne leczenie wewnątrznaczyniowe chorób mózgu, m.in. za pomocą stentowania tętnic szyjnych. 97 Zgodnie z tym stanowiskiem, opublikowanym jako Program Requirements for Residency/Fellowship Education in Neuroendovascular Surgery/Interventional Neuroradiology: A Special Report on Graduate Medical Education, warunkiem rozpoczęcia szkolenia w dziedzinie neurointerwencji konieczne jest wykonanie co najmniej 100 diagnostycznych angiografii szyjnych i mózgowych, podobnie do wytycznych COCATS Wymóg ten jest niezależny od wcześniejszego doświadczenia angiograficznego dotyczącego jakiegokolwiek innego łożyska naczyniowego. ACGME uznało potrzebę zaawansowanego szkolenia w dziedzinie interwencji wewnątrznaczyniowych dotyczących naczyń szyjnych i mózgowych, w tym wewnątrzczaszkowych, posługując się najważniejszym środkiem, jakim dysponuje, tzn. wprowadzając nową specjalizację chirurgiczną neuroradiologię wewnątrznaczyniową. 103 Złożoność tej gałęzi wiedzy medycznej i chirurgicznej wymaga co najmniej 7 8-letniego szkolenia podyplomowego, obejmującego naukę teoretyczną i praktyczną pod wykwalifikowanym nadzorem. Jest to dużo dłuższy okres niż w przypadku większości innych specjalizacji. Do rozpoczęcia tego szkolenia są uprawnieni odpowiednio przygotowani neurolodzy, neurochirurdzy i neuroradiolodzy. Zaakceptowany przez ACGME program podspecjalizacji w dziedzinie chirurgicznej neuroradiologii interwencyjnej obejmuje szkolenie w zakresie intensywnej opieki neurologicznej, a także pełne szkolenie dotyczące zaawansowanych technik wewnątrznaczyniowych stosowanych w neuroradiologii. 103 Ważnym składnikiem tego programu jest szkolenie w zakresie wskazań i przeciwskazań do stentowania tętnic szyjnych w przebiegu miażdżycy oraz zagadnień technicznych tej procedury. 103 Wiedza niezbędna do wykonywania interwencji wewnątrznaczyniowych. Zgodnie z zasadami przyjętymi przez ACC w COCATS 2 współpracujące towa- 2/2005 NEUROLOGY wydanie polskie 33

6 rzystwa neurologiczne uznały za konieczne spełnienie trzech warunków prawidłowego szkolenia w dziedzinie procedur diagnostycznych i interwencyjnych dotyczących naczyń szyjnych i mózgowych. Warunki te obejmują: (1) odbycie szkolenia teoretycznego dotyczącego budowy i czynności mózgu oraz patofizjologii naczyń mózgowych z uwzględnieniem leczenia powikłań procedur wewnątrznaczyniowych, (2) uzyskanie odpowiednich umiejętności zabiegowych w czasie szkolenia praktycznego pod nadzorem doświadczonego instruktora w akredytowanym ośrodku medycznym oraz (3) osiągnięcie odpowiedniej sprawności w diagnostyce i leczeniu, w tym umiejętności rozpoznawania i leczenia powikłań zabiegowych, poprzez naukę, wykonywanie i prawidłową interpretację dużej liczby procedur diagnostycznych pod właściwym nadzorem szkoleniowym. Podobnie jak w przypadku koronarografii i interwencji dotyczących naczyń wieńcowych rozległa wiedza na temat budowy i czynności mózgu oraz umiejętność prawidłowej interpretacji wyników angiografii szyjnej i mózgowej są podstawą i warunkiem wstępnym dopuszczenia do technicznego wykonywania zabiegu. Umiejętność odpowiedniej oceny całego zakresu badań diagnostycznych obrazujących mózg oraz odpowiednia wiedza na temat jego patofizjologii jest koniecznym atrybutem każdego lekarza wykonującego procedury w zakresie tętnic szyjnych i mózgowych, niezależnie od tego, jaka jest jego podstawowa specjalizacja. Chociaż umiejętność interpretacji wyników badań obrazowych ma ważne znaczenie, wiedza dotycząca epidemiologii, diagnostyki i leczenia chorych na choroby naczyniopochodne mózgu jest warunkiem sine qua non dobrej opieki nad chorym, bezpieczeństwa i właściwego doboru metod leczenia. Wszystkie badania dotyczące stentowania tętnic szyjnych oraz interwencji w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych u chorych bezobjawowych, objawowych i z grupy dużego ryzyka chirurgicznego, finansowane zarówno przez National Institutes of Health (NIH), jak i przemysł, wymagały niezależnej oceny stanu chorego przez specjalistę neurologa o potwierdzonych kwalifikacjach w dziedzinie badania neurologicznego, w tym oceny za pomocą skali udaru NIH (NIH Stroke Scale). Nie tylko zalecamy wprowadzenie tej zasady do ogólnej praktyki, ale wymagamy również, aby wszyscy lekarze wykonujący procedury neuroendowaskularne zostali odpowiednio przeszkoleni w zakresie objawów udaru i uzyskali kwalifikacje w stosowaniu skali udaru NIH. Uzyskanie kompetencji w rozpoznawaniu wszystkich powikłań zabiegowych i umiejętności ich najwłaściwszego leczenia jest jednym z podstawowych celów szkolenia, zwłaszcza w odniesieniu do angiografii i interwencji w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych. Kompetencja ta dotyczy rozpoznawania śródzabiegowych lub pozabiegowych objawów neurologicznych oraz istotnych objawów angiograficznych, jak również stosowania optymalnego leczenia na podstawie odpowiedniej wiedzy teoretycznej 34 NEUROLOGY wydanie polskie 2/2005 i umiejętności praktycznych. Chociaż takie leczenie może obejmować procedury wewnątrznaczyniowe ratunkowego udrożnienia tętnic wewnątrzczaszkowych, konieczne może być również zastosowanie odpowiedniego leczenia hemodynamicznego wymagającego wiedzy z zakresu intensywnej opieki neurologicznej. Według wiedzy naszych współpracujących towarzystw neurologicznych lekarze specjaliści różnych dziedzin szkolą się lub chcieliby podjąć szkolenie w zakresie technik wewnątrznaczyniowych. Wyrażamy wspólne stanowisko, że lekarz wykonujący angiografię szyjną i mózgową oraz zabiegi interwencyjne dotyczące tych naczyń powinien zdobyć określoną minimalną wiedzę teoretyczną na temat udaru i chorób naczyń mózgowych. Poza uzyskaniem odpowiedniego doświadczenia i umiejętności technicznych wymagane jest zatem odbycie co najmniej 6-miesięcznego szkolenia teoretycznego w zakresie neurologii w ramach zaakceptowanych przez ACGME programów specjalizacji z radiologii, neuroradiologii, neurochirurgii, neurologii i(lub) neurologii naczyniowej. Takie szkolenie muszą odbyć wszyscy lekarze, którzy chcą zdobyć uprawnienia do wykonywania diagnostycznej angiografii szyjnej i mózgowej i(lub) interwencji w zakresie tętnic szyjnych, niezależnie od tego, czy ACGME uwzględnił w programach ich specjalizacji szkolenie w dziedzinie neurologii klinicznej. Wspomaganie szkolenia. Wykazano, że szkolenie na symulatorach jest skuteczne w medycynie jedynie w ograniczonym zakresie Obecnie odpowiednie szkolenie teoretyczne poparte doświadczeniem klinicznym w zakresie angiografii diagnostycznej i interwencji dotyczących naczyń szyjnych i mózgowych nie ma swojego odpowiednika. W przyszłości osoby szkolone będą być może mogły skorzystać z pomocy szkoleniowej w postaci odpowiednich symulatorów. Dostępne obecnie urządzenia nie są doskonałe, a poza tym nie zweryfikowano ich przydatności do celów szkoleniowych w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych. Oczekuje się jednak, że w przyszłości urządzenia te mogą pomagać w zdobywaniu doświadczenia zabiegowego. Nawet wówczas nie będzie można za ich pomocą zdobyć więcej niż 20% niezbędnego doświadczenia. Nasze współpracujące towarzystwa, w zgodzie ze standardami szkolenia ACGME i ACC (COCATS 2), podkreślają, że seminaria organizowane przez przemysł, podyplomowe kursy szkoleniowe (continuing medical education CME) ani nauka własna nie wystarczają do uzyskania uprawnień do wykonywania diagnostycznej angiografii szyjnej i mózgowej, interwencji w zakresie naczyń zewnątrz- lub wewnątrzmózgowych ani stentowania tętnic szyjnych. Zapewnienie i utrzymanie ciągłości prawidłowej jakości opieki medycznej. Zabiegi, które wiążą się z realnym ryzykiem udaru, wymagają najlepszych możliwych kwalifikacji. Biegłość uzyskuje się poprzez stałe, dożywotnie poszerzanie swojej wiedzy medycznej oraz ciągłe wykonywanie zabiegów cechujących się odpowiednią skutecznością i jak najmniejszą licz-

7 bą powikłań. Zapewnienie odpowiedniej jakości opieki i stała jej poprawa są warunkami optymalnej opieki zdrowotnej niezależnie od dziedziny medycyny. Proces poprawy jakości jest ukierunkowany na chorego i zaplanowany w taki sposób, aby zapewnić podstawowy poziom jakości opieki i oczekiwanych wyników leczenia. Pod wieloma względami zależy także od odpowiedniego systemu weryfikacji umiejętności lekarzy. Kontrola post-hoc jakości opieki nie zastępuje odpowiedniego szkolenia lekarza, będącego wstępnym warunkiem uzyskania uprawnień. Celem procesów kontroli jakości powinno być potwierdzenie, że zabiegi wykonywane są z odpowiednich wskazań, a ich skuteczność i częstość powikłań mieszczą się w granicach przyjętych standardów. Opublikowano stosowane standardy poprawy jakości diagnostycznej angiografii naczyń mózgowych i stentowania tętnic szyjnych pozaczaszkowych. 77,82,95,113 Takie standardy są niezbędne dla zapewnienia odpowiedniej jakości zabiegów o tak poważnych możliwych następstwach. Określoną w tych standardach skuteczność zabiegów należy osiągać zarówno w czasie szkoleń, jak i po uzyskaniu uprawnień, tak aby zapewnić podtrzymanie odpowiedniej kompetencji. Nie ma wystarczających danych, aby określić, czy podtrzymanie odpowiedniej kompetencji wymaga wykonania określonej liczby procedur rocznie. Dane dotyczące innych procedur zabiegowych, takich jak stentowanie naczyń wieńcowych, wykonywanie zespoleń aortalno- -wieńcowych i endarterektomii szyjnych, sugerują, że większe doświadczenie wiąże się zwykle z lepszymi wynikami leczenia Wspólne stanowisko współpracujących towarzystw neurologicznych 1. Wszystkie współpracujące towarzystwa neurologiczne wyrażają jednomyślne przekonanie, że bezpieczeństwo chorego jest najważniejsze. 2. Zdefiniowane szkolenie i doświadczenie dotyczące zarówno teoretycznych, jak i praktycznych aspektów zagadnień neurologicznych stanowi podstawę do zdobycia uprawnień, pozwalających na wykonywanie i interpretację procedur diagnostycznych i leczniczych w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych. Z tego powodu, poza odpowiednim doświadczeniem praktycznym w wykonywaniu i technice zabiegów, wymaga się, aby każdy lekarz wykonujący zabiegi interwencyjne w zakresie tętnic szyjnych, obejmujące także stentowanie, odbył co najmniej 6-miesięczne szkolenie teoretyczne w dziedzinie neurologii w ramach zaakceptowanych programów specjalizacji z radiologii, neuroradiologii, neurochirurgii, neurologii i(lub) neurologii naczyniowej. Zalecenie to odnosi się do lekarzy wszystkich specjalności niezależnie od tego, czy takie szkolenie znajdowało się w zaakceptowanym przez ACGME programie ich specjalizacji. 3. Wszystkie współpracujące towarzystwa neurologiczne popierają i akceptują zasady określone w wielu opracowanych przez różne towarzystwa standardach dotyczących szkolenia i zapewnienia odpowiedniej jakości angiografii i interwencji w zakresie naczyń szyjnych i mózgowych. 77,82,95-97,113 Potwierdzamy konieczność posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz wyszkolenia praktycznego i doświadczenia, zgodnie z zasadami przedstawionymi w tym dokumencie, jako podstawy do uzyskania uprawnień do wykonywania angiografii naczyń szyjnych i mózgowych. Uprawnienie do wykonywania (i w niektórych przypadkach interpretacji) angiografii naczyń szyjnych i mózgowych w jednym określonym celu (np. ocena miażdżycy tętnic szyjnych) teoretycznie zakłada umiejętność wykonywania i oceny wyników tego badania we wszystkich innych sytuacjach klinicznych i chorobach naczyń układu nerwowego. Niektóre z nich (np. zmiany pourazowe naczyń mózgowych, zapalenie naczyń, wrodzone malformacje naczyniowe, guzy, ucisk na naczynie, rozpoznanie powikłań zatorowych, różnicowanie ostrego/podostrego/ /przewlekłego rozwarstwienia tętnic w przebiegu miażdżycy, rozpoznanie tętniaków wewnątrzczaszkowych i zapalenia tętnic i in.) wymagają umiejętności diagnostycznych/interpretacyjnych, których nie można uzyskać w czasie doraźnego szkolenia i praktyki. Z tego powodu nie można zaakceptować ograniczonego uwierzytelniania w zakresie pojedynczych procedur lub chorób z ograniczeniem zakresu szkolenia. 4. Wszystkie współpracujące towarzystwa neurologiczne zalecają odpowiednio nadzorowane szkolenie w zakresie angiografii naczyń szyjnych i mózgowych wraz ze stosownym uwierzytelnieniem zdobytych umiejętności oraz wykonaniem łącznie co najmniej 100 takich zabiegów przed rozpoczęciem szkolenia podyplomowego w dziedzinie leczenia interwencyjnego, obejmującego także stentowanie tętnic szyjnych, zgodnie z zasadami przedstawionymi w tym dokumencie. 29,97 5. Wszystkie współpracujące towarzystwa neurologiczne akceptują zasady szkolenia i zapewnienia odpowiedniej jakości wyrażone we wspólnych zaleceniach Quality Improvement Guidelines for the Performance of Carotid Angioplasty and Stent Placement. 113 Zalecenia te określają wymagania szkoleniowe stawiane każdemu lekarzowi zainteresowanemu wykonywaniem stentowania tętnic szyjnych. 6. Wszystkie współpracujące towarzystwa neurologiczne zalecają w szczególności zasady ACGME i programów specjalizacyjnych w dziedzinie chirurgicznej neuroradiologii wewnątrznaczyniowej, 103 neurologii naczyniowej 102 i neuroradiologii. 101 Wnioski. Wszystkie profesjonalne stowarzyszenia medyczne bezpośrednio lub pośrednio związane z wykonywaniem angiografii tętnic szyjnych i mózgowych zgadzają się co do konieczności zapewnienia odpowiedniej jakości i bezpieczeństwa tej procedury. Komisje uwierzytelniające działające w każdej instytucji medycznej muszą promować odpowiednie standardy szkolenia i kwalifikacji w potwierdzaniu 2/2005 NEUROLOGY wydanie polskie 35

8 uprawnień lekarzy do wykonywania angiografii tętnic szyjnych i mózgowych. Standardy te są wspólne dla lekarzy wszystkich specjalności, gwarantują bezpieczeństwo chorego i zapewniają stałą wysoką jakość wykonywanych procedur. Komisje uwierzytelniające umiejętności lekarzy powinny zatwierdzać i wprowadzać prospektywne programy poprawy jakości, zgodne z wymaganymi i zaakceptowanymi standardami szkolenia opracowanymi przez takie organizacje, jak ACGME, American Medical Association, ABMS oraz stanowe kwalifikacyjne komisje lekarskie. Oczekuje się, że komisje uwierzytelniające zagwarantują, iż każdy lekarz zajmujący się procedurami wewnątrznaczyniowymi stosowanymi w leczeniu chorób tętnic szyjnych i mózgowych będzie posiadał odpowiednią wiedzę teoretyczną w neurologii oraz zostanie przeszkolony i zdobędzie doświadczenie w wykonywaniu oraz interpretacji angiografii diagnostycznej. Powinien także rozumieć znaczenie różnych możliwych obrazów diagnostycznych w celu optymalizacji leczenia i zapewnienia bezpieczeństwa chorego. Ze względu na poważne konsekwencje niewystarczającego lub niepełnowartościowego szkolenia niezbędne są ścisłe kryteria uwierzytelniania lekarzy wykonujących interwencje wewnątrznaczyniowe w zakresie tętnic szyjnych, kręgowych i wewnątrzczaszkowych (podobnie jak w przypadku interwencji wieńcowych). Kryteria te, przedstawione w opublikowanych zaleceniach, zostały wyjaśnione w tym dokumencie ,97,113 Dodatek Następujące osoby brały udział w pracach NeuroVascular Coalition Writing Group jako autorzy lub recenzenci: John J. Connors, III, MD (ASITN), Miami Cardiac & Vascular Institute, Baptist Hospital of Miami, Miami, FL; David Sacks, MD (SIR), The Reading Hospital and Medical Center, West Reading, PA; Anthony J. Furlan, MD (AAN), Cerebrovascular Center, The Cleveland Clinic Foundation; Warren R. Selman, MD (AANS), Department of Neurosurgery, Case Western Reserve University School of Medicine, Cleveland, OH; Eric J. Russell, MD (ASNR), Department of Radiology, Northwestern University, Chicago, IL; Philip E. Stieg, MD, PhD (AANS/CNS Cerebrovascular Section), Department of Neurological Surgery, New York Presbyterian Hospital, New York, NY; Mark N. Hadley, MD (CNS), University of Alabama Division of Neurosurgery, Birmingham, AL; Joan C. Wojak, MD (ASITN), Neuroscience Center, Our Lady of Lourdes Regional Medical Center, Lafayette, LA; Walter J. Koroshetz, MD (AAN), Neurosurgery, Massachusetts General Hospital, Boston, MA; Roberto C. Heros, MD (AANS), Department of Neurological Surgery, University of Miami School of Medicine, Miami, FL; Charles M. Strother, MD (ASNR), Neuroradiology, The Methodist Hospital, Houston, TX; Gary R. Duckwiler, MD (ASITN), Department of Radiology, UCLA School of Medicine, Los Angeles, CA; Janette D. Durham, MD, MBA (SIR), Department of Radiology, University of Colorado Health Sciences Center, Denver, CO; Thomas O. Tomsick, MD (ASNR), Radiology Department, University of Cincinnati, Cincinnati, OH; Robert H. Rosenwasser, MD, FACS (AANS/CNS Cerebrovascular Section), Division of Cerebrovascular Surgery and Interventional Neuroradiology, Department of Neurosurgery, Thomas Jefferson University Hospital, Philadelphia, PA; Cameron G. McDougall, MD (ASITN), Barrow Neurological Institute, Phoenix, AZ; Victor M. Haughton, MD (ASNR), Department of Radiology, University of Wisconsin Hospital and Clinics, Madison, WI; Colin P. Derdeyn, MD (ASITN), Mallinckrodt Institute of Radiology and the Departments of Neurology and Neurological Surgery, Washington University School of Medicine, St. Louis, MO; Lawrence R. Wechsler, MD (AAN), Stroke Institute, Presbyterian University Hospital, UPMC Stroke Institute, Pittsburgh, PA; Patricia A. Hudgins, MD (ASNR), Neuroradiology, Emory University School of Medicine; Mark J. Alberts, MD (AAN), Department of Neurology, Northwestern University Medical School, Chicago, IL; Rodney D. Raabe, MD (SIR), Department of Radiology, Sacred Heart Medical Center, Spokane, WA; Camillo R. Gomez, MD (AAN), Alabama Neurological Institute, Birmingham, AL; C. Michael Cawley, III, MD (CNS), The Emory Clinic/ Neurosurgery, Atlanta, GA; Katharine L. Krol, MD (SIR), Vascular and Interventional Radiology, Indianapolis, IN; Nancy Futrell, MD (AAN), Intermountain Stroke Center, Salt Lake City, UT; Robert A. Hauser, MD, MBA (AAN), Neurology, The Harborside Medical Tower, Tampa, FL; and Jeffrey I. Frank, MD, FAAN, FAHA (AAN), Department of Neurology, The University of Chicago, Chicago, IL, USA. Piśmiennictwo 1. Science Advisory Committee. Cerebral angiography: a report for health professionals by the Executive Committee of the Stroke Council, American Heart Association. Circulation 1989;79: Wein TH, Hickenbottom SL, Alexandrov AV. Thrombolysis, stroke units and other strategies for reducing acute stroke costs. Pharmacoeconomics 1998;14: Berteloot D, Leclerc X, Leys D, et al. Cerebral angiography: a study of complications in 450 consecutive patients. J Radiol 1999;80: Hankey GJ, Warlow CP, Molyneux AJ. Complications of cerebral angiography for patients with mild carotid territory ischaemia being considered for carotid endarterectomy. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1990;53: Heiserman JE, Dean BL, Hodak JA, et al. Neurologic complications of cerebral angiography. AJNR 1994;15: Davies KN, Humphrey PR. Complications of cerebral angiography in patients with symptomatic carotid territory ischemia screened by carotid ultrasound. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1993;56: Mani RL, Eisenberg RL. Complications of catheter cerebral arteriography: analysis of 5000 procedures. II. Relation of complication rates to clinical and arteriographic diagnoses. AJR 1978;131: McIvor J, Steiner TJ, Perkins GD, et al. Neurological morbidity of arch angiography in cerebrovascular disease. The influence of contrast medium and the radiologist. Br J Radiol 1987;60: Earnest RL, Forbes G, Sandok BA, et al. Complications of cerebral angiography: prospective assessment of risk. AJR 1984;142: Dion JE, Gates PC, Fox AJ, et al. Clinical events following neuroangiography: a prospective study. Stroke 1987;18: Moran CJ, Milburn JM, Cross DT, et al. Randomized controlled trial of sheaths in diagnostic neuroangiography. Radiology 2001;218: Grzyska U, Freitag J, Zeumer H. Selective cerebral intraarterial DSA. Complication rate and control of risk factors. Neuroradiology 1990;32: Horowitz MB, Duton K, Purdy PD. Assessment of complication types and rates related to diagnostic angiography and interventional neuroradiologic procedures. Interventional Neuroradiology 1998;4: Vitek JJ. Femorocerebral angiography: analysis of 2000 consecutive examinations, special emphasis on carotid arteries in older patients. AJR 1973;118: Willinsky RA, Taylor SM, terbrugge K, et al. Neurologic complications of cerebral angiography: prospective analysis of 2,899 procedures and review of the literature. Neuroradiology 2003;227: Kerber CW, Cromwell LD, Drayer BP, et al. Cerebral ischemia. I. Current angiographic techniques, complications, and safety. AJR 1978;130: Executive Committee for the Asymptomatic Carotid Atherosclerosis Study. Endarterectomy for asymptomatic carotid artery stenosis. JAMA 1995;273: Mani RL, Eisenberg RL, McDonald EJ Jr, et al. Complications of catheter cerebral angiography: analysis of 5000 procedures. I. Criteria and incidence. AJR 1978;131: Mani RL, Eisenberg RL. Complication of catheter cerebral arteriography. Analysis of 5000 procedures. III. Assessment of arteries injected, contrast medium used, duration of procedure and age of patient. AJR 1978;131: Johnston DC, Chapman KM, Goldstein LB. Low rate of complications of cerebral angiography in routine clinical practice. Neurology 2001;57: Dagirmanjian A, Davis DA, Rothfus WE, et al. Detection of clinically silent intracranial emboli ipsilateral to internal carotid artery occlusions during cerebral angiography. AJR 2000;174: NEUROLOGY wydanie polskie 2/2005

9 22. Kuntz KM, Skillman JJ, Whittemore AD, Kent KC. Carotid endarterectomy in asymptomatic patients Is contrast angiography necessary? A morbidity analysis. J Vasc Surg 1995;22: Bendszus M, Koltzenberg M, Burger R, et al. Silent embolism in diagnostic cerebral angiography and neurointerventional procedures: a prospective study. Lancet 1999;354: Britt PM, Heiserman JE, Snider RM, et al. Incidence of postangiographic abnormalities revealed by diffusion-weighted MR imaging. AJNR 2000;21: Crawley F, Stygall J, Lunn S, et al. Comparison of microembolism detected by transcranial Doppler and neuropsychological sequelae of carotid surgery and percutaneous transluminal angioplasty. Stroke 2000;31: Abbas SA, Glazier JJ, Wu AH, et al. Factors associated with the release of cardiac troponin T following percutaneous transluminal coronary angioplasty. Clin Cardiol 1996;19: Johansen O, Brekke M, Stromme JH, et al. Myocardial damage during percutaneous transluminal coronary angioplasty as evidenced by troponin T measurements. Eur Heart J 1998;19: Leape LL, Park RE, Bashore TM, et al. Effect of variability in the interpretation of coronary angiograms on the appropriateness of use of coronary revascularization procedures. Am Heart J 2000;139: Beller GA, Bonow RO, Fuster V. Core Cardiology Training Symposium (COCATS). ACC revised recommendations for training in adult cardiovascular medicine. Core Cardiology Training II (COCATS 2) (Revision of the 1995 COCATS training statement). J Am Coll Cardiol 2002;39: Jamal SM, Shrive FM, Ghali WA, et al. In-hospital outcomes after percutaneous coronary intervention in Canada: 1992/93 to 2000/01. Can J Cardiol 2003;19: Anderson HV, Shaw RE, Brindis RG, et al. A contemporary overview of percutaneous coronary interventions. The American College of Cardiology-National Cardiovascular Data Registry (ACC-NCDR). J Am Coll Cardiol 2002;39: Roubin GS, Yadav S, Iyer SS, Vitek J. Carotid stent-supported angioplasty: a neurovascular intervention to prevent stroke. Am J Cardiol 1996;78: Diethrich EB, Ndiaye M, Reid DB, et al. Stenting in the carotid artery: initial experience in 110 patients. J Endovasc Surg 1996;3: Wholey MH, Wholey M, Bergeron P, et al. Current global status of carotid artery stent placement. Cathet Cardiov Diag 1998;44: Jordan WD Jr, Voellinger DC, Fisher WS, Redden D, McDowell HA. A comparison of carotid angioplasty with stenting versus endarterectomy with regional anesthesia. J Vasc Surg 1998;28: Yadav JS, Wholey MH, Kuntz RE, et al., and Stenting and Angioplasty with Protection in Patients at High Risk for Endarterectomy Investigators. Protected carotid-artery stenting versus endarterectomy in high-risks patients. N Engl J Med 2004;351: Wholey M. ARCHER Trial: one-month results. Presented at the Society of Interventional Radiology 29th Annual Scientific Meeting, Phoenix, March 25 30, Alberts MJ for the Publications Committee of the Wallstent Trial. Results of a multicenter prospective randomized trial of carotid artery stenting vs carotid endarterectomy. Stroke 2001;32:325. Abstract. 39. Endovascular versus surgical treatment in patients with carotid stenosis in the Carotid and Vertebral Artery Transluminal Angioplasty Study (CAVATAS): a randomised trial. Lancet 2001;357: Wholey MH, Wholey M, Mathias K, et al. Global experience in cervical carotid artery stent placement. Cathet Cardiovasc Intervent 2000;50: Yadav J. SAPPHIRE Trial: one year results. Presented at the Trans Catheter Therapeutics Meeting, Washington DC, September 15 19, Jaeger HJ, Mathias KD, Hauth E, et al. Cerebral ischemia detected with diffusion-weighted MR imaging after stent implantation in the carotid artery. AJNR 2002;23: Jaeger HJ, Mathias KD, Drescher R, et al. Diffusion-weighted MR imaging after angioplasty or angioplasty plus stenting of arteries supplying the brain. AJNR 2001;22: Vitek JJ, Roubin GS, Al-Mubarek N, et al. Carotid artery stenting: technical considerations. AJNR 2000;21: Mathias K. Results of European trials. Presented at the Society of Interventional Radiology 29th Annual Scientific Meeting, Phoenix, March 25 30, Macdonald S, Cleveland TJ, Gaines P, et al. Neuropsychometric outcomes of unprotected and protected carotid stenting (EmboShield ): a randomized trial. J Vasc Intervent Radiol 2004;15(2,Part 2):S184 S185. Abstract. 47. Macdonald S, Cleveland TJ, Gaines PA, et al. Diffusion-weighted imaging (DWI) to compare protected and unprotected carotid stenting: a randomized trial. J Vasc Intervent Radiol 2004;15(2,Part 2):S185. Abstract. 48. EVA-3S Investigators. Carotid angioplasty and stenting with and without cerebral protection. Stroke 2004;35:e18 e Kastrup A, Groschel K, Krapf H, et al. Early outcome of carotid angioplasty and stenting with or without protection devices: a systematic review of the literature. Stroke 2003;34: Lee JH, Kwon SU, Lee JH, et al. Percutaneous transluminal angioplasty for symptomatic middle cerebral artery stenosis: long-term follow-up. Cerebrovasc Dis 2003;15: Gress DR, Smith WS, Dowd CF, et al. Angioplasty for intracranial symptomatic vertebrobasilar ischemia. Neurosurgery 2002;51:23 27; discussion Lylyk P, Cohen JE, Ceratto R, et al. Angioplasty and stent placement in intracranial atherosclerotic stenoses and dissections. AJNR 2002;23: Levy EI, Horowitz MB, Koebbe CJ, et al. Transluminal stent-assisted angioplasty of the intracranial vertebrobasilar system for medically refractory, posterior circulation ischemia: early results. Neurosurgery 2001;48: ; discussion Alazzaz A, Thornton J, Aletich VA, et al. Intracranial percutaneous transluminal angioplasty for arteriosclerotic stenosis. Arch Neurol 2000;57: Nahser HC, Henkes H, Weber W, et al. Intracranial vertebrobasilar stenosis: angioplasty and follow-up. AJNR 2000;21: Rasmussen PA, Perl J 2nd, Barr JD, et al. Stent-assisted angioplasty of intracranial vertebrobasilar atherosclerosis: an initial experience. J Neurosurg 2000;92: Connors JJ 3rd, Wojak JC. Percutaneous transluminal angioplasty for intracranial atherosclerotic lesions: evolution of technique and shortterm results. J Neurosurg 1999;91: Marks MP, Marcellus M, Norbash AM, et al. Outcome of angioplasty for atherosclerotic intracranial stenosis. Stroke 1999;30: Callahan AS 3rd, Berger BL. Balloon angioplasty of intracranial arteries for stroke prevention. J Neuroimaging 1997;7: Singh V, Gress DR, Higashida RT, et al. The learning curve for coil embolization of unruptured intracranial aneurysms. AJNR 2002;23: Murayama Y, Nien YL, Duckwiler G, et al. Guglielmi detachable coil embolization of cerebral aneurysms: 11 years experience. J Neurosurg 2003;98: Lozier AP, Connolly ES Jr., Lavine SD, Solomon RA. Guglielmi detachable coil embolization of posterior circulation aneurysms: a systematic review of the literature. Stroke 2002;33: Malek AM, Halbach VV, Phatouros CC, et al. Balloon-assist technique for endovascular coil embolization of geometrically difficult intracranial aneurysms. Neurosurgery 2000;46: ; discussion Vinuela F, Duckwiler G, Mawad M. Guglielmi detachable coil embolization of acute intracranial aneurysm: Perioperative anatomical and clinical outcome in 403 patients. J Neurosurg 1997;86: Soeda A, Sakai N, Sakai H, et al. Thromboembolic events associated with Guglielmi detachable coil embolization of asymptomatic cerebral aneurysms: evaluation of 66 consecutive cases with use of diffusionweighted MR imaging. AJNR 2003;24: Armbruster JS. Accreditation of residency training in the US. Postgrad Med J 1996;72: Redman HC. The route to subspecialty accreditation. Radiology 1989;172: Langsley DG. What is the American Board of Medical Specialties? Pathologist 1985;39: Fader T, Gunzburger LK, Hartmann J, et al. Implementing meaningful CME as an essential component in a community hospital quality assurance plan. J Contin Educ Health Prof 1988;8: Cleves MA, Weiner JP, Cohen W, et al. Assessing HCFA s Health Care Quality Improvement Program. Jt Comm J Qual Improv 1997;23: Kremer BK. Physician recertification and outcomes assessment. Eval Health Prof 1991;14: Pelletier LR, Tackett S. The Performance Measurement Coordinating Council: a town meeting. J Healthc Qual 2000;22: Hernandez AM. Trends in healthcare practitioner credentialing. J Health Care Finance 1998;24: Skolnick AA. JCAHO, NCQA, and AMAP establish council to coordinate health care performance measurement. JAMA 1998;279: Alberts MJ, Hademenos G, Latchaw RE, et al. Recommendations for the establishment of Primary Stroke Centers. JAMA 2000;283: Standards of Practice Committee of the Society of Cardiovascular and Interventional Radiology. Angioplasty standard of practice. J Vasc Intervent Radiol 1992;3: Cooperative Study between the ASNR, ASITN, and SCVIR. Quality improvement guidelines for adult diagnostic neuroangiography. AJNR 2000;21: Levin DC, Becker GJ, Dorros, et al. Training standards for physicians performing peripheral angioplasty and other percutaneous peripheral vascular interventions. A statement for Health Professionals from the Special Group of Councils on Cardiovascular Radiology, Cardio- Thoracic and Vascular Surgery, and Clinical Cardiology, the American Heart Association. Circulation 1992;86: /2005 NEUROLOGY wydanie polskie 37

10 79. Spittell JA, Nanda NC, Creager MA, et al. Recommendations for peripheral transluminal angioplasty: training and facilities. J Am Coll Cardiol 1993;21: White RA. Endovascular credentialing. Endovascular Surgery Credentialing and Training Subcommittee. J Vasc Intervent Radiol 1995;6: Standards of Practice Committee of the Society of Cardiovascular and Interventional Radiology. Standard for diagnostic arteriography in adults. J Vasc Intervent Radiol 1993;4: Standard for the performance of diagnostic cervicocerebral angiography in adults. Res American College of Radiology Standards Reston VA: American College of Radiology, 2000, pp Pepine CJ, Allen HD, Bashore TM, et al. Guidelines for cardiac catheterization and cardiac catheterization laboratories. J Am Coll Cardiol 1991;18: Training Program Standards Committee. Standards for training in cardiac catheterization and angiography. Cathet Cardiovasc Diagn 1980;6: Friesinger GC, Adams DF, Bourassa MG, et al. Optimal resources for examination of the heart and lungs: cardiac catheterization and radiographic facilities. Circulation 1983;68: A. 86. Conti CR, Faxon DP, Gruentzig AR, et al. 17th Bethesda Conference: adult cardiology training. Task Force III: training in cardiac catheterization. J Am Coll Cardiol 1986;7: Hodgson JM, Tommaso CL, Watson RM, et al. Core curriculum for the training of adult invasive cardiologists: Report of the Society for Cardiac Angiography and Interventions Committee on Training Standards. Cath Cardiovasc Diagn 1996;37: Hirshfeld JW Jr, Ellis SG, Faxon DP, et al. Recommendations for the assessment and maintenance of proficiency in coronary interventional procedures. Statement of the American College of Cardiology. J Am Coll Cardiol 1998;31: Ryan TJ, Bauman WB, Kennedy JW, et al. Guidelines for percutaneous transluminal coronary angioplasty. J Am Coll Cardiol 1993;22: Weaver WF, Myler RK, Sheldon WC, et al. Guidelines for physician performance of percutaneous transluminal coronary angioplasty. Cathet Cardiovasc Diagn 1985;11: William DO, Gruentzig A, Kent KM, et al. Guidelines for the performance of percutaneous transluminal coronary angioplasty. Circulation 1982;66: Ryan TJ, Faxon DP, Gunnar RM, et al. Guidelines for percutaneous transluminal coronary angioplasty. J Am Coll Cardiol 1988;12: Cowley MJ, King SB III, Baim D, et al. Guidelines for credentialing and facilities for performance of coronary angioplasty. Cathet Cardiovasc Diagn 1988;15: Ryan TJ, Klocke FJ, Reynolds WA. Clinical competence in percutaneous transluminal coronary angioplasty. Circulation 1990;81: Gomez CR, Kinkel P, Masdeu JC, et al. American Academy of Neurology guidelines for credentialing in neuroimaging. Report from the task force on updating guidelines for credentialing in neuroimaging. Neurology 1997;49: Bakshi R, Alexandrov AV, Gomez CR, Masdeu JC. Neuroimaging curriculum for neurology trainees: Report from the Neuroimaging Section of the AAN. J Neuroimaging 2003;13: Higashida RT, Hopkins LN, Berenstein A, et al. Program requirements for residency/fellowship education in neuroendovascular surgery/ /interventional Neuroradiology: a Special Report on Graduate Medical Education. AJNR 2000;21: White RA, Hodgson KJ, Ahn SS, et al. Endovascular interventions training and credentialing for vascular surgeons. J Vasc Surg 1999;29: American Board of Internal Medicine Committee on Interventional Cardiology. Certificate of Added Qualifications in Interventional Cardiology. [ABIM Web site]. Available at: ic.htm. Accessed October 8, American Board of Radiology. Certificate in Diagnostic Radiology. [American Board of Radiology Web site] Available at: DRAppandFeesinFrame.htm. Accessed October 8, ACGME. Program Requirements for Residency Education in Neuroradiology. [ACGME Web site]. Available at: RRC_progReq/423pr602.pdf. Accessed October 8, ACGME. Program Requirements for Residency Education in Vascular Neurology. [ACGME Web site]. Available at: downloads/rrc_progreq/188pr202.pdf. Accessed October 8, ACGME. Program Requirements for Residency Education in Endovascular Surgical Neuroradiology [ACGME Web site]. Available at: Accessed October 8, ACGME. Program Requirements for Graduate Medical Education in Diagnostic Radiology [ACGME Web site]. Available at: downloads/rrc_progreq/420pr703_u804.pdf. Accessed October 8, Murray WB, Good ML, Gravenstein JS, et al. Learning about new anesthetics using a model driven, full human simulator. J Clin Monit Comput 2002;17: Schwid HA, Rooke GA, Carline J, et al. Evaluation of anesthesia residents using mannequin-based simulation: a multiinstitutional study. Anesthesiology 2002;97: Watterson JD, Beiko DT, Kuan JK, Denstedt JD. Randomized prospective blinded study validating acquisition of ureteroscopy skills using computer based virtual reality endourological simulator. J Urol 2002;168: Rowe R, Cohen RA. An evaluation of a virtual reality airway simulator. Anesth Analg 2002;95: Forrest FC, Taylor MA, Postlethwaite K, Aspinall R. Use of a highfidelity simulator to develop testing of the technical performance of novice anaesthetists. Br J Anaesth 2002;88: Byrne AJ, Greaves JD. Assessment instruments used during anaesthetic simulation: review of published studies. Br J Anaesth 2001;86: Issenberg SB, McGaghie WC, Hart IR, et al. Simulation technology for health care professional skills training and assessment. JAMA 1999;282: Riley RH, Wilks DH, Freeman JA. Anaesthetists attitudes towards an anaesthesia simulator. A comparative survey: USA and Australia. Anaesth Intensive Care 1997;25: Barr JD, Connors JJ, Sacks D, et al. Quality Improvement Guidelines for the Performance of Cervical Carotid Angioplasty and Stent Placement. J Vasc Interv Rad 2003;14: McGrath PD, Wennberg DE, Dickens JD Jr., et al. Relation between operator and hospital volume and outcomes following percutaneous coronary interventions in the era of the coronary stent. JAMA 2000;284: Wennberg DE, Lucas FL, Birkmeyer JD, Bredenberg CE, Fisher ES. Variation in carotid endarterectomy mortality in the Medicare population: trial hospitals, volume, and patient characteristics. JAMA 1998;279: Hannan EL, Wu C, Ryan TJ, et al. Do hospitals and surgeons with higher coronary artery bypass graft surgery volumes still have lower risk-adjusted mortality rates? Circulation 2003;108: NEUROLOGY wydanie polskie 2/2005

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Rozwój Neurologii Interwencyjnej

Rozwój Neurologii Interwencyjnej Rozwój Neurologii Interwencyjnej Centra Interwencyjnego Leczenia Udaru Mózgu Adam Kobayashi Centrum Interwencyjnego Leczenia Udaru Mózgu II Klinika Neurologiczna INSTYTUT PSYCHIATRII I NEUROLOGII, WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące implantacji stentów do tętnic szyjnych

Zalecenia dotyczące implantacji stentów do tętnic szyjnych Rozdział 6. Zalecenia dotyczące implantacji stentów do tętnic szyjnych 6.1. Wstęp W 2004 r. minê³o 50 lat od opublikowania wyników pierwszej endarterektomii (CEA) przez H. H. Eatscotta i G. W. Pickeringa

Bardziej szczegółowo

Adam Kobayashi 1,2, Jan Bembenek 1,3, Anatol Dow enko 4,5, Marta Skowroñska 1,2, Iwona Sarzyñska-D³ugosz 2, Anna Cz³onkowska 1,2

Adam Kobayashi 1,2, Jan Bembenek 1,3, Anatol Dow enko 4,5, Marta Skowroñska 1,2, Iwona Sarzyñska-D³ugosz 2, Anna Cz³onkowska 1,2 Artyku³ oryginalny/original paper Angioplastyka i stentowanie têtnic szyjnych w profilaktyce udaru niedokrwiennego mózgu: wczesne wyniki rejestru Narodowego Programu Profilaktyki i Leczenia Chorób Uk³adu

Bardziej szczegółowo

Zabiegi angioplastyki i stentowania miażdżycowego zwężenia tętnic szyjnych obserwacje własne

Zabiegi angioplastyki i stentowania miażdżycowego zwężenia tętnic szyjnych obserwacje własne Czas. Stomatol., 2006, LIX, 10, 747-754 2006 Polish Dental Association http://www.czas.stomat.net Zabiegi angioplastyki i stentowania miażdżycowego zwężenia tętnic szyjnych obserwacje własne Cervical carotid

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt

Kardiologia małych zwierząt Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt 5-6 września 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Czy można ograniczyć strefę udaru mózgu?

Czy można ograniczyć strefę udaru mózgu? Czy można ograniczyć strefę udaru mózgu? Agnieszka Słowik Klinika Neurologii UJ CM Epidemiologia udaru mózgu m w Polsce 70 000 przypadków rocznie 175/100 000 rocznie wśród mężczyzn 125/100 000 rocznie

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji w CHIRURGII NACZYNIOWEJ

Program specjalizacji w CHIRURGII NACZYNIOWEJ CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w CHIRURGII NACZYNIOWEJ Warszawa 2000 (c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2000 Program specjalizacji przygotował

Bardziej szczegółowo

Którzy pacjenci OIT mogą odnieść korzyści z wprowadzenia cewnika do tętnicy płucnej

Którzy pacjenci OIT mogą odnieść korzyści z wprowadzenia cewnika do tętnicy płucnej Którzy pacjenci OIT mogą odnieść korzyści z wprowadzenia cewnika do tętnicy płucnej D. Payen i E. Gayat Critical Care, listopad 2006r. Opracowała: lek. Paulina Kołat Cewnik do tętnicy płucnej PAC, Pulmonary

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji z KARDIOLOGII

Program specjalizacji z KARDIOLOGII CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji z KARDIOLOGII Warszawa 1999 (c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 1999 Program specjalizacji przygotował

Bardziej szczegółowo

Rozdział 36 Udar mózgu

Rozdział 36 Udar mózgu 36. Udar mózgu 36. Udar mózgu 245 Rozdział 36 Udar mózgu Istotne informacje Szybka ocena pacjentów z ostrym udarem mózgu, z wykorzystaniem TK głowy bez kontrastu, jest decydująca w różnicowaniu udarów

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Zabiegi wewnątrznaczyniowe w chorobach niedokrwiennych kończyn i OUN

Zabiegi wewnątrznaczyniowe w chorobach niedokrwiennych kończyn i OUN Zabiegi wewnątrznaczyniowe w chorobach niedokrwiennych kończyn i OUN KATERDA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab. n. med. Jacek Wroński Techniki wewnątrznaczyniowe

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ZDROWIA Warszawa. JĘ.!: 2013 Podsekretarz Stanu Aleksander Sopliński MZ-MD-P-O734O3 7-2/AT! 13 Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka ul Przemysłowa 30/32 OO-450 Warszawa W nawiązaniu do

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji

Program specjalizacji CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w CHIRURGII NACZYNIOWEJ Program dla lekarzy posiadających specjalizację II stopnia lub tytuł specjalisty w chirurgii ogólnej Warszawa 2002

Bardziej szczegółowo

Rezydentura w Wielkiej Brytanii. Katarzyna Skuza Addenbroke s Hospital, Cambridge

Rezydentura w Wielkiej Brytanii. Katarzyna Skuza Addenbroke s Hospital, Cambridge Rezydentura w Wielkiej Brytanii Katarzyna Skuza Addenbroke s Hospital, Cambridge Staż do specjalizacji trwa 7 lat, rotacja następuje w obrębie wielu szpitali danego okręgu, rezydenci ubiegają się o rotację

Bardziej szczegółowo

Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania

Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania Wyzwania wynikające z rozwoju metod obrazowania Konferencja w ramach projektu Wykorzystywanie nowych metod i narzędzi w kształceniu studentów UMB w zakresie ochrony radiologicznej Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu. Maciej Niewada

Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu. Maciej Niewada Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu Maciej Niewada PLAN Udar epidemia? Jak migotanie przedsionków wpływa na udar? Nowe leki przeciwkrzepliwe:

Bardziej szczegółowo

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając R A D I O L O G I A Z A B I E G O W A Radiologia Zabiegowa Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Bardziej szczegółowo

Hanna Misiołek. Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny

Hanna Misiołek. Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny PCEA-czy wpływa na czas pobytu chorego w szpitalu? Hanna Misiołek Katedra Anestezjologii Intensywnej Terapii i Medycyny Ratunkowej Śląski Uniwersytet Medyczny ZALECENIA DOTYCZĄCE POSTĘPOWANIA Z BÓLEM POOPERACYJYM

Bardziej szczegółowo

OCENA RYZYKA OPERACYJNEGO U CHORYCH KARDIOLOGICZNYCH Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Kardiologicznej I Katedry Kardiologii i Kardiochirurgii UM w Łodzi Jak ocenić ryzyko i zakwalifikować chorego

Bardziej szczegółowo

P R O G R A M. Polska Szkoła Neurochirurgii 2014r. Choroby naczyniowe OUN. Kurs specjalizacyjny obowiązkowy, w ramach programu specjalizacji

P R O G R A M. Polska Szkoła Neurochirurgii 2014r. Choroby naczyniowe OUN. Kurs specjalizacyjny obowiązkowy, w ramach programu specjalizacji P R O G R A M Polska Szkoła Neurochirurgii 2014r Choroby naczyniowe OUN Kurs specjalizacyjny obowiązkowy, w ramach programu specjalizacji 11 maja (niedziela) 17:00 Otwarcie Szkoły 18:00 Wykład Mistrza

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji

Program specjalizacji CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w ANGIOLOGII Program dla lekarzy po uzyskaniu dyplomu lekarza medycyny. Czas trwania specjalizacji 5 lat ( 3 lata interna + 2 lata angiologia

Bardziej szczegółowo

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa wykorzystuje metody obrazowania narządów oraz sprzęt i techniki stosowane w radiologii naczyniowej do przeprowadzania zabiegów leczniczych

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Procedury (za)często wykonywane na OIT Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Anna Dylczyk-Sommer Sopot, Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii 17-18 kwietnia 2015 Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Bojarski (Pracownia Kardiologii Inwazyjnej, Szpital Wojewódzki we Włocławku)

Grzegorz Bojarski (Pracownia Kardiologii Inwazyjnej, Szpital Wojewódzki we Włocławku) T. XXXIII Zeszyty Naukowe WSHE 2011 r. Grzegorz Bojarski (Pracownia Kardiologii Inwazyjnej, Szpital Wojewódzki we Włocławku) LECZENIE INWAZYJNE PACJENTÓW Z OSTRYM ZAWAŁEM SERCA Z UTRZYMUJĄCYM SIĘ UNIESIENIEM

Bardziej szczegółowo

Korzyści i ryzyko regionalnej anestezji - stan obecny i przyszłość Ewa Mayzner-Zawadzka Konfrontacje historyczne Anestezja regionalna - znieczulenie miejscowe - XIX / XX w. Lata 20/30 XX w. Lata 40/50/60

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Sosnowska Instytut Hematologii i Transfuzjologii Warszawa

Elżbieta Sosnowska Instytut Hematologii i Transfuzjologii Warszawa Endowaskularne leczenie podnerkowych tętniaków aorty brzusznej w odniesieniu do procedur radiologicznych. Zastosowanie ochrony radiologicznej w Sali Hybrydowej. Elżbieta Sosnowska Instytut Hematologii

Bardziej szczegółowo

Rezonans magnetyczny 3D z kontrastem może być najlepszy do oceny rozwarstwienia aorty

Rezonans magnetyczny 3D z kontrastem może być najlepszy do oceny rozwarstwienia aorty Rezonans magnetyczny 3D z kontrastem może być najlepszy do oceny rozwarstwienia aorty Jak twierdzi grupa badaczy z Changhai Hospital z Szanghaju w Chinach trójwymiarowa angiografia rezonansem magnetycznym

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII

Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII Program podstawowy dla lekarzy rozpoczynających specjalizację od początku Warszawa 1999 (c) Copyright by Centrum Medyczne

Bardziej szczegółowo

uczestników Międzynarodowego Sympozjum "Prewencja Chorób Układu Krążenia - Obrazowanie, Postępowanie i Badania Kliniczne" 9-11 czerwca 2005, Kraków

uczestników Międzynarodowego Sympozjum Prewencja Chorób Układu Krążenia - Obrazowanie, Postępowanie i Badania Kliniczne 9-11 czerwca 2005, Kraków DEKLARACJA uczestników Międzynarodowego Sympozjum "Prewencja Chorób Układu Krążenia - Obrazowanie, Postępowanie i Badania Kliniczne" 9-11 czerwca 2005, Kraków W dniach 9-11 czerwca 2005 r. w Krakowie odbyło

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII

Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji z NEUROCHIRURGII Program dla lekarzy posiadających specjalizcję I stopnia z neurochirurgi Warszawa 1999 (c) Copyright by Centrum Medyczne

Bardziej szczegółowo

Praca oryginalna. Chirurgia Polska 2013, 15, 1, 19 24 ISSN 1507 5524 Copyright 2013 by Via Medica

Praca oryginalna. Chirurgia Polska 2013, 15, 1, 19 24 ISSN 1507 5524 Copyright 2013 by Via Medica Praca oryginalna Chirurgia Polska 2013, 15, 1, 19 24 ISSN 1507 5524 Copyright 2013 by Via Medica Leczenie operacyjne miażdżycowych zwężeń tętnic szyjnych wewnętrznych pierwsze doświadczenia Oddziału Chirurgii

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt w praktyce

Kardiologia małych zwierząt w praktyce Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt w praktyce 21-22 września 2013, Falenty k. Warszawy Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja

Bardziej szczegółowo

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ K.OLESZCZYK J.RYBICKI A.ZIELINSKA-MEUS I.MATYSIAKIEWICZ A.KUŚMIERCZYK-PIELOK K.BUGAJSKA-SYSIAK E.GROCHULSKA STANDARDOWE PROCEDURY OPERACYJNE W REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ XVI Konferencja Jakość w Opiece

Bardziej szczegółowo

Karta Opisu Przedmiotu

Karta Opisu Przedmiotu Politechnika Opolska Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Specjalność Forma studiów Semestr studiów Karta Opisu Przedmiotu Fizjoterapia Praktyczny

Bardziej szczegółowo

Różne stenty dla różnych chorych w różnych sytuacjach klinicznych, co każdy lekarz wiedzieć powinien. Dominik Wretowski

Różne stenty dla różnych chorych w różnych sytuacjach klinicznych, co każdy lekarz wiedzieć powinien. Dominik Wretowski Różne stenty dla różnych chorych w różnych sytuacjach klinicznych, co każdy lekarz wiedzieć powinien. Dominik Wretowski Dr Andreas Gruentzig (1939-1985) 23 lata po PCI Restenoza po 6 tygodniach Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY CHIRURGIA NACZYNIOWA

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY CHIRURGIA NACZYNIOWA PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY CHIRURGIA NACZYNIOWA 1. Adres jednostki II Katedra Chirurgii, Klinika Chirurgii Ogólnej i Naczyń ul. Długa 1/2, 61-848 Poznań tel. (61) 8549141, tel/fax (61) 8549082 e-mail: naczyniowka@op.pl

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie USG w kaniulacji centralnych naczyń żylnych (CNŻ) Dr n. med. Paweł Andruszkiewicz Lek. Marta Dec

Wykorzystanie USG w kaniulacji centralnych naczyń żylnych (CNŻ) Dr n. med. Paweł Andruszkiewicz Lek. Marta Dec Wykorzystanie USG w kaniulacji centralnych naczyń żylnych (CNŻ) Dr n. med. Paweł Andruszkiewicz Lek. Marta Dec Powikłania kaniulacji CNŻ Nakłucie tętnicy Krwiak w miejscu wkłucia Odma opłucnowa Krwiak

Bardziej szczegółowo

Kontrastowa angiografia rezonansu magnetycznego w badaniu têtnic szyjnych przedmózgowych

Kontrastowa angiografia rezonansu magnetycznego w badaniu têtnic szyjnych przedmózgowych Postêpy Psychiatrii i Neurologii 2007; 16 (2): 155 160 Praca pogl¹dowa Review Kontrastowa angiografia rezonansu magnetycznego w badaniu têtnic szyjnych przedmózgowych Contrast Enhanced Magnetic Resonance

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Fizjoterapia kliniczna w kardiologii i pulmonologii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów

SYLABUS. Fizjoterapia kliniczna w kardiologii i pulmonologii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w kardiologii i pulmonologii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii, Katedra Rehabilitacji Kod przedmiotu Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH

ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH Bartosz Wnuk 1, Teresa Kowalewska-Twardela 2, Damian Ziaja 3 Celem pracy była ocena przydatności 6-minutowego

Bardziej szczegółowo

Dr. Jaroslaw Nakonieczny

Dr. Jaroslaw Nakonieczny Szpital a dydaktyka doświadczenia z Niemiec Struktura studiów medycznych prawnie regulowana jest przez: regularnie trwają : 6 lat i 3 miesiące Gdzie można studiować? Studia dzielą się na trzy etapy: 1.

Bardziej szczegółowo

Czy warto inwestować w jakość. ść? Warszawa, 7 października 2010. prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski. Przy współpracy dr Krzysztofa Waśniewskiego

Czy warto inwestować w jakość. ść? Warszawa, 7 października 2010. prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski. Przy współpracy dr Krzysztofa Waśniewskiego Czy warto inwestować w jakość ść? Warszawa, 7 października 2010 prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski WydziałNauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Przy współpracy dr Krzysztofa Waśniewskiego Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Regulamin nauczania przedmiotu :,,Chirurgia Pielęgniarstwo w chirurgii naczyniowej obowiązujący w Katedrze Chirurgii

Regulamin nauczania przedmiotu :,,Chirurgia Pielęgniarstwo w chirurgii naczyniowej obowiązujący w Katedrze Chirurgii Regulamin nauczania przedmiotu :,,Chirurgia Pielęgniarstwo w chirurgii naczyniowej obowiązujący w Katedrze Chirurgii 1. Zajęcia z chirurgii odbywają się w Klinice Chirurgii Ogólnej ZOZ MSWiA z WM-CO, w

Bardziej szczegółowo

Faza A badania Aggrastat to Zocor (A to Z)

Faza A badania Aggrastat to Zocor (A to Z) Faza A badania Aggrastat to Zocor (A to Z) Enoksaparyna w porównaniu z ufhw leczeniu ostrych zespołów wieńcowych bez uniesienia odcinka ST (NSTE ACS) podawanych łącznie z Tirofibanem i Aspiryną Faza A

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA I LECZENIE URAZÓW CZASZKOWO-MÓZGOWYCH

DIAGNOSTYKA I LECZENIE URAZÓW CZASZKOWO-MÓZGOWYCH Częstochowa 2012 1 DIAGNOSTYKA I LECZENIE URAZÓW CZASZKOWO-MÓZGOWYCH Izabela Duda Częstochowa 2012 2 nomenklatura Traumatic brain injury Brain injury Head injury Traumatic cerebral injury Head trauma Traumatic

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

1 2 3 4 5 6 badania medycyny nuklearnej Personel: (w przypadku badań okreslonych w zał 2 VI lp.1-26)

1 2 3 4 5 6 badania medycyny nuklearnej Personel: (w przypadku badań okreslonych w zał 2 VI lp.1-26) WYMAGANIA DOTYCZĄCE REALIZACJI AMBULATORYJNYCH ŚWIADCZEŃ DIAGNOSTYCZNYCH KOSZTOCHŁONNYCH (ASDK) lp. Kod zakresu świadczeń Zakres ambulatoryjnych świadczeń diagnostycznych kosztochłonnych Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. 18 października 2012 EMA/653433/2012 EMEA/H/A-5(3)/1319 Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 1 Sekcja Pielęgniarska Polskiego Towarzystwa Neurochirurgów Przewodnicząca: dr n. med. Regina Lorencowicz

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Udar mózgu perspektywy leczenia w Polsce w świetle osiągnięć światowych

Udar mózgu perspektywy leczenia w Polsce w świetle osiągnięć światowych Copyright 2005 Via Medica ISSN 1734 5251 Udar mózgu perspektywy leczenia w Polsce w świetle osiągnięć światowych Anna Członkowska II Klinika Neurologiczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie;

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w dziedzinie NEUROPATOLOGII za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w dziedzinie NEUROPATOLOGII za rok 2014 Warszawa dn. 12.02.2015 Wiesława Grajkowska Aleja Dzieci Polskich 20 04-730 Warszawa (22) 815 19 60, (22) 815 19 75, w.grajkowska@czd.pl Raport Konsultanta Wojewódzkiego dla województwa mazowieckiego w

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 185/2015 z dnia 9 listopada 2015 r. o projekcie programu polityki

Bardziej szczegółowo

The pitfalls of duplex scanning in bilateral distal stenosis of the internal carotid artery

The pitfalls of duplex scanning in bilateral distal stenosis of the internal carotid artery CASE REPORT Acta Angiol. Vol. 14, No. 2, pp. 66 71 Copyright 2008 Via Medica ISSN 1234 950X The pitfalls of duplex scanning in bilateral distal stenosis of the internal carotid artery Ograniczenia badania

Bardziej szczegółowo

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii klinicznej za rok 2014

Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii klinicznej za rok 2014 Warszawa 2015-02-10 Aleksandra Kühn-Dymecka Instytut Psychiatrii i Neurologii 02-957 Warszawa Al. Sobieskiego 9 Email dymecka@ipin.edu.pl tel., 224582534 Raport Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie psychologii

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla studentów V roku 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Nefrologia 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek )

Bardziej szczegółowo

TĘTNIAKI AORTY BRZUSZNEJ - obserwacja czy interwencja, operacja otwarta czy stent-graft?

TĘTNIAKI AORTY BRZUSZNEJ - obserwacja czy interwencja, operacja otwarta czy stent-graft? SŁAWOMIR NAZAREWSKI Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej W.U.M. Kierownik: Prof. dr hab. med. Sławomir Nazarewski TĘTNIAKI AORTY BRZUSZNEJ - obserwacja czy interwencja,

Bardziej szczegółowo

Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care

Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu Dostępność do świadczeń gwarantowanych w Polsce na podstawie Barometru Fundacji Watch Health Care Lek. med. Krzysztof Łanda Misja Fundacja Watch Health Care

Bardziej szczegółowo

Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce

Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce Międzynarodowa Konferencja VetCo Intensywna terapia i choroby układu oddechowego małych zwierząt w praktyce 18-19 maja 2013, Falenty k. Warszawy Materiały konferencyjne 1 Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary

Bardziej szczegółowo

Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi

Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi Postępowanie z chorym przed i po implantacji leczonym doustnymi lekami p-zakrzepowymi Dr hab.n.med.barbara Małecka Krakowski Szpital Specjalistyczny im.jana Pawła II 1 1. Leczenie przeciwzakrzepowe wiąże

Bardziej szczegółowo

Całkowite wyłączenie z krążenia tętniaka odcinka A1 tętnicy przedniej mózgu po implantacji samorozprężalnego stentu Leo Plus bez użycia spiral

Całkowite wyłączenie z krążenia tętniaka odcinka A1 tętnicy przedniej mózgu po implantacji samorozprężalnego stentu Leo Plus bez użycia spiral Całkowite wyłączenie z krążenia tętniaka odcinka A1 tętnicy przedniej mózgu po implantacji samorozprężalnego stentu Leo Plus bez użycia spiral Complete obliteration of the A1 segment of the anterior cerebral

Bardziej szczegółowo

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów dr n. med. Paweł Balsam I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Komisja Informatyki i Telemedycyny

Bardziej szczegółowo

8. Kompetencje i szkolenie pracowników w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

8. Kompetencje i szkolenie pracowników w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 8. Kompetencje i szkolenie pracowników w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 8.1. Jakie wymagania i zalecenia dotyczące kompetencji i szkoleń sformułowano w normach serii PN-N-18001? Zgodnie

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k23-2012-S Pozycja planu: B23 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Kryterium Dane (jakie) Dane (źródło) Reguła Moduł wiek wiek pacjent/osoba > 18 lat (włączająca) kliniczne

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

NEUROCHIRURGIA Prof. dr hab. Tomasz Trojanowski

NEUROCHIRURGIA Prof. dr hab. Tomasz Trojanowski NEUROCHIRURGIA Prof. dr hab. Tomasz Trojanowski Neurochirurgia w Polsce stoi na dobrym poziomie. Wykonywane są wszystkie neurochirurgiczne zabiegi, których skuteczność została potwierdzona naukowo. Specjalizacja

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w chorobach

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

Modułowy system specjalizacji lekarskich i lekarsko-dentystycznych

Modułowy system specjalizacji lekarskich i lekarsko-dentystycznych Modułowy system specjalizacji lekarskich i lekarsko-dentystycznych Zasady organizacji szkoleń w Regionalnym Ośrodku Kształcenia Lekarza Rodzinnego Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Olsztynie Dr n.med.

Bardziej szczegółowo

Badanie ultrasonograficzne tętnic szyjnych w odcinku zewnątrzczaszkowym

Badanie ultrasonograficzne tętnic szyjnych w odcinku zewnątrzczaszkowym 5 Badanie ultrasonograficzne tętnic szyjnych w odcinku zewnątrzczaszkowym Radosław Kaźmierski W niniejszym rozdziale omówiono jeden z najważniejszych elementów badania ultrasonograficznego w neurologii

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Anestezjologia i reanimacja Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu I nforma cje ogólne Anestezjologia i reanimacja Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 1 Z Kliniki Neurologii Akademii Medycznej w Białymstoku Neurology Clinic Medical University of Białystok

Bardziej szczegółowo

Wykaz kursów specjalizacyjnych z chirurgii naczyniowej w roku 2003

Wykaz kursów specjalizacyjnych z chirurgii naczyniowej w roku 2003 Wykaz kursów specjalizacyjnych z chirurgii naczyniowej w roku 2003 Spis kursów specjalizacyjnych w nadchodzącym roku wg. publikacji CMKP Wykaz kursów specjalizacyjnych w roku 2003 Styczeń Nr kursu: 13-736-2003

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY KONKURS NA NAJLEPSZE STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE ZRZESZONE

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY KONKURS NA NAJLEPSZE STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE ZRZESZONE FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY KONKURS NA NAJLEPSZE STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE ZRZESZONE W STUDENCKIM TOWARZYSTWIE NAUKOWYM UJ CM 1. NAZWA KOŁA: STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE CHORÓB WEWNĘTRZNYCH PRZY ODDZIALE INTENSYWNEJ

Bardziej szczegółowo

Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010

Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010 Ryszard Kinalski Z DZIAŁALNOŚCI PRACOWNI NEUROFIZJOLOGII KLINICZNEJ PRZY KATEDRZE FIZJOTERAPII W ROKU 2010 Podstawową funkcją Pracowni Neurofizjologii Klinicznej, istniejącej przy Katedrze Fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

Długi czas diagnostyki zmniejsza szanse na przeżycie chorych (TK - złe opisy, EUS - trudno dostępny, H-P długi okres oczekiwania)

Długi czas diagnostyki zmniejsza szanse na przeżycie chorych (TK - złe opisy, EUS - trudno dostępny, H-P długi okres oczekiwania) Posiedzenie Plenarne Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia 09.05.2012 Prof. dr hab. n. med. Paweł Lampe Katedra i Klinika Chirurgii Przewodu Pokarmowego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Obserwowany

Bardziej szczegółowo

1. I Oddział Kardiologiczno - Angiologiczny ul. Sanatoryjna 7 43-450 Ustroń tel./fax: (+48) (33) 854 58 57; 854 58 59

1. I Oddział Kardiologiczno - Angiologiczny ul. Sanatoryjna 7 43-450 Ustroń tel./fax: (+48) (33) 854 58 57; 854 58 59 PLACÓWKA MEDYCZNA 1. I Oddział Kardiologiczno - Angiologiczny ul. Sanatoryjna 7 43-450 Ustroń tel./fax: (+48) (33) 854 58 57; 854 58 59 ZAKRES ŚWIADCZEŃ MEDYCZNYCH zabiegi angioplastyki wieńcowej z implantacją

Bardziej szczegółowo

Jakość i bezpieczeństwo opieki z perspektywy europejskiej. Basia Kutryba, Jerzy Hennig, Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia

Jakość i bezpieczeństwo opieki z perspektywy europejskiej. Basia Kutryba, Jerzy Hennig, Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia Jakość i bezpieczeństwo opieki z perspektywy europejskiej Basia Kutryba, Jerzy Hennig, Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia Transgraniczna Opieka Zdrowotna - Pacjenci bez Granic Warszawa, 2.09.2015

Bardziej szczegółowo

Trudnoœci techniczne podczas procedury jednoczasowej embolizacji têtniaków mnogich

Trudnoœci techniczne podczas procedury jednoczasowej embolizacji têtniaków mnogich Trudnoœci techniczne podczas procedury jednoczasowej embolizacji têtniaków mnogich Technical difficulties during simultaneus embolisation of multiple brain aneurysms Robert Juszkat 1, S³awomir Smól 2,

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Zapytaj swojego lekarza.

Zapytaj swojego lekarza. Proste, bezpieczne badanie krwi, zapewniające wysoką czułość diagnostyczną Nieinwazyjne badanie oceniające ryzyko wystąpienia zaburzeń chromosomalnych, takich jak zespół Downa; opcjonalnie umożliwia również

Bardziej szczegółowo