Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej wskazówką dla współczesnych pedagogów

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej wskazówką dla współczesnych pedagogów"

Transkrypt

1 AKADEMIA PEDAGOGIKI SPECJALNEJ im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie Wydział Nauk Pedagogicznych Kierunek: Pedagogika Anna Stec nr albumu Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej wskazówką dla współczesnych pedagogów Praca wykonana pod kierunkiem Dr Elżbiety Wojtasiak Warszawa, 2014

2 Streszczenie pracy dyplomowej Imię i nazwisko autora pracy: Anna Stec Nr albumu: Imię i nazwisko promotora pracy: Elżbieta Wojtasiak Temat pracy dyplomowej: Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej wskazówką dla współczesnych pedagogów Słowa kluczowe: niepełnosprawność, uczeń niepełnosprawny, pedagogika specjalna, pedagog specjalny, nauczyciel, pedeutologia, powołanie nauczycielskie, Listy do Młodego Nauczyciela Streszczenie Niniejsza praca prezentuje życie i działalność naukowo-społeczną Marii Grzegorzewskiej. Porusza tym samym znaczenie godności ludzkiej, wypływającej z wartości poznawczej człowieka jako osoby. Profesor Grzegorzewska na bazie swojej wieloletniej nauczycielskiej praktyki dzieli się z młodymi nauczycielami doświadczeniem, refleksjami i wewnętrznymi spostrzeżeniami. Autorka pragnie życzliwym słowem i wskazówką zarazem pomóc nauczycielowi, który zaczyna swoją zawodową pracę. Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej stają się tym samym wielopokoleniową wskazówką miłości scalającą grono pedagogiczne. Twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej snuje rozważania na temat pedagogiki specjalnej oraz pedeutologii. Widzi bowiem w niepełnosprawnym wychowanku człowieka, który pragnie żyć na miarę swoich możliwości i potrzeb. Dostrzega tym samym ogromną rolę nauczyciela-wychowawcy w stymulowaniu rozwoju ucznia. Listowne zapiski prof. Marii Grzegorzewskiej ani nie nużą współczesnego czytelnika ani nie odrywają go od realnych problemów aktualnie istniejącej rzeczywistości. Title: Letters to a Young Teacher Marii Grzegorzewskiej as quidence for modern educationists. Key words: disability, disabled student, special education, special educator, teacher, pedeutology, vocation as a teacher, Letters to a Young Teacher 2

3 Spis treści WSTĘP... 4 Rozdział 1 Z życia Marii Grzegorzewskiej notatka biograficzna Dom tu wszystko się zaczęło Edukacja szkolna i pierwsza praca Marii Grzegorzewskiej Studia i dojrzewające powołanie w służbie innym Działalność społeczno-naukowa, czyli praktyka czyni mistrza Rozdział 2 Maria Grzegorzewska Twórczynią polskiej pedagogiki specjalnej Podstawowe założenia pedagogiki specjalnej Marii Grzegorzewskiej Metoda ośrodków pracy swoistą strategią pedagogiki specjalnej Systematyka Kontynuacja założeń Marii Grzegorzewskiej Współczesne rozwiązania w pedagogice specjalnej Rozdział 3 Wybrane zagadnienia z obszaru pedeutologii Pojęcie, zarys historyczny, przedmiot Tożsamość osobowa nauczyciela jako źródło zawodowego potencjału Zasady postępowania nauczyciela

4 WSTĘP Szukając literatury odwołującej się do postaci pani Profesor Marii Grzegorzewskiej postanowiłam, że zanim zacznę pisać pracę magisterską, pojadę do Wołuczy miejsca urodzenia pani Profesor by porozmawiać z napotkanymi tam ludźmi, zobaczyć pomnik upamiętniający jej osobę, poszukać śladów, które po sobie pozostawiła, jeśli w ogóle jakieś pozostały. Nawet jeśli nie uda się zebrać żadnych informacji, sam pobyt w Wołuczy ubogaci i przybliży mnie wewnętrznie do tajemniczej postaci, pomyślałam. Dlaczego postaci tajemniczej? Przecież wielu wybitnych specjalistów i naukowców pisało o prof. Grzegorzewskiej. Powstały wspomnienia osób, które znały panią Marię. Wśród osób, które zechciały podzielić się osobistą refleksją o niej, znajdują się: Józefa Berggruen, Maria Hessenowa, Maria Gawarecka, Janina Doroszewska, Otton Lipkowski, Natalia Han- Ilgiewicz, Ewa Tomasik i inni. Wspomnieniami o Marii Grzegorzewskiej dzielą się: rodzina, przyjaciele i znajomi ze studiów, koledzy i koleżanki, z którymi Grzegorzewska współpracowała naukowo, studenci, nauczyciele. Warto podeprzeć się biografią Marii Grzegorzewskiej, zwrócić szczególną uwagę na rozprawy dotyczące działalności naukowej (swoistego przełomu w pedagogice specjalnej, którego dokonała pani Grzegorzewska), czy chociażby powołać się na wznowioną w 2002 r. publikację Listów do Młodego Nauczyciela, które malują ogromną paletę wartości i wewnętrznych przekonań pani Profesor, bądź na zbiory listów, które prof. Grzegorzewska pisała do innych, a których część udało się zachować i opublikować, skończywszy chociażby na jej rozprawie doktorskiej, która została opublikowana w 2012 r. przez Akademię Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Dzięki dobrej woli tych, w których życiu pani Grzegorzewska zagościła (dokonała zmiany), my współcześni możemy czytać i poznawać panią Profesor, biorąc pod uwagę zarówno wieloaspektowość jej dzieła, jak i wielowymiarowość jej postaci. Człowiek, ludzkie istnienie, zawsze pozostanie nie do końca odkrytą tajemnicą. Wgląd w intelekt drugiego człowieka jest rzeczą prostą, zaś umiejętność wglądu w jego serce jest przywilejem nielicznych. To czyny świadczą o naszym jestestwie. Życie i doświadczenia pozwalają człowiekowi na realną konfrontację nie tylko z samym sobą, ale także z otaczającym go światem. Czyn prawy i autentyczny zasiewa dobro w sercu, które może (ale nie musi) stać się wskazówką. Często mówi się jednak, że pomimo upływu lat od czyjejś śmierci, pozostaje jakaś sekretność i twórcza tęsknota nawołująca do myślenia, nowych perspektyw i poszukiwań. To właśnie źródło ludzkiego urodzenia nie starzeje się i mimo 4

5 różnorodności epok pozwala na dotknięcie osobowego jestestwa, by z biegiem czasu skonfigurować, nadać nowe znaczenie, sens istnienia dla potomnych. Fakty przedstawiane w książkach czy naukowych publikacjach na temat danej osoby stają się bliższe, kiedy człowiek może zacząć w rzeczywistości nie tylko historycznej (materialnej), ale także i duchowej (wewnętrznej) snuć poszukiwania w miejscach, gdzie owa osoba się urodziła, mieszkała, działała, spędzała wolny czas, pisała, żyła (jeżeli oczywiście takie miejsca się zachowały). Chciałam poznać Marię Grzegorzewską osobiście. Pragnęłam spotkania, którego nie da się zapomnieć. Z ludzkiego punktu widzenia nie zobaczę pani Profesor fizycznie: nie wiem jaki miała głos, spojrzenie, uśmiech. Nie widziałam jej przechadzającej się po współczesnej Warszawie, nie słyszałam żadnego z jej wykładów czy rozpraw z zakresu pedagogiki specjalnej. Nie szkodzi. O wielu rzeczach mogę dowiedzieć się z jej zapisków (głównie z Listów do Młodego Nauczyciela ) oraz od innych ludzi tych, w których pamięci serca, umysłu, życia postać pani Marii Grzegorzewskiej wyryła się na trwałe; tych, którym pomagała, którzy byli jej słuchaczami i wychowankami; tych, z którymi współpracowała i działała naukowo; tych, których kochała, z którymi się przyjaźniła na co dzień. Pani Maria Grzegorzewska pragnęła od życia czegoś więcej może dlatego tak mocno pokochała drugiego człowieka? Potrafiła patrzeć głębiej: za zasłoną wielu naukowych tytułów, zawodowego potencjału, prestiżu zawsze wcześniej dostrzegała Człowieka bezbronnego, niepełnosprawnego, skrzywdzonego przez los, zaniepokojonego wojenną rzeczywistością; człowieka, obok którego nie umiała przejść obojętnie. Dlatego stwierdziłam, że przy zbieraniu bibliografii do niniejszej pracy nie mogę pominąć tak istotnego źródła, jakim jawi się czasami samo Życie badanej postaci. Miejsce, gdzie się urodziła, to fundament, od którego warto zacząć poszukiwania. Powrót do korzeni. Pomyślałam, że dzięki temu może uda się nawiązać głębszą relację, której nie da się zamknąć w wartościowych zapiskach i spuściźnie książkowej kolejnych pokoleń, lecz może da ona nowe perspektywy wewnętrznego poznania wynikłego ze współczesnej, osobistej wędrówki w poszukiwaniu śladów postaci Marii Grzegorzewskiej. Nie wiem, czy to się uda, być może nie. Ufam jednak, że sam fakt chęci poznania stwarza możliwość nawiązania ponadczasowego dialogu wartości, którego nie da się przypieczętować jednym wymiarem epoki, w jakiej żyła i działała Maria Grzegorzewska. Pani Profesor wyszła ponad miarę skrojoną przez jej epokę, dając mocne świadectwo życia, z którego do dziś czerpać może każdy. Warto podkreślić znaczenie dorobku źródłowego, 5

6 sprawdzonych faktów z życia pani Profesor, dzięki którym proces szukania wewnętrznej prawdy może stać się prawdziwą pedagogiczną przygodą. W praktyce jednak poszukiwania śladów Marii Grzegorzewskiej nie zakończyły się na Wołuczy być może właśnie dlatego, że Wołucza stała się dla mnie mocnym punktem odniesienia, pewnym mechanizmem spustowym procesu badawczego, pewną paradoksalnie bazową kulminacją i zapewnieniem, że to dopiero otwarcie i wielki początek badawczej drogi. W międzyczasie dotarłam także do Lasek k. Warszawy, do Nowego Targu, Klikuszowej i Zakopanego oraz do Zalesia Dolnego k. Warszawy, by w końcowym etapie poszukiwań zwiedzić muzeum znajdujące się na terenie Akademii Pedagogiki Specjalnej, której Maria Grzegorzewska patronuje. Dotarłam także na Cmentarz Powązkowski, by nawiedzić grób rodzinny Bohdanowiczów i Grzegorzewskich oraz grób prof. Marii Grzegorzewskiej. Rozum (ratio) i serce (jako cnota, areté) nawołują do poszukiwania prawdy, bowiem bez człowieczeństwa nie ma pełnego człowieka, zaś bez człowieka nie ma istoty człowieczeństwa. Obserwując przyrodę, np. małe kurczęta, zauważyć można dość ciekawy, pedagogiczny aspekt wędrowania i poszukiwania. Pisklęta nie wiedzą dokąd pójdzie kura (ich matka), lecz idą za nią gęsiego. Wprawdzie nie mają rozumu jak Homo sapiens, lecz zostały wyposażone w instynkt samozachowawczy, a mocna wieź z kurą w początkowym stadium rozwoju jest dobrym stymulatorem na przyszłość, w dalszym życiu osobniczym. Do czego zmierzam? Wierzę w to, że każdy zapisany i niezapisany ślad po pani Marii Grzegorzewskiej nie pozostanie jedynie wspomnieniem do wglądu, lecz wskazówką skierowaną do Młodego Nauczyciela, którego sens istnienia i zawodowego spełnienia tkwi w Człowieczeństwie zarówno jego samego, jak i każdego napotkanego człowieka. Czy takie podejście ma rację bytu? Długo myślałam nad tematyką pracy magisterskiej. Szukałam natchnień i inspiracji w przyrodzie. Pamiętam, że na drugim roku studiów licencjackich dostałam od Przyjaciółki niebieską książeczkę w prezencie... były to właśnie Listy do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej. Wówczas koleżanka powiedziała mi, że w tej książce znajdę światło. Nie sięgnęłam do tych listów od razu. Potrzebowałam czasu, aby dojrzeć. Zaraz po obronie pracy licencjackiej, robiąc porządki wśród sterty książek i notatek, znalazłam ową niebieską książeczkę i pomyślałam sobie, że to dobry czas, aby wziąć ją do ręki i zwyczajnie przeczytać, by poszukać w niej światła i inspiracji. Od tej chwili wszystko się zmieniło. Wtedy już wiedziałam, o czym chciałabym pisać pracę magisterską. Prawdą jest, 6

7 że Postać prof. Marii Grzegorzewskiej nie była mi obojętna, widziałam w niej jakąś niesamowitą charyzmę, tajemną siłę miłości, jaką w zupełnie naturalny sposób potrafiła się dzielić z każdym napotykanym człowiekiem. Mimo to jednak potrzebowałam widocznie czasu, aby do tych listów zajrzeć i je przeczytać. Co ciekawe, przeczytałam je kilkanaście razy, nieustannie do nich wracając. Potem pomyślałam sobie, że chciałabym poznać i wgłębić się w życiorys pani Profesor, jakoby spróbować reaktywować tę Postać..., popatrzeć na Jej życie i twórczą pedagogiczną działalność oczami współczesnej studentki. My, ludzie współcześni, mamy taką tendencję do zamykania wybitnych, ideowych postaci jedynie w książkach, malarskich arcydziełach czy naukowych artykułach. Pomyślałam sobie wówczas, że chciałabym się zwyczajnie pochylić nad Osobą Marii Grzegorzewskiej. Pochylić się tak, jak ona kiedyś pochylała się nad drugim człowiekiem. Tym oto sposobem Twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej stała mi się bliska, nie tylko ze względu na dzieła i ponadczasowe, uniwersalne w swej wymowie publikacje, lecz również z powodu tego, jakim była człowiekiem, i jak żyła. Wartość spotkań z tymi, którzy odeszli, nie tkwi jedynie w ich dziełach naukowo-społecznych, lecz również w naszej pamięci i postawie serca. Nie chodzi bowiem o to, aby w swoim życiu powielać sławne osobistości, lecz o to, by starać się szukać natchnień, które będą autentycznymi drogowskazami (implikacjami) dla nas samych byśmy mogli lepiej i pełniej żyć, także z myślą o drugim człowieku. Celem niniejszej pracy jest ukazanie wskazówek pedagogicznych skierowanych do współczesnych pedagogów, wyłaniających się z Listów do Młodego Nauczyciela Marii Grzegorzewskiej. Pani Profesor nie napisała Listów z myślą o sobie samej: o zawodowej karierze czy rozgłosie. Autorka Listów w prostocie serca odpowiedziała na głos swojego powołania. Co ciekawe, chciała jakby się nim podzielić ze wszystkimi młodymi nauczycielami, którzy tę książkę wezmą kiedyś do ręki, by poszukać odpowiedzi na wiele nurtujących ich pytań. Listy do Młodego Nauczyciela są bowiem nierozłączną i bardzo wartościową częścią życia i działalności społeczno-naukowej Twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej. W pierwszym rozdziale pracy zaprezentowany został życiorys Marii Grzegorzewskiej, który stał się tym samym natchnieniem i inspiracją w poszukiwaniu wskazówek wyłaniających się z Listów do Młodego Nauczyciela. Drugi rozdział oscyluje wokół zagadnień dotyczących podstawowych założeń pedagogiki specjalnej Marii Grzegorzewskiej oraz ukazuje współczesne rozwiązania tej dyscypliny naukowej. W trzecim rozdziale skupiam się na wybranych zagadnieniach z obszaru pedeutologii, by podkreślić znaczenie tożsamości osobowej nauczyciela jako źródła zawodowego potencjału. 7

8 Z kolei w części metodologicznej (rozdział czwarty) przedstawiam miejsca, które zwiedziłam podczas szukania współczesnych śladów Marii Grzegorzewskiej. Nakreślam pytania problemowe, cel pracy badawczej, wybrane metody oraz techniki charakterystyczne dla monografii pedagogicznej. W piątym rozdziale dokonuję analizy Listów do Młodego Nauczyciela, które stają się tym samym wskazówką dla współczesnych pedagogów. Podsumowanie jest teoretyczno-empirycznym zbiorem pedagogicznych wniosków, dzięki którym czytelnik może dokonać konfrontacji poznawczej niniejszej pracy. Zawartość pracy wzbogacona została bibliografią, w której znajdują się szczegółowe zestawienia źródłowe książek, artykułów czy chociażby pozycji dostępnych już współcześnie w Internecie. Pani Profesor pisała: Z miłości wypływa i prawda nasza poznawcza, i troska o rozwój człowieka, i dążenia do lepszego jutra człowieka 1. Jestem przekonana, że warto poznawać Postać pani Marii Grzegorzewskiej, by zobaczyć, że wiedza serdeczna, głęboka troska i spojrzenie Miłości, życiowa pasja oraz odpowiedzialność za słowa i czyny, to nie są wartości przemijające czy staroświeckie, lecz element codzienności, która nie ogranicza nas na przestrzeni wieków, ale każdego dnia puka do drzwi ludzi współczesnych, by zapytać: Kim jest Człowiek?, by także paradoksalnie ukazać, jak bardzo potrzeba drugiego człowieka współczesnemu światu. Nie tylko po to, by zaistnieć, dla poklasku czy medialnych sukcesów, lecz w celu pielęgnowania Godności i Człowieczeństwa, o które pani Profesor Maria Grzegorzewska nieustannie walczyła. Chcę serdecznie podziękować wszystkim tym, którzy dzięki swojej otwartości oraz życzliwości przyczynili się do powstania niniejszej pracy, a w szczególności Pani Doktor Elżbiecie Wojtasiak, dzięki której proces pisania pracy magisterskiej stał się dla mnie prawdziwą pedagogiczną przygodą. 1 Za: Tomasik E., Ocalić od zapomnienia. Maria Grzegorzewska w relacjach ze współczesnymi, Wyd. WSPS, Warszawa 1998, s

9 Rozdział 1 Z życia Marii Grzegorzewskiej notatka biograficzna Malarz, malując obraz, stara się najpierw jak najwięcej przebywać z pozującym do niego. Dopiero później przygotowuje stanowisko pracy: wybiera odpowiedniej wielkości płótno, kolory, odcienie farby, grubość pędzla, by stworzyć jak najlepsze warunki do urzeczywistnienia postaci na dziele sztuki. Tchnąć w nią nowe życie. Podobnie jest z biografią Marii Grzegorzewskiej. Nie jest to postać tylko i wyłącznie historyczna, z zakurzonego obrazu czy książki. Twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej żyje w tych, którzy w dalszym ciągu starają się przekazywać tajniki tej nauki. Przede wszystkim można nosić Marię Grzegorzewską w sercu i starać się zwyczajnie żyć tymi prawdami, o które pani Profesor walczyła. Na osobowy portret Grzegorzewskiej składa się całe jej życie. Nie tylko działalność społeczno-naukowa. Dlatego tak istotne są etapy życia Grzegorzewskiej, zapiski czy to w formie prywatnej korespondencji skierowanej do innych, czy też wewnętrzne jej wyznania, które zachowały się w Listach do Młodego Nauczyciela. Tymi słowami pragnę pochylić się nad życiorysem Marii Grzegorzewskiej. Dzieciństwo, młodość, czas szkolnych i studenckich poszukiwań, naukowych fascynacji, trwałość zawartych przyjaźni i znajomości zawodowych, ostatnie lata życia Twórczyni pedagogiki specjalnej to wyraziste kontury egzystencji pani Profesor, której obraz nadal mogą malować i nieść przez życie współczesne pokolenia. Pytanie tylko, w jaki sposób malować portret Marii Grzegorzewskiej? Zapewne gdyby pani Profesor żyła, można byłoby spróbować spotkać się i czerpać informacje od niej samej. Życie jednak jest kruche. Rodzimy się i umieramy. To uniwersalna prawda egzystencji. O wartości życia nie świadczą słowa, ale czyny. One najbardziej przemawiają do drugiego człowieka. Może dlatego, że nie są sztucznie zapakowane w piękne, dźwięczne i patetyczne wyznania. Czyn jest aktywną albo pasywną odpowiedzią, zajęciem konkretnego stanowiska w działaniu. Pani Profesor Maria Grzegorzewska była człowiekiem czynu. Śledząc życiorys Marii Grzegorzewskiej, postaram się zaprezentować te fakty z życia, które decydowały o fascynacji i tworzeniu pedagogiki specjalnej oraz fundamentalnych zasad zawartych w Listach do Młodego Nauczyciela. 9

10 1.1. Dom tu wszystko się zaczęło Każdy z nas pamięta czas dzieciństwa. Wszystko wówczas kojarzy się z domem i nadaje sens kolejnym etapom rozwoju człowieka. Dom to coś więcej niż zagospodarowana struktura przestrzenna. Pośród fundamentów, ścian, betonów egzystuje rodzina, dzięki której dom można nazwać ostoją miejscem, gdzie nieustannie człowiek wzrasta. Może dlatego, że w domu czeka się na drugiego człowieka? Świat sam w sobie nie jest w stanie podarować dziecku miłości, której na co dzień doświadcza w rodzinie. Zatem dom tworzą ludzie, którzy w nim mieszkają. Wystrój wnętrz to jedynie dodatek, bowiem dom to miejsce, o którym myśli się nieustannie i sercem się do niego wraca. Tymi słowami pragnę zaakcentować ogromną wartość rodziny i znamienny charakter dzieciństwa w życiu Marii Grzegorzewskiej. Pani Profesor urodziła się 18 kwietnia 1888 r. we wsi Wołucza koło Rawy Mazowieckiej. Ówczesne tereny należały do Królestwa Polskiego 2. Grzegorzewska pochodziła z wielodzietnej rodziny. J. Doroszewska zaznacza, że młoda Marylka była piątym dzieckiem w rodzinie 3. Z kolei E. Tomasik podaje, że Maria była szóstym dzieckiem Państwa Grzegorzewskich, co i tak nie zmienia faktu, że dziewczynka była najmłodszym dzieckiem Felicji z Bohdanowiczów i Adolfa Grzegorzewskich 4. Zanim przejdę do opisu dzieciństwa M. Grzegorzewskiej, chciałabym najpierw przedstawić sylwetki członków rodziny Grzegorzewskich. Niegdyś profesor Hessen powiedział o Grzegorzewskich następujące słowa: Była to rodzina klejnotów bezcennych, wartość której można rozumieć tylko we wspólnym ich układzie 5. N. Han-Ilgiewicz podkreśla, że rodzina Grzegorzewskich zasługuje na miano czarującej naturalności, zdrowej atmosfery i wewnętrznej prawdomówności nie zaś wyidealizowanego w najwspanialszej formie doskonałości rodzinnego portretu 6. Prostota i prawda wyzwalają pokłady dobra. Naturalność fascynuje. Zdrowa atmosfera nie tłamsi autentyczności i świadomych przekonań. 2 Gasik W., Dzieciństwo i młodość studia (w:) Żabczyńska E. (red.), Maria Grzegorzewska. Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, Wyd. WSPS, Warszawa 1985, s Doroszewska J., Drogi życia Marii Grzegorzewskiej (w:) Doroszewska J., Falski M., Wroczyński R. (red.), Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r., Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972, s Tomasik E., Marii Grzegorzewskiej listy do przyjaciół, Wyd. APS, Warszawa 2002, s Za: Eckert U., Gawarecka M., Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s

11 Ślady istnienia rodu Grzegorzewskich prowadzą na Litwę. Malownicze a zarazem surowe krajobrazy borów żmudzkich za Wiłkomierzem przyciągają spojrzenie młodego ziemianina. Pradziad Bohdanowicz wraz ze swoją małżonką Sophią Tucci (Włoszką z pochodzenia) postanawiają zamieszkać na Żmudzi. Wspomnienia o wybrance serca Bohdanowicza opisują romantyczne dzieje wielkiej miłości, wzajemnego i oddanego uczucia, łączącego kobietę i mężczyznę. Żmudź tym samym staje się miejscem urodzenia Felicji matki Marii Grzegorzewskiej 7. E. Tomasik dzięki pomocy Barbary Grzegorzewskiej-Szeligiewicz (bratanicy Grzegorzewskiej) i jej syna Wojciecha uzyskała wiele ważnych i szczegółowych informacji dotyczących rodziny pani Profesor. W. Pożarski (siostrzeniec Grzegorzewskiej) także dokonał częściowego opracowania informacji dotyczących rodzinnych korzeni Marii Grzegorzewskiej 8. Felicja z Bohdanowiczów Grzegorzewska była najmłodszym dzieckiem ziemianina Zenona Bohdanowicza z Bohdanowa (po litewsku Rynkiszki). Ósme dziecko w rodzinie. Zmarła w Warszawie w roku Z kolei Adolf Grzegorzewski ojciec pani Profesor zmarł w Wiłkomierzu na Litwie około 1914 roku 10. Jak wcześniej wspomniałam, Maria Grzegorzewska miała rodzeństwo: brata Zenona, siostrę Wandę, Helenę, brata Witolda i Władysława. Najstarszy brat, Zenon, z zawodu był lekarzem. Został rozstrzelany przez Rosjan w czasie II wojny światowej, w 1940 r. Był ojcem czworga dzieci: Wandy, Haliny, Marii i Bohdana 11. Wanda siostra pani Profesor żyła w latach Ukończyła Wydział Przyrodniczy na Uniwersytecie w Genewie. Wyszła za mąż za Mieczysława Pożarskiego (profesora Politechniki Warszawskiej, dziekana Wydziału Elektrycznego) 12. Siostra Helena była niezamężną nauczycielką. Zmarła w Estonii 13. Brat Witold był studentem farmacji, nie ożenił się. Mieszkał u Pożarskich. Zmarł podczas II wojny światowej 14. Brat Władysław, najmłodszy z braci M. Grzegorzewskiej, z zawodu był inżynierem leśnikiem. Ukończył Akademię Leśną w Saksonii. Pracował 7 Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Tomasik E., Ocalić od zapomnienia Maria Grzegorzewska w relacjach ze współczesnymi, Wyd. WSPS, Warszawa 1998, s jw., s jw., s jw., s jw., s jw., s jw., s

12 na stanowisku dyrektora Lasów Państwowych w Wilnie oraz Poznaniu. Ożenił się z Aleksandrą Ostroróg-Sadowską, która zmarła w 1936 r. Zginął w Krakowie w 1945 r. w wypadku samochodowym 15. Na Powązkach w Warszawie znajduje się grób rodzinny Bohdanowiczów i Grzegorzewskich, w którym została pochowana najbliższa rodzina pani Profesor: dziadek Zenon, mama Felicja, brat Władysław i jego małżonka Aleksandra, bratanica Barbara wraz z mężem Kazimierzem i synem Wojciechem.. fot. 1. Grób rodzinny Bohdanowiczów i Grzegorzewskich. Źródło autorskie. Rodzina, o czym wielokrotnie wspominała Grzegorzewska, scalona była głębokimi i życzliwymi więzami. Rodzice byli ostoją domostwa. Serdeczni i prawi z natury, mieli szacunek nie tylko względem drugiego człowieka, lecz także w stosunku do pracy, która według nich uszlachetniała wnętrza ich dzieci. Ojciec Grzegorzewskiej (był Żmudzinem z pochodzenia) dzierżawił majątek w Wołuczy, następnie administrował folwarki rolne w pobliskich miejscowościach. Był wyśmienitym a zarazem nowoczesnym gospodarzem. Uważał, że modernizacja rolnictwa jest potrzebna w sprawnym funkcjonowaniu 15 Tomasik E., Ocalić od zapomnienia Maria Grzegorzewska w relacjach ze współczesnymi, Wyd. WSPS, Warszawa 1998, s

13 gospodarstwa rolnego. Brał też pod uwagę przebieg pracy robotników, zapewniając im dogodne socjalne bezpieczeństwo podczas wykonywanych obowiązków. Troszczył się o swoich pracowników z potrzeby serca. Pomagał im materialnie, starając się czynić to w ukryciu. J. Doroszewska, przytaczając opowieści Grzegorzewskiej odnoszące się do ojca, wspomniała o tym, że Adolf Grzegorzewski, pragnąc w sposób subtelny wspomóc swoich pracowników, wkładał w ziemię pieniądze, na której mieli właśnie pracować 16. Ojciec pani Profesor kochał ziemię, fascynował się wszystkim tym, co ziemia wydawała i pleniła. Posiadał wybitny zmysł organizacji pracy w gospodarstwie, a zarazem odznaczał się głębokim humanizmem wobec innych. Wziął w dzierżawę mocno sfatygowany majątek w okolicy Szymanowa, którego właściciel na stałe przebywał poza krajem. Mimo to właściciel folwarku nieustannie domagał się od Adolfa Grzegorzewskiego pieniędzy za dzierżawę ziemi. Ojciec pani Profesor zawarł umowę z właścicielem, w której zobowiązał się przysyłać mu większą ilość pieniędzy niż jego poprzednicy. Tym oto sposobem zagwarantował sobie swobodę gospodarowania na własną rękę. Grzegorzewski otrzymał pożyczkę w banku, zburzył stare rudery, w których zamieszkiwały rodziny wiejskich chłopów, wybudował nowe, bardziej funkcjonalne domy mieszkalne. Uczył wiejskich chłopów technik i metod niezbędnych w rolnictwie, potrafił umiejętnie dzielić się z innymi zdobytą wiedzą i doświadczeniem. Nie zachowywał jej dla siebie. Maria Grzegorzewska wspominała o dożynkach, które organizował ojciec, przypominała także długie spacery w towarzystwie ojca, dzięki któremu pokochała przyrodę jak powietrze 17. Wieś wielu ludziom kojarzy się z przysłowiową sielanką miejscem, gdzie wyjeżdża się na wakacje, aby odpocząć i się wyciszyć, poszukać odpowiedzi na nurtujące pytania, wręcz uciec od codzienności, zregenerować siły do dalszego życia. Tymczasem J. Doroszewska we wspomnieniach o Marii Grzegorzewskiej snuje rozważania na temat roli wsi i otaczającej przyrody widzianej oczyma młodej Marylki. Dziewczynka, mieszkając w Wołuczy, a potem w innych folwarkach, już tylko administrowanych przez ojca, czerpała wszelkie radości i trafne życiowe spostrzeżenia, obcując na łonie natury. Przyroda oddziaływała na młodą Marię twórczo, napełniała jej serce pokojem i chęcią do życia, kształtowała osobowość Grzegorzewskiej. Przykład życia rodziców pociągał ku podobnym zapatrywaniom i pragnieniom. Dziewczynka zaczęła interesować się sprawami wsi, potrzebami sąsiadów zamieszkujących Wołuczę. W jednej z notatek pani Profesor 16 Gasik W., Dzieciństwo i młodość studia (w:) Żabczyńska E. (red.), Maria Grzegorzewska. Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, Wyd. WSPS, Warszawa 1985, s Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s

14 dokonuje wewnętrznej konfrontacji ze sobą samą, wyciągając następującą konkluzję: praca, obcowanie z przyrodą nieustannie kształtuje w dziecku hart ducha, uczy osobowej tożsamości; w ciszy można więcej zobaczyć i usłyszeć. Człowiek jako indywidualna persona, obcując na łonie natury, czerpiąc z darów, jakie rodzi ziemia, docenia jej błogosławieństwo (owoc). Grzegorzewska podkreśla, że warunki życia wiejskiego dziecka wpływają na jego psychikę, kształtując tym samym charakter, wyznawane wartości i dalsze, życiowe priorytety 18. Nie można pominąć faktu, że mama Felicja była kobietą, w której drzemały dwa żywioły: ogień i woda. Można by porównać usposobienie pani Felicji do wodospadu, który drąży małe skały w dolinie, oczyszcza je, hartuje i osłania. Kobieta subtelna i delikatna, przesycona skromnością, wielostronnością zainteresowań (szczególnie biologią i archeologią), niezłomna w przekonaniach religijnych, szanująca każdego człowieka jako dar 19. Prawa ręka męża. Otwarta i zawsze gotowa do niesienia pomocy innym. Służbę względem bliźniego traktowała jako bezwarunkowy obowiązek miłości i miłosierdzia. Matka Grzegorzewskiej była osobą wykształconą, aktywnym społecznikiem, uczyła i leczyła mieszkańców wsi oraz pobliskich okolic 20. Grzegorzewska sięga wspomnieniami czasów, kiedy wraz z najbliższymi siedziała przy stole. We wsi panowała wówczas cholera. Mama dziewczynki zaczęła rozważać, co zrobić w tej sytuacji, po czym przeszła do działania. Wzięła ze sobą kilka prześcieradeł, szczotki, suszony dziurawiec w torbie, dwa wielkie czajniki. Powiedziała dzieciom, aby nie zbliżały się do domu chorego. Szybko wybiegła z domu, kierując się do potrzebującego pomocy. Wyprosiła dzieci, poprosiła o rozpalenie ognia i zaczęła pielęgnować chorego. Owijała pacjenta gorącymi prześcieradłami, poprzez które masowała go szczotkami i dawała mu do picia dziurawiec. Po kilku godzinach do wsi przyjechał lekarz. Stwierdził, że niebezpieczeństwo minęło i chory powróci do zdrowia. Z zaciekawieniem dopytywał panią Felicję o szczegóły przeprowadzonej przez nią kuracji. Po swej profesjonalnie przeprowadzonej i sukcesem zakończonej akcji ratowania ludzkiego życia matka Grzegorzewskiej odbyła kwarantannę w małym pokoju na strychu, by nikogo nie zarazić. Wszelkie zalecenia i zarządzenia wydawała przez okno Doroszewska J, Drogi życia Marii Grzegorzewskiej (w:) Doroszewska J., Falski M., Wroczyński R. (red.), Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r., Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972, s Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Tomasik E., Marii Grzegorzewskiej listy do przyjaciół, Wyd. APS, Warszawa 2002, s jw., s

15 Ktoś kiedyś zapytał Grzegorzewską o to, jaki właściwie system wychowawczy stosowała pani Felicja w wychowywaniu swoich dzieci. Pani Profesor odpowiedziała z wielkim zaskoczeniem: Jaki? Była Matką, kochała nas, a po chwili dodała: Czy zwierzaliśmy się Jej?... Nie zawsze, by nie potrzebowała się martwić, ale Ona i bez słów zawsze wszystko rozumiała 22. Wypowiedź Marii Grzegorzewskiej zaciekawia odbiorcę swoją prostotą i głęboką treścią wzajemnej relacji. Jak bardzo trzeba kochać, by umieć porozumiewać się bez słów? C. Risé akcentuje, że miłość rodzicielska jest fundamentem i ostoją w kształtowaniu dorastającego człowieka. Podkreśla ogromne znaczenie rodziców w życiu każdego dziecka. Powiada, że matka przez pierwsze 7 lat życia dziecka wpływa na jego dalsze losy i psychikę. Dlaczego? Ponieważ dziecko w relacji z matką poznaje własne ciało i uczy się postrzegać siebie jako odrębne, wartościowe indywiduum. Sama istotowość miłości, pochylenie się nad dzieckiem z miłością, kształtuje znaczenie jego wewnętrznego i zewnętrznego ja. Rise zauważa, że każdy ciepły, czuły i serdeczny gest uczy dziecko przeświadczenia, że jest ono kochane za to tylko, że istnieje. Nie kształtuje w nim przekonania, iż miłość objawia się jedynie wtedy, gdy ono bardzo się stara i w ten sposób zostaje nagradzane. Spontaniczność serdecznej reakcji matki wyzwala w dziecku pozytywne emocje (endorfiny hormony szczęścia), dzięki którym czuje się ono potrzebne i, zwyczajnie, kochane. Cała niezwykłość tej prawdy tkwi w tym, iż dzięki miłości matki w dziecku kształtuje się umiejętność akceptacji i kochania siebie takim, jakim jest. Tym samym dziecko uczy się zdolności i empatii do rzeczywistego kochania innych 23. Z kolei zadania ojca w wychowaniu są zupełnie inne. Jakie? Autor podkreśla, że ojciec w życiu dziecka nadaje kierunek, naprowadza, pomaga przejść trudny dystans na drodze życia 24. Sam fakt, że tata to człowiek silny fizycznie, mocny (dziecko czuje uścisk dłoni ojca, cieszy się, kiedy tata nosi je na rękach, patrzy z zaciekawieniem na sytuacje, w których dostrzega ojca jako człowieka pokornego, czyli takiego, który wykorzystuje miłość swojej wewnętrznej siły serca, a nie tylko fizyczność) pozwala dziecku uwierzyć, że jest ono szczególnym darem. Ojciec uczy dziecko wytrwania, niepoddawania się w sytuacjach trudnych. Ramiona ojca dodają dziecku pokoju serca, umocnienia, nadziei, niwelują lęki, frustracje i pomagają w dążeniu do celu. Autor zauważa, że przysłowiowa rana, jaką każdy ojciec nosi na ramieniu, kształtuje wytrwałość i hart ducha (wewnętrzną 22 Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Risé C., Ojciec. Niezgoda na nieobecność, Wyd. Jedność, Kielce 2005, s jw., s

16 siłę) dziecka. Bowiem osoba ojca wpływa bardzo znacząco na rozwój dziecka i jego człowieczeństwo 25. Dlaczego do tego nawiązuje? Ponieważ wzajemna miłość w domu rodzinnym państwa Grzegorzewskich ubogacała zarówno rodziców, jak i dzieci. Była siłą napędową codzienności życia. J. Doroszewska, pisząc na temat atmosfery panującej w rodzinie Grzegorzewskich, podkreśla ogromne wartości i jej spuściznę patriotyczną. Obaj dziadkowie Marii Grzegorzewskiej byli oficerami wojska polskiego. Przysłuchując się opowieściom rodziców o dziadkach żołnierzach, którzy poświęcili wszystko dla dobra kraju, w małej Marii od dzieciństwa kształtuje się odpowiedzialność za losy Ojczyzny. Dziewczynka pojmuje znaczenie oddania i bezinteresowności. Przykład dziadków pokazuje jej, że nie można się wycofywać, kiedy trzeba dać świadectwo. Maria bierze sobie powyższe słowa bardzo głęboko do serca. W całej swojej wewnętrznej wrażliwości, mimo dziecięcego wieku, stara się żyć tymi prawdami, o które walczyli nawet za cenę śmierci jej przodkowie 26. Państwo Grzegorzewscy większość majątku przeznaczali na funkcjonowanie gospodarstwa, utrzymanie wydzierżawionych posesji oraz materialną pomoc chłopom. Dzieci od najmłodszych lat uczone były współodpowiedzialności w zarządzaniu finansami. Wiedziały, że ich postawa jest ważna w dalszym funkcjonowaniu i egzystencji rodziny 27. Rodzina Grzegorzewskich była zróżnicowaną wspólnotą, pod kątem jej zainteresowań i upodobań. Trzeba jednak podkreślić fakt, że odmienność niektórych poglądów nie dzieliła rodziny. Wzajemny szacunek ubogacał i kształtował własne przekonania wśród dzieci. Potocznie można by powiedzieć, że każdy robił swoje, w zgodzie ze sobą, we wzajemnym szacunku, życzliwości i poszanowaniu. Adolf Grzegorzewski był niepraktykującym, zagorzałym humanistą. Żona Felicja była z kolei bardzo religijna, co i tak nie powodowało w rodzinie nieprzyjemnych sytuacji czy poglądowych ekscesów. N. Han-Ilgielewicz podkreśla, że członkowie rodziny nawet nie byli do siebie fizycznie podobni. Jedność relacji rodzinnych uwidaczniała życzliwość, serdeczność, ciepło i ogromna kultura osobista. Po prostu Grzegorzewscy nie deklarowali prawd, które się jedynie wygłasza, lecz żyjąc we wzajemnym poszanowaniu, kształtowali tym samym w dzieciach szacunek do każdego napotkanego człowieka. Pielęgnowali wspólne przebywanie, cieszyli się sobą podczas codziennej pracy czy odpoczynku. Organizowali rodzinne zjazdy i spotkania. 25 Risé C., Ojciec. Niezgoda na nieobecność, Wyd. Jedność, Kielce 2005, s Doroszewska J., Drogi życia Marii Grzegorzewskiej (w:) Doroszewska J., Falski M., Wroczyński R. (red.), Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r., Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972, s Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s

17 Dzięki temu mogli wymieniać się poglądami, przemyśleniami, pielęgnować głębsze więzi i relacje wspólnotowe, troszczyć się o siebie wzajemnie. Wspólne obiady, zdjęcia, dzielenie się smutkami i radościami, obdarowywanie się drobiazgami świadczącymi o pamięci, narady w trudnych sprawach to czynniki świadczące o ogromnym zaangażowaniu rodzinnym i wspólnocie ubogacającej się wzajemnie 28. Dzieciństwo jest podstawowym budulcem i fundamentem psychofizycznego rozwoju człowieka. Dlatego pragnę skupić się bardziej szczegółowo na kilku istotnych epizodach z życia M. Grzegorzewskiej. Patrząc przez pryzmat naukowo-psychologiczny można powiedzieć, że dzieci w okresie dzieciństwa przyswajają najwięcej. Dlaczego? Dom rodzinny, atmosfera, relacja z rodzicami czy towarzyszami zabaw powinna kształtować w młodym człowieku rzeczywisty obraz siebie. Wszelkie destrukcyjne postawy i przeżycia związane z tym okresem wpływają na dalsze losy człowieka, niszczą w dziecku naturalne pokłady dobra, ciekawości, indywidualności, potrzebę miłości, która nie dotyczy jedynie pojęcia miłości własnej, lecz także mocno oddziałuje na jego stosunek do drugiego człowieka. M. Łopatkowa, przytaczając fragment listu dorosłego mężczyzny o imieniu Edward (robotnik, l. 34), który w dzieciństwie przebywał w domu dziecka, dobitnie pokazuje znaczenie i pragnienie miłości, które nosi w sobie od najmłodszych lat każdy człowiek. Dzieciństwo głodne jest miłowania, aby krzywy obraz miłości nie stał się w przyszłości destrukcyjną pułapką. Autor listu porównuje miłość do przystani, która nadaje sens życiu i ludzkiemu istnieniu. Twierdzi, że bez takiego zakotwiczenia człowiek się gubi, spada w dół, przeżywa lęki i frustracje. Nawet jeśli uda mu się wypłynąć na powierzchnię, jest to jedynie krótkofalowy proces, puste dryfowanie bez wyjścia, dusząca wegetacja. Brak miłości zdaniem autora listu potęguje kłótnie z rodziną i z innymi ludźmi. Korzenie miłości pielęgnuje się w dzieciństwie. Jeśli jej zabraknie, wewnętrzny ból istnienia towarzyszy człowiekowi w dalszych latach życia. Przystań staje się wówczas jedynie ucieczką od samego siebie. Mężczyzna powiada, że na brak miłości nie ma lekarstwa 29. Kolejny epizod z życia Marii Grzegorzewskiej dotyczy lekcji religii, poprzedzającej przygotowania do Komunii Świętej. Marylka, słysząc o żywotach świętych, z zaskoczeniem 28 Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Za: Łopatkowa M., Pedagogika serca, WSiP, Warszawa 1992, s

18 powiedziała: Co w tym nadzwyczajnego? Nasza mama zawsze tak robi 30. W przytoczonych słowach zawarta jest autentyczna recepta na życie pielęgnowana w domu państwa Grzegorzewskich. Dziewczynka, widząc postawę i czyny swojej mamy, nie widziała w tym nic dziwnego. Przeciwnie, świadectwo pani Felicji było tak autentyczne i szczere, że dla małej Marii stało się normą postępowania w życiu. Maria Grzegorzewska, będąc dzieckiem, doświadczała miłości w domu, wśród najbliższych, którą zapragnęła się dzielić. Stała się ona dla niej naturalnym lekarstwem na zło, ludzkie niedomagania czy braki. Warto powołać się na kolejną sytuację z życia Grzegorzewskiej, która, moim zdaniem, mogła przyczynić się do powstania w przyszłości pedagogiki specjalnej. Wspominając czas dzieciństwa, pani Profesor ze smutkiem wyznaje: Nie byłam dobrym dzieckiem 31. Wspomina, że będąc dzieckiem, bała się osób niepełnosprawnych. Dlaczego? Ponieważ czuła paniczny lęk, strach, chęć ucieczki przed wszelkim zetknięciem się z ludzkim nieszczęściem, tragedią, bólem czy kalectwem. Nie był to jednak lęk wynikający jedynie z obawy przed tym, że zostanie skrzywdzona. Dziewczynka przeżywała wewnętrznie cierpienie drugiego człowieka. Nie mogąc pojąć dziecięcym umysłem dziwnie brzmiących dźwięków, artykulacji czy odgłosów osoby niesłyszącej, odwiedzającej rodziców, sercem ogarniała ich wszystkich, solidaryzując się z ich cierpieniem. Chowała się pod stołem, bo niezrozumiały wówczas dla małej Marylki bełkot niesłyszącego sprawiał jej wiele bólu. Zdarzało się, że przechodziła na drugą stronę ulicy, aby uniknąć spotkania z osobą niewidomą, gdyż przerażeniem dla niej był widok zgasłych oczu przechodnia 32. Wrażliwość na potrzeby innych nosiła w sobie od dzieciństwa. To było naturalne spoiwo osobowościowe młodej Marii, które pielęgnowała, biorąc przykład z rodziców. Grzegorzewska już od najmłodszych lat była przygotowywana do misji, która z czasem, w życiu dorosłym, stała się pedagogiką miłości i treścią życia. Oczy nie zawsze dostrzegają to, co serce widzi. Może dlatego, że serce rządzi się swoimi prawami? Ono potrzebuje ciszy i jest incognito. Grzegorzewska pokazuje wielką dojrzałość, skromność i pokorę. Pani Profesor, robiąc rachunek sumienia z dzieciństwa, tym samym udowadnia współczesnym pokoleniom, że miłość to nie jest niedościgły ideał, lecz codzienność ludzkiej egzystencji, która każdego dnia, pochylając się nad drugim 30 Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Doroszewska J., Drogi życia Marii Grzegorzewskiej (w:) Doroszewska J., Falski M., Wroczyński R. (red.), Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r., Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972, s jw., s

19 człowiekiem, skłania się także nad własnymi słabościami. Nie ma wśród ludzi ideałów. Ale są tacy, którzy wewnętrznie pragną żyć ideałami widzianymi w wartości i godności drugiego człowieka. Z miłością jest jak z lustrem trzeba popatrzeć głębiej, bardziej świadomie. Zatrzymać się na chwilę, aby obraz nie był zniekształcony, fikcyjny czy niewyraźny. Wtedy wszelkie inne dodatki, np. wielkość lustra, nie mają większego znaczenia. Może dlatego, że widoczny obraz zostaje wcielony w życie wpatrującego się człowieka. Dla wielu osób miejsce urodzenia jest namacalnym dotknięciem ludzkiej tożsamości. Owo miejsce nie ma sentymentalnego czy patetycznego wydźwięku wówczas, kiedy z całą świadomością staramy się je odczytywać jako ważny etap w życiu danego człowieka i to tak ważny, że rzutujący na jego całość. Można to łatwo wyjaśnić poprzez matematycznofizyczną budowę fraktala gdy mówimy o obiekcie czy procesie samo-podobnym (tzn. takim, gdzie najmniejsze części obiektu czy procesu są podobne do jego całości; przykładem takiego fraktala jest np. liść paproci). W takiej optyce miejsce czyjegoś urodzenia jawiłoby się poniekąd jako obraz i metafora całego późniejszego życia danej jednostki. W ostatnich czasach uczeni coraz odważniej zaczynają mówić o tym, że rzeczywistość ma naturę właśnie fraktalną. To by doskonale wyjaśniało metodologiczną intuicję, która prowadzi mnie przez proces pisania tej pracy, to znaczy próbę opisania wpływu najmniejszych przejawów ludzkiej egzystencji (miejsce urodzenia, spotykani konkretni ludzie, pojedyncze akty kreacji, np. listy) na całość wielkiego dzieła życia i jego Przesłanie, na to swoiste opus magnum, jakie pozostawiają po sobie wybitne jednostki i które (również fraktalnie) żyje, wpływa na świadomość i wykładniczo się pomnaża w życiu wielu, coraz to nowych, następnych pokoleń. Miejsce więc urodzenia, ciepło rodzinnego zaścianka, dzieciństwo to etapy, które uważam bardzo mocno wpłynęły na osobowość profesor Marii Grzegorzewskiej (często o tym z wdzięcznością wspominała), jak również fundamentalna formacja życia, która procentuje w młodości, na studiach czy chociażby w całym dojrzałym jej życiu. Zawirowania historii, wojenne przeżycia nie pozwoliły zapomnieć Patronce Akademii Pedagogiki Specjalnej o miejscu swojego pochodzenia, przeciwnie: Maria Grzegorzewska udowodniła swoim życiem, że dom jest tam, gdzie wdzięczność i serce człowieka. A miejsce urodzenia, pozostając w ludzkim sercu i tożsamości, nigdy nie zmienia swojego położenia ani znaczenia, zupełnie jak czas dzieciństwa. Jest ono podstawą człowieczeństwa, którego jestestwo tkwi w mocnym fundamencie urodzenia i w rodzinnych korzeniach. 19

20 1.2. Edukacja szkolna i pierwsza praca Marii Grzegorzewskiej Źródła zbyt wiele nie podają na temat szkół, do których uczęszczała Maria Grzegorzewska. Wiadomo, że były to instytucje oświatowe, które powstały podczas propagowania pozytywistycznych haseł oświaty dla kobiet i w czasach ruchu zakładania polskich szkół prywatnych instytucji będących formą sprzeciwu wobec rusyfikacji polskiej młodzieży i dzieci. Szkoły te borykały się z różnego rodzaju ograniczeniami i problemami, jednak zamiar ich tworzenia miał na celu obronę tego, co polskie. Szkoły prywatne miały, jak na tamte czasy, wysoki poziom nauczania; przeważnie mieściły się w dużych miastach. Światli ziemianie oraz mieszkańcy małych aglomeracji miejskich wysyłali swoje dzieci do szkół niepublicznych, które oddalone były od miejsca zamieszkania przyszłych uczniów 33. fot. 2. Zdjęcie maturalne. Źródło: Doroszewska J., Falski M., Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r. Szkolny pobyt Grzegorzewskiej w Warszawie mocno oddziałuje na młodą dziewczynę. Kształtuje jej świadomość społeczno-polityczną. Przełom XIX/XX wieku w Królestwie Polskim odznacza się narastaniem niesnasek społecznych. Powstaje ruch robotniczy i różnego rodzaju partie polityczne. Społeczeństwo Królestwa Polskiego szuka nowych idei, tworzy programy motywujące do działania, staje się tym samym coraz lepiej zrzeszoną siłą społeczną. Większość programów głosi wyzwolenie narodowe, nawołuje 33 Gasik W., Dzieciństwo i młodość studia (w:) Żabczyńska E. (red.), Maria Grzegorzewska. Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, Wyd. WSPS, Warszawa 1985, s

21 do wolności całego narodu, ale także i każdego obywatela. Wzywa do demokracji, porusza tym samym problemy socjalne i agrarne. Lata to czas rewolucji, w której udział bierze znaczna część polskiej młodzieży szkolnej i akademickiej. Wielomiesięczny strajk szkolny, bojkot szkół rządowych, odważna walka o istnienie polskiej szkoły to wszystko miało na celu ukazanie politycznej aktywności, obudzenia polskiego społeczeństwa w Królestwie. Trzeba podkreślić, że owe protesty szkolne w pewnym stopniu osiągnęły planowane cele. Zaborca częściowo złagodził nacisk rusyfikacyjny na instytucje szkolne. Tym to sposobem nastąpił widoczny rozwój polskich szkół niepublicznych, w których większości przedmiotów można było się uczyć w języku ojczystym. Zaczęło rozwijać się szkolnictwo dorosłych, powstawały także polskie stowarzyszenia kulturalno-oświatowe 34. N. Han-Ilgiewicz dzieli się wspomnieniami z czasów, kiedy Maria przebywała na pensji u biednej wdowy mającej kilkoro dzieci. Do wspólnej dyspozycji był jeden pokój pozbawiony wszelkich wygód i komfortów. Słabe wyżywienie, oświetlenie, brak możliwości skupienia się i koncentracji podczas nauki z racji ilości domowników. Czasem brak miejsca na stole, by rozłożyć podręczniki i książki. Oprócz tego rodzące się konflikty rodzinne i nieporozumienia. Maria musiała bowiem zajmować właściwą postawę względem rodzinnych niesnasek. Mocne zderzenie z nieznaną dotychczas rzeczywistością, jakiej doświadczyła podczas wspólnego mieszkania z rodziną wdowy, było dla młodej dziewczyny bardzo trudnym przeżyciem 35. Zaczyna się wówczas wewnętrzna konfrontacja tego, co dziewczynka wyniosła z rodzinnego domu, wobec zastanej rzeczywistości. Z całą pewnością nowe doświadczenia nie były dla Grzegorzewskiej łatwe. Podczas wybuchu rewolucji młoda Marylka miała 17 lat, była więc w wieku szczególnie podatnym na nowe doświadczenia świadomościowe i ideologiczne. W. Gasik wnioskuje, że Maria popierała działania ruchu robotniczego. Autor nie podaje, czy Grzegorzewska uczestniczyła w strajku, ale podkreśla znajomość Marii z Ludwikiem Krzywickim (aktywnym działaczem i teoretykiem ruchu socjalistycznego). Zapoczątkowane kontakty z Krzywickim jeszcze w latach szkolnych młodej Marylki będą procentować aktywną działalnością społeczno-patriotyczną, która w pełni dojrzeje podczas studiów i w życiu zawodowym. Ludwik Krzywicki był kierownikiem rocznego kursu Wydziału Matematyczno- Przyrodniczego, przygotowującego młodych ludzi do podjęcia studiów uniwersyteckich. 34 Gasik W., Dzieciństwo i młodość studia (w:) Żabczyńska E. (red.), Maria Grzegorzewska. Pedagog w służbie dzieci niepełnosprawnych, Wyd. WSPS, Warszawa 1985, s Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s

22 Młoda Grzegorzewska uczestniczyła w kursie w latach 1907/1908. Ów czas przygotowania do studiów nie był czasem straconym Grzegorzewska zaczęła wówczas działalność społeczno-oświatową. Warto podkreślić, że poglądy i spostrzeżenia Marylki stają się bardziej świadome i przekonujące dla niej samej. Jako młoda dziewczyna sympatyzuje ze Związkiem Polskiej Młodzieży Socjalistycznej. Pod jego patronatem prowadzi akcję propagandowo-oświatową, która skierowana jest do robotników fabryk warszawskich. Grzegorzewska poznaje świat warszawskiej klasy robotniczej tak obcej dla niej dotychczas. Podczas działalności oświatowej angażuje się społecznie, poznaje wiele ciekawych i inspirujących osobistości, oświatowców, społeczników: Mariana Falskiego, Helenę Radlińską, Stefanię Sempołowską. Z czasem znajomość z Marianem Falskim przeradza się w serdeczną i wieloletnią przyjaźń. Aktywna działalność konspiracyjno-społeczna w kręgach młodzieży socjalistycznej stwarza niebezpieczeństwo konfliktu z caratem. Dlatego też Maria wyjeżdża na Litwę, zdobywając dyplom domaszniej uczitielnicy. Pracując jako nauczycielka w domach prywatnych, przygotowuje się tym samym do rozpoczęcia studiów wyższych 36. J. Doroszewska powiada, że to najbliższa rodzina wyszukała Marii posadę prywatnej nauczycielki w znajomym dworze na Litwie. Autorka pisze, że nie tylko sytuacja polityczna zmusza młodą Marylkę do wyjazdu z kraju, lecz także sytuacja finansowa domowników. Grzegorzewska chciała zarobić na studia, by nie obciążać swoim kształceniem rodziców, których sytuacja materialna nie była zbyt korzystna 37. Kiedy Grzegorzewska pracowała jako prywatna nauczycielka, wnosiła do każdego domu wiele pokoju, harmonii, życzliwości i zdyscyplinowania. Mimo młodego wieku pozostawiała w sercach innych ład, pogodę i uśmiech. J. Doroszewska posługuje się określeniem ręka zawsze pomocna. Autorka podkreśla, że Maria Grzegorzewska szczególnie lubiła owo sformułowanie. Powiada także, że z racji wrażliwego serca młoda dziewczyna udzielała także darmowych korepetycji. Dlatego też nie zebrała wystarczającego posagu na studia Han-Ilgiewicz N., Maria Grzegorzewska (w:) Eckert U., Gawarecka M. (red.), Wspomnienia o Marii Grzegorzewskiej, Wyd. WSPS, Warszawa 1989, s Doroszewska J., Drogi życia Marii Grzegorzewskiej (w:) Doroszewska J., Falski M., Wroczyński R. (red.), Maria Grzegorzewska. Materiały z sesji naukowej 7 XI 1969 r., Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972, s jw., s

2. Na to zaś wszystko przyobleczcie miłość, która jest więzią doskonałości (Kol 3, 14).

2. Na to zaś wszystko przyobleczcie miłość, która jest więzią doskonałości (Kol 3, 14). Miłość jest cnotą teologalną, dzięki której miłujemy Boga nade wszystko dla Niego samego, a naszych bliźnich jak siebie samych ze względu na miłość Boga. 1. "Bóg jest miłością" (1 J 4, 8. 16): miłość jest

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

O Marii Grzegorzewskiej monografie, artykuły

O Marii Grzegorzewskiej monografie, artykuły O Marii Grzegorzewskiej monografie, artykuły Opracowanie: dr Małgorzata Walkiewicz-Krutak Artykuł: Maria Grzegorzewska wśród nas Autor: Janina Doroszewska Rok wydania: 1967 Czasopismo: Szkoła Specjalna

Bardziej szczegółowo

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 65 W ŁODZI Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic Priorytet w wychowaniu młodego człowieka powinien mieć dom rodzinny.

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. STANISŁAWA STASZICA w STĄPORKOWIE MISJA SZKOŁY

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. STANISŁAWA STASZICA w STĄPORKOWIE MISJA SZKOŁY ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. STANISŁAWA STASZICA w STĄPORKOWIE MISJA SZKOŁY Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Stanisława Staszica w Stąporkowie 1 MISJA ZESPOŁU SZKÓŁ: Mottem koncepcji jest myśl

Bardziej szczegółowo

Uczeń z zespołem Aspergera

Uczeń z zespołem Aspergera Joanna Święcicka Uczeń z zespołem Aspergera Praktyczne wskazówki dla nauczyciela Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2010 Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem o to ażeby bardziej był, a nie tylko więcej miał, aby poprzez

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem 3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem Trzeba wierzyć w to, co się robi i robić to z entuzjazmem. Modlić się to udać się na pielgrzymkę do wewnętrznego sanktuarium, aby tam uwielbiać Boga

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU

PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU PROGRAM SZKOLNEGO WOLONTARIATU Chcemy Pomagać Ważny jest rodzaj pomocy, którą się oferuje, ale jeszcze ważniejsze od tego jest serce, z jakim tej pomocy się udziela Jan Paweł II 1 Okres nauki w szkole

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

TOTUS TUUS Cały twój

TOTUS TUUS Cały twój TOTUS TUUS Cały twój Przecież niecały umieram. To, co we mnie niezniszczalne, trwa Tryptyk rzymski W swoim właściwym i pełnym kształcie miłosierdzie objawia się jako dowartościowywanie, jako podnoszenie

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo

SZTUKA SŁUCHANIA I ZADAWANIA PYTAŃ W COACHINGU. A n n a K o w a l

SZTUKA SŁUCHANIA I ZADAWANIA PYTAŃ W COACHINGU. A n n a K o w a l SZTUKA SŁUCHANIA I ZADAWANIA PYTAŃ W COACHINGU K r a k ó w, 1 7 l i s t o p a d a 2 0 1 4 r. P r z y g o t o w a ł a : A n n a K o w a l KLUCZOWE UMIEJĘTNOŚCI COACHINGOWE: umiejętność budowania zaufania,

Bardziej szczegółowo

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu,

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu, IMIENINY ŚWIĘTEGO STANISŁAWA KOSTKI- -Patrona dzieci i młodzieży (8 września) Opracowała: Teresa Mazik Początek roku szkolnego wiąże się z różnymi myślami: wracamy z jednej strony do minionych wakacji

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii kl. 4

Kryteria ocen z religii kl. 4 Kryteria ocen z religii kl. 4 Ocena celująca - spełnia wymagania w zakresie oceny bardzo dobrej - prezentuje treści wiadomości powiązane ze sobą w systematyczny układ - samodzielnie posługuje się wiedzą

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Co to są prawa dziecka?

Co to są prawa dziecka? Prawa Dziecka Co to są prawa dziecka? Każdy człowiek jest osobą, ale żaden człowiek nie rodzi się w pełni ukształtowany. Pełnię swojej osobowości musi rozwinąć. Każdy człowiek musi odpowiednio ukształtować

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Bursy Szkolnej Nr 3. w Radomiu

Koncepcja pracy Bursy Szkolnej Nr 3. w Radomiu Koncepcja pracy Bursy Szkolnej Nr 3 w Radomiu Bursa Szkolna Nr 3 w Radomiu jest placówką zapewniającą opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania. W związku

Bardziej szczegółowo

Studium biblijne numer 12. Prawdziwa religia. Andreas Matuszak. InspiredBooks

Studium biblijne numer 12. Prawdziwa religia. Andreas Matuszak. InspiredBooks Studium biblijne numer 12. Prawdziwa religia Andreas Matuszak InspiredBooks październik 2013, dla niniejszego wydania Ver. 1.0 www.inspiredbooks.de Prawdziwa religia Andreas Matuszak InspiredBooks 4 Prawdziwa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE Podstawa prawna: 1.Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. ( Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z póżn. zm.).

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Copyright: Instytut Miasta Test Talentów. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. ani nie pasuje pasuje pasuje

Copyright: Instytut Miasta  Test Talentów. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. ani nie pasuje pasuje pasuje Copyright: Instytut Miasta www.instytutmiasta.pl Test Talentów Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do ciebie. Są to określenia, które

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Zespołu Szkolno Przedszkolnego w Maniowie

Koncepcja pracy Zespołu Szkolno Przedszkolnego w Maniowie Koncepcja pracy Zespołu Szkolno Przedszkolnego w Maniowie 2015-2020 Koncepcja pracy została opracowana w oparciu o: Ustawę o systemie oświaty z 7 września 1991r. (Dz. U. z 2004 nr 256, poz. 2572) ze zmianami,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE Podstawa prawna: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (

Bardziej szczegółowo

Żeby zdobyć jakiś zawód, trzeba się go uczyć, czasem całe lata.

Żeby zdobyć jakiś zawód, trzeba się go uczyć, czasem całe lata. Wychowanie dzieci praktyczne (bo biblijne) wskazówki. 29. maja 2011 r. Żeby zdobyć jakiś zawód, trzeba się go uczyć, czasem całe lata. Tymczasem, żeby zostać rodzicem, nie trzeba żadnej szkoły. Większość

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 111 Powtórzenie poranne i wieczorne:

LEKCJA 111 Powtórzenie poranne i wieczorne: LEKCJA 111 91) Cuda widziane są w światłości. Nie mogę widzieć w ciemności. Niech światło świętości i prawdy oświeci mój umysł, bym ujrzał w nim niewinność. 92) Cuda widziane są w światłości, a światłość

Bardziej szczegółowo

Popatrz i otwórz serce. Projekt realizowany przez:

Popatrz i otwórz serce. Projekt realizowany przez: Zespół Szkół im. Jana Pawła II w Łąkcie Górnej Popatrz i otwórz serce Projekt realizowany przez: Cele projektu Propagować orędzie Miłosierdzia czyli żyć i postępować zgodnie z nauką patrona naszej szkoły.

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY TUTORING WYCHOWAWCZO-ROZWOJOWY nowa jakość w relacjach Nauczyciel Uczeń Rodzice. Mariusz Budzyński

SZKOLNY TUTORING WYCHOWAWCZO-ROZWOJOWY nowa jakość w relacjach Nauczyciel Uczeń Rodzice. Mariusz Budzyński SZKOLNY TUTORING WYCHOWAWCZO-ROZWOJOWY nowa jakość w relacjach Nauczyciel Uczeń Rodzice Mariusz Budzyński starogreckie słowo schole odpoczynek duchowy, polegający na przebywaniu wśród ludzi, którzy wzajemnie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Od Petki Serca

Spis treści. Od Petki Serca CZ. 2 1 2 Spis treści Od Petki Serca ------------------------------------------------------------------------------3 Co jest najważniejsze? ----------------------------------------------------------------------------------------------4

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Jak w kilku zdaniach ująć naukę, jaką odebraliśmy z tego, co mówił do nas Ksiądz Profesor. Czym dla nas była Jego obecność w polskiej rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie Tutoring Szkolny nowa jakość w relacjach Uczniowie, Nauczyciele, Rodzice Mariusz Budzyński starogreckie słowo

Bardziej szczegółowo

w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 uchwala, co następuje:

w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 uchwala, co następuje: Uchwała Nr XXIII/109/2016 Rady Gminy Tczew z dnia 29 stycznia 2016r. w sprawie: przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w gminie Tczew na lata 2016 2018 Na podstawie art. 176 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI SPIS TREŚCI: I. Podstawa prawna Szkolnego Programu Wychowawczego II. Misja szkoły III. Model absolwenta IV. Priorytety

Bardziej szczegółowo

Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie

Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie Specjaliści zajmujący się rozwojem dziecka w sposób szczególny podkreślają wpływ czytania

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka polskiego dotyczącej ballady A Mickiewicza Powrót taty. Klasa VI szkoła podstawowa Nauczyciel: Ewa Polak

Scenariusz lekcji języka polskiego dotyczącej ballady A Mickiewicza Powrót taty. Klasa VI szkoła podstawowa Nauczyciel: Ewa Polak Scenariusz lekcji języka polskiego dotyczącej ballady A Mickiewicza Powrót taty Klasa VI szkoła podstawowa Nauczyciel: Ewa Polak Temat: Wizerunek ojca i rodziny na podstawie ballady A. Mickiewicza Powrót

Bardziej szczegółowo

Jego pitagorejska szkołą stała się kolebką, z której wywodzi się Numerologia współczesna.

Jego pitagorejska szkołą stała się kolebką, z której wywodzi się Numerologia współczesna. Naucz się wróżb numerologii Od wieków liczby fascynowały ludzi. Babilończycy, Hebrajczycy czy Fenicjanie wierzyli w wielką siłę. Pitagoras, grecki matematyk i astrolog żyjący około 580-500 roku p.n.e.

Bardziej szczegółowo

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim.

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Program szkoły zakłada wychowanie i przygotowanie człowieka do rozumienia otaczającego go świata. Człowiek

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Magdalena Zając Wydział Nauk Pedagogicznych Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Biografia dziecka, a jego poczucie własnej wartości

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie. Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej

Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie. Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej Człowiek sumienia 19 Każdy dzień życia człowieka wypełniony jest dużymi i małymi wyborami. To one nadają ludzkiemu

Bardziej szczegółowo

Składa się on z czterech elementów:

Składa się on z czterech elementów: Asertywność umiejętność powiedzenia nie, odmowy lub obrony własnych postaw, granic, psychologicznych w taki sposób, aby z jednej strony nie odczuwać wyrzutów sumienia, że sie powidzialo nie, kiedy ktoś

Bardziej szczegółowo

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu Magia komunikacji - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem Twoja percepcja rzeczywistości opiera się o uogólnionieniach i zniekształceniach. Oznacza to, że to, jak widzisz rzeczywistość różni się od rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Internatu XXI Liceum Ogólnokształcącego im. św. Stanisława Kostki w Lublinie

Koncepcja pracy Internatu XXI Liceum Ogólnokształcącego im. św. Stanisława Kostki w Lublinie Koncepcja pracy Internatu XXI Liceum Ogólnokształcącego im. św. Stanisława Kostki w Lublinie Opracowanie: mgr Magdalena Jóźwina mgr Anna Gumieniak Sagan Zatwierdzony przez Radę Wychowawców Internatu XXI

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

SAKRAMENT POJEDNANIA. Celebracja

SAKRAMENT POJEDNANIA. Celebracja SAKRAMENT POJEDNANIA Celebracja SESJA 2 dla RODZICÓW Ponowne Spotkanie Rozpoczynając tę sesję powiedz osobie, która jest obok ciebie, co zapamiętałeś z poprzedniej rodzicielskiej sesji? Co było pomocne

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II

Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II Wolontariat szkolny to bezinteresowne zaangażowanie społeczności szkoły - nauczycieli,

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki - ORE 1

Dobre praktyki - ORE 1 SPOTKANIA MŁODYCH ODKRYWCÓW Wprowadzenie Od dwóch lat w naszym gimnazjum odbywają się Spotkania Młodych Odkrywców, które organizowane są przez młodzież gimnazjalną realizującą projekt edukacyjny z biologii

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy MSPEI

Koncepcja pracy MSPEI Międzynarodowa Szkoła Podstawowa Edukacji Innowacyjnej w Łodzi to Szkoła Kompetencji Kluczowych posiadająca i rozwijająca nowatorskie spojrzenie na kształtowanie postaw i umiejętności zgodnie z Europejskimi

Bardziej szczegółowo

Model małej szkoły w środowisku wiejskim. Elżbieta Tołwińska-Królikowska FEDERACJA INICJATYW OŚWIATOWYCH

Model małej szkoły w środowisku wiejskim. Elżbieta Tołwińska-Królikowska FEDERACJA INICJATYW OŚWIATOWYCH Model małej szkoły w środowisku wiejskim Elżbieta Tołwińska-Królikowska FEDERACJA INICJATYW OŚWIATOWYCH Federacja Inicjatyw Oświatowych Od 1999 roku wspieramy społeczności lokalne w ratowaniu i prowadzeniu

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Janusz Korczak Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Projekt realizowany jest przez uczniów II klasy Gimnazjum nr 1 w Błoniu pod kierunkiem nauczyciela, pani Anety Kobosz. Idea przybliżenia

Bardziej szczegółowo

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Iwona Janeczek Czym są granice? w świecie fizycznym są to płoty, szlabany, żywopłoty; informują o tym gdzie zaczyna się moja własność; w świecie duchowym są równie rzeczywiste,

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie KONCEPCJA PRACY Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie na lata szkolne 2011-2016 1 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę

Bardziej szczegółowo

Plan pracy wolontariatu w roku szkolnym 2014/2015

Plan pracy wolontariatu w roku szkolnym 2014/2015 Plan pracy wolontariatu w u szkolnym 2014/2015 MOTTO: Nie trzeba być bogatym, aby ofiarować coś cennego drugiemu człowiekowi: można mu podarować odrobinę czasu i uwagi. Wolontariat jest definiowany przez

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA INTEGRALNA KIERUNKIEM ZMIAN ZAPOBIEGANIA UZALEŻNIENIOM

PROFILAKTYKA INTEGRALNA KIERUNKIEM ZMIAN ZAPOBIEGANIA UZALEŻNIENIOM PROFILAKTYKA INTEGRALNA KIERUNKIEM ZMIAN ZAPOBIEGANIA UZALEŻNIENIOM dr Piotr Owczarek Prezes FSL Na podstawie : M. Dziewiecki, Nowoczesna profilaktyka uzależnień, Kielce 2005 r. MOŻE WRESZCIE SOBIE UZMYSŁOWISZ,

Bardziej szczegółowo

Aktywni na start. Podkowa Leśna 6-8 stycznia 2012r.

Aktywni na start. Podkowa Leśna 6-8 stycznia 2012r. Aktywni na start Podkowa Leśna 6-8 stycznia 2012r. Bo ziemia sama z siebie owoc wydaje, najpierw trawę, potem kłos, potem pełne zboże w kłosie. A gdy owoc dojrzeje, wnet się zapuszcza sierp, bo nadeszło

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialna Przedsiębiorczość

Odpowiedzialna Przedsiębiorczość Odpowiedzialna Przedsiębiorczość Czym są warsztaty: Odpowiedzialna Przedsiębiorczość To cykl spotkań, które skupione wokół zagadnień związanych z przedsiębiorstwem, pokazują młodym osobom, w jaki sposób

Bardziej szczegółowo

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Bełżycach Oto nasza szkoła

Bardziej szczegółowo

drogi przyjaciół pana Jezusa

drogi przyjaciół pana Jezusa Jezus prowadzi ElEmEnta rz dziecka bożego 1 Podręcznik do religii dla I klasy szkoły podstawowej drogi przyjaciół pana Jezusa Wydawnictwo WAM Księża Jezuici rozdział 1 Jezus nas kocha pragniemy Go poznawać

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :)

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :) Czy potrafimy rozmawiać z dziećmi o niepełnosprawności? Czy sprawia nam to trudność? Czujemy się zakłopotani tematem? Sami nie wiemy, jak go ugryźć? A może unikamy go całkiem, skoro nas bezpośrednio nie

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r.

Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r. Nowicjat: Rekolekcje dla Rodziców sióstr nowicjuszek Chełmno, 25 26 kwietnia 2015 r. W dniach 25 26 kwietnia odbyły się w naszym domu w Chełmnie rekolekcje dla rodziców sióstr nowicjuszek. Niektórzy rodzice

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie Wydział Stosowanych Nauk Społecznych

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie Wydział Stosowanych Nauk Społecznych DR ANNA M. KRUK: PRACOWNIK SOCJALNY - ZAWÓD PRZYSZŁOŚCI Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie Wydział Stosowanych Nauk Społecznych PRACOWNIK SOCJALNY - ZAWÓD PRZYSZŁOŚCI Dlaczego

Bardziej szczegółowo

Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach

Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach Rabin dran ath Tagore KLASA SZKOLNA KRÓTKA POWTÓKA Z HISTORII EDUKACJI - Kiedy powstała szkoła podstawowa?

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik.

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik. SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat Znani Polacy. Znani Polacy. tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

A Program wychowawczy dla TECHNIKUM SYSTEMÓW I URZĄDZEŃ ENERGETYKI ODNAWIALNEJ na rok 2014-2017

A Program wychowawczy dla TECHNIKUM SYSTEMÓW I URZĄDZEŃ ENERGETYKI ODNAWIALNEJ na rok 2014-2017 A Program wychowawczy dla TECHNIKUM SYSTEMÓW I URZĄDZEŃ ENERGETYKI ODNAWIALNEJ na rok 2014-2017 I. TREŚCI I ZADANIA WYCHOWAWCZE BĘDĄCE MIARĄ PRACY EDUKACYJNEJ NAUCZYCIELA. Ze względu na to, iż nie można

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE PROFESJONALNEJ PRACY WOLONTARIATU UCZNIOWSKIEGO NASZEJ SZKOŁY

PODSUMOWANIE PROFESJONALNEJ PRACY WOLONTARIATU UCZNIOWSKIEGO NASZEJ SZKOŁY Rzeszów, dnia 14.06.2014 r. PODSUMOWANIE PROFESJONALNEJ PRACY WOLONTARIATU UCZNIOWSKIEGO NASZEJ SZKOŁY W dniu 14.06.2014r. (sobota) zorganizowałam piknik australijski w nagrodę dla uczniów pracujących

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: I Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr Skrobek

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

Program zajęć pozalekcyjnych dla dzieci z kl. I III wykazujących zainteresowanie tematyką przyrodniczą i geograficzną (praca z uczniem zdolnym)

Program zajęć pozalekcyjnych dla dzieci z kl. I III wykazujących zainteresowanie tematyką przyrodniczą i geograficzną (praca z uczniem zdolnym) Program zajęć pozalekcyjnych dla dzieci z kl. I III wykazujących zainteresowanie tematyką przyrodniczą i geograficzną (praca z uczniem zdolnym) Program przeznaczony do realizacji w roku szkolnym 2003/04

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH KLAS CZWARTYCH 1. Rozterki i niepokoje związane z przyszłą pracą: rola pracy w życiu człowieka, praca czy powołanie Stosunek do pracy w świetle zachodzących zmian społecznych i ekonomicznych Cechy dobrego

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

marzec 2010 WYCHOWANIE DO WOLNOŚCI Autor: Edyta Gronowska Dyrektor Przedszkola Lokomotywa

marzec 2010 WYCHOWANIE DO WOLNOŚCI Autor: Edyta Gronowska Dyrektor Przedszkola Lokomotywa marzec 2010 WYCHOWANIE DO WOLNOŚCI Autor: Edyta Gronowska Dyrektor Przedszkola Lokomotywa Osoba, która ma poczucie własnej wartości będzie wolna od nacisków, trendów społecznych, mody Nie będzie przejmowała

Bardziej szczegółowo

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem Justyna Kurtyka-Chałas Kryzys wychowania, o jakim dziś często mówimy w odniesieniu zarówno do domu rodzinnego jak i szkoły, jest przede wszystkim kryzysem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Statutu Szkoły Podstawowej w Przyłękach PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PRZYŁĘKACH ROK SZKOLNY 2014/2015 2016/2017

Załącznik nr 1 do Statutu Szkoły Podstawowej w Przyłękach PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PRZYŁĘKACH ROK SZKOLNY 2014/2015 2016/2017 Załącznik nr 1 do Statutu Szkoły Podstawowej w Przyłękach PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PRZYŁĘKACH ROK SZKOLNY 2014/2015 2016/2017 Nie idź za mną, bo nie umiem prowadzić. Nie idź przede mną,

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I. PODSTAWA PRAWNA Statut Szkoły, PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 Program Wychowawczy, Program Profilaktyki Szkoły. II. ZADANIA WYCHOWAWCZE NA ROK SZKOLNY 2014 / 2015 1. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO Bóg wymyślił małżeństwo i rodzinę po to, by nie być kimś jedynym, kto kocha człowieka. Katolicka nauka o małżeństwie

Bardziej szczegółowo