WPŁYW ZASTOSOWANIA RASTROWEJ MAPY CORINE LAND COVER NA ŚREDNIĄ WARTOŚĆ PARAMETRU CN MODELU SCS

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WPŁYW ZASTOSOWANIA RASTROWEJ MAPY CORINE LAND COVER NA ŚREDNIĄ WARTOŚĆ PARAMETRU CN MODELU SCS"

Transkrypt

1

2

3 WŁODZIMIERZ BANACH * WPŁYW ZASTOSOWANIA RASTROWEJ MAPY CORINE LAND COVER NA ŚREDNIĄ WARTOŚĆ PARAMETRU CN MODELU SCS INFLUENCE OF RASTER CORINE LAND COVER MAP USE ON AVERAGE CN VALUE IN SCS MODEL Streszczenie Abstract Do obliczania opadu efektywnego w zlewni bardzo często jest wykorzystywany model SCS. W tym modelu wielkość strat opadu uwzględniono za pomocą parametru CN, który jest określany na podstawie przepuszczalności gleb występujących w zlewni, sposobu użytkowania terenu, rodzaju upraw oraz uwilgotnienia gleb w zlewni w okresie poprzedzającym analizowany opad. Mankamentem tego modelu jest duża pracochłonność określenia pokrycia powierzchni terenu, wykonywana na podstawie map topograficznych lub ortofotomap. W artykule przedstawiono próbę wykorzystania do określenia pokrycia terenu rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006 o rozdzielczości 100 m. Analizie poddano zmianę średniej w zlewni wartości parametru CN i maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S obliczonej dla mapy topograficznej i rastrowej mapy CLC2006. Słowa kluczowe: model SCS, parametr CN, rastrowa mapa CORINE Land Cover 2006 The SCS model is often used to calculate the effective rainfall in a catchment. In this model, the amount of precipitation losses is taken into account by means of the CN parameter, which is determined using soil permeability in the catchment, land use, crop type and the catchment soil moisture in the period preceding the analyzed precipitation. A shortcoming of this model is its great labour-consumption in determining land surface cover performed on the basis of topographic maps or orthophotomaps. This paper presents an attempt to determine the land cover with the use of the CORINE Land Cover 2006 raster map with a resolution of 100 m. In the paper, the analysis was made of the changes of the catchment average CN values and of the maximum potential catchment storage, S, calculated for a topographic map and the CLC2006 raster map. Keywords: SCS model, CN parameter, CORINE Land Cover 2006 raster map * Dr inż. Włodzimierz Banach, Instytut Inżynierii i Gospodarki Wodnej, Wydział Inżynierii Środowiska, Politechnika Krakowska.

4 4 1. Wstęp Opracowanie danych wejściowych do modelu opadu efektywnego SCS [1] jest czasochłonnym procesem przede wszystkim ze względu na opracowanie map pokrycia terenu dla różnych rodzajów gruntów. Dotychczas jako podstawę do takich opracowań stanowiły mapy topograficzne oraz ortofotomapy. Komisja Europejska oraz instytucje współpracujące z nią potrzebują informacji o środowisku. W związku z tym powstał projekt CORINE Land Cover realizowany przez Europejską Agencję Środowiska (EEA), w tym projekty CORINE Land Cover 1990 (CLC1990), CORINE Land Cover 2000 (CLC2000) i CLC2006. Projekt ten obejmuje m.in. wykonanie mapy pokrycia terenu opracowanej na podstawie analizy zdjęć satelitarnych zarówno w formie wektorowej, jak i rastrowej. Na uwagę zasługuje fakt, że powyższe mapy są bezpłatne i łatwo dostępne w internecie [6]. Należy zadać pytanie, czy można te mapy wykorzystać w modelu SCS. W artykule przedstawiono zastosowanie rastrowej mapy pokrycia terenu CORINE Land Cover 2006 w modelu opadu efektywnego SCS, porównując je z wynikami uzyskanymi dla mapy topograficznej [3, 4]. 2. Model opadu efektywnego SCS (Soil Conservation Service) Model SCS został opracowany w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przez Służbę Ochrony Gleb (Soil Conservation Service) [1]. Podstawowym założeniem metody jest, że stosunek wysokości opadu efektywnego H do opadu całkowitego P pomniejszonego o straty początkowe I a jest równy stosunkowi infiltracji aktualnej F do maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S. Można to wyrazić w postaci równania: H P I α = F S ( P Iα ) H = P I + S gdzie: H opad efektywny [mm], P opad całkowity [mm], I α straty początkowe [mm], F infiltracja aktualna [mm], S maksymalna potencjalna retencja zlewni [mm]. Wysokość opadu efektywnego, sumowana w przedziale czasu od 0 (rozpoczęcie opadu) do t (chwila bieżąca) wynosi: 0 gdy Pt () 0, 2S 0, 0 Ht () = 2 ( Pt ( ) 02, S) gdy Pt () 02, S > 0, 0 Pt () + 08, S α 2 (1) (2) (3)

5 5 gdzie: t czas [h], H sumowana wysokość opadu efektywnego w czasie od 0 do t [mm], P sumowana wysokość opadu średniego w czasie od 0 do t [mm], S maksymalna potencjalna retencja zlewni [mm] S = 25, (4) CN Straty początkowe oraz pozostałe straty (zmienne w czasie) w modelu zostały uwzględnione za pomocą parametru CN numer krzywej (Curve Number). Określany jest on na podstawie przepuszczalności gleb występujących w zlewni, sposobu użytkowania terenu, rodzaju upraw oraz uwilgotnienia gleb w zlewni w okresie poprzedzającym analizowany opad. W zależności od możliwości powstawania odpływu powierzchniowego wyodrębniono cztery grupy gleb oznaczonych A, B, C i D. W warunkach Polski powyższy podział gleb jest trudny do zastosowania. Podział taki dla naszych warunków na podstawie nazw gleb zdefiniowanych przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze oraz na podstawie informacji literaturowych dotyczących składu mechanicznego i wartości współczynników infiltracji gleb został opracowany przez Ignara [5], co umożliwia wykorzystanie map glebowo-rolniczych opracowanych dla terenu Polski w modelu SCS. Wartości parametru CN zostały stabelaryzowane (odnoszą się do przeciętnych warunków wilgotnościowych) [1]. Warunki te określane są jako Antecendent Moisture Conditions (AMC) lub też jako początkowe warunki wilgotności (PWW). 3. Klasy pokrycia terenu w programie CORINE Land Cover (CLC) W projekcie CORINE Land Cover klasy pokrycia terenu zostały zorganizowane w trzech poziomach. W pierwszym poziomie znajduje się pięć głównych typów pokrycia globu ziemskiego. Poziom drugi stanowi piętnaście, a trzeci czterdzieści cztery klasy pokrycia terenu. W ramach Unii Europejskiej poziom trzeci został wykorzystany do opracowania pokrycia terenu we wszystkich krajach członkowskich. Typy pokrycia terenu w tym poziomie różnią się od rodzajów pokryć terenu w modelu SCS, niektóre z nich są bardziej (np. lasy), inne mniej szczegółowe (np. drogi, rodzaje zabudów). 4. Eksperyment numeryczny 4.1. Dane wejściowe Do analizy wybrano 21 zlewni cząstkowych w górnej partii zlewni rzeki Soły (rys. 1) o powierzchni do 65 km 2. Wykorzystano mapy: gleb Polski w skali 1: do określenia rodzajów gleb, topograficzne w skali 1: do określenia rodzajów pokrycia terenu. W celu wykonania analiz drugą mapę pokrycia terenu stanowiła rastrowa mapa CORINE Land Cover 2006 o rozdzielczości 100 m.

6 6 Rys. 1. Zlewnie wybrane do wykonania analiz Fig. 1. Catchments selected for analysis 4.2. Opracowanie danych Po wykonaniu digitalizacji map topograficznych (układ współrzędnych 1992) i glebowych wyznaczono (tab. 1): granice zlewni, obszary gleb w zlewniach wg klasyfikacji SCS, zagospodarowanie powierzchni terenu na wyszczególnionych obszarach gleb. Do wykonania powyższych czynności zastosowano program AutoCAD 2011 oraz bezpłatny program Quantum GIS [8]. Każdej wprowadzonej linii lub poligonowi przypisano atrybuty zgodne z legendą wykorzystanych map. Posługując się rastrową mapą CORINE Land Cover 2006 [7], dokonano jej poligonizacji, a następnie za pomocą narzędzi geoprocesingu programu Quantum GIS wyznaczono pokrycie powierzchni terenu, opierając się na uprzednio wyznaczonych obszarach gleb. Dla przykładu na rysunku 2 przedstawiono zagospodarowanie powierzchni terenu dla zlewni rzeki Juszczynki uzyskane na podstawie mapy topograficznej oraz rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006.

7 7 Podstawowe parametry charakteryzujące zlewnię Tabela 1 Lp. Nazwa zlewni Powierzchnia zlewni [km 2 ] Długość cieku głównego [km] Powierzchnia gleb wg klasyfikacji SCS [km 2 ] A B C D 1 Bystra/Kamesznica 19,768 6, ,236 0,532 2 Bystra/Złatna 33,568 10,312 1,542 32, Cięcinka 9,038 6, ,919 1,119 4 Glinna 12,336 4,455 0,381 11,657 0,298 5 Isepnica 6,346 3, , Janoszka 17,466 6, ,353 0,113 7 Juszczynka 22,067 7,621 0,459 16,135 5,473 8 Kocierzanka 28,879 11, , Koszarawa 13,724 8,398 0,751 12, Łękawka 12,804 3,82 0,333 12, Pewel Wielka 22,692 7,754 0,536 17,543 4, Pewlica 11,029 6, , Przybędza 6,694 6, ,088 0, Przyłękówka 6,850 3,912 0,064 6, Potok Rycerski 65,920 12,54 0,449 65, Solanka 10,536 5, , Sopotnia Mała 14,638 5, , Sopotnia Wielka 28,337 9,087 1,867 26, Woda Ujsolska 52,051 10,674 0,65 51, Żabniczanka 29,354 8,136 1,208 28, Żylica 52,256 17,693 1,882 48,965 1,409

8 8 Rys. 2. Zagospodarowanie powierzchni terenu zlewni Juszczynki uzyskane na podstawie: a) mapy topograficznej, b) rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006 Fig. 2. Landuse of Juszczynka catchment from:a) topographical map, b) CORINE Land Cover 2006 raster map 4.3. Wyniki obliczeń Na podstawie opracowanych map gleb i map pokrycia powierzchni terenu w oparciu o tabele wartości parametru CN [1, 2] dla średnich warunków wilgotnościowych (AMC II) obliczono dla każdej zlewni średnią wartość tego parametru ze wzoru: n i= 1 ( A CN ) CN śr = A (5) gdzie: A powierzchnia zlewni [km 2 ], n wartość będąca sumą liczby rodzajów pokrycia terenu na każdej z występujących klas gleb w danej zlewni [ ], A i powierzchnia danego pokrycia terenu i znajdującego się na określonej klasie gleby [km 2 ], CN i wartość parametru CN dla danego pokrycia terenu i znajdującego się na określonej klasie gleby [ ]. i i

9 9 Obliczenia wykonano dla map pokrycia terenu otrzymanych na podstawie mapy topograficznej oraz rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006 (tab. 2). Tabela 2 Średnie wartości parametru CN oraz wartości potencjalnej retencji zlewni S Lp. Nazwa zlewni Wartość średnia parametru CN [ ] obliczona na podstawie mapy topograficznej CLC2006 Błąd względny CN [%] Maksymalna potencjalna retencja zlewni S [mm] obliczona na podstawie CN z mapy topograficznej CLC2006 Różnica S top S CLC [mm] Błąd względny S [%] 1 Bystra/Kamesznica 74,53 76,34 2,43 86,81 78,73 8,08 9,31 2 Bystra/Złatna 74,34 74,99 0,87 87,67 84,73 2,93 3,34 3 Cięcinka 78,10 77,82 0,36 71,22 72,41 1,19 1,67 4 Glinna 74,24 75,02 1,04 88,11 84,58 3,53 4,01 5 Isepnica 75,02 75,25 0,31 84,57 83,53 1,05 1,24 6 Janoszka 75,93 76,98 1,38 80,50 75,96 4,55 5,65 7 Juszczynka 78,34 77,91 0,55 70,21 72,02 1,81 2,57 8 Kocierzanka 73,85 73,37 0,65 89,95 92,21 2,25 2,50 9 Koszarawa 76,96 75,96 1,30 76,05 80,39 4,34 5,70 10 Łękawka 76,63 76,73 0,13 77,47 77,05 0,42 0,54 11 Pewel Wielka 78,69 79,60 1,15 68,78 65,11 3,67 5,33 12 Pewlica 77,82 78,05 0,29 72,39 71,45 0,94 1,30 13 Przybędza 74,80 75,15 0,47 85,58 83,97 1,60 1,87 14 Przyłękówka 78,00 77,20 1,03 71,65 75,03 3,38 4,72 15 Rycerski 74,76 74,85 0,13 85,78 85,32 0,45 0,53 16 Solanka 76,26 76,55 0,38 79,06 77,79 1,27 1,61 17 Sopotnia Mała 74,01 74,58 0,77 89,20 86,57 2,63 2,95 18 Sopotnia Wielka 73,80 74,74 1,27 90,19 85,86 4,33 4,80 19 Woda Ujsolska 75,15 74,62 0,71 83,98 86,41 2,43 2,90 20 Żabniczanka 74,23 75,39 1,56 88,17 82,91 5,26 5,97 21 Żylica 75,89 77,49 2,10 80,69 73,80 6,90 8,55

10 10 Dla każdej z analizowanych zlewni obliczono również wartość maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S. Zależy ona od wartości parametru CN i warunkuje wysokość opadu efektywnego H. Porównanie średnich wartości parametru CN obliczonych na podstawie mapy topograficznej i rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006 w oparciu o błąd względny obliczony jako: CN B = śr sr top CN CN śr srtop śr srclc 100 (6) gdzie: CN śr top średnia wartość parametru CN obliczona na podstawie mapy topograficznej [ ], CN śr CLC średnia wartość parametru CN obliczona na podstawie rastrowej mapy CORINE Land Cover [ ], wykazuje niewielkie jego wartości (do 2,5%), natomiast na uwagę zasługuje fakt, że w 75% przypadków średnia wartość parametru CN obliczona wg mapy CLC2006 jest większa niż wartość obliczona na podstawie mapy topograficznej. Wynika to z różnic w kategoriach zagospodarowania powierzchni terenu. Według mapy topograficznej wyróżniono 12 klas pokrycia terenu, w tym trzy dotyczące infrastruktury drogowej. Rastrowa mapa CLC2006 (w której wyróżniono 11 kategorii zagospodarowania powierzchni terenu) pomija ten typ zagospodarowania, ma natomiast bardziej rozbudowany podział gruntów ornych. Pomimo różnic w klasyfikacji zagospodarowania powierzchni terenu, niewielkie różnice średniej wartości parametru CN obliczonego dla mapy topograficznej i rastrowej CLC2006 wynikają także z rodzaju gruntów występujących na obszarze zlewni. Zlewnie, dla których wykonywano analizy, są zlewniami górskimi pokrytymi głównie glebami klasy C i D (wg SCS) o niskiej przepuszczalności. Wiąże się to z niewielkimi różnicami między wartościami parametru CN dla różnych rodzajów pokryć powierzchni terenu. Dokonując analizy wartości maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S obliczonej wg średnich wartości parametru CN dla mapy topograficznej i rastrowej CLC2006, mimo niewielkich różnic między nimi, można zauważyć różnice sięgające 10%. W przypadku obliczenia opadu efektywnego modelem SCS dla małych wartości sumy opadu średniego w zlewni (niewiele przekraczających wartość maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S) może oznaczać to wystąpienie dość znacznego błędu. Oczywiście wraz ze zwiększaniem się sumy opadu średniego w zlewni wartość tego błędu będzie się zmniejszać. 5. Wnioski Podsumowując wyniki uzyskane w trakcie eksperymentu numerycznego, można stwierdzić, że: mimo różnic w rodzajach klas zagospodarowania terenu wyodrębnionych z mapy topograficznej i rastrowej mapy CORINE Land Cover 2006 średnie wartości parametru CN nie wykazują błędu względnego większego niż 2,5%, błąd względny wartości maksymalnej potencjalnej retencji zlewni S obliczonej dla obydwu typów analizowanych map nie przekracza 10%.

11 11 Można zatem stwierdzić, że rastrowa mapa CORINE Land Cover 2006 może być stosowana w modelu SCS do określania rodzajów zagospodarowania powierzchni terenu w zlewniach charakteryzujących się gruntami o niskiej przepuszczalności. Wykorzystanie mapy CLC2006 pozwala na: znaczące skrócenie czasu opracowywania mapy pokrycia powierzchni terenu, korzystanie z bieżących wartości pokryć terenu dzięki wykonywanym aktualizacjom mapy. Literatura [1] Banasik K., Model sedymentogramu wezbrania opadowego w małej zlewni rolniczej, Wydawnictwo SGGW, Warszawa [2] Ciepielowski A., Dąbkowski S., Metody obliczeń przepływów maksymalnych w małych zlewniach rzecznych, Oficyna Wydawnicza Projprzem EKO, Bydgoszcz [3] Crăciun A.I., Haidu I., Bilaşco Ş., The SCS-CN model Assisted by G.I.S. Alternative Estimation of the Hydric Runoff in Real Time, Geographia Technica, Cluj University Press, No. 1, [4] Jenicek M., Runoff Changes in Areas Differing in Land-Use in the Blanice River Application of the Deterministic Model, Journal of Hydrology and Hydromechanics, Vol. 57, No. 3, 2009, [5] Ignar S., Metoda SCS i jej zastosowanie do wyznaczania opadu efektywnego, Przegląd Geofizyczny, XXXIII, z. 4, [6] ( ). [7] ( ). [8] ( ).

12

13 MAREK BODZIONY, BEATA BAZIAK * AutoCAD CIVIL 3D JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE W OBLICZENIACH HYDROLOGICZNYCH AutoCAD CIVIL 3D AS AN AIDING TOOL IN HYDROLOGICAL CALCULATION Streszczenie Abstract Gwałtowne zmiany zachodzące w reżimie wodnym wymagają coraz szybszych informacji dotyczących zagrożeń powodziowych. Polski system monitoringu jest niewystarczający, szczególnie w przypadku małych i średnich zlewni. Zmusza to do poszukiwania innych sposobów pozyskiwania danych. W artykule przedstawiono sposób interpolacji informacji topograficznych i geodezyjnych na odcinku cieku, bazując na danych uzyskanych z map lub pomiarów w terenie. Do przetwarzania danych oraz tworzenia przekrojów wykorzystano program AutoCAD Civil 3D. Tak uzyskane dane zostały zastosowane do obliczenia przepływów maksymalnych o określonym prawdopodobieństwie przewyższenia metodą formuły opadowej. Słowa kluczowe: AutoCAD Civil 3D, prawdopodobieństwo przewyższenia, formuła opadowa, zagrożenie powodziowe, analiza hydrologiczna Violent changes in water regime require quicker and quicker information relating to flood threats. Polish monitoring system is insufficient, in particular in the case of small and average drainage areas. This creates the necessity of searching for different ways of acquiring data. This article presents the method of interpolation of topographical and geodesy information on a section of water-course, basing on the data from maps or from the measurements in the terrain. The software used for data processing as well as sections creating was the AutoCAD Civil 3D. The achieved data were used to calculate return periods using the rainfall formula method. Keywords: AutoCAD Civil 3D, return periods, rainfall formula, flood threats, hydrologic analysis * Dr inż. Marek Bodziony, mgr inż. Beata Baziak, Instytut Inżynierii i Gospodarki Wodnej, Wydział Inżynierii Środowiska, Politechnika Krakowska.

14 14 1. Wstęp Obecnie coraz częściej mamy do czynienia z nagłymi i niepożądanymi (z punktu widzenia gospodarki człowieka) zjawiskami meteorologiczno-hydrologicznymi. Deszcze nawalne i długoterminowe opady powodują wezbrania rzek i stwarzają zagrożenia powodziowe. Działalność samego człowieka, np. zmniejszanie powierzchni zielonych (wycinka lasów, zamiana pól uprawnych oraz pastwisk na obszary zurbanizowane) dodatkowo zwiększa ryzyko wystąpienia powodzi. Gwałtowne zmiany zachodzące w reżimie wodnym zmuszają do poszukiwania sposobów uzyskiwania szybkich informacji dotyczących zagrożeń powodziowych. Niestety sieć monitoringu w Polsce nie tylko nie dysponuje odpowiednią liczbą punktów pomiarowych, ale również w większości przypadków nie ma odpowiednich danych dotyczących topografii, gleb, pokrycia i zagospodarowania terenu. Najczęściej jedyną dostępną informacją są mapy w formie papierowej lub w postaci obrazów rastrowych (dotyczy to w szczególności małych i średni zlewni). Istnieją jednak narzędzia i oprogramowania, które pozwalają na wykorzystanie i przetworzenie dostępnych danych do stworzenia przestrzennych modeli terenu i wykorzystania tych informacji do określenia relacji opad przepływ oraz przepływ napełnienie. Dzięki temu w prosty sposób można nie tylko określić strefy zalewowe, ale także przygotować systemy działań wspierających służby zajmujące się ochroną przeciwpowodziową. Jednym z narzędzi pozwalających na odpowiednie przygotowanie danych jest oprogramowanie firmy Autodesk AutoCAD Civil 3D, dedykowane do rozwiązań z szeroko pojętej dziedziny inżynierii lądowej i inżynierii środowiska. Procedura przygotowania i przetworzenia danych została przedstawiona na przykładzie obliczeń przepływu dla cieku Grabówka znajdującego się w miejscowości Wieliczka. Rys. 1. Lokalizacja zlewni Grabówki Fig. 1. Location of the Grabówka drainage area

15 15 2. Lokalizacja przekrojów pomiarowych Potok Grabówka jest lewobrzeżnym dopływem rzeki Serafy, będącej prawym dopływem rzeki Drwiny Długiej, uchodzącej do Wisły w 89,4 km jej długości. Długość Grabówki wynosi około 2,88 km, a powierzchnia jej zlewni około 3,07 km 2. Ciek ten znajduje się na terenie gminy Wieliczka leżącej na południowy-wschód od Krakowa i jest on odbiornikiem nieoczyszczonych wód opadowych z wielu zakładów zlokalizowanych w Wieliczce. Źródła potoku znajdują się na wysokości ok. 315 m n.p.m. natomiast rzędna ujścia do rzeki Serafy wynosi ok. 225 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie zlewni ma ok. 368 m n.p.m. Pokrywy glebowe zlewni są utworami czwartorzędowymi, do których należą głównie piaski gliniaste. Zlewnia potoku Grabówka jest zlewnią podmiejską, której południowa część to przede wszystkim tereny zielone (łąki, drzewa liściaste), natomiast część północną stanowi w większości zabudowa miejska usytuowana wzdłuż linii komunikacyjnych. Badany odcinek cieku znajduje się w okolicach ul. T. Kościuszki, w pobliżu sklepu Lidl (rys. 1). Na lewym brzegu rzeki znajduje się zabudowa luźna, a prawy brzeg stanowi plac, na którym dawniej znajdował się camping. Rys. 2. Lokalizacje przekrojów obliczeniowych Fig. 2. Location of analytical cross-sections Badany odcinek stanowi fragment cieku ograniczony od góry mostkiem przeznaczonym dla ruchu pieszego (ul. Strzelców Wielickich), a od dołu przepustem pod drogą dojazdową do osiedla domków jednorodzinnych (ul. Św. Barbary). Koryto cieku jest zwarte, o stromych i wysokich zboczach, porośnięte trawą, krzewami i drzewami. Jest ono zaniedbane, z licznymi osuwiskami i mocno zanieczyszczone mechanicznie.

16 16 3. Przygotowanie danych wektorowych dotyczących topografii terenu Pierwszym etapem przygotowania danych było zeskanowanie mapy topograficznej w skali 1: Po zeskanowaniu mapy została ona wczytana do programu AutoCAD Civil 3D w postaci obrazu rastrowego, a następnie skalibrowana. Kolejnym krokiem była digitalizacja mapy, czyli przetworzenie wersji rastrowej mapy topograficznej na postać wektorową z podziałem na odpowiednie warstwy (m.in. warstwice, sieć hydrograficzna, drogi, pokrycie, zagospodarowanie terenu itp). 4. Tworzenie przestrzennego modelu terenu Model terenu w programie AutoCAD Civil 3D może być utworzony na podstawie różnego typu danych: wektorowych, zapisanych w postaci pliku tekstowego, w postaci Wysokościowego Modelu Terenu (DEM Digital Elevation Model), bazy danych lub danych importowanych z innych programów. W przypadku badanej zlewni teren został wygenerowany na podstawie danych wektorowych. Tworzenie powierzchni odbywa się poprzez określenie parametrów, takich jak: typ powierzchni, nazwę czy sposób jej wyświetlania. Ze względu na dokładność odwzorowania zalecane jest przyjęcie powierzchni typu TIN (Triangulated Irregular Network), czyli powierzchni zbudowanej z siatki o oczku trójkątnym. Następnie definiuje się elementy tworzące powierzchnię. W przypadku niniejszego opracowania wykorzystano warstwice uzyskane w wyniku wektoryzacji obrazu rastrowego. W ten sposób stworzono powierzchnię przedstawioną na rys. 3. Rys. 3. Fragment przestrzennego model terenu utworzonego w programie AutoCAD Civil 3D widok 3D Fig. 3. Spatial terrain model created in AutoCAD Civil 3D 3D view

17 17 Rys. 4. Fragment przestrzennego modelu terenu utworzonego w programie AutoCAD Civil 3D widok 2D Fig. 4. Spatial terrain model created in AutoCAD Civil 3D 2D view 5. Tworzenie korytarza (koryto rzeki) Geometria koryta cieku jest definiowana w programie jako element zwany korytarzem. Aby wybudować korytarz, konieczne jest wcześniejsze utworzenie odpowiednich danych bazowych. Są to: linia trasowania, profil, podzespoły i zespoły Wyznaczenie linii trasowania Linia trasowania jest to linia bazowa odwzorowująca w (przypadku niniejszego artykułu) oś koryta cieku. Na wymodelowanej powierzchni terenu została wyznaczona linia trasowania o długości 1,6 km. Badany odcinek cieku znajduje się na odcinku od przekroju 0,887 km do przekroju 1,013 km Tworzenie profilu podłużnego Na podstawie modelu terenu oraz naniesionej osi koryta cieku utworzono profil podłużny wzdłuż wyznaczonej osi koryta.

18 18 Rys. 5. Profil podłużny odcinka cieku Fig. 5. River reach profile

19 Tworzenie zespołu Obiekt zespołu służy do tworzenia struktury przekroju korytarza. Aby utworzyć korytarz, zespół musi być wstawiony wzdłuż linii trasowania. Zespół stanowi zobrazowanie geometrii korytarza w przekroju. W niniejszym artykule zespoły zostały przyjęte na podstawie wykonanych pomiarów geodezyjnych w dwóch przekrojach. Rys. 6. Przekroje obliczeniowe Fig. 6. Analytical cross-sections Na podstawie stworzonych wcześniej elementów (linia trasowania, profil powierzchni, zespół) został wygenerowany korytarz stanowiący koryto cieku. Korytarz został przyjęty na odcinku uwzględniającym pomierzone przekroje poprzez zdefiniowanie wielu parametrów. Najistotniejszymi parametrami są: pikieta początkowa i końcowa linii trasowania, cel (powiązanie tworzonego korytarza z terenem), przypisanie odpowiedniego zespołu do konkretnego odcinka korytarza oraz częstotliwość (określenie odległości pomiędzy przekrojami typowymi). Rys. 7. Właściwości korytarza okno dialogowe programu AutoCAD Civil 3D Fig. 7. Corridor properties AutoCAD Civil 3D dialog box

20 20 Następnie została utworzona powierzchnia korytarza. Rys. 8. Powierzchnia korytarza wygenerowana w programie AutoCAD Civil 3D Fig. 8. Surface of corridor generated in AutoCAD Civil 3D 6. Tworzenie przekrojów poprzecznych Przed stworzeniem przekrojów poprzecznych należy utworzyć linie próbkowania poprzez wybranie jednej z pośród pięciu dostępnych metod: według zakresu pikiet, w pikiecie, z pikiet korytarza, wskazanie punktów na ekranie, wybranie istniejących polilinii. W niniejszym artykule przyjęto dwie linie próbkowania w przekrojach, dla których wykonano pomiary geodezyjne. Dla przyjętych linii próbkowania utworzono widoki przekrojów. 7. Obliczenia hydrauliczne i hydrologiczne Dysponując korytarzem, można w dowolnym miejscu badanego odcinka sprawdzić geometrie przekroju poprzecznego i na tej podstawie dokonać niezbędnych obliczeń hydraulicznych i hydrologicznych pozwalających na sprawdzenie i wskazanie zagrożeń powodziowych. Przykładowe obliczenia zostały wykonane dla dwóch charakterystycznych (skrajnych) przekrojów na badanych odcinku.

21 21 Rys. 9. Przekroje poprzeczne Fig. 9. Cross-sections 7.1. Wytyczne do obliczeń Obliczenie przepływów maksymalnych o określonym prawdopodobieństwie pojawienia się metodą formuły opadowej gdzie: f f Q p = f F 1 f H 1 A λ p d J współczynnik kształtu fali [ ], który przyjmuje się dla obszarów pojezierza f = 0,45, a dla pozostałej części kraju f = 0.6, współczynnik odpływu określany na podstawie mapy gleb Polski, odczytywany z tabeli 1,

22 22 gdzie: H 1 maksymalny opad dobowy o prawdopodobieństwie pojawiania się 1% [mm], A powierzchnia zlewni [km 2 ], λ p kwantyl rozkładu dla zadanego prawdopodobieństwa p, odczytywany z tabeli 2, f s hydromorfologiczna charakterystyka stoków [ ] l s φ s ( 1000 ls ) = m I ( φ H ) s s 1 średnia długość stoków [km] obliczona ze wzoru: 1 l s = 18, ρ gdzie: + r gęstość sieci rzecznej [km -1 ] obliczona ze wzoru ρ= ( L l) A m s współczynnik szorstkości stoków [ ], odczytywany z tabeli [ ], średni spadek stoków [%], obliczony wg wzoru: I s I s = h k A gdzie: Dh różnica wysokości dwóch sąsiednich warstwic [m], Dk suma długości warstwic w zlewni [km], λ p kwantyl rozkładu zmiennej λ p dla zadanego prawdopodobieństwa p [ ], d j współczynnik redukcji jeziornej, odczytywany z tabeli w zależności od współczynnika jeziorności JEZ, F 1 maksymalny moduł odpływu jednostkowego wyznaczony z tabeli 3 w zależności od hydromorfologicznej charakterystyki rzeki f r i czasu spływu po stokach t s φ r = 1000 ( L+ l) 1 m I3 A4 ( φ H ) gdzie: f r hydromorfologiczna charakterystyka koryta rzeki [ ], t s czas spływu po stokach [min], L długość cieku od rozpatrywanego przekroju do źródeł [km], l długość suchej doliny do działu wodnego [km], m współczynnik szorstkości koryta cieku [ ], odczytywany z tabeli, uśredniony spadek cieku [%], obliczony wg wzoru: I r1 r

23 23 gdzie: W g W d Wg W Ir1 = L+ l wzniesienie działu wodnego w punkcie przecięcia z osią suchej doliny [m n.p.m.], wzniesienie przekroju obliczeniowego [m n.p.m.]. d Tabela 1 Wartości współczynnika odpływu przepływów maksymalnych f w zależności od typu gleb Typ gleby Współczynnik odpływu f Piaski i żwiry 0,18 Piaski słabogliniaste 0,25 Piaski gliniaste 0,35 Gliny piaszczyste 0,50 Lessy i pyły 0,55 Aluwia i torfy 0,57 Gliny i iły 0,88 Tabela 2 Region Parametry krzywej regionalnej Kwantyle rozkładu zmiennej λ p = m p /m 1 Prawdopodobieństwo kwantyli [%] c V s 0,1 0,2 0, Karpaty 1,509 1,08 1, ,16 1,00 0,843 0,745 0,636 0,482 0,334 0,248 0,145 Wartość F 1 w zależności od czasu spływu po stokach t s i hydromorfologicznej charakterystyki koryt f r Tabela 3 f r t s ,305 0,170 0,120 0,090 0,067 0, ,200 0,140 0,104 0,081 0,062 0, ,128 0,104 0,083 0,0665 0,0526 0, ,0930 0,0815 0,067 0,0545 0,0445 0, ,0720 0,0645 0,054 0,0456 0,0380 0, ,0565 0,0510 0,0444 0,0386 0,0336 0, ,0460 0,0428 0,0380 0,0336 0,0300 0, ,0385 0,0360 0,0330 0,0300 0,0270 0, ,0345 0,0322 0,0300 0,0274 0,0247 0, ,0305 0,0282 0,0267 0,0246 0,0224 0,0209

24 24 cd. tab. 3 f r t s ,0265 0,0249 0,0238 0,0220 0,0204 0, ,0212 0,0203 0,0195 0,0185 0,0184 0, ,0165 0,0162 0,0155 0,0152 0,0142 0, ,0134 0,0132 0,0127 0,0123 0,0118 0, ,0119 0,0116 0,0114 0,0112 0,0109 0, , , , , , , , , , , , , , , , , , , Wyznaczenie krzywej konsumcyjnej przekroju koryta według wzoru Chezy-Manninga Q = F c R I gdzie: Q natężenie objętości przepływu [m 3 /s], F przekrój poprzeczny koryta [m 2 ], c współczynnik oporu hydraulicznego Manninga, R promień hydrauliczny [m], I spadek zwierciadła wody [ ] c = 1 1 n R 6 R = F U n U współczynnik szorstkości Manninga, obwód zwilżony [m] Przepływy maksymalne o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się obliczone metodą formuły opadowej Parametry porównania: f = 0,6 F 1 = 0,051 f = 0,35 H 1 = 100 mm A = 3,07 km 2 d j = 1 f r = 45,33 l = 0,25 km

25 25 L = 2,88 km m = 7 I r1 = 28,75% f s = 5,73 l s = 0, 233 km m s = 0,15 I s = 81,21% w g = 315 m n.p.m. w d = 225 m n.p.m. r = 2,384 km 1 t s = 53 min Tabela 4 Przepływy maksymalne z określonym prawdopodobieństwem pojawiania się p [%] λ p Q p% [m 3 /s] 0,5 1,17 3, ,96 2 0,84 2,47 3 0,73 2,15 5 0,62 1, ,46 1, ,31 0, ,23 0, ,13 0,38 Rys. 10. Przepływy maksymalne o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się Fig. 10. Probable maximum flows

26 26 Tabela 5 Zestawienie wyników obliczeń dla krzywej objętości przepływu w przekroju 1 Napełnienie [m] Stan [m n.p.m.] Przepływ [m 3 /s] 0,00 222,20 0,00 0,10 222,30 0,00 0,20 222,40 0,03 0,30 222,50 0,09 0,40 222,60 0,18 0,50 222,70 0,31 0,60 222,80 0,47 0,70 222,90 0,69 0,80 223,00 0,95 0,90 223,10 1,25 1,00 223,20 1,59 1,10 223,30 1,97 1,20 223,40 2,39 1,30 223,50 2,86 1,40 223,60 3,37 1,50 223,70 3,93 1,60 223,80 4,53 1,70 223,90 5,18 1,80 224,00 5,88 1,90 224,10 6,63 2,00 224,20 7,43 2,10 224,30 8,28 2,20 224,40 9,19 2,30 224,50 10,16 2,40 224,60 11,19 2,50 224,70 12,27 2,60 224,80 13,42 2,70 224,90 14,63 2,80 225,00 15,90

27 27 Rys. 11. Krzywe objętości przepływu dla przekroju 1 Fig. 11. Debit curves cross-section 1 Rys. 12. Poziomy określające przepływy o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się dla przekroju 1 Fig. 12. Levels of return periods cross-section 1

28 28 Tabela 6 Zestawienie wyników obliczeń dla krzywej objętości przepływu w przekroju 2 Napełnienie [m] Stan [m n.p.m.] Przepływ [m 3 /s] 0,00 223,60 0,00 0,10 223,70 0,00 0,20 223,80 0,01 0,30 223,90 0,02 0,40 224,00 0,04 0,50 224,10 0,08 0,60 224,20 0,14 0,70 224,30 0,20 0,80 224,40 0,28 0,90 224,50 0,39 1,00 224,60 0,54 1,10 224,70 0,73 1,20 224,80 0,96 1,30 224,90 1,24 1,40 225,00 1,57 1,50 225,10 1,99 1,60 225,20 2,47 1,70 225,30 3,00 1,80 225,40 3,59 1,90 225,50 4,22 2,00 225,60 4,91 2,10 225,70 5,65 2,20 225,80 6,44 2,30 225,90 7,29 2,40 226, ,50 226,10 9,14 2,60 226,20 10,15 2,70 226,30 11,22 2,80 226,40 12,35 2,90 226,50 13,53 2,97 226,57 14,77

29 29 Rys. 13. Krzywe objętości przepływu dla przekroju 2 Fig. 13. Debit curves cross-section 2 Rys. 14. Poziomy określające przepływy o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się dla przekroju 2 Fig. 14. Levels of return periods cross-section 2 8. Wnioski 1. Z przeprowadzonych obliczeń wynika, że koryto cieku jest wystarczające do przeprowadzenia wód o prawdopodobieństwie p = 0,5% dla przepływu równego 3,47 m 3 /s. 2. Ze względu na ukształtowanie terenu i wykonane prace regulacyjne na odcinku obliczeniowym nie występują zagrożenia powodziowe nawet w przypadku wystąpienia przepływów o prawdopodobieństwie p = 0,5%.

30 30 3. Ze względu na brak odpowiednich informacji do wykonania obliczeń hydrologicznych możliwe jest zastosowanie metod, które wykorzystują najprostsze i najłatwiej dostępne dane. Przykładowo, zamiast stosowania pełnego modelu hydrologicznego używane są wzory oparte na informacjach uzyskanych z map, a nie z pomiarów bezpośrednich. 4. Stosowanie programu AutoCAD Civil 3D pozwala na kompleksowe i szybkie przetworzenie informacji o topografii terenu oraz przygotowanie niezbędnych danych do obliczeń hydraulicznych i hydrologicznych. 5. Tworzenie obiektów typu powierzchnia i korytarz daje możliwość interpolacji informacji pomiędzy zadanymi przekrojami bez konieczności wykonywania dodatkowych pomiarów geodezyjnych. 6. Na podstawie tak przygotowanych danych, obliczenia hydrologiczne mogą stanowić podstawę do określania zagrożeń powodziowych. Uzyskane wyniki to wartości przybliżone i wymagają weryfikacji bazujących np. na pomiarach terenowych. Niemniej jednak dla celów operacyjnych czy szacunkowych jest to szybka metoda pozwalająca na skuteczną analizę hydrologiczną. 7. Dokładność odwzorowania terenu zależy od dokładności mapy topograficznej lub rastrowej. Warto jednak wspomóc się wizją lokalną i pomiarami geodezyjnymi, dotyczy do szczególnie strefy koryta cieku. Literatura [1] Byczkowski A., Hydrologia, Wydawnictwo SGGW, Warszawa [2] Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Zasady obliczania maksymalnych rocznych przepływów rzek polskich o określonym prawdopodobieństwie pojawiania się, Warszawa 1991.

31 DARIUSZ BRADŁO, SYLWESTER ŻELAZNY, WITOLD ŻUKOWSKI * KONCEPCJA ELEKTROWNI TERMOJĄDROWEJ FUSION POWER PLANT CONCEPT Streszczenie Abstract Kontrolowana synteza termojądrowa odnosi się do takiej reakcji syntezy jąder atomowych, która zachodzi w temperaturach rzędu milionów K, a energia uzyskana z fuzji wystarcza do podtrzymania dalszej reakcji i można ją wykorzystać do celów energetycznych. W niniejszym artykule zaprezentowano koncepcję przyszłej elektrowni termojądrowej DEMO opartej na modelu AB PPCS. Zamieszczono symulację działania systemu zamiany energii cieplnej w elektryczną wykonaną w programie CHEMCAD 6.2. Dokonano także porównania różnych typów elektrowni poprzez obliczenie ilości potrzebnego paliwa dla elektrowni o mocy 1500 MW w ciągu roku. Słowa kluczowe: fuzja, kontrolowana synteza termojądrowa, elektrownia termojądrowa The controlled nuclear fusion refers to reaction of synthesis of atomic nuclei, which proceed in temperature of millions K and energy released in the process could support further reactions and also might be used as a source of electric energy. The paper comprises concept of future thermonuclear power plant DEMO based on model AB PPCS. The system of power conversion of thermal energy into electric energy was accomplished and simulated in program CHEMCAD 6.2. A comparison of different type of power plant was made by calculation of amount of fuel needed for 1500 MW plant, during one year. Keywords: fusion, controlled nuclear fusion, fusion power plant * Inż. Dariusz Bradło, dr inż. Sylwester Żelazny, dr hab. inż. Witold Żukowski, prof. PK, Instytut Chemii i Technologii Nieorganicznej, Wydział Inżynierii i Technologii Chemicznej, Politechnika Krakowska.

32 32 1. Wstęp Poważnym problemem dzisiejszych czasów o zasięgu globalnym jest wyczerpywanie się surowców energetycznych przy jednoczesnym ciągłym wzroście zapotrzebowania na energię, przede wszystkim elektryczną. Jednym z alternatywnych źródeł energii elektrycznej może być energia pochodząca z syntezy jądrowej lekkich jąder atomowych. Badania nad kontrolowaną syntezą termojądrową są prowadzone równolegle z badaniami nad reakcjami rozszczepienia od ponad 60 lat, jednak z powodu złożoności kontrolowanej fuzji jądrowej nie udało się do tej pory opanować syntezy w sposób zadowalający. Termin kontrolowana synteza termojądrowa odnosi się do takiej reakcji syntezy jądrowej, która zachodzi w temperaturach rzędu kilkunastu do kilkuset milionów K, a energia uzyskana z fuzji wystarcza do podtrzymania dalszej reakcji i można ją wykorzystać do celów energetycznych. Oczywiście dotyczy to przebiegu reakcji w ściśle kontrolowanych warunkach, w przeciwieństwie do niekontrolowanej syntezy, jaką jest wybuch bomby wodorowej [1]. Obecnie przeprowadzenie kontrolowanej syntezy jest możliwe jedynie w urządzeniach badawczych. Co więcej, dotychczas nie udało się osiągnąć dodatniego bilansu energetycznego w żadnym eksperymencie. Rekordowo udało się uzyskać stosunek energii otrzymanej do dostarczonej równy 0,7 [2]. Dlatego też nie ma pewności, czy fuzja termojądrowa stanie się źródłem energii przyszłości. Jednak nie oznacza to, że nie powinno się w dalszym ciągu prowadzić badań w tym kierunku. Aktualnie w fazie budowy są trzy duże projekty badawcze ITER [3], Wendelstein 7-X [4] oraz HiPER [5]. Nadrzędnym celem tych projektów jest stworzenie prototypu elektrowni termojądrowej. 2. Przedmiot badań Obecnie najczęściej wykorzystywaną reakcją fuzji jądrowej jest synteza jąder deuteru i trytu prowadząca do powstania jądra helu 2 4 He i neutronu. Podczas syntezy z izotopów wodoru, wg poniższego schematu: D + T He + n wydziela się 17,59 MeV [1]. Z kolei najważniejsze i dające najwięcej nadziei prototypy elektrowni oparte są na metodzie magnetycznego utrzymania plazmy z wykorzystaniem tokamaka. TOKAMAK to skrót od rosyjskiej nazwy TOroidalnaja KAmiera s MAgnitnymi Katuszkami, co oznacza toroidalną komorę z cewkami magnetycznymi. Koncepcję tokamaka opracowali Igor J. Tamm i Andriej D. Sacharow. W 1950 roku w Instytucie Energii Atomowej w Moskwie powstało pierwsze takie urządzenie pod kierunkiem profesora Lwa Arcymowicza [6]. Zasadę działania elektrowni termojądrowej opartej na koncepcji tokamaka można przedstawić w uproszczeniu w następujący sposób. Promieniowanie plazmy pada na pierwszą warstwę komory próżniowej, która pochłania promieniowanie elektromagnetyczne oraz naładowane cząstki. Druga warstwa, tzw. płaszcz powielający (ang. breeding blanket), jest wypełniona m.in. ciekłym litem (surowiec) i służy do pochłaniania neutronów, a także do

33 33 wytwarzania trytu w reakcji neutronów z litem. Deuter, drugi z surowców, jest wprowadzany do reaktora w formie gazowej lub zamrożonych kropel. Po reakcji fuzji produkty ulegają separacji, a produkt, czyli He, jest odprowadzany z obiegu. Ciepło reakcji jest oddawane ciekłemu litowi w płaszczu reaktora (ang. blanket) lub jest odbierane ze strumienia plazmy w dolnej części komory próżniowej (ang. divertor). Czynnikiem chłodzącym w obu kluczowych komponentach jest zazwyczaj hel. Hel z kolei wymienia ciepło z wodą, która tak jak w konwencjonalnej elektrowni służy do wytworzenia energii elektrycznej [7]. Rys. 1. Schemat elektrowni termojądrowej na bazie tokamaka [8] Fig. 1. Scheme of thermonuclear power plant based on tokamak concept [8] Na tej samej zasadzie działania będzie oparty reaktor wykorzystywany w projekcie badawczym ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor). Wyniki uzyskane w ten sposób pomogą w budowie tokamaka czwartej generacji elektrowni termojądrowej, która ma powstać kilka lat po uruchomieniu projektu ITER. Pierwszą demonstracyjną elektrownię termojądrową określa się mianem DEMO (Demonstration Power Plant). Kolejną fazą rozwoju idei tokamaków i kontrolowanej syntezy ma być konstrukcja prototypu pierwszej elektrowni PROTO, która mogłaby stać się już elektrownią komercyjną. Kolejne etapy tworzą szybką ścieżkę rozwoju (ang. fast track) opracowaną przez organizację EFDA (European Fusion Development Agreement), jedną z najważniejszych organizacji międzynarodowych w dziedzinie kontrolowanej fuzji [9]. W 2005 roku EFDA opracowała cztery koncepcje elektrowni termojądrowych nazwanych od PPCS A do PPCS D (Power Plant Conceptual Study). Poszczególne modele różnią się przede wszystkim sposobem przemiany energii, rodzajem czynnika chłodzącego i wielkością, a co za tym idzie także mocą elektrowni i sprawnością przemiany energii termicznej w elektryczną. Nieco później powstał model AB elektrowni, który stanowi połączenie koncepcji A oraz B. Jest to obecnie optymalny model i istnieje duże prawdopodobieństwo, że elektrownia DEMO będzie wykorzystywała właśnie tę koncepcję. W badaniach wybrano model PPCS AB w celu sporządzenia uproszczonego bilansu energetycznego i materiałowego przyszłej elektrowni termojądrowej.

34 34 3. Badania własne 3.1. Uproszczony bilans energii w elektrowni przyszłości Bilans sporządzono dla modelu AB na podstawie danych opracowanych przez EFDA [10] oraz CEA (Atomic Energy Commission) [11]. Opracowano także schemat technologiczny systemu zamiany energii cieplnej w energię elektryczną w programie CHEMCAD 6.2 oraz dokonano symulacji tego procesu, uzyskując dobrą zbieżność z danymi EFDA. Schemat technologiczny składa się z trzech zamkniętych obiegów: obieg helu blanket: T = 301, 49 C p = 78, 50 bar m = 4070, 18 kg s O o 1 O obieg helu divertor: T = 540, 28 C p = 100, 00 bar m = 1009, 66 kg s O o 1 O obieg wody/pary: T = 244, 00 C p = 117, 00 bar m = 2068, 01 kg s O o 1 O Obiegi helu są podobne. Najpierw ciepło fuzji (i ogrzewania plazmy) jest przekazywane gazowemu helowi (blanket/divertor). Na schemacie to ciepło jest reprezentowane przez podgrzewacze o ustalonym cieple dostarczonym. W dalszej kolejności znajdują się wymienniki ciepła, które służą wytworzeniu i przegrzaniu pary wodnej. Ostatni etap to sprężanie helu w kompresorach pracujących z podaną sprawnością n. Obieg wody zaczyna się od wytwornicy i przegrzewacza pary. Dalej następuje trójstopniowe rozprężanie powstałej pary w turbinach (ekspandery): WT wysokociśnieniowej, ST średniociśnieniowej oraz NT niskociśnieniowej. Turbiny napędzają następnie generator prądu. Część strumienia pary po pierwszym i drugim stopniu rozprężania ulega rozdzieleniu. Po ostatnim stopniu para kierowana jest do skraplacza (kondensator). Następnie woda jest pompowana do miksera i dalej do wymiennika ciepła wody, gdzie wymienia ciepło z rozdzielonym strumieniem po pierwszej turbinie. W ten sposób woda, kończąc obieg, ma parametry niemal identyczne jak na początku. Jedyna różnica to temperatura wyższa o ok. 2,7 C, co powodowało kłopoty z symulacją działania całego schematu. Aby pokonać ten problem, zastosowano dodatkowe urządzenie pomocnicze Stream Reference, które przekazało strumieniowi początkowemu jedynie wartości przepływu i ciśnienia, zaniedbując temperaturę. W praktyce dla rzeczywistego obiegu tak niewielka różnica temperatur nie będzie stanowiła problemu, gdyż należy się liczyć ze spadkami zarówno temperatury, jak i ciśnienia. Otrzymana w turbinach energia jest zamieniana w generatorze prądu ze sprawnością 98,7% na energię elektryczną (2 384,98 MWe), która dzieli się na: założoną moc elektrowni: 1 500,00 MWe, moc pomp i kompresorów: 399,56 MWe, podgrzewanie plazmy: 338,31 MWe, inne urządzenia pomocnicze elektrowni: 147,11 MWe (można tę wartość traktować częściowo także jako straty ciepła i masy, np. w komorze próżniowej). Wyjaśnienia wymaga występujący na schemacie termin multiplikacja. Oznacza on powielanie neutronów związane z koniecznością zachowania bilansu neutronów. Wykorzystuje się do tego celu związki berylu (BeTi, BeV) lub sam Be oraz Pb, podobnie będzie w reaktorze DEMO. Blanket w DEMO ma być wypełniony ciekłym eutektykiem o wzorze Li 17 PB 83, przez co może zachodzić reakcja opisana w skrócie jako: Pb(n, 2n), w której zostaje podwojona liczba neutronów oraz wydzielona dodatkowa energia energia multiplikacji.

35 Rys. 2. Schemat technologiczny systemu zamiany energii cieplnej w elektryczną w elektrowni termojądrowej Fig. 2. Technological schema of the power conversion system of thermal energy into electric energy in fusion power plant 35

36 Uproszczony bilans materiałowy elektrowni Na podstawie danych początkowych zawartych w bilansie energii sporządzono uproszczony bilans materiałowy paliwa termojądrowego. Porównano również ilości paliwa dostarczonego do elektrowni termojądrowej z elektrowniami konwencjonalnymi o tej samej mocy. Dla elektrowni jądrowej można obliczyć konieczną ilość rudy uranu, natomiast dla powszechnej w kraju elektrowni węglowej ilość miału węglowego. Założenia do bilansu: Reakcja zachodząca w reaktorze: Elektrownia termojądrowa D + T He + n (1) Moc elektrowni: 1500,00 MWe Całkowita energia uzyskana z fuzji: 4920,22 MW Energia uzyskana z fuzji dla reakcji (1): 17,59 MeV Czas pracy elektrowni: 365 dni Deuter można uzyskać z wody morskiej, przy czym założono, że m 1 D= n H, czyli 6760 tak jak wynika to z naturalnej zawartości deuteru w przyrodzie. Dodatkowo do obliczenia objętości wody morskiej, założono jej gęstość 1030 kg m 3. Tryt nie jest surowcem dostarczanym do elektrowni termojądrowej. Powstaje on w zewnętrznym płaszczu reaktora w reakcji: Li + n T + He+ 478, MeV (2) Jak widać z reakcji (2), stosunek molowy litu do trytu wynosi 1:1, stąd łatwo wyznaczyć masę 6 Li konieczną do otrzymania żądanej ilości trytu. 6 Li stanowi tylko 7,5% masy naturalnego litu, dlatego musi być poddany wzbogacaniu. Założono zawartość 6 Li w koncentracie równą 90,0% oraz zawartość 6 Li w frakcji zubożonej 1,0%. Tabela 1 Bilans ilości surowca i produktu w elektrowni termojądrowej Przychód Rozchód Surowiec Masa [g] Produkt Masa [g] D He T n Suma Suma Deficyt masy ,38% Lit otrzymuje się w wyniku termoelektrolizy stopionych soli LiCl-KCl. LiCl można uzyskać z minerału litu spodumenu, w którym zawartość Li 2 O wynosi 8%. Stąd można obliczyć ilość minerału potrzebną do otrzymania żądanej ilości litu, przy założeniu wydajności prądowej elektrolizy 60%.

37 Elektrownia jądrowa Założenia do bilansu: Moc elektrowni: 1500,00 MWe Sprawność przemiany energii: 35% 1 Czas pracy elektrowni: 365 dni Wartość wypalenia 2 : 55 MWd kgu 1 99, 3% U 238 Zawartość uranu w rudzie: 1% 07, % U 235 Zawartość U-235 w koncentracie: 3,3% Zawartość U-235 w frakcji zubożonej: 0,25% Uran jest dostarczany w postaci tlenku UO 2, co nie ma wpływu na bilans materiałowy paliwa. Po zajściu reakcji rozszczepienia masa wypalonego paliwa ulega nieznacznej zmianie, a jego skład przedstawiono w tabeli 2. Zestawienie składu wypalonego paliwa Tabela 2 Produkt [%] 3 [kg] U U-235 0,8 228 Pu-239 0,9 256 Produkty rozszczepienia 3,1 882 Ciężkie aktynowce 0,1 28 Masa zamieniana na energię 0,1 28 Suma Elektrownia węglowa Założenia do bilansu: Moc elektrowni: 1500,00 MWe Sprawność przemiany energii: 39% 4 Czas pracy elektrowni: 365 dni Wartość opałowa miału węglowego: 23 MJ kg 1 Skład elementarny miału węglowego 5 Tabela 3 Skład elementarny c h s o n w p Suma [kg/kg paliwa ] 0,67 0,02 0,01 0,01 0,01 0,11 0, Dla elektrowni PWR według [12]. 2 Ilość uzyskanej energii z jednostki paliwa, liczona w megawatodniach na 1 kg paliwa dla elektrowni PWR według [12]. 3 Procentowy udział w wypalonym paliwie na podstawie [12]. 4 Dla elektrowni skojarzonej z wytwarzaniem ciepła według danych elektrowni Kozienice [13]. 5 Według danych kopalni Lubelski Węgiel Bogdanka [14].

38 38 Współczynnik nadmiaru powietrza: λ = 1,5 Skład powietrza: % objo2 = 21 % N = 79 obj 2 Tabela 4 Zestawienie bilansu materiałowego spalania miału węglowego Przychód Rozchód związek masa [t] związek masa [t] C SO H CO S H 2 O O N N O H 2 O popiół Popiół O 2 z powietrza N 2 z powietrza Suma suma Zestawienie otrzymanych wyników Tabela 5 Roczne zużycie paliwa w elektrowni o mocy 1500 MW Typ Surowce Koncentrat Produkty woda morska m 3 D g He g ruda litu kg T g n g suma g suma g deficyt masy 1505 g 0,38% ruda uranu t 235 U 996 kg 235 U 228 kg 238 U kg 238 U kg pozostałe 1166 kg suma kg suma kg deficyt masy 28 kg 0,1% Termojądrowa Jądrowa Węglowa miał węglowy t miał pęglowy t gazy t powietrze 60 km 3 powietrze t popiół t suma t suma t

39 Wnioski Z powyższego zestawienia wynika, że jest ogromna różnica w ilości paliwa dostarczonego dla różnych typów elektrowni w ciągu roku. Elektrownia węglowa zużywa ok. 5 mln t miału węglowego i 60 km 3 powietrza (ok. 15 mln t O 2, produkując ok. 13 mln t CO 2 ). Elektrownia jądrowa potrzebuje już tylko ok. 28 t koncentratu w przeliczeniu na uran, czyli prawie 190 tys. razy mniej paliwa stałego. Najmniej paliwa wymaga elektrownia termojądrowa, bo nieco ponad 400 kg, czyli ponad 70 razy mniej niż elektrownia jądrowa i aż 13 mln razy mniej niż elektrownia węglowa. Ilość paliwa to tylko jeden z wielu elementów, które decydują o opłacalności budowy danego typu elektrowni. Jednak w dobie zmniejszającej się ilości naturalnych surowców energetycznych ten czynnik może stać się kluczowy. 4. Podsumowanie Nigdy dotychczas nie istniała potrzeba budowania elektrowni termojądrowej, ponieważ ludzie uważali, że paliwa kopalne są i będą dostępne także w perspektywie następnych pokoleń, a ewentualny kryzys energetyczny będzie dotyczył odległej przyszłości. Obecnie zmienia się społeczna świadomość i rośnie poczucie bliskości kryzysu energetycznego. Fuzja nie może być przeprowadzana w małej skali, aby stała się wydajna energetycznie. Jeżeli dodatkowo weźmie się pod uwagę bardzo zaawansowaną technologię budowy i eksploatacji reaktorów syntezy, okaże się, że koszty inwestycyjne są zbyt duże. Nikt nie podejmie się finansowania kosztownych projektów badawczych, których szanse na powodzenie nie są wystarczająco udokumentowane. Dlatego poziom finansowania badań nad fuzją jest dziś największym problemem, z którym muszą się borykać badacze kontrolowanej syntezy. Mimo tych przeciwności badania nad fuzją stanowią dziś prawdziwe wyzwanie. W ciągu ostatnich lat nastąpił gwałtowny postęp i prognozy na przyszłość są obiecujące. Kontrolowana synteza termojądrowa ma szanse stać się najważniejszym źródłem energii w przyszłości, jednak wymaga jeszcze prowadzenia wielu kosztownych badań. Literatura [1] Kamys B., Reakcje termojądrowe wykład fakultatywny, reakcje_tj.pdf (dostęp: 1 września 2011). [2] Woźnicka U., Synteza termojądrowa źródło energii dla elektrowni przyszłości, ifj.edu.pl/publ/reports/rep_pop/4.pdf?lang=pl (dostęp: 1 września 2011). [3] Gałkowski A., Od JET-a do ITER-a. Ważny krok na drodze do energii taniej, bezpiecznej i przyjaznej środowisku, Postępy Fizyki, 59, 3, 102, file/link2/postepy_fizyki_od_jet-a_do_iter-a.pdf (dostęp: 1 września 2011). [4] (dostęp: 1 września 2011). [5] (dostęp: 1 września 2011). [6] (dostęp: 1 września 2011). [7] European Fusion Development Agreement, A conceptual study of commercial fusion power plants, PPCS_overall_report_final.pdf (dostęp: 1 września 2011).

Wprowadzenie do opracowania map zagrożenia i ryzyka powodziowego

Wprowadzenie do opracowania map zagrożenia i ryzyka powodziowego Wprowadzenie do opracowania map zagrożenia i ryzyka powodziowego ALBERT MALINGER INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ PIB Centrum Modelowania Powodzi i Suszy w Poznaniu Warszawa 28.11.2012 ETAPY realizacji:

Bardziej szczegółowo

Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego

Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego Robert Kęsy, Agata Włodarczyk Dyrektywa 2007/60/WE z dnia 23 października 2007 r. ws. oceny ryzyka powodziowego i zarządzania

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO

PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO Tamara Tokarczyk, Andrzej Hański, Marta Korcz, Agnieszka Malota Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych na rok akademicki 2011/12

Tematy prac dyplomowych na rok akademicki 2011/12 Tematy prac dyplomowych na rok akademicki 2011/12 Promotor: dr inż. hab. Krzysztof KSIĄŻYŃSKI Katedra Hydrauliki i Dynamiki Wód Ś-11 1. Wzory empiryczne na straty lokalne w rurociągach: ocena formuł zalecanych

Bardziej szczegółowo

Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę

Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę Analizę wykonalności dla wskaźnika dostępności obszarów pod zabudowę wykonamy zgodnie z przedstawionym schematem postępowania rozpoczynając

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marek Zawilski, prof. P.Ł.

dr inż. Marek Zawilski, prof. P.Ł. UŻYTKOWANIE I OCHRONA ŚRODOWISKA W STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Ograniczenie emisji zanieczyszczeń z terenów zurbanizowanych do środowiska PROBLEMY OBLICZANIA PRZEPŁYWÓW MAKSYMALNYCH PRAWDOPODOBNYCH

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie trójwymiarowego przetwarzania danych geodezyjnych i LIDAR na potrzeby modelowania hydrodynamicznego w projekcie ISOK

Wykorzystanie trójwymiarowego przetwarzania danych geodezyjnych i LIDAR na potrzeby modelowania hydrodynamicznego w projekcie ISOK Wykorzystanie trójwymiarowego przetwarzania danych geodezyjnych i LIDAR na potrzeby modelowania hydrodynamicznego w projekcie ISOK Michał Łyp, Jan Nadachowski Centrum Modelowania Powodzi i Suszy w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Monika Ciak-Ozimek. Mapy zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego stan obecny i wdrażanie

Monika Ciak-Ozimek. Mapy zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego stan obecny i wdrażanie Monika Ciak-Ozimek Mapy zagrożenia powodziowego i mapy ryzyka powodziowego stan obecny i wdrażanie Informatyczny System Osłony Kraju przed nadzwyczajnymi zagrożeniami Projekt ISOK jest realizowany w ramach

Bardziej szczegółowo

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Odpady z biogazowni - poferment Poferment obecnie nie spełnia kryterium nawozu organicznego. Spełnia natomiast definicję środka polepszającego właściwości

Bardziej szczegółowo

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE

4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE WYTYCZNE PROJEKTOWE www.immergas.com.pl 26 SPRZĘGŁA HYDRAULICZNE 4. SPRZĘGŁO HYDRAULICZNE - ZASADA DZIAŁANIA, METODA DOBORU NOWOCZESNE SYSTEMY GRZEWCZE Przekazywana moc Czynnik

Bardziej szczegółowo

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1. Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.) Krzysztof Pytel, Rafał Prokopowicz Badanie wytrzymałości radiacyjnej

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

Dynamika Zlewni (Rzecznej)

Dynamika Zlewni (Rzecznej) Dynamika Zlewni (Rzecznej) Skąd pochodzi woda, której używasz? Czy tam gdzie mieszkasz jest wystarczająca ilość wody czy też jej dostawy są ograniczone? Jakie czynniki mają wpływ na ilość i jakość wody

Bardziej szczegółowo

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH

WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH Scientific Bulletin of Che lm Section of Technical Sciences No. 1/2008 WYBÓR PUNKTÓW POMIAROWYCH WE WSPÓŁRZĘDNOŚCIOWEJ TECHNICE POMIAROWEJ MAREK MAGDZIAK Katedra Technik Wytwarzania i Automatyzacji, Politechnika

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Siwek. Studenckie Koło Naukowe Geografów UMCS im. A. Malickiego w Lublinie. Naukowa Sieć Studentów Geoinformatyki

Grzegorz Siwek. Studenckie Koło Naukowe Geografów UMCS im. A. Malickiego w Lublinie. Naukowa Sieć Studentów Geoinformatyki Grzegorz Siwek Studenckie Koło Naukowe Geografów UMCS im. A. Malickiego w Lublinie Naukowa Sieć Studentów Geoinformatyki Produkt Obrony Cywilnej USA HEC = Hydrologic Engineering Center RAS = River Analysis

Bardziej szczegółowo

Możliwość wykorzystania modelu zlewni rzecznej w celu określenia przyczyn zmiany jakości wód na przykładzie rzeki Kłodnicy

Możliwość wykorzystania modelu zlewni rzecznej w celu określenia przyczyn zmiany jakości wód na przykładzie rzeki Kłodnicy Możliwość wykorzystania modelu zlewni rzecznej w celu określenia przyczyn zmiany jakości wód na przykładzie rzeki Kłodnicy Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Zespół Ekologii Wód Zakres seminarium

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej.

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Marcin Panowski Politechnika Częstochowska Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Wstęp W pracy przedstawiono analizę termodynamicznych konsekwencji wpływu wstępnego podsuszania

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości systemu mapy numerycznej GEO-MAP

Nowe możliwości systemu mapy numerycznej GEO-MAP Waldemar Izdebski Tadeusz Knap GEO-SYSTEM Warszawa Nowe możliwości systemu mapy numerycznej GEO-MAP System mapy numerycznej GEO-MAP jest oryginalnym oprogramowaniem opracowanym w całości przez firmę GEO-SYSTEM.

Bardziej szczegółowo

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny)

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny) Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod Nazwa Hydrologia Nazwa w języku angielskim Hydrology Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Wyznaczenie średniego opadu obszarowego dla zlewni

Wyznaczenie średniego opadu obszarowego dla zlewni Zakres ćwiczenia: Wyznaczenie średniego opadu obszarowego dla zlewni 1. Wyznaczenie granicy zlewni po zadany przekrój 2. Wyznaczenie parametrów cieków: - sieć rzeczne - powierzchnia zlewni (A [km2]) -

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne Poniższy przykład ilustruje w jaki sposób można przeprowadzić analizę technicznoekonomiczną zastosowania w budynku jednorodzinnym systemu grzewczego opartego o konwencjonalne źródło ciepła - kocioł gazowy

Bardziej szczegółowo

Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej

Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej Autor: Katarzyna Stanisz ( Czysta Energia listopada 2007) Elektroenergetyka wiatrowa swój dynamiczny rozwój na świecie zawdzięcza polityce

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

Każdy system GIS składa się z: - danych - sprzętu komputerowego - oprogramowania - twórców i użytkowników

Każdy system GIS składa się z: - danych - sprzętu komputerowego - oprogramowania - twórców i użytkowników System Informacji Geograficznej (GIS: ang. Geographic Information System) system informacyjny służący do wprowadzania, gromadzenia, przetwarzania oraz wizualizacji danych geograficznych. Najbardziej oczywistą

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła 25.3.2014

Pompy ciepła 25.3.2014 Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego prof. dr hab. inż. Bogusław Zakrzewski Wykład 6: Pompy ciepła 25.3.2014 1 Pompy ciepła / chłodziarki Obieg termodynamiczny lewobieżny Pompa ciepła odwracalnie

Bardziej szczegółowo

Gospodarka wypalonym paliwem jądrowym analiza opcji dla energetyki jądrowej w Polsce

Gospodarka wypalonym paliwem jądrowym analiza opcji dla energetyki jądrowej w Polsce Gospodarka wypalonym paliwem jądrowym analiza opcji dla energetyki jądrowej w Polsce Stefan Chwaszczewski Program energetyki jądrowej w Polsce: Zainstalowana moc: 6 000 MWe; Współczynnik wykorzystania

Bardziej szczegółowo

1.2. Dokumenty i materiały wykorzystane w opracowaniu

1.2. Dokumenty i materiały wykorzystane w opracowaniu SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE... 3 1.1. Przedmiot opracowania... 3 1.. Dokumenty i materiały wykorzystane w opracowaniu... 3. Budowa geologiczna podłoża gruntowego... 4.1. Litologia i stratygraia... 4..

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM

MECHANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM MECANIKA PŁYNÓW LABORATORIUM Ćwiczenie nr 4 Współpraca pompy z układem przewodów. Celem ćwiczenia jest sporządzenie charakterystyki pojedynczej pompy wirowej współpracującej z układem przewodów, przy różnych

Bardziej szczegółowo

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe I Forum Małych Elektrowni Wiatrowych Warszawa, 23 marca 2011 Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe Katarzyna Michałowska-Knap Instytut Energetyki Odnawialnej kmichalowska@ieo.pl Opłacalność

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Wałek Zakład Hydrologii i Geoinformacji Instytut Geografii UJK

Grzegorz Wałek Zakład Hydrologii i Geoinformacji Instytut Geografii UJK Budowa hydrologicznie poprawnego cyfrowego modelu wysokościowego - studium przypadku na przykładzie zlewni Grajcarka (pogranicze Pienin i Beskidu Sądeckiego) Grzegorz Wałek Zakład Hydrologii i Geoinformacji

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie indeksu suszy TVDI przy użyciu wolnego oprogramowania i bezpłatnych zdjęd satelitarnych

Wyznaczanie indeksu suszy TVDI przy użyciu wolnego oprogramowania i bezpłatnych zdjęd satelitarnych Wyznaczanie indeksu suszy TVDI przy użyciu wolnego oprogramowania i bezpłatnych zdjęd satelitarnych Jarosław Zawadzki, Karol Przeździecki Wydział Inżynierii Środowiska Politechnika Warszawska Wilgotnośd

Bardziej szczegółowo

Mapy zagrożenia powodziowego od strony morza

Mapy zagrożenia powodziowego od strony morza Mapy zagrożenia powodziowego od strony morza Wyniki - Centrum Modelowania Powodzi i Suszy w Gdyni Monika Mykita IMGW PIB Oddział Morski w Gdyni 28.11.2012 r. Obszar działania CMPiS w Gdyni Obszar działania

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita 13.04.2012 Główne zadania Centrum Modelowania Powodziowego w ramach projektu ISOK

Bardziej szczegółowo

Fizyka jądrowa cz. 2. Reakcje jądrowe. Teraz stałem się Śmiercią, niszczycielem światów. Robert Oppenheimer

Fizyka jądrowa cz. 2. Reakcje jądrowe. Teraz stałem się Śmiercią, niszczycielem światów. Robert Oppenheimer Barcelona, Espania, May 204 W-29 (Jaroszewicz) 24 slajdy Na podstawie prezentacji prof. J. Rutkowskiego Reakcje jądrowe Fizyka jądrowa cz. 2 Teraz stałem się Śmiercią, niszczycielem światów Robert Oppenheimer

Bardziej szczegółowo

Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych

Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych Symulacja rozchodzenia się spalin w garażach podziemnych - definiowanie parametrów gazów spalinowych 1. WSTĘP: PyroSim to nie tylko samo narzędzie do symulacji rozwoju pożaru i weryfikacji wentylacji pożarowej.

Bardziej szczegółowo

Kolektory słoneczne z 45% dotacją

Kolektory słoneczne z 45% dotacją Kolektory słoneczne z 45% dotacją Co to jest kolektor słoneczny? Kolektor słoneczny urządzenie, które wykorzystuje energię promieniowania słonecznego, które w postaci fal elektromagnetycznych dociera do

Bardziej szczegółowo

Wyznaczenie obszarów bezpośredniego zagroŝenia powodzią w zlewni Raby, jako integralnego elementu studium ochrony przeciwpowodziowej

Wyznaczenie obszarów bezpośredniego zagroŝenia powodzią w zlewni Raby, jako integralnego elementu studium ochrony przeciwpowodziowej REGIONALNY ZARZĄD GOSPODARKI WODNEJ W KRAKOWIE ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 22 Sekretariat: 12 628 41 06 31-109 Kraków fax: 12 423 21 53 30-960 Kraków 1, skrytka pocz. 331 Centrala: 12 628 41 00 Wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA Anna Janik AGH Akademia Górniczo-Hutnicza Wydział Energetyki i Paliw BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA 1. WSTĘP W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania tematem pomp ciepła.

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com PIROLIZA Instalacja do pirolizy odpadów gumowych przeznaczona do przetwarzania zużytych opon i odpadów tworzyw sztucznych (polietylen, polipropylen, polistyrol), w której produktem końcowym może być energia

Bardziej szczegółowo

"Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do

Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do "Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do miejscowości Pustków" Pustków RZEKA WISŁOKA OD JAZU W MOKRZCU

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI: 1. DANE OGÓLNE...2 1.1. Przedmiot opracowania...2 1.2. Inwestor...2 1.3. Wykonawca uproszczonej dokumentacji technicznej:...2 1.4.

SPIS TREŚCI: 1. DANE OGÓLNE...2 1.1. Przedmiot opracowania...2 1.2. Inwestor...2 1.3. Wykonawca uproszczonej dokumentacji technicznej:...2 1.4. SPIS TREŚCI: 1. DANE OGÓLNE...2 1.1. Przedmiot opracowania...2 1.2. Inwestor...2 1.3. Wykonawca uproszczonej dokumentacji technicznej:...2 1.4. Zakres opracowania...2 2. OPIS STANU ISTNIEJĄCEGO...2 2.1

Bardziej szczegółowo

Przewód wydatkujący po drodze

Przewód wydatkujący po drodze Przewód wydatkujący po drodze Współczesne wodociągi, występujące w postaci mniej lub bardziej złożonych systemów obiektów służą do udostępniania wody o pożądanej jakości i w oczekiwanej ilości. Poszczególne

Bardziej szczegółowo

Potencjał OZE na obszarach wiejskich

Potencjał OZE na obszarach wiejskich Potencjał OZE na obszarach wiejskich Monitoring warunków pogodowych Z dużą rozdzielczością czasową zbierane są dane o pionowym profilu prędkości i kierunku wiatru, temperaturze, wilgotności, nasłonecznieniu

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD

SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD Dr inż. Jacek WARCHULSKI Dr inż. Marcin WARCHULSKI Mgr inż. Witold BUŻANTOWICZ Wojskowa Akademia Techniczna SPOSOBY POMIARU KĄTÓW W PROGRAMIE AutoCAD Streszczenie: W referacie przedstawiono możliwości

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r.

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r. GENERALNY POMIAR RUCHU 2000 SYNTEZA WYNIKÓW Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 2001 r. SPIS TREŚCI 1. Wstęp...1 2. Obciążenie

Bardziej szczegółowo

DIGITALIZACJA GEOMETRII WKŁADEK OSTRZOWYCH NA POTRZEBY SYMULACJI MES PROCESU OBRÓBKI SKRAWANIEM

DIGITALIZACJA GEOMETRII WKŁADEK OSTRZOWYCH NA POTRZEBY SYMULACJI MES PROCESU OBRÓBKI SKRAWANIEM Dr inż. Witold HABRAT, e-mail: witekhab@prz.edu.pl Politechnika Rzeszowska, Wydział Budowy Maszyn i Lotnictwa Dr hab. inż. Piotr NIESŁONY, prof. PO, e-mail: p.nieslony@po.opole.pl Politechnika Opolska,

Bardziej szczegółowo

Geograficzny System Informacji (GIS, SIP) w urzędzie gminy kompetencje i zastosowania

Geograficzny System Informacji (GIS, SIP) w urzędzie gminy kompetencje i zastosowania Geograficzny System Informacji (GIS, SIP) w urzędzie kompetencje i zastosowania Zadania gmin zostały wyodrębnione na podstawie zapisów wybranych ustaw: Ustawa Ustawa o samorządzie gminnym z dn. 8 marca

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE - NADZÓR - KOSZTORYSOWANIE w specjalności

PROJEKTOWANIE - NADZÓR - KOSZTORYSOWANIE w specjalności PROJEKTOWANIE - NADZÓR - KOSZTORYSOWANIE w specjalności wodno-melioracyjnej i instalacyjno-inŝynieryjnej mgr inŝ. Wojciech Kaźmierowski ul. Wróblewskiego 19/10 Regon 890345014 58-105 ŚWIDNICA NIP 884-102-09-10

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 8. do Studium Wykonalności projektu Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej województwo podkarpackie

Załącznik nr 8. do Studium Wykonalności projektu Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej województwo podkarpackie MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO Załącznik nr 8 do Studium Wykonalności projektu Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej Instrukcja obliczania wskaźnika pokrycia. Strona 2 z 24 Studium Wykonalności projektu

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Filtracja - zadania. Notatki w Internecie Podstawy mechaniki płynów materiały do ćwiczeń

Filtracja - zadania. Notatki w Internecie Podstawy mechaniki płynów materiały do ćwiczeń Zadanie 1 W urządzeniu do wyznaczania wartości współczynnika filtracji o powierzchni przekroju A = 0,4 m 2 umieszczono próbkę gruntu. Różnica poziomów h wody w piezometrach odległych o L = 1 m wynosi 0,1

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA

KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA KARTA INFORMACYJNA PRZEDSIĘWZIĘCIA wg art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych 1 Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych Daniel Roch Szymon Pająk ENERGOPOMIAR Sp. z o.o., Zakład Techniki Cieplnej Plan prezentacji 1. Aspekty kompleksowego podejścia do rozwoju systemu

Bardziej szczegółowo

NMT / ORTOFOTOMAPA / BDOT10k

NMT / ORTOFOTOMAPA / BDOT10k NMT / ORTOFOTOMAPA / BDOT10k Wykorzystanie danych przestrzennych do opracowania map zagrożenia powodziowego i map ryzyka powodziowego Piotr Woźniak - GUGiK AGENDA Harmonogram realizacji zadań GUGiK w ISOK

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU. Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci:

OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU. Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci: Teoria OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci: 2 2 v1 p1 v2 p2 z1 z2 H str 2g g 2g g Przy przepływach

Bardziej szczegółowo

Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi

Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi Konferencja Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi Uniwersytet Śląski w Katowicach 12 lutego 2014 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Analizy środowiskowe i energetyka odnawialna

Analizy środowiskowe i energetyka odnawialna Analizy środowiskowe i energetyka odnawialna Firma FotoRaporty Sp. z o.o. będąca na polskim rynku liderem w zakresie pozyskiwania danych fotogrametrycznych i teledetekcyjnych z niskiego pułapu z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Metodyka przygotowania Programu Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie Wodnym Wisły Środkowej

Metodyka przygotowania Programu Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie Wodnym Wisły Środkowej Metodyka przygotowania Programu Bezpieczeństwa Powodziowego w Regionie Wodnym Wisły Środkowej prof. dr hab. inż. Jan Żelazo Analiza wielokryterialna możliwości realizacji obiektów małej retencji w Regionie

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła - układy hybrydowe

Pompy ciepła - układy hybrydowe Pompy ciepła - układy hybrydowe dr hab. inż. Brunon J. Grochal, prof. IMP PAN / prof. WSG Bydgoszczy Instytut Maszyn Przepływowych PAN Prezes Polskiego Stowarzyszenia Pomp Ciepła mgr inż. Tomasz Mania

Bardziej szczegółowo

Energetyczna ocena efektywności pracy elektrociepłowni gazowo-parowej z organicznym układem binarnym

Energetyczna ocena efektywności pracy elektrociepłowni gazowo-parowej z organicznym układem binarnym tom XLI(2011), nr 1, 59 64 Władysław Nowak AleksandraBorsukiewicz-Gozdur Roksana Mazurek Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny Wydział Inżynierii Mechanicznej i Mechatroniki Katedra Techniki Cieplnej

Bardziej szczegółowo

7. Metody pozyskiwania danych

7. Metody pozyskiwania danych 7. Metody pozyskiwania danych Jedną z podstawowych funkcji systemu informacji przestrzennej jest pozyskiwanie danych. Od jakości pozyskanych danych i ich kompletności będą zależały przyszłe możliwości

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Odnawialne źródła Renewable energy sources Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Rodzaj przedmiotu: kierunkowy Poziom studiów: studia I stopnia forma studiów: studia stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Mapy Zagrożenia (powodzią sztormową)

Mapy Zagrożenia (powodzią sztormową) Mapy Zagrożenia (powodzią sztormową) Joanna Dudzińska-Nowak Uniwersytet Szczeciński Instytut Nauk o Morzu Mapa zagrożenia powodziowego opracowanie kartograficzne prezentujące przestrzenny zasięg strefy

Bardziej szczegółowo

PRACA ZINTEGROWANEGO UKŁADU GRZEWCZO- CHŁODZĄCEGO W BUDYNKU ENERGOOSZCZĘDNYM I PASYWNYM

PRACA ZINTEGROWANEGO UKŁADU GRZEWCZO- CHŁODZĄCEGO W BUDYNKU ENERGOOSZCZĘDNYM I PASYWNYM Budynek energooszczędny, budynek pasywny, układ zintegrowany grzewczo- chłodzący Grzegorz KRZYŻANIAK* PRACA ZINTEGROWANEGO UKŁADU GRZEWCZO- CHŁODZĄCEGO W BUDYNKU ENERGOOSZCZĘDNYM I PASYWNYM Przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora.

Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora. Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora. Akty prawne Koncepcja wykonywana jest na podstawie: Ustawy Prawo

Bardziej szczegółowo

Opis wyników projektu

Opis wyników projektu Opis wyników projektu Nowa generacja wysokosprawnych agregatów spalinowoelektrycznych Nr projektu: WND-POIG.01.03.01-24-015/09 Nr umowy: UDA-POIG.01.03.01-24-015/09-01 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ UNIĘ

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z rozporządzeniem wczesne wykrywanie skażeń promieniotwórczych należy do stacji wczesnego ostrzegania, a pomiary są prowadzone w placówkach.

Zgodnie z rozporządzeniem wczesne wykrywanie skażeń promieniotwórczych należy do stacji wczesnego ostrzegania, a pomiary są prowadzone w placówkach. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych Joanna Walas Łódź, 2014

Bardziej szczegółowo

STADIUM: DOKUMENTACJA TECHNICZNA IMIĘ I NAZWISKO, SPECJALNOŚĆ, NUMER UPRAWNIEŃ BUDOWLANYCH:

STADIUM: DOKUMENTACJA TECHNICZNA IMIĘ I NAZWISKO, SPECJALNOŚĆ, NUMER UPRAWNIEŃ BUDOWLANYCH: EKOBOWIR NIP 679 000 49 97 Firma "E K O B O W I R" Sp. z o.o. 30-404 Kraków, ul. Cegielniana 18/42 tel./fax. 12 266 59 97, e-mail:ekobowir@interia.pl Egz. Nr 1 STADIUM: DOKUMENTACJA TECHNICZNA ZADANIE:

Bardziej szczegółowo

Obiegi gazowe w maszynach cieplnych

Obiegi gazowe w maszynach cieplnych OBIEGI GAZOWE Obieg cykl przemian, po przejściu których stan końcowy czynnika jest identyczny ze stanem początkowym. Obrazem geometrycznym obiegu jest linia zamknięta. Dla obiegu termodynamicznego: przyrost

Bardziej szczegółowo

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB)

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) IT SYSTEM GŁÓWNE KOMPONENTY SYSTEMU ISOK: Dane LIDAR (4- punktów/m ; >00

Bardziej szczegółowo

Aspekty tworzenia Numerycznego Modelu Terenu na podstawie skaningu laserowego LIDAR. prof. dr hab. inż.. Andrzej Stateczny

Aspekty tworzenia Numerycznego Modelu Terenu na podstawie skaningu laserowego LIDAR. prof. dr hab. inż.. Andrzej Stateczny Aspekty tworzenia Numerycznego Modelu Terenu na podstawie skaningu laserowego LIDAR prof. dr hab. inż.. Andrzej Stateczny mgr inż.. Krzysztof W. Łogasz Numeryczny Model Terenu podstawowe pojęcia NMT pol.

Bardziej szczegółowo

AutoCAD Civil 3D 2016

AutoCAD Civil 3D 2016 AutoCAD Civil 3D 2016 Informacje o usłudze Numer usługi 2016/01/22/7150/1964 Cena netto 1 000,00 zł Cena brutto 1 000,00 zł Cena netto za godzinę 0,00 zł Cena brutto za godzinę 0,00 Możliwe współfinansowanie

Bardziej szczegółowo

Mała energetyka wiatrowa

Mała energetyka wiatrowa Energetyka Prosumencka-Korzyści dla Podlasia" Białystok, 8/04/2014 Mała energetyka wiatrowa Katarzyna Michałowska-Knap Instytut Energetyki Odnawialnej ; kmichalowska@ieo.pl Moc zainstalowana (kolor niebieski)

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy Plany zarządzania ryzykiem powodziowym w Polsce Tomasz Walczykiewicz, Roman Konieczny, Paweł Madej, Małgorzata Siudak, Renata Bogdańska-Warmuz,

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENY JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Warszawie Dominik Kobus

SYSTEM OCENY JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Warszawie Dominik Kobus SYSTEM OCENY JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Warszawie Dominik Kobus Obszar objęty oceną jakości powietrza Ocena w 18 strefach dla: SO2, NO2, PM10,

Bardziej szczegółowo

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery Rtęć w przemyśle Konwencja, ograniczanie emisji, technologia 26 listopada 2014, Warszawa Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ Państwowy Instytut Badawczy 01-673 Warszawa ul. Podleśna 61

INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ Państwowy Instytut Badawczy 01-673 Warszawa ul. Podleśna 61 INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ Państwowy Instytut Badawczy 01-673 Warszawa ul. Podleśna 61 Oddział we Wrocławiu, ul. Parkowa 30, 51-616 WROCŁAW Sekretariat: (71) 32-00-161, Dyrektor Oddziału

Bardziej szczegółowo

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Wyzwania Warszawy związane z polityką klimatyczną Dostosowanie gospodarki do zaostrzających

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Dobre dane referencyjne oraz ich praktyczne wykorzystanie podstawą planowania i realizacji zadań

Dobre dane referencyjne oraz ich praktyczne wykorzystanie podstawą planowania i realizacji zadań Dobre dane referencyjne oraz ich praktyczne wykorzystanie podstawą planowania i realizacji zadań Agnieszka Partyka Kierownik Referatu Geodezji i Kartografii - Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej

Bardziej szczegółowo

Data sporządzenia materiałów źródłowych: zdjęcia:..., NMT:... Rodzaj zdjęć: analogowe/cyfrowe

Data sporządzenia materiałów źródłowych: zdjęcia:..., NMT:... Rodzaj zdjęć: analogowe/cyfrowe Ortofotomapa Identyfikator modułu:n-34-121-a-a-1-1 Identyfikator zbioru: ORTO_2015 METRYKĘ ORTOFOTOMAPY Układ współrzędnych: 1992 Zasięg obszarowy modułu: X[m] Y[m] 534158.84 432080.83 534158.84 436870.32

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE PRZESTRZENNYCH BAZ DANYCH W RAMACH REGIONALNEGO SYSTEMU INFORMACJI PRZESTRZENNEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO (RSIP WŁ) Łódź, 24.04.

TWORZENIE PRZESTRZENNYCH BAZ DANYCH W RAMACH REGIONALNEGO SYSTEMU INFORMACJI PRZESTRZENNEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO (RSIP WŁ) Łódź, 24.04. TWORZENIE PRZESTRZENNYCH BAZ DANYCH W RAMACH REGIONALNEGO SYSTEMU INFORMACJI PRZESTRZENNEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO (RSIP WŁ) Łódź, 24.04.2015 Projekt Infrastruktura Regionalnego Systemu Informacji Przestrzennej

Bardziej szczegółowo

Konferencja Podsumowująca projekt Energetyczny Portal Innowacyjny Cz-Pl (EPI)

Konferencja Podsumowująca projekt Energetyczny Portal Innowacyjny Cz-Pl (EPI) Konferencja Podsumowująca projekt Energetyczny Portal Innowacyjny Cz-Pl (EPI) Wrocław, 21 październik 2014 Podstawowe definicje System ogrzewczego na c.o. i c.w.u. to system lub systemy techniczne zapewniający

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH Wpływ obróbki termicznej ziemniaków... Arkadiusz Ratajski, Andrzej Wesołowski Katedra InŜynierii Procesów Rolniczych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ

Bardziej szczegółowo

TELEDETEKCJA Z ELEMENTAMI FOTOGRAMETRII WYKŁAD 10

TELEDETEKCJA Z ELEMENTAMI FOTOGRAMETRII WYKŁAD 10 TELEDETEKCJA Z ELEMENTAMI FOTOGRAMETRII WYKŁAD 10 Fotogrametria to technika pomiarowa oparta na obrazach fotograficznych. Wykorzystywana jest ona do opracowywani map oraz do różnego rodzaju zadań pomiarowych.

Bardziej szczegółowo

Leszek ŁABĘDZKI, Bogdan BĄK, Ewa KANECKA-GESZKE, Karolina SMARZYNSKA, Tymoteusz BOLEWSKI

Leszek ŁABĘDZKI, Bogdan BĄK, Ewa KANECKA-GESZKE, Karolina SMARZYNSKA, Tymoteusz BOLEWSKI MONITOROWANIE I PROGNOZOWANIE DEFICYTÓW I NADMIARÓW WODY W ROLNICTWIE W POLSCE Z WYKORZYSTANIEM WSKAŹNIKÓW STANDARYZOWANEGO OPADU SPI I WILGOTNOŚCI GLEBY SMI Leszek ŁABĘDZKI, Bogdan BĄK, Ewa KANECKA-GESZKE,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych

Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych FUNDUSZ UNIA EUROPEJSKA SPÓJNOŚCI Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych Podtytuł prezentacji Anna Pekar Zastępca Dyrektora Departament Ochrony Klimatu Styczeń 2013, Lublin Narodowy

Bardziej szczegółowo

System monitoringu ryzyka powodziowego jako element nowoczesnego zarządzania ryzykiem powodziowym

System monitoringu ryzyka powodziowego jako element nowoczesnego zarządzania ryzykiem powodziowym System monitoringu ryzyka powodziowego jako element nowoczesnego zarządzania ryzykiem powodziowym Andrzej Ryński RZGW w Gdańsku 29 maja 2012 r. Zarządzanie ochroną przeciwpowodziową w Polsce Strzałki ciągłe

Bardziej szczegółowo

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza Praca kontrolna semestr IV Przyroda.... imię i nazwisko słuchacza semestr 1. Ilustracja przedstawia oświetlenie Ziemi w pierwszym dniu jednej z astronomicznych pór roku. Uzupełnij zdania brakującymi informacjami,

Bardziej szczegółowo

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą.

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą. Taryfa dla ciepła Popatrzmy na tabelkę poniżej. Przedstawiam w niej ceny energii przeliczone na 1GJ różnych paliw. Metodyka jest tu prosta; musimy znać cenę danej jednostki paliwa (tona, kg, litr, m3)

Bardziej szczegółowo