POSTAĆ DZIECKA W LITERATURZE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POSTAĆ DZIECKA W LITERATURZE"

Transkrypt

1 WSTĘP Literatura dla dzieci kojarzy się ludziom dorosłym z czymś miłym, nostalgicznym, a jednocześnie barwnym, radosnym, nadal wzruszającym. Kojarzy się z dzieciństwem, które jak pisze Jerzy Cieślikowski jest dla dorosłego rajem utraconym. Łaskawa pamięć eliminuje wszystko, co było w nim złe, pozostawiając tylko malownicze krajobrazy i wspomnienia. Swą pracę magisterską w całości poświęciłam rozwojowi literatury dla dzieci i młodzieŝy do 1939 roku, starając się podchwycić główne linie rozwoju, krótko przedstawić problematykę zrozumienia postaci dziecka, czyli odkrycia i odczucia jego dziecinności i przedstawić rozwój czasopism dla najmniejszych. W swej pracy nie rozpatrywuję problematyki krytyki literackiej piśmiennictwa dla najmłodszych, a to ze względu na jej obszerność. UwaŜam, iŝ krytyce literackiej moŝna było by poświęcić osobną pracę. Po długich rozwaŝaniach postanowiłam ułoŝyć pracę chronologicznie, by ułatwić orientację problematyki. Poszczególne części skonstruowane są podobnie ze względu na ich późniejszą przejrzystość. W Dodatkach, które są częścią mojej pracy, celowo nie umieściłam Ŝyciorysów pisarzy, poniewaŝ moŝna je w mgnieniu oka znaleźć na stronach internetowych. Pozwoliłam sobie zamieścić tam strony tytułowe znanych pisemek dziecięcych i ilustracje ksiąŝkowe. Pierwszy rodział, zatytułowany Narodziny dziatwy, zajmuje się postacią dziecka, jego miejscem, funkcją, którą spełniało w bezwzględnym świecie dorosłych. Jak wspomina J. H. van den Berg, dziecko nie zawsze było dzieckiem stało się nim. Drugi rozdział nosi nazwę Dziecię na przełomie wieków i opowiada o sytuacji najmniejszych w róŝnych stuleciach, rozpoczynając od wieku XVI. W tym stuleciu uznano dopiero psychologiczną odrębność dziecka, co umoŝliwiło zrozumienie jego inności, idywidualności. Dziecię zaczęto postrzegać jako samodzielnie myślącą jednostkę, jako pełnowartościowego człowieka. Rozdział ten zakończony jest ekskurzem do niedawnej historii, do tragicznych losów najmłodszych w czasie drugiej wojny światowej. Kolejna część mojej pracy poświęcona jest początkom literatury dziecięcej w Polsce, przyczym całą problematykę otwiera wyjaśnienie pojęcia literatura dla dzieci 5

2 i młodzieŝy. W rozdziale Geneza literatury dla najmłodszych pojawia się m. in. problematyka wyznaczenia granic pomiędzy literaturą czytaną przez dzieci, a literaturą świadomie im adresowaną. Na uwagę zasługuje rozdział pt. Rola ksiąŝki w Ŝyciu dziecka, który opisuje funkcje lektury dziecięcej. Dalszym z duŝych tematów pracy dyplomowej jest Literatura dla dzieci i młodzieŝy do 1864 roku. Postanowiłam nie dzielić tej literatury na literaturę oświeceniową i literaturę romantyczną, gdyŝ czołowi przedstawiciele tego okresu Ŝyli i tworzyli na przełomie obu epok. Literaturę tych okresów podzieliłam na pierwszą i drugą generację pisarzy dla dzieci. Przedstawicielami pierwszej generacji byli Klementyna z Tańskich Hoffmanowa i Stanisław Jachowicz, do drugiej generacji pisarzy naleŝeli ElŜbieta z Krasińskich Jaraczewska, Paulina z Radziejowskich Krakowowa, Teofil Nowosielski, Julia z Molińskich Woykowska, Narcyza śmichowska i Teofil Lenartowicz. Sylwetki pisarzy wyprzedza krótkie przedstawienie sytuacji w kraju, w odniesieniu do literatury dla najmłodszych. śyciorysy pisarzy przedstawione są w odniesieniu do ich dorobku odnośnie literatury adresowanej najmłodszym czytelnikom. Pierwsze europejskie wydawnictwa oraz czasopiśmiennictwo w Polsce do roku 1831 i w okresie międzypowstaniowym (przedstawienie konkretnych czasopism) zamykają część trzecią mojej pracy. Następujące rozdziały poświęcone są sytuacji po 1864 roku, przyczym przedstawiona została sytuacja ogólna w kraju, owszem w związku z twórczością dla dzieci. Właśnie bohater dziecięcy, pojawiający się od czasów pozytywizmu w lekturze maluchów, prezentuje problemy, plany i osiągnięcia epoki. Na pytanie, dlaczego pisarze pozytywistyczni wybrali sobie za bohatera swych prac dziecko, odpowiada następny rozdział. Kolejne części opisują rozwój powieści i jej głównych przedstawicieli (portrety autorów nie są juŝ tak mocno rozbudowane jak u Hoffmanowej czy Jachowicza), twórczości poetyckiej oraz czasopiśmiennictwa. Piąta część pracy dotyczy literatury międzywojennej. Na wstępie jest informacja o nowej idei wychowania państwowego i jej wcielaniem w Ŝycie, o sytuacji panującej w szkolnictwie, z którą związana jest poruszana w następnym odcinku problematyka odbiorcy literatury (kim był odbiorca literatury). Oczywiście w odrodzonym państwie polskim zrodził się nowy model literatury dla młodych czytelników, który niosł z sobą potrzebę wychowania patriotycznego, zapominając jednak o poziomie artystycznym. Literatura rozwijała się w dwu fazach, przyczym pierwsza faza rozwoju przypada na lata 6

3 , a druga na lata Osobna część poświęcona jest poezji dla najmniejszych, z wyróŝnieniem poezji Brzechwy i Tuwima, którzy, według mojego zdania, zasługują na szczególną uwagę ze względu na pierwiastki, którymi wzbogacili poezję dla dzieci. Rozwojowi prozy (psychologicznej, historycznej, podróŝniczo przygodowej, powieści dla dziewcząt), poświęcone są kolejne odcinki mej pracy. Ostatnie stronice części piątej zaznajamiają z czasopiśmiennictwem. Istnieje szereg publikacji dotyczących rozwoju literatury dla dzieci i młodzieŝy, jednak brak jednolitej ksiąŝki, która by w skrócie przedstawiła zainteresowanym ten specialny i niemniej ciekawy dział literatury, którym na pewno literatura dla dzieci jest. Właśnie ten fakt stał się moją główną motywacją do napisania tej pracy i wierzę, Ŝe moja skromna praca dyplomowa pomoŝe zaciekawionym przynajmniej wstępnie i w skrócie zapoznać się z problematyką literatury dziecięcej. W Dodatkach umieściłam strony tytułowe niektórych wydawanych czasopism dla dzieci. 7

4 CZĘŚĆ PIERWSZA POSTAĆ DZIECKA W LITERATURZE I. Narodziny dziatwy II. Dziecię na przełomie wieków 8

5 I. NARODZINY DZIATWY W obliczu coraz szybciej postępujących przemian społecznych i kulturowych dziecko i dzieciństwo mogą uchodzić za sferę wartości względnie stałych i tym samym dających oparcie temu, co nowe, relatywne i niepokojące, zwraca uwagę Ryszard Waksmund 1 i dodaje, Ŝe równieŝ w czasach nowoŝytnych, szczególnie kiedy zbliŝa się kryzys wartości, ludzkość zaczyna się bardziej interesować naturą dziecieńcą, przyrównując ją do klucza, który moŝe pomóc w szybkim postępem cywilizacji. zrozumienie błędów rozwoju ludzkości, która została zdemoralizowana Literatura dla dzieci i młodzieŝy jako odrębny nurt twórczości zrodziła się na przełomie XVII i XVIII w., kiedy to zmieniła się świadomość starej Europy od stabilności do ruchu, jak charakteryzował sytuację P. Hazard. 2 Kryzys dokreślały rewolucyjne przeobraŝenia w filozofii i przyrodoznawstwie, co oczywiście wpływało na zmianę koncepcji społecznego rozwoju, a tym samym na miejsce dziecka w nowym społeczeństwie. Dopiero w tym czasie zrodziła się społeczna antropologia dziecka, którą musieli brać pod uwagę antropologowie, pisarze, pedagodzy, artyści, politycy. Wraz z wprawianiem w Ŝycie ideałów oświeceniowych narastała potrzeba zburzenia feudalnego ładu i stworzenia takiego społeczeństwa, w którym interesy jednostki i społeczeństwa (ogółu) były by w pełni zharmonizowane i zapewniły dalszym pokoleniom postęp zgodnie z wymaganiami rozumu. Wiarę człowieka i odwagę posługiwać się własnym rozumem określił Kant jako wyjście człowieka z małoletności, w której był zatrzymany z własnej winy. 3 Na podstawie nowej pedagogiki, nowych koncepcji miało powstać nowe społeczeństwo. Dziecko nie zawsze było dzieckiem stało się nim, twierdził J. H. van den Berg i dodał: Sposób istnienia dzieci w świecie zmienił się dlatego, Ŝe wpierw zmienil się sposób instnienia dorosłych. 4 Wniosek taki daje się według niego wyprowadzić takŝe z analizy dzieł ofiarowanych najmłodszym adresatom przed wiekiem XVIII, nie odbiegając w tematyce i stylu od kanonów obowiązujących w literaturze dla dorosłych, w pokazywaniu róŝnych stron Ŝycia dorosłych (sprawy zawodowe, małŝeńskie nawet seksualne) nie stanowiły dla dziecka jeszcze tabu, prawdopodobnie dlatego, Ŝe nie było ono postrzegane jako istota odrębna i waŝna. 1 Zob. Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, Wrocław 2000, s Hazard, P.: Kryzys świadomości europejskiej: , Warszawa 1974, cz. I, rodz. I. 3 Kant, I.: Co to jest Oświecenie?, [w:] Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s J. H. van den Berg: Dziecko stało się dzieckiem, [w:] Janion, M; Chwin, S.: Dzieci, Warszawa 1988, t. 2, s

6 Od średniowiecza aŝ po barok nie przypisowano dzieciństwu większej wagi. Dopóki śmierć kosiła połoŝnice, niewiele myślano o noworodku, pisał Janusz Korczak. Dostrzegano go, gdy aseptyka i technika pomocy zabezpieczyła zycie matki. 5 Społeczeństwem rządziło prawo, Ŝe o ile Ŝycie dziecka jest kruche i niepewne, nie opłaca się inwestować doń uczucia. Płaciło to tak dla dzieci z warst niŝszych, jak dla dzieci urodzonych w warstwie wyŝszej, gdzie spotykały się one z akceptacją ojca dopiero w wieku 6 7 lat, kiedy to nareszcie nadawały się do kształcenia w słuŝbie rycejskiej lub dworskiej, jednak przez następne lata dziecko to nie było juŝ dzieckiem, ale postrzegane było ono jako osoba dorosła. Z antropologicznego punktu widzenia dziecko było niewidoczne. Nikogo nie obchodziła jego higiena. Jeśli doŝyło się odpowiedniego wieku, włączono go do świata dorosłych, przyczym było one bito przy byle jakim przejawie protestu, nieusłuchaniu rozkazu. Zarówno teolodzy średniowieczni, jak później protestaccy uwaŝali dziecko za nasienie szatańskie (owoc miłosnych uniesień), które od zguby mogą ocalić jedynie surowy rygor i chłosta. 6 G. Doliński pisze: Istniało nawet przekonanie, Ŝe dziecko, które nie odebrało za przewinienia swoje za Ŝycia naleŝytej kary, nie znalazło po śmierci wiecznego odpoczynku, jeśli dodatkowo nie wykonano na zwłokach jego zaniedbanej kary. [ ] W średniowieczu bito nawet przyszłych świętych, lecz nie zagradzano im ani losu, ani przywileju przyszłej kanonizacji. 7 Renesansowy humanizm zaprezentował odmienne podejście, ispirując się bardziej staroŝytnością pogańską aniŝeli chrześcijańską. Za wzór mógł im słuŝyć Kwintylin, który w traktacie O kształceniu mówcy (ks. I) wypowiadał się przeciw karze chłosty tak dzieci, jak niewolników. Zwycięstwo rodzicielskich uczuć nad dogmatami wychowania widoczne jest równieŝ w Trenach Jana Kochanowskiego. Maria Janion zwraca uwagę na fakt, iŝ przez cały czas trwania nauki dziecko poddane było surowszej i coraz skuteczniejszej dyscyplinie, która chroniła je przed swobodnymi poczynaniami dorosłych. Tak więc dzieciństwo wydłuŝyło się o tyle mniej więcej, o ile trwał cały pobyt we szkole. 8 Pamiętać jednak naleŝy, Ŝe do szkoły chodzili wyłącznie młodzi arystokraci. Dopiero pod koniec XVII stulecia zostanie złamany monopol kształcenia młodzieŝy męskiej, a od nastepnego wieku przywilej edukacji będzie przysługiwał nie tylko dzieciom arystokracji, ale takŝe mieszczaństwa i ludu, co nada wychowaniu kierunek bardziej praktyczny. 5 Korczak, J.: Pisma wybrane, wybór A. Lewin, Warszawa 1978, t. I, s Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s Doliński, G.: Jak u nas chowano dzieci? Z dziejów pedagogiki polskiej, Warszawa 1899, s Janion, M; Chwin, S.: Dzieci, op. cit., s

7 II. DZIECIĘ NA PRZEŁOMIE WIEKÓW Niełatwą, lecz bardzo waŝną sprawą było uznanie psychologicznej odrębności dziecka, jego prawa bycia sobą. Jeszcze pod koniec XVI wieku Montaigne w rozdziale O wychowaniu dzieci zwracał uwagę na fakt, iŝ edukacji dzieci towarzyszy teror i przemoc. W następnym stuleciu Jan Ámos Komenský uŝył całej swej biblijnej erudycji, by uprzytomnieć wszystkim współczesnym, Ŝe Bóg jest po stronie tych najmniejszych, Ŝe dzieci są nieporównywalnym z niczym skarbem i biada, gdyby ktoś miał narazić je na najmniejsze zgorszenie. W dalszym ciągu ale nie boi się bezkrytycznie przytoczyć mądrości z Biblii: Dziecko nawet gdyby wydawało się aniołem, jednak rózgą popędzaj. 9 Istotny pozostaje fakt, Ŝe obaj autorzy traktują dziecko jako rozwijający się organizm, który domaga się opieki, troski o duszę i ciało. Wzrasta równieŝ zainteresowanie seksualnością dziecka. Za najbardziej odraŝającą rozpustę zaczyna uwaŝać się masturbację i onanizm. Częste kontrole nad nastolatkami prowadzą do odseparowania dziewcząt od chłopców, temat płci staje się dla nich tabu, a okazywanie wstydliwości w tych sprawach nakazem cnoty. 10 Wiek XVIII Waksmund nazywa wiekiem mądrych guwernantek z Francji, które uczą dzieci modnej konwersacji, koncypują pierwsze ksiąŝeczki, będące jednocześnie dziecięcą literaturą i pedagogicznym instruktaŝem. Z nowym podejściem do człowieka przyszedł Jakub Rousseau, który przeznaczenie ludzkości upatrywał w powrocie do natury. W jego koncepcji dziecko to człowiek natury, czyli człowiek prymitywny i amoralny; źródło jego natchnień i fascynacji. W powieści Emil (1762) jego eksperymentalna pedagogika zmierzała do tego, by rozwinąć w wychowanku przyrodzone i indywidualne walory jego osobowości. 11 Nieco innego zdania był F. Schiller. Zdaniem Anny Kubale: Od czasów Rousseau i Schillera dzieciństwo zostało wprowadzone w perspektywę antropologiczną. Zaczęto zastanawiać się, jak się ma nasze dzieciństwo do naszego człowieczeństwa. Refleksja nad człowiekiem, nad sensem i celem jego egzystencji obejmować zaczęła zadumę nad dzieciństwem jako światem cudownym, autonomicznym, rządzącymi się własnymi prawami a zarazem stanowiący nieredukowalną część ludzkiej biografii Komeński, J. A.: Pisma wybrane, Wrocław 1964, s. 6 7, Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s Ibidem. 12 Kubale, A.: Obszary spotkań dziecka i dorosłego w sztuce, Wrocław 1984, s

8 godzin. 15 W skutek powyŝej opisanych Ŝyciowych realii najmłodszych, powstają pierwsze Romantycy, korzystając z owej koncepcji, uczynili z dziecka figurę poetycką, estetyczny kodeks, słuŝący artykulacji ich pokoleniowych rozterek i aspiracji. 13 Natomiast praktyka wychowawcza zmierzała torem wytyczonym przez angielskiego racjonalistę J. Locke a, który prowadził dziecko najkrótszą drogą do dorosłości. Tej praktyce podporządkowana została XIX wieczna literatura dla dzieci i młodzieŝy, którą cechował utylitaryzm i dydaktyczne nastawienie, co całkowicie odchodziło od dziecięcych marzeń i snów. Literatura miała je pobudzić do pracowitości, oszczędności i filantropii. 14 Realna sytuacja dzieci, zwłaszcza ze społecznych nizin, stała się gorzką prawdą kapitalizmu. Z pozytywistycznych raportów na pierwszy rzut oka widoczne jest, Ŝe kobiety i dzieci stały sie tanią siłą roboczą, gdyŝ płacono im połowę tego, co płacono dorosłym męŝczyznom. W tych czasach waŝnym poczynem było pojawienie się ustawy, która przesuwała dopuszczalny wiek zatrudnionego z 4 do 14 lat, a wymiar pracy z 16 do 6 sierocińce, zakłady lecznicze, instytucje chroniące dzieci. Na wzór francuskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Dziecięcego Wieku powstaje w Warszawie w 1880 roku Towarzystwo Przyjaciół Dzieci. Argumentem do stworzenia tej instytucji był fakt, iŝ w czasach tych istniało juŝ towarzystwo opieki nad zwierzętami. Pisarze pedagodzy tego okresu patrzyli na Ŝycie i miejsce dziecka w społeczeństwie realnie. Bohaterowie ich utworów od najwcześniejszych lat Ŝycia zostawali wciągnięci do systemu powinności względem rodziny, społeczeństwa i narodu. Dzieci uczyły się miłości do rodziców i Boga, szacunku dla opiekunów i starszych, respektu dla cudzej własności, oszczędności, pilności w nauce i pracy, poszanowania narodowych pamiątek, patriotyzmu. śadna z form wyzysku dzieci przez społeczeństwa przemysłowe wieku XIX, zauwaŝa Waksmund, nie osiągnęła takiego poziomu zniewolenia, jak w systemach totalitarnych wieku XX komunistycznym i faszystowskim. Symbolem nowego stylu wychowania młodzieŝy stał się w ZSRR Pawlik Morozow, który zadenuncjował przed władzami własnego ojca. 16 Szkoła uczyła młodzieŝ bezkrytycznie uwielbiać swoje państwo i jego wodzów. Sytuacji tej napomagał fakt, iŝ rewolucja bolszewicka zaniechała po sobie miliony sierot (tzw. bezprizornych), które zdane były na łaskę państwa. Szczególnie tragiczną epizodę w dziejach ZSRR przyniósł terror głodowy na 13 Kubale, A.: Dziecko romantyczne. Szkice o literaturze, Wrocław Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s Zob. Szererowa, A.: Z historii rozwoju pracy dzieci, Sosnowiec Zob. DruŜnikow, J.: Rosyjskie mity. Od Puszkina do Pawlika Morozowa, Warszawa

9 Ukrainie w latach Dzieci chłopów umierały głodem, stawały się ofiarami kanibalizmu, były deportowane, odłączane od rodzin, osierocone. Tysiące z nich szukało nowej szansy przeŝycia w dziecięcych gangach złodziejaszków. Reakcją władz było zakładanie specialnych obozów pracy dla dzieci oraz sierocińców, których wychowankowie, po osiągnięciu dojrzałości, stawali się Ŝołnierzami lub kierowani byli do NKWD. W podobny sposób wychowywano hitlerowskie dzieci i młodzieŝ. Dla nazistów rodzina była tylko, jak twierdzi R. Grundberger, komórką rozrodczą narodu. 17 Urodzenie dziecka traktowano jako akt polityczny, kobiety czyste rasowo w specialnych zakładach rodziły dzieci męŝczyznom odpowiednio wyselekcjowanym. Rodziny z aryskim rodowodem cieszyły się ochroną państwa. To oczywiście wiodło do degradacji Ŝycia rodzinnego. Podczas drugiej wojny światowej ofiarą padło tysiące dzieci, licząc młodzieŝ zaciągniętą do wojska, dzieci narodów podbitych, które skazane były na gehennę okupacji. Zapomnieć nie powinniśmy o zamordowanych dzieciach Ŝydowskich. Polityka wobec dzieci stała się miarą barbarzyństwa naszego stulecia, pisze Waksmund. Druga wojna światowa, lokalne wojny w Korei, Wietnamie, byłej Jugosławii, głodomór w najuboŝszych krajach świata nasuwają się pytania. Nie przyniosło odkrycie dziecka jako obiektu socjalnego i społecznej polityki państwa więcej szkody niŝ poŝytku? Czy trud włoŝony w jego edukację nie stworzył z niego (dziecka) delikatnego instrumentu, którym posłuŝyć się moŝna zarówno w dobrej, jak i złej wierze? Oto pytania pojawiające się czas od czasu w refleksjach pedagogów i filozofów, na przekór niechlubnym praktykom świata dorosłego Zob. Grundberger, R.: Historia społeczna trzeciej Rzeszy, Warszawa 1987, t. 2, s Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s

10 CZĘŚĆ DRUGA POCZĄTKI LITERATURY DZIECIĘCEJ I. LITERATURA DLA DZIECI II. GENEZA LITERATURY DLA NAJMŁODSZYCH III. ROLA KSIĄśKI W śyciu DZIECKA 14

11 I. LITERATURA DLA DZIECI Krąg Ŝycia jest nieubłagany. W dzieciństwie poznajemy świat, uczymy się najróŝniejszych rzeczy, stawiamy czoło bardzo trudnym problemom, borykając się z poprawną pisownią słowa kuzka czy kózka?, Hania czy Chania?... Potem dorastamy a nasza genialna pamięć eliminuje większość zła, które spotkało nas w wieku dziecięcym, pozostawiając po sobie tylko przyjemne wspomnienia. Właśnie ta skłonność do idealizacji dzieciństwa jest jednym ze stereotypów, funkcjonującym do dnia dzisiejszego w kulturze europejskiej. Sposób, w jaki o nim myślimy, słowa, których uŝywamy, gdy o nim mówimy, obrazy, które nam się przy wzmiance o nim nasuwają te wszystkie prawidłowości wynikają nie z prawidłości psychofizycznych, ale z naszego doświadczenia kulturalnego. 19 Dzieci Ŝyją obok dorosłych, ale zupełnie inaczej patrzą na otaczający ich świat, na świat, który pedagogowie, krytycy literatury, pisarze nazywają światem dzieci. Do tego świata moŝna się przenieść, przynajmniej na chwilę, sięgając po literaturę dziecięcą. A czym jest literatura dla dzieci i młodzieŝy? Przez literaturę dla dzieci czy literaturę dla dzieci i młodzieŝy długo rozumiano teksty literackie i paraliterackie, które miały słuŝyć wyłącznie do celów dydaktycznych i wychowawczych. W drugiej połowie XIX wieku doszło do zmiany. Dziecko najpierw pojawiło się jako temat literacki np. w prozie dla dorosłych (Janko Muzykant Henryka Sienkiewicza, Antek Bolesława Prusa), a dopiero potem powstawały utwory przeznaczone dla dziecka. 20 Jerzy Cieślikowski definiuje twórczość dla dzieci jako twórczość przeznaczoną dla dzieci i adresowaną do dzieci, przyczym dodaje, Ŝe literatura ta nie stanowi zbióru zamkniętego, poniewaŝ wiele tekstów nie dla dzieci było przeadresowanych do dzieci. Jest to literatura rządząca się własnymi prawami, posiadająca własną poetykę form inicjalnych i gatunkowych, własny pełny obieg komunikacyjny: wydawnictwa, prasę, rynek, krytykę. Jednocześnie Cieślikowski zastanawia się nad faktem, iŝ zakres literatury pisanej dla dzieci i młodzieŝy nie zawsze pokrywa się z zakresem lieratury czytanej zwłaszcza przez młodzieŝ (zakres literatury przez nią czytaną jest znacznie szerszy) Skrobiszewska, H.: Wstęp, [w:] O literaturze dla dzieci i młodzieŝy, Warszawa, Cieślikowski, J.: Literatura osobna, Warszawa 1985, s Ibidem, s

12 II. GENEZA LITERATURY DLA NAJMŁODSZYCH Genezę literatury dla dzieci w Polsce wyprowadza się z dwóch źródeł: z przeróbek i przekładów przekazywanych drukiem w ksiąŝkach oraz ze źródeł literatury ludowej, przekazywanej ustnie. Jedną z najwcześniejszych przeróbek był Gofred z T. Tassa, a modelem do dziś dnia Ŝywym dla pewnej odmiany powieści młodzieŝowej jest Robinson Cruzoe Daniela Defoe. W drugiej połowie XVIII wieku dokonywano wielu przekładów bajek ze zbioru Perraulta, a równieŝ Baśnie z 1001 nocy. Dzieci oczywiście znały wiele bajek ludowych, przekazywanych ustnie, przysłowia, powiedzenia, ludowe rymowane zabawy, śpiewały kołysanki, kolędy itp. 22 I. Lewańska początek ksiąŝek dla dzieci notuje od ksiąŝki Orbis pictus 23 Jana Ámosa Komensky iego przygotowaną w Polsce dla gimnazjum w Lesznie oraz od Artes Dobromilenses 24 Nauki Dobromilskiej z 1643 roku, która jak ze wstępu wynikało, była przeznaczona dla młodzieŝy szlacheckiej. 25 XVIII wieczne utwory dla młodzieŝy to utwory dydaktyczno moralizatorskie, które nie były uznawane za literaturę piękną, ale praktyczną, o czym świadczą juŝ same tytuły księŝek: np. Rady ojca dla córki, Rozmowy i podróŝe ojca z dwoma synami, Listy umierającej matki do córki, KsiąŜeczka moralna W tym okresie nie moŝna jeszcze mówić o polskiej ksiąŝce dla dzieci. Funkcję tę spełniały ksiąŝki dla dzieci pisane po francusku, angielsku, niemiecku oraz ich przekłady znane polskim dzieciom. 26 W XIX wieku pojawiły się pierwsze świadome ksiąŝki dla dzieci. Ich autorzy rekrutowali się przewaŝnie z grona pedagogów. Większość stanowiły kobiety ze środowiska mieszczańskiego i szlacheckiego, które wiedzę ogólną i pedagogiczną zdobyły drogą samokształcenia. Pisarki te, podobnie jak niektórzy pisarze pedagodzy, całe swoje Ŝycie i erudycję poświęcili dzieciom, i dzięki ich zaangaŝowaności na rynku dziecięcym coraz mniejszą rolę grały tłumaczenia i przeróbki utworów obcych. Wypierane były przez twórczość narodową, która o wiele lepiej spełniała oczekiwania dzieci. 22 Kuliczkowska, K.: W szklannej kuli, Warsazwa 1970, s Orbis pictus czyli Świat w obrazach powstał w latach Chodzi o podręcznik przeznaczony dla uczniów szkół podstawowych. Autor publikacji Jan Ámos Komenský realizuje w nim swój program nauczania chce połączyć rzeczy praktyczne ze sprawami teoretycznymi, chce uczyć bawiąc. Głównym celem autora było jednak zprzyjemnić uczniom naukę niepopularnego języka łacińskiego. Praca ta była bardzo popularna i juŝ w 1658 roku słuŝyła jako podręcznik w szkole w Magdeburgii. 24 Autorem jest Jan Lew Herbułt; chodzi o ksiąŝkę, która ma nauczyć poprawnej wymowy (polskiej) słów łacińskich. 25 Waksmund, R.: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej, op. cit., s Ibidem, s

13 Tu jest początek konstytuowania się sytuacji przenoszenia krótkich tekstów bajkowych, najczęściej wierszowanych, bez ich przerabiania i skracania, do literatury dla dzieci. 27 Linia demarkacyjna pomiędzy literaturą dla dzieci i młodzieŝy a literaturą dla dorosłych była i jest meandryczna, w wielu miejscach zatarta zupełnie. Np. Robinson Cruzoe Władysława Anczyca był przeróbką dla młodzieŝy, a równocześnie jedynym Robinsonem dla wszystkich czytelników. Podobnie było z cyklem ksiąŝek dla dziewcząt L. M. Montgomery, z cyklem o Ani z Zielonego wzgórza, który do dziś czytają nie tylko młode panienki, ale równieŝ ich mamusie i babcie. Z tego powodu dosyć trudne jest wyznaczenie granic wieku czytelników: dzieci młodzieŝ dorośli. Niegdyś dziewczyna, która miała lat 16 lat, wychodziła za mąŝ i stawała się dorosłą, owszem jej dorosłość fizyczna nie była w symbiozie z jej dojrzałością intelektualną. 28 Granicą między dzieciństwem, wiekiem młodzieńczym, a dorosłością zajmowała się M. Illnicka, która powszechnie uŝywany podział jeszcze rozszerzyła o pojęcia dzieci młodsze, dzieci małe. Właśnie rozbudowany podział posłuŝył jej potem do analizy odmiennych potrzeb małych odbiorców. 29 Psychologowie dzielą okresy dziecinności na: okres noworodkowy (0 1 miesiąc), okres niemowlęcy (1 12 miesięcy), dzieciństwo (1 6 lat), okres szkolny (6 13 lat), młodzieŝ nastoletnia (13 19 lat), młodzieŝ dorosła (19 26 lat). 30 Cieślikowski do literatury dla dzieci i młodzieŝy zalicza teksty pisane i adresowane świadomie dla dzieci i młodzieŝy oraz te, które świadomie i celowo były przeadresowane z literatury ogólnej i zamieszczane w ksiąŝkach dla dzieci. Dalej włącza tam ekspresje ikonicznego typu, takie jak napisy i rysunki najmłodszych pojawiające się na kawałkach papieru, w zeszytach, malówki kredą na chodniku, patykiem w piasku itp. Goethe w Fauście napisał: Wiek nie czyni nas zdziecinniałymi, jak powiadają. On tylko najdzie nas jako jeszcze prawdziwe dzieci. 27 Cieślikowski, J.: Literatura osobna, op. cit., s Ibidem. 29 Ilnicka, M.: Nowe ksiąŝki dziecinne, Bluszcz 1869, s. 326, [w:] Olkusz, W.: Między pedagogiką a literaturą, Opole 2000, s

14 III. ROLA KSIĄśKI W śyciu DZIECKA Umiejętność czytania i oczytaność świadczą o kulturze człowieka i pozwalają mu stale się rozwijać. Sprawiają, iŝ moŝe on być człowiekiem w pełni znaczeniu tego słowa. KsiąŜka oddziaływuje na dziecko wychowawczo. Jest narzędziem, bez którego trudno wyobrazić sobie pracę z dziećmi, realizację wielu treści programowych. Wartość wychowawcza utworu polega na związku jego myśli przewodniej, postępowania bohaterów z zamierzeniami i celami pedagogicznymi nauczyciela. Praktyka wychowawcza wykazała, Ŝe ksiąŝka zajmuje niewątpliwie bardzo waŝną rolę w procesie wychowania. Z oddziaływaniem ksiąŝki na dzieci wiąŝe się szereg oczekiwań: kształtowanie światopoglądu dzieci poprzez uczenie ich o zjawiskach przyrody i prawach rządzących społeczeństwem, chęć zdobywania wiedzy, rozbudowywanie wyobraźni, przekazywanie wzorów do naśladowania, uczenie miłości do kraju i języka, poszanowania godności ludzkiej i ukazywanie piękna przyjaźni i miłości. Poprzez poznawanie świata, ludzi i ich nadziei oraz wartości, jakimi się kierują, dziecko zdolne będzie dostrzec róŝnice istniejące w społeczeństwie i określić w nim swoje miejsce. Czytanie ksiąŝki wspólnie, np. z matką, ojcem, babcią czy ciocią, pozwoli na wymianę uczuć i myśli na dialog z otoczeniem. Rozmowy o przeczytanych lekturach pozwalają na nawiązanie relacji międzyludzkich między dziećmi a dorosłymi oraz samymi dziećmi (np. w szkole). KsiąŜka staje się źródłem komunikacji ze światem. 31 DuŜą rolę w Ŝyciu człowieka odgrywa poczucie humoru, ułatwia bowiem często obiektywne spojrzenie na siebie i na otaczającą rzeczywistość. Uczy optymizmu, a czasem nawet odwagi Ŝyciowej. Dlatego teŝ jako wartościowe dla zadań wychowawczych ocenić naleŝy utwory przedstawiające komiczne sytuacje, postaci, czy utwory operujące nonsensem, dowcipem na miarę dziecka. WaŜną rolę wychowawczą spełniają równieŝ baśnie. Aktywizując wyobraźnię dziecka baśnie wyjaśniają trudne problemy dobra i zła, ucząc, Ŝe dobre skutki zostaną odmienione, a złe pokarane, pozwalają dzieciom przenieść się w krainę snów i fantazji. Kwestia dobra i zła odpowiada kryteriom moralnym dziecka. Oprócz baśni istotną rolę na kształtowanie postawy czytelniczej dziecka pełni ilustracja ksiąŝkowa. Ilustracja w ksiąŝkach dla dzieci ma szereg zadań, od wzmacnia przeŝycia dziecka, zapoznania dziecka ze sztuką, wpływania na jego rozwój zarówno intelektualny jak i emocjonalny, budzenia zainteresowania, marzeń i fantazji, aŝ po

15 kształtowanie nastawienia twórczego, dostarczania przyjemności i odpręŝenia. Podkreślana jest takŝe moŝliwość kompensacyjnego, a nawet terapeutycznego oddziaływania ilustracji na dziecko. Ilustracje w ksiąŝce są źródłem stałych bodźców wzrokowych, nietypowych dla otaczającego nas dynamicznego Ŝycia. Istnieje wyraźna róŝnica, porównując bodźce estetyczne, z którymi dziecko się spotyka, z rzeczami, które są względem niego w ruchu, np. telewizja, film, a zjawiskami, względem których jest w ruchu dziecko, np. eksponaty w muzeum, plakaty na ulicach. Ilustracje w ksiąŝce dostarczają dziecku bodźców wizualnych, do których moŝna stale wracać i które moŝna przeŝywać w spokoju, zagłębiając się w ich treść plastyczną i literacką. Wprowadzają jednocześnie dziecko w świat sztuki. Pozwalają mu na zapoznanie się z podstawowymi składnikami języka plastycznego operowania linią rysunku, jego barwą i światłem, oraz dostarczają satysfakcji estetycznej. 32 Ilustracja jest najprostszą formą do przekazania treści. Dlatego teŝ na rynku wydawniczym pojawiają się ksiąŝeczki tylko z ilustracjami, przeznaczone najczęściej do najmłodszych dzieci, nie umiejących jeszcze czytać, bowiem obrazek jest tym, co pierwsze w ksiąŝce dziecko zauwaŝa. Nawet małe dziecko chętniej sięga po ksiąŝkę z duŝą ilością kolorowych ilustracji, niŝ po ksiąŝkę bez obrazków lub z ilustracjami czarno białymi. W miejscu tym według H. Skrobiszewskiej, zaczyna się literatura, w której ilustracja budzi potrzebę fikcji fabularnej i przygotowuje grunt do jej oddziaływania Ibidem. 33 Skrobiszewska, H.: O literaturze dla dzieci i młodzieŝy, op. cit., Wstęp. 19

16 CZĘŚĆ TRZECIA LITERATURA DLA DZIECI I MŁODZIEśY DO ROKU 1864 I. PIERWSZA GENERACJA PISARZY DLA NAJMŁODSZYCH A) KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA B) STANISŁAW JACHOWICZ II. DRUGA GENERACJA PISARZY DLA DZIECI III. PIERWSZE EUROPEJSKIE WYDAWNICTWA IV. CZASOPISMA W POLSCE DO ROKU 1831 A) ROZRYWKI DLA DZIECI B) TYGODNIK DLA DZIECI C) DZIENNIK DLA DZIECI D) PRASA DLA DZIECI I MŁODZIEśY W OKRESIE MIĘDZYPOWSTANIOWYM 20

17 I. PIERWSZA GENERACJA PISARZY DLA NAJMŁODSZYCH Pojęcie odrębnej literatury dla dzieci i młodzieŝy zaczęło się kształtować stosunkowo późno. Wprawdzie juŝ w XVI i XVII wieku znajdujemy utwory przeznaczone dla małych czytelników, jednak okres rozwoju tej gałęzi literatury przypada dopiero na wiek XVIII. W Polsce z oryginalną twórczością dla dzieci czy młodzieŝy spotykamy się dopiero na początku XIX wieku. 34 Najdawniejszymi formami literackimi, które docierały do dzieci głównie oralnie, były podania, baśnie, legendy, powiastki, pieśni wzorowane na tradycji ludowej, wywodzące się z codziennych zajęć, gier i zabaw. Problematyka lektury dla dzieci i młodzieŝy martwiła od dawien dawna filozofów, pisarzy i pedagogów. W Polsce problematyką tą zajmowali się juŝ Grzegorz z Sanoka czy Mikołaj Rej z Nagłowic. Ani jeden z nich wszak nie wypowiedział się konkretnie jeśli o chodzi o wymagania, które powinna spełniać literatura dla dzieci i młodzieŝy. Dopiero w okresie Oświecenia sytuacja się zmieniła. Wielki postęp nauki, rosnąca wiara człowieka w rozum ludzki, jako czynnik organizujący i budujący świat, wymagały nowego ideału wychowania, który związany był z doborem odpowiedniego materiału dydaktycznego, zastosowania właściwych metod wychowawczych. 35 Obok podręcznika, który pośredniczył między pedagogiem i uczniem, pojawił się nowy typ ksiąŝki samodzielna lektura dla dzieci, przynosząca im nie tylko potrawę umysłową, ale teŝ rozrywkę. Poglądy takie sformułował Franciszek Fenelon ( ), który wyszedł z załoŝenia, Ŝe wszystko, co bawi wyobraźnię, ułatwia naukę. Chciał dać dziecku ksiąŝkę starannie wydaną, o złoconych brzegach, z pięknymi obrazkami, pełną ciekawych i róŝnorodnych opowiadań. Postulaty te sam realizował w ksiąŝce Przypadki Telemaka (1697), 36 która stała się popularną w całej Europie. W Polsce Komisja Edukacji Narodowej, zakazująca młodzieŝy czytania romansów francuskich i niemieckich, oceniła Przypadki Telemaka jako poŝyteczną lekturę. KsiąŜka opisuje przygody i podróŝe Telemaka, który poszukuje swego ojca Ulissesa. W przygody wplecione zostały satyryczne wizerunki ludzi 34 Kaniowska Lewańska, I.: Literatura dla dzieci i młodzieŝy od początków do roku 1864, Warszawa 1960, s Ibidem. 36 Oryginalna nazwa brzmi: Aventures de Télémaque fils ۥd Ulysse ou suite du quatriéme livre de ۥl Homére. 21

18 i spraw, ostre sądy oraz rady, które kształtować miały pogląd wychowanka na najróŝniejsze tematy. 37 Pisanie ksiąŝek dla dzieci i młodzieŝy znalazło sobie wkrótce wielu zwolenników, bowiem stało się dobrym biznesem, gdyŝ w skutek agitacji pedagogów młodzieŝ zaczęła czytać, ksiąŝki były szybko rozsprzedawane, pisarze stawali się znanymi osobowościami. Zaczęła się rozwijać nowa gałęź piśmiennictwa. Okres polskiego Oświecenia charakteryzuje jednak brak oryginalnej twórczości dla dzieci, brak autorów piszących dla najmłodszych. Izabela Kaniowska Lewańska szuka przyczyny w sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. Antoni Popławski w swojej pracy O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacji obywatelskiej projekt (1775) pisze, Ŝe oświecenie nie polega na czytaniu ksiąŝek bardziej kształci refleksja, obserwacja i medytacja własnego rozumu niŝ ksiąŝka. 38 W epoce Oświecenia dąŝono do gruntownego przeobraŝenia typu Polaka, a to w przeciągu jednego pokolenia. Jako przykład posłuŝyć moŝe program i środki wychowawcze realizowane w Szkole Rycerskiej. 39 Przewodnim hasłem stał się nakaz Konarskiego przez reformę wychowania do odrodzenia ojczyzny, który starała się realizować Komisja Edukacji Narodowej, walcząca przeciw konserwatywnym masom szlacheckim. 40 Członkowie Komisji zdawali sobie sprawę, Ŝe tworząc nową szkołę mogą łatwo wrócić do starych metod nauczania lub przybrać modny, snobistyczny charakter. Stworzyli zatem program, który miał nadać szkole oblicze narodowo postępowe. Izabela Kaniowska Lewańska tak o sytuacji tej napisała: Nauczyciel i podręcznik mieli wykluczyć szkodliwe wpływy, [ ] na czoło zamierzeń najświatlejszych członków Komisji wysuwa się sprawa pisania podręczników i kształcenia wychowawców. Z ksiąŝek obcych dopuszcza się tylko nieliczne, zgodne z duchem zasad Komisji Edukacji Narodowej. 41 Literatura pierwszej połowy XIX wieku rozwijała się pod znakiem romantyzmu, w pozytywistycznej opozycji względem niego. Romantyzm, jako nurt ukształtowany 37 Op. cit., Kaniowska-Lewańska,I.: Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, Warszawa 1960, s Ibidem, s Szkoła Rycerska, Korpus Kadetów, szkoła średnia o profilu wojskowym, utworzona w 1765 z polecenia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przez księcia A. K. Czartoryskiego. Jej zadaniem miało być przygotowanie oficerów dla armii i młodzieŝy szlacheckiej do słuŝby publicznej. Program obejmował cztery lata kształcenia ogólnego wraz z nauką języków obcych i dwa lata zawodowego (słuŝba wojskowa, inŝynieria wojskowa, słuŝba cywilna), uzupełniane nauką jazdy konnej, szermierki itp. 40 Działacze oświatowi musieli z jednej strony przezwycięzyć opór, a nawet szkolnictwo konserwatywnych mas szlacheckich, a z drugiej zdobyć wpływ na młodzieŝ warst najwyŝszych, rządzących, tych, którzy gardzili rodzimą kulturą i językiem. 41 Kaniowska Lewańska, I. : Literatura dla dzieci i młodzieŝy II, Warszawa 1973, s

19 w równej mierze przez filozofię i poezję, który wyniósł niektórych pisarzy na piedestał tej najwyŝszej i dotąd nieznanej sławy, z perspektywy twórczości dla dzieci i młodzieŝy nie przyniósł rewolucyjnych zmian. Romantyzm podniósł jednak dzieciństwo do hasła programowego, przejmując od epoki oświeceniowej filozoficzny szacunek dla dziecka jako utworu natury, wymagającego, jak pisał J. Rousseau, rozumnej pielęgnacji. 42 Na stosunek romantyków do dziecka miał decydujący wpływ Friedrich Schiller, autor traktatu O poezji naiwnej i sentymentalnej. Schiller widział w dziecku twora nieskończonego, otwartego na róŝne moŝliwości istnienia. Dziecko uosobnienie naiwnej, bezrefleksyjnej, czystej, nieskaŝonej natury objawia się juŝ u początków romantyzmu poprzez linię Schillerowskiej interpretacji jako byt autonomiczny, skomplikowany i wieloznaczny, swoisty w swej niewinności, spontaniczności, z których uczyniono wartość, a zarazem będący równieŝ wartością jako kondyją otwarta nieskończenie na wielość doświadczeń człowieka wieku: w egzystencji, w historii, wobec Boga, czyli na przekroczenie owej naiwnej swoistości w kierunku najbadziej człowieczych doznań. 43 W romantyzmie często wprowadzano motyw dziecka i dzieciństwa. Bycie dzieckiem miało wieloraki wymiar: egzystencjalny, społeczny, estetyczny. Było synonimem niewinności, oznaczało teŝ demoniczność, infantylność i genialność, słabość, siłę oraz najwyŝsze uduchownienie. Romantyzm wytworzył trzy modele dzieciństwa: dzieciństwo szalone wyraŝone poprzez zachowanie irracjonalne i nieobliczalne, np. Orcio 44 z Nieboskiej komedii Z. Krasińskiego; dzieciństwo zbuntowane jest równieŝ szaleństwem, ale nie w wymiarze indywidualnym, lecz politycznym i społecznymn np. Kordian 45 J. Słowackiego, Konrad Wallenrod 46 A. Mickiewicza; dzieciństwo sieroce los dziecka wyraŝany w kategoriach osamocenia i izolacji, np. postacie sierot. 47 Okres biedermeieryzmu, który rozpoczął się w latach po kongresie wiedeńskim, nie gloryfikował tak silno, jak działo się to w literaturze zachodnioeuropejskiej, cnót mieszczańskich. Jerzy Cieślikowski tak charakteryzował sytuację: Względy ideologiczne, jak prawo jednostki do posiadania majątku i bogacenia się, odgrywają niemałą rolę, ale zostają 42 Cieślikowski, J.: Literatura osobna, op. cit., s Kubale, A.: Dziecko romantyczne. Szkice o literaturze, op. cit., s Orcio to główny bohater Nieboskiej komedii Z. Krasińskiego. 45 Kordian główny bohater dramatu J. Słowackiego; dramat nosi nazwę głównego bohatera, czyli Kordian. 46 Konrad Wallenrod jest romantycznym bohaterem tragicznym, walczącym o ojczyznę, pasując się na jej zbawiciela. 47 Cieślikowski, J.: Literatura osobna, op. cit., s

20 spychane przez naszych pisarzy wstydliwie na plan dalszy, ustępując miejsca wartościom ponadjednostkowym, podporządkowanym interesowi narodu pragnącego ocalić swą toŝsamość oraz wybić się na niepodległość. 48 Ten wzniosły cel widoczny był pośrednio takŝe w literaturze dla dzieci i młodzieŝy, która starała się unikać skrajności pedagogiki niemieckiej (stosowanie róŝdŝki), i skłaniała się ku wzorom francuskim zalecającym w miejsce systemu zakazów i kar metodę łagodnej perswazji. Dlatego teŝ autorytatywna postać ojca została w przykładach moralnych wyparta przez postać matki, która osobiście czuwa nad wychowaniem i edukacją swego dziecka, wspomina A. Kubale. 49 Pierwsi polscy pisarze tworzący dla dzieci rekrutowali się z grona pedagogów. NaleŜeli do nich m. in. Klementyna z Tańskich Hoffmanowa i Stanisław Jachowicz. A) KLEMENTYNA Z TAŃSKICH HOFFMANOWA Klementyna z Tańskich Hoffmanowa ( ) jest autorką oryginalnej literatury dla dzieci i młodzieŝy, utworów nie pozbawionych wartości artystycznych, ale teŝ przesyconych tendencjami wychowawczo moralnymi. Inspiracje czerpała Tańska z obcych wzorów, przystosuwywując je do sytuacji rodzimej. W swych listach i w wstępach wielokrotnie podkreślała, Ŝe opisy, np. przyrody, postaci, oparte są na konkretnych przykładach z jej Ŝycia. Realizm jej opracowań jest jednak podporządkowany tendencjom moralistycznym. 50 W dwudziestym roku Ŝycia rozpoczęła Tańska pisać dla dzieci. W swym pamiętniku zanotowała: Nad wszelki wyraz dzieci lubię; uwaŝać ich, zgadywać co czują, czym będą, jedną jest z najmilszych rozrywek moich. Pisać dla dzieci, czytać o dzieciach, patrzeć na nie, nie przykrzy mi się nikdy. I tak w 1820 roku wydała zbiór dwunastu krótkich powiastek Powieści moralne Rok w powieściach, rozwijających jej poglądy na wychowanie dzieci. Tematem jest Ŝycie rodzinne. Pisarka chwali przywiązanie rodzeństwa, posłuszeństwo, pracowitość, kara kłamstwo, egoim, samochwałę. 51 Przez kilka lat Tańska pracowała nad zbeletryzowanymi zasadami religii dla dzieci i nadała im tytuł Amelia matką. Było to opracowanie bardzo rozwlekłe, jednak w kręgach duchowieństwa mile widziane. 48 Cieślikowski, J.: Literatura osobna, op. cit., s Kubale, A.: Dziecko romantyczne. Szkice o literaturze, op. cit., s Kaniowska-Lewańska,I.: Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, op. cit., s Ibidem, s

21 Od roku 1823 Hoffmanowa sięgała do wzorów obcych, zwłaszcza angielskich. Chciała utworzyć...kurs edukacji dla małych dzieci i napisać te ksiąŝeczki łatwym, zabawnym sposobem, aŝeby dzieci nasze zawczasu w nocie rodzinnej zasmakować mogły... Pierwszą ksiąŝeczkę Wiązanie Helenki 52 opracowała dla swojej trzyletniej siostrzeniczki na dzień jej urodzin, jednak świadoma była sobie faktu, Ŝe ksiąŝeczka znajdzie sobie swoich czytelników. Wiązanie Helenki składa się z czterech części, idących po sobie zgodnie z tokiem rozwoju dziecka. Autorka uwidoczniła to nawet drukiem, bowiem początek pisany jest bardzo duŝym, a potem coraz mniejszym drukiem. Krytycy literatury za nasłabszą uwaŝają część pierwszą, krytykując ją za brak przygotowania pedagogicznego. Kolejne części oceniają natomiast bardzo pozytywnie, przede wszystkim za przejrzystość układu, celowe przystosowanie treści do rozwoju dzieci i codziennych ich zajęć, piękny język, styl. KsiąŜeczka stała się bardzo popularną, w ciągu wieku XIX ukazało się około dwudziestu nakładów. 53 Autorka na początku ksiąŝki napisała: Do Helenki Trzy lata skończyłaś, Helenko! Niedługo uczyć się zaczniesz; przyjm więc na Wiązanie tę małą ksiąŝeczkę; przydać ci się moŝe. Skoro ci Niebo w dobroci swojej zdrowo wyrość pozwoli, z przykładu Rodziców, z ich słów, z innych ksiąŝek waŝniejszych nauk będziesz. 54 Jerzy Cieślikowski poddaje krytyce ksiąŝkę Hoffmanowej, w związku z literaturą biedermeierowską, której jest przykładem: Surowa i funkcjonalna jest biedermeierowska arkadia dla dzieci. Uporządkowany jak księga kupiecka jest w niej dzień, zamknięty w nawias porannej i wieczornej modlitwy. U Hoffmanowej grzeczna Helenka spaceruje po śniadaniu w parku, a wracając do domu spotyka swoją biedną kobietę, której daje jałmuŝnę. Rozmowy Helenki z mamą zaczynają się od duszy i Boga, a kończą się na mówieniu o pieniądzach. 55 W roku 1825 powstała Druga ksiąŝeczka Helenki z podtytułem powieści dla dzieci zaczynających juŝ czytać gładki... Tomik zawiera osiemnaście opowiadań, w których autorka przedstawia Ŝycie starszych nieco dzieci w gronie rodzinnym i wśród rówieśników: 52 Wiązanie było szczególną formą edycji ksiąŝkowej, czyli prezent; wyraz ten uwaŝany był za wyraz tradycyjnej familiernej więzi łączącej autora z dziecięcym adresatem. 53 Kaniowska-Lewańska, I.: Literatura dla dzieci i młodzieŝy II, op. cit., s Hoffmanowa, K.: Wiązanie Helenki, [w:] Kaniowska-Lewańska, I.: Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, op. cit., s Cieślikowski, J.: Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław, 1965, s

22 Tak stało się Karolkowi i jego siostrom. Ojciec jego miał niby wielki majątek, Karolek i jego siostry jak paniątka się chowały; tymczasem ojciec umarł i pokazało się, Ŝe nic nie posiadał; zostawił tylko po sobie wdowę i troje dzieci. 56 Częścią Drugiej ksiąŝeczki Helenki są Cztery powieści, historie z Ŝycia czterech dziewczynek, które spotykają się w pokoju jednej z nich i skazane na nudę w czasie, gdy ich rodzice świętują ostatki, opowiadają sobie, na radę ciotki Pauliny, zdarzenia z własnego Ŝycia. Opowiadają o problemach charakterystycznych dla ich wieku. Historia Józi pokazuje, jak przezwycięŝyć nienawiść do swej machochy; Historia Anielki dotyczy pobytu w obcym domu i wyprawy z rodzicami do teatru; historia kolejnej z dziewczynek opowiada o wycieczce wraz z jej siostrą do babci na wieś, a Historia Maryni porusza problem dziewczynki, jak wyrównać się ze śmiercią matki. 57 Ten typ powieści, zwraca uwagę Cieślikowski, przekroczył granice ówczesnej powieści w literaturze dla dzieci i młodzieŝy, zapowiada bowiem narodziny tzw. prozy o dojrzewaniu i znacznie odbiega od reszty powieści moralnych Hoffmanowej. 58 O popularności obu KsiąŜeczek Helenki świadczy fakt, iŝ znalazły wielu naśladowców: Stanisław Jachowicz opracował ksiąŝkę Naukę w zabawce (1829), Paulina Krakowowa Rozmowy Matki z dzieckiem (1841), Teofil Nowosielski Abecedlnik dla dzieci polskich (1862). PowyŜsze tytuły ksiąŝeczek dla dzieci są pierwszą w Polsce próbą zastosowania wzorów pedagogiki okresu Oświecenia do nauczania najmłodszych dzieci. W dziełach Tańskiej i Jachowicza widoczna jest dąŝność do rozwijania samodzielnego myślenia dziecka, do umiejętności wyprowadzania wniosków z zaobserwowanych zjawisk. 59 Listy ElŜbiety Rzeczyckiej to kolejny utwór Tańskiej. Powieść skonstruowana jest zgodnie z koleją losów bohaterki, co pozwoliło pokazać autorce stosunki w klasztorze, dokąd była ElŜbieta oddana na wychowanie. Powieść ma charakter zwierzeń naiwnej dziewczyny. Ty nic nie wiesz, moja Urszulko, Ŝe ja uchodzę za bardzo namiętną w całym sąsiedztwie. Moja chrzestna najwiecej mi tej sławy narobiła i właśnie wczoraj, będąc u nas, mówiła do mojej matki: Walna dziewczyna z tej naszej ElŜbietki: wiele ma wiadomości, 56 Hoffmanowa, K.: Druga ksiąŝeczka Helenki, [w:] Kaniowska Lewańska, I. : Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, op. cit., s Cieślikowski, J.: Literatura i podkultura dziecięca, op. cit., s Ibidem. 59 Kaniowska-Lewańska, I. : Literatura dla dzieci i młodzieŝy II, op. cit., s

23 zręczna, układna, nie poszła w las klasztorna nauka; ale co umie, nie zadziera nosa i równie jest potulna jak dawniej w domu z sąsiadkami. Mój BoŜe! pomyślałam sobie, słysząc te miłe słówka a ja Ŝebym się z czego chełpić miała? 60 W powieści poznajemy najróŝniejsze ciekawe postacie, np. ojca bohaterki starszego szlachcica, stryja dworaka, szatnego Czartoryskich. Bohaterka utworu, ElŜbieta Rzeczycka, jest postacią raczej statyczną, jej uwagi rzucają jednak na epokę często bardzo ciekawe światło. Np. interesująca jest jej uwaga pełna zdziwienia, Ŝe w Polsce męŝczyźni najczęściej mówią po łacinie, panie [ ] osobliwie młode po francusku, na teatrze dworskim mówią i śpiewają po włosku, a wojska komenderują po niemiecku. 61 Dziennik Franciszki Krasińskiej (1825) Klementyny z Tańskich Hoffmanowej to pierwsza polska oryginalna powieść dla młodzieŝy. Wiernie odzwierciedla stosunki i obyczaje panujące w Polsce w połowie XVIII wieku, opisuje realia historyczne i obyczajowe. KsiąŜeczka ciekawa jest szczególnie ze względu na przedstawienia Ŝywej postaci głównej bohaterki. W subtelnie cieniowanym rozwoju jej psychiki odtwarza autorka proces przekształcenia się ambitnej dziewczynki w namiętną, świadomą swych celów kobietę: Czekam niecierpliwie na kogo jadącego do Polski, bo juŝ mój portret gotów. [ ] Oby Bóg dał pokój i ułoŝył tak okoliczności, Ŝebym Ci i oryginał wkrótce przedstawić mogła. JakŜebym sobie tego Ŝyczyła! Pierwiastkiem kompozycyjnym powieści jest kontrastowe przedstawienie Franciszki i jej siostry Basi, która spełnia rolę pozytywnego pierwiastka całego utworu. Język Dziennika jest bogaty w akcenty prawdziwej szczerości. Barwne opisy stanów psychicznych bohaterki pozwalają zajrzeć w głąb jej duszy, dzięki czemu moŝemy powieść oznaczyć za pierwszą próbę powieści psychologicznej....jakŝe utrudza i męczy ta nieudatna praca nad sobą, to ukrywanie uczuć, które gwałtem dobywają się z serca, ta niepewność przyszłości, ten dalszy los, który raz tak świetnym się wydaje, Ŝe się go aŝ lękać trzeba, drugi raz tak ponurym, Ŝe aŝ dreszcz przechodzi Listy ElŜbiety Rzeczyckiej i Dziennik Franciszki Krasickiej są waŝne dla rozwoju polskiej powieści, kontunuowanej przez Chodźkę i Rzewuskiego. Zwierzenie autorki: 60 Hoffmanowa, K.: Listy ElŜbiety Rzeczyckiej, [w:] Kaniowska Lewańska, I. : Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, op. cit., s Kaniowska-Lewańska, I. : Literatura dla dzieci i młodzieŝy I, op. cit., s Hoffmanowa, K.: Dziennik Franciszki Krasickiej, Warszawa 1974, s Ibidem. 27

24 O, gdybym miała talent Waltera Scotta..., świadczy, Ŝe oba utwory Listy i Dziennik powstawały pod wpływem tego pisarza powieści historycznych. Dla dorastających pannien przeznaczona jest powieść Krystyna (1840), w której autorka stworzyła Ŝywą postać emancypantki z początku XIX stulecia, którą była ona sama. Komentatorką i wydawczyni dzieł Tańskiej była Narcyza śmichowska, która bardzo pozytywnie oceniała wpływ Tańskiej na literaturę dla dzieci i młodzieŝy. UwaŜała ona, Ŝe autorce udało się stworzyć biblioteczkę dla dzieci, a ksiąŝki jej właściwą podawane koleją stanowić by mogły wyborny kurs udostępnienia czytania. 64 Dopiero przy porównaniu prac Klementyny z Tańskich z dziełami jej współcześników zauwaŝyć moŝna wartości i nowotarstwo tych utworów. Ich poziom przez długi okres czasu jest wzorem dla autorów interesujących się twórczością dla dzieci. B) STANISŁAW JACHOWICZ Stanisław Jachowicz ( ), o dwa lata starszy od Mickiewicza, był jednym z pierwszych, którzy pisali dla dzieci. Był skromny. Nie uwaŝał się za poetę, ale za nauczyciela i wychowawcę, którymi był z zawodu. Jachowicz jest autorem wierszowanych utworów, które nazywał bajkami, bajeczkami, powiastkami, ale równieŝ zabawkami oraz Ŝarcikami. 65 OdróŜniał jednak bajkę apolog w stylu Ezopa, od bajki dla dzieci, którą nazywa bajeczką. Jachowicz tak napisał: Dzieci nie znają się na wykwintności rymu, ja dla nich piszę, nie będą ode mnie tego wymagały; to tak podobne do tego, co same sobie czasem ukleją. Powtórzą, zaśpiewają moją bajeczkę, a ja tego pragnę, bo ja dla nich pisałem. 66 Poeci pedagodzy tego okresu, podobnie jak Jachowicz, bardzo często uŝywali form poetyckich bajeczki, powiastki, obrazku, krótkiej powiastki, czyli gatunków małej epiki dziecięcej i zaliczali je do poezji dydaktycznej. Ten czwarty rodzaj literatury 67, nie miał status sztuki wysokiej, wierszyki były traktowane jako dobry środek wychowawczej perswazji. Prawdziwą literaturę w tym okresie stanowiły jedynie utwory przepisywane 64 Ibidem. 65 Cieślikowski, J.: Antologia poezji dziecięcej, Wrocław, 1981, s Jachowicz, S.: Kilka słówek [w:] Bajki i powiastki, wyd. 6., Warszawa 1842, s Zob. Skwarczyńska, S.: Rodzaje przejściowe, [w:] Wstęp do nauki o literaturze, t. 3., Warszawa,

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

MIEJSCE LITERATURY DZIECIECEJ W HISTORII PISMIENNICTWA DLA NAJMŁODSZYCH.

MIEJSCE LITERATURY DZIECIECEJ W HISTORII PISMIENNICTWA DLA NAJMŁODSZYCH. MIEJSCE LITERATURY DZIECIECEJ W HISTORII PISMIENNICTWA DLA NAJMŁODSZYCH. Początków literatury dla dzieci należy upatrywać w bezimiennej twórczości ludowej. Był to folklor w postaci kołysanek, mruczanek,

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem.

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Wszyscy chcemy, aby nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób- CZYTAJMY DZIECIOM! WSTĘP We współczesnej dobie wszechobecnej

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach.

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach. LISTA TEMATÓW DO CZĘŚĆI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 W CENTRUM KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO I USTAWICZNEGO W LEGNICY I. LITERATURA 1. Wizerunek diabła i złych mocy

Bardziej szczegółowo

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE ... "Wszystko, co we mnie dobre, zawdzięczam książce" Maksym Gorki BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE INNOWACJA O CHARAKTERZE PROGRAMOWYM Opracowała: mgr Iwona Zawadzka (nauczyciel dyplomowany) 1 Niestety można

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić

Hasło Roku: Wielkopolska da się lubić Zintegrowany plan godzin wychowawczych dla Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Matki Jadwigi Borzęckiej Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstania Pańskiego Rok szkolny 2010/2011 Hasło Roku: Wielkopolska

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN PRACY PRZEDSZKOLA

ROCZNY PLAN PRACY PRZEDSZKOLA ROCZNY PLAN PRACY PRZEDSZKOLA ROK SZKOLNY 2013-2014 BAJKOWY SWIAT PRZEDSZKOLAKA ROZBUDZAMY WYOBRAŹNIĘ I ROZWIJAMY TALENTY 1. Plan pracy został opracowany na podstawie wniosków sformułowanych na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa Marian Chwastniewski Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa WYSPA ODKRYĆ A WYSPA ZAGADEK Laboratorium ma na celu wdroŝenie autorskiego programu pedagogicznego WYSPA rozwijającego postawy twórcze i badawcze

Bardziej szczegółowo

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie Podstawa programowa obowiązująca od roku szkolnego 2009/2010 III etap edukacyjny (klasy I III gimnazjum) Cele kształcenia wymagania ogólne I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

wiedza I UMIEJĘTNOŚCI DROGĄ DO SUKCESU

wiedza I UMIEJĘTNOŚCI DROGĄ DO SUKCESU wiedza I UMIEJĘTNOŚCI DROGĄ DO SUKCESU WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI DROGĄ DO SUKCESU Projekt realizowany przez Podlaską Fundację Wspierania Talentów mający na celu finansowe wsparcie szkół i placówek oświatowych,

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 CO TO JEST CZYTANIE? techniczne rozpoznawanie znaków; zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO- WYCHOWAWCZYCH BEZPIECZNA SZKOŁA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I AUTOR: mgr Ewa Herczyńska MIEJSCE ZAJĘĆ: sala szkolna PROWADZĄCY: autor programu 1 CELE PROGRAMU: OGÓLNE 1.

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU I REALIZACJI INNOWACJI Z RELIGII - CZCIJ OJCA SWEGO I MATKĘ SWOJĄ

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU I REALIZACJI INNOWACJI Z RELIGII - CZCIJ OJCA SWEGO I MATKĘ SWOJĄ Ks. Maciej Maniarski Tuplice, 20.06.2012r. SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU I REALIZACJI INNOWACJI Z RELIGII - CZCIJ OJCA SWEGO I MATKĘ SWOJĄ I. Założenia Założeniem innowacji było zaproponowanie uczniom działań

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZO - OPIEKUŃCZO DYDAKTYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013

PLAN PRACY WYCHOWAWCZO - OPIEKUŃCZO DYDAKTYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013 PLAN PRACY WYCHOWAWCZO - OPIEKUŃCZO DYDAKTYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013 Zatwierdzony przez Radę Pedagogiczną Przedszkola w Kobylinie na posiedzeniu w dniu 30 sierpnia 2012 roku ZADANIE I. PRZEZ ODPOWIEDNIĄ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowała: Sylwia Roś 1 Wstęp Program ten przeznaczony jest dla uczniów kl. IV - V szkoły podstawowej, do realizacji w ramach

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ Nazwa Kierownik Miejsce realizacji Liczba i rodzaj odbiorców Okres realizacji Rok szkolny 2009/2010 Osiągane cele SPRAWOZDANIE Z PROJEKTU PROFILAKTYCZNEGO PROGRAM PROFILAKTYCZNY

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

Uczeń, od którego nie wymaga się nic takiego, czego zrobić nie moŝe, nigdy nie zrobi wszystkiego, co moŝe. I. J.

Uczeń, od którego nie wymaga się nic takiego, czego zrobić nie moŝe, nigdy nie zrobi wszystkiego, co moŝe. I. J. Uczeń, od którego nie wymaga się nic takiego, czego zrobić nie moŝe, nigdy nie zrobi wszystkiego, co moŝe. Karl Kraus Praca z uczniem zdolnym I. J. Podstawa programowa Z myślą o wszechstronnym rozwoju

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 I. LITERATURA 1. Dziecko jako ofiara wojny. Omów na przykładzie wybranych dzieł 2. Lalka jako bohaterka literacka.

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014.

Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014. Lista tematów na maturę wewnętrzną z języka polskiego na Wydział Zaoczny w roku szkolnym 2013/2014. I. Literatura. 1. Gatunki biblijne i nawiązania do nich w literaturze późniejszych epok. Przywołaj i

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 im. doktora Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim na lata 2011-2016 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dnia 7

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie nauczania zintegrowanego. Jego głównym celem jest rozwijanie aktywności czytelniczej naszych

Bardziej szczegółowo

czytanie Jak najwcześniej

czytanie Jak najwcześniej Każdy rodzic chce, by jego dzieci wyrosły na mądrych i kochających ludzi. Jedną z pierwszych inwestycji w rozwój dziecka jest niewątpliwie czytanie mu książek. Czytanie stymuluje rozwój mowy i usprawnia

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Małopolsceszanse

Wolontariat w Małopolsceszanse Wolontariat w Małopolsceszanse i wyzwania Wolontariat w Polsce...od czynu społecznego do.. Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności poŝytku publicznego i o wolontariacie I mamy jeszcze Wolontariat

Bardziej szczegółowo

Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego

Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego INNOWACJA PEDAGOGICZNA w nauczaniu języka angielskiego na poziomie szkoły podstawowej Elementy literatury i wiedzy o krajach anglosaskich w nauczaniu języka angielskiego 1. AUTOR Nauczyciel kontraktowy

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

ZE STATUTU PRZEDSZKOLA

ZE STATUTU PRZEDSZKOLA ZE STATUTU PRZEDSZKOLA Rozdział II CELE I ZADANIA PRZEDSZKOLA 2 Przedszkole realizuje cele i zadania w duchu wartości i zasad przekazywanych przez Kościół Katolicki, a w szczególności: 1. Wspomaga indywidualny

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Janusz Korczak Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Projekt realizowany jest przez uczniów II klasy Gimnazjum nr 1 w Błoniu pod kierunkiem nauczyciela, pani Anety Kobosz. Idea przybliżenia

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami.

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami. UMIEJĘTOŚCI WSPANIALE BARDZO DOBRZE DOBRZE PRACUJ WIĘCEJ JESZCZE NIE POTRAFISZ 1 2 3 4 5 6 MÓWIENIE 1.Samodzielnie bogatym słownictwem, wypowiada się na temat treści literackiego, określa jego nastrój,

Bardziej szczegółowo

MISJA I WIZJA. Gimnazjum im. Rady Europy w Kostrzynie

MISJA I WIZJA. Gimnazjum im. Rady Europy w Kostrzynie MISJA I WIZJA Załącznik nr 02 do Statutu Gimnazjum im. Rady Europy w Kostrzynie Gimnazjum im. Rady Europy w Kostrzynie Kostrzyn 2012 r. 1 S t r o n a MISJA SZKOŁY J WYCHOWUJEMY POLAKA I EUROPEJCZYKA esteśmy

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY ZESTAW TEMATÓW NA USTNĄ MATURĘ Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2011/2012

SZKOLNY ZESTAW TEMATÓW NA USTNĄ MATURĘ Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 SZKOLNY ZESTAW TEMATÓW NA USTNĄ MATURĘ Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 LITERATURA 1. Porównaj obrazy domu i rodziny w literaturze, analizując 2. Literackie portrety matek. Analizując celowo

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Anita Duda nauczyciel Szkoły Podstawowej Nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku Białystok, II semestr roku szkolnego 2015/2016 Wszyscy chcemy, aby

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY NA LATA 2013-2019

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY NA LATA 2013-2019 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY NA LATA 2013-2019 Śliwice, 2013 WARTOŚCI Odpowiedzialność Każdy odpowiada za swoje słowa, czyny i za miejsce, w którym żyje i pracuje Charytatywność Nauczy wrażliwości i niesienia

Bardziej szczegółowo

Poczytaj mi mamo, poczytaj mi tato!

Poczytaj mi mamo, poczytaj mi tato! Projekt edukacyjny Poczytaj mi mamo, poczytaj mi tato! Anna Skupiewska Elżbieta Małkus Miejskie Przedszkole Nr 2 w Sokołowie Podlaskim Wstęp Aby uchronid dziecko przed trudnościami wynikającymi z nieprawidłowego

Bardziej szczegółowo

Co to są prawa dziecka?

Co to są prawa dziecka? Prawa Dziecka Co to są prawa dziecka? Każdy człowiek jest osobą, ale żaden człowiek nie rodzi się w pełni ukształtowany. Pełnię swojej osobowości musi rozwinąć. Każdy człowiek musi odpowiednio ukształtować

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Plan pracy godzin wychowawczych w klasie VI

Plan pracy godzin wychowawczych w klasie VI Plan pracy godzin wychowawczych w klasie VI na rok szkolny 2008/2009 Tematy i cele edukacyjne Korelacja ze ścieŝką edukacyjną Sposoby realizacji 1.Wybór samorządu klasowego, prawa i obowiązki ucznia. -kształtowanie

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Wszyscy chcemy, by nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób - czytajmy dzieciom!

Wszyscy chcemy, by nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób - czytajmy dzieciom! Od roku 2001 nasza szkoła bierze czynny udział w Kampanii Społecznej CAŁA POLSKA CZYTA DZIECIOM organizowanej przez Fundację ABC XXI. Liderem kampani w SP nr 10 jest Iwona Szymczyk, a funkcje koordynatora

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ AGROTECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. ST. STASZICA W SWAROŻYNIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ AGROTECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. ST. STASZICA W SWAROŻYNIE PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ AGROTECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. ST. STASZICA W SWAROŻYNIE WSTĘP Założeniem programu wychowawczego naszej szkoły jest rozwój osobowości ucznia. Osobowości pojmowanej

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ

INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ INNOWACJA PROGRAMOWO-ORGANIZACYJNA Z PLASTYKI W RAMACH GODZIN PRZEZNACZONYCH NA KÓŁKO ZAINTERESOWAŃ Gimnazjum nr 7 im. Króla Jana III Sobieskiego w Rzeszowie przy Zespole Szkół Ogólnokształcących w Rzeszowie

Bardziej szczegółowo

Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają

Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają Autor: GraŜyna Modrzewska Wszyscy dla wszystkich, czyli o tych, którzy ksiąŝki kochają CEL GŁÓWNY: Zapoznanie dzieci z zawodami związanym z powstawaniem i rozpowszechnianiem ksiąŝek. CELE OPERACYJNE po

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA II Prywatne Liceum Ogólnokształcące w Kętrzynie Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ SPRAWOZDANIE Z PROJEKTU PROFILAKTYCZNEGO Nazwa Kierownik Miejsce realizacji Termin realizacji Rok szkolny 2009/2010 Liczba i rodzaj odbiorców Cele i opis PROGRAM PROFILAKTYCZNY

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ W Biblii znajdujemy nakazy i Ŝądania. Zawierają one to, co wierzący nazywają wolą BoŜą. Najbardziej znanym ich zbiorem jest Dziesięć przykazań (Wj 34, 28). Znajdujemy go

Bardziej szczegółowo

Propozycja metodyczna dla klasy VI

Propozycja metodyczna dla klasy VI Język Polski w Szkole IV VI R. X, nr 4 Joanna Piasta-Siechowicz Propozycja metodyczna dla klasy VI TEMAT: Poznajemy lekturę Opowieści z Narnii. Lew, Czarownica i stara szafa. Czas zajęć: 2 x 45 min. Cele

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ Tematy i zagadnienia (cele edukacyjne) 1. Wybór samorządu klasowego prawa i obowiązki ucznia -kształtowanie postaw patriotycznych i świadomości

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 65 W ŁODZI Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic Priorytet w wychowaniu młodego człowieka powinien mieć dom rodzinny.

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem Justyna Kurtyka-Chałas Kryzys wychowania, o jakim dziś często mówimy w odniesieniu zarówno do domu rodzinnego jak i szkoły, jest przede wszystkim kryzysem

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Prawa dziecka w przedszkolu

Prawa dziecka w przedszkolu Prawa dziecka w przedszkolu Rozwój człowieka wyznacza sama ludzka natura, a w nią wpisane są prawa. Dziecko nie potrafi o siebie zadbać, potrzebuje do tego rodziców, opiekunów, dlatego naturalnymi strażnikami

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Podkowiańskiego Liceum Ogólnokształcącego nr 60

Program Wychowawczy Podkowiańskiego Liceum Ogólnokształcącego nr 60 Program Wychowawczy Podkowiańskiego Liceum Ogólnokształcącego nr 60 Motto: Takie będą Rzeczypospolite jakie ich młodzieży chowanie. Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego Stanisława Staszica Pogram wychowawczy

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 w Lędzinach

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 w Lędzinach Program wychowawczy Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 w Lędzinach W naszej szkole przyjęto następującą interpretację definicji wychowania: Wychowanie w szkole jest to sekwencja działań

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

http://literat.ug.edu.pl/indexx.htm

http://literat.ug.edu.pl/indexx.htm PROJEKT BADAWCZO-NAUKOWY LITERATURA POLSKA W INTERNECIE Katedra Kulturoznawstwa WYDZIAŁ FILOLOGICZNY UNIWERSYTET GDAŃSKI http://literat.ug.edu.pl/indexx.htm To serwis edukacyjny poświęcony literaturze.

Bardziej szczegółowo

Jaka wizja świata wyłania się z bajek I. Krasickiego? Satyra prawdę mówi.

Jaka wizja świata wyłania się z bajek I. Krasickiego? Satyra prawdę mówi. Cele zajęć: Po dzisiejszych zajęciach z języka polskiego będę potrafił/a: - zdefiniować bajkę i satyrę jako gatunek - wymienić zawarte w bajkach morały - zanalizować bajki i satyry I. Krasickiego - ocenić

Bardziej szczegółowo

Kwartalnik informacyjny nr 4/24/11/R.III październik-grudzień 2011

Kwartalnik informacyjny nr 4/24/11/R.III październik-grudzień 2011 Miejska Biblioteka Publiczna w Tychach Filia nr 7 dla dzieci i młodzieŝy Al. Niepodległości 110 Tel. 32 227-83-11 e-mail: filia7@mbp.tychy.pl Kwartalnik informacyjny nr 4/24/11/R.III październik-grudzień

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU LITERATURA 1. Motywy animalistyczne w literaturze. Omów zagadnienie na wybranym materiale

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Wstęp Program wychowawczy szkoły jest opracowany zgodnie z: Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 SZKOLNY ZASTAW TEMATÓW PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 NAUCZYCIEL ODPOWIEDZIALNY TEMAT Język polski 1. Lekturowe zgaduj zgadula - tworzymy karty edukacyjne do wybranych lektur. 2. Poznajemy

Bardziej szczegółowo

MAJOWE SPOTKANIA W MIEJSKIEJ I GMINNEJ BIBLIOTECE PUBLICZNEJ W KRAPKOWICACH I PODLEGŁYCH PLACÓWKACH ph.: BIBLIOTEKA PRZESTRZENIĄ DLA KREATYWNYCH

MAJOWE SPOTKANIA W MIEJSKIEJ I GMINNEJ BIBLIOTECE PUBLICZNEJ W KRAPKOWICACH I PODLEGŁYCH PLACÓWKACH ph.: BIBLIOTEKA PRZESTRZENIĄ DLA KREATYWNYCH MAJOWE SPOTKANIA W MIEJSKIEJ I GMINNEJ BIBLIOTECE PUBLICZNEJ W KRAPKOWICACH I PODLEGŁYCH PLACÓWKACH ph.: BIBLIOTEKA PRZESTRZENIĄ DLA KREATYWNYCH 8 maj (czwartek) SPOTKANIE BIBLIOTEKARZY POWIATU KRAPKOWICKIEGO

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WARSZTATÓW MUZYCZNYCH CHÓRU SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. STANISŁAWA STASZICA I SCHOLII PARAFIALNEJ PARAFII P.W. ŚW. KATARZYNY W TYCZYNIE

PROGRAM WARSZTATÓW MUZYCZNYCH CHÓRU SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. STANISŁAWA STASZICA I SCHOLII PARAFIALNEJ PARAFII P.W. ŚW. KATARZYNY W TYCZYNIE PROGRAM WARSZTATÓW MUZYCZNYCH CHÓRU SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. STANISŁAWA STASZICA I SCHOLII PARAFIALNEJ PARAFII P.W. ŚW. KATARZYNY W TYCZYNIE MUZYKA UCZY I BAWI 1 Projekt pt.: Muzyka uczy i bawi opiera się

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego

Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego LITERATURA 1. Przenikanie się obrzędów pogańskich i chrześcijańskich

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Warszawa, 2012 data Szkoła tolerancji Zajęcia na kanwie utworów literackich Janusza Korczaka. W warsztatach kładziemy nacisk na rozwój umiejętności współpracy i dialogu,

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014.

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. Adres : ul. Słowackiego 4, 82-440 Dzierzgoń, woj. pomorskie data: 02.09.2013 r. Podczas opracowywania programu uwzględniono:

Bardziej szczegółowo

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Plan prezentacji pytania: - Jak dzieci uczą się języka obcego? - Jak rodzic może uczyć języka obcego swoje dziecko? - Jak sprawić, aby dziecko polubiło

Bardziej szczegółowo