Eurydice Brief. Wczesna edukacja i opieka Edukacja i szkolenia

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Eurydice Brief. Wczesna edukacja i opieka 2014. Edukacja i szkolenia"

Transkrypt

1 Eurydice Brief Wczesna edukacja i opieka 2014 Edukacja i szkolenia

2

3 Eurydice Brief Wczesna edukacja i opieka 2014 Niniejsze streszczenie przedstawia w zwięzły sposób główne zagadnienia omówione w raporcie pt. Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie opublikowanym przez Eurydice we współpracy z Eurostatem w czerwcu 2014 r. Raport został opracowany wspólnie z przedstawicielami tematycznej grupy roboczej ds. wczesnej edukacji i opieki działającej pod auspicjami Komisji Europejskiej. W październiku 2014 r. grupa robocza opublikowała raport zatytułowany Proposal for key principles of a quality framework for early childhood education and care. Wspólny temat publikacji oznacza, że te dwa aktualne raporty uzupełniają się nawzajem i przedstawiają czytelnikom wyczerpujące informacje na temat tego istotnego obszaru polityki. Autorzy ze strony EACEA: Motiejunaite Akvile (redaktor prowadzący) Delhaxhe Arlette Balcon Marie-Pascale Borodankova Olga Opracowanie graficzne i ilustracje: Virginia Giovannelli

4 Niniejsze opracowanie zostało po raz pierwszy opublikowane w języku angielskim w 2014 roku (tytuł oryginału Eurydice Policy Brief, Early Childhood Education and Care) przez EACEA, A7 Eurydice Avenue du Bourget 1 (BOU2) B-1140 Brussels ISBN dla polskiej wersji językowej (wersja papierowa); (pdf) doi: dla polskiej wersji językowej / (wersja papierowa); / (pdf) Education, Audiovisual and Culture Executive Agency, Części niniejszej publikacji mogą być powielane jedynie do celów niekomercyjnych, pod warunkiem, że fragment tekstu jest poprzedzony odniesieniem do sieci Eurydice, po którym widnieje data publikacji dokumentu. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Warszawa ul. Mokotowska 43 Warszawa 2015 ISBN (PDF) Tłumaczenie publikacji sfinansowano ze środków Komisji Europejskiej.

5 Znaczenie wczesnej edukacji i opieki Uczestnictwo we wczesnej edukacji i opiece ma bardziej pozytywny wpływ na wyniki w czytaniu dzieci z defaworyzowanych środowisk niż ma to miejsce w przypadku ich rówieśników pochodzących z lepiej sytuowanych rodzin. W czasach niespotykanych wcześniej wyzwań ekonomicznych i społecznych, podstawowe znaczenie ma zapewnienie wszystkim dzieciom dobrego startu w życiu poprzez organizację wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki. Rozległe korzyści, jakie przynosi wysokiej jakości wczesna edukacja i opieka są ogólnie znane i obejmują zarówno zyski ekonomiczne dla całego społeczeństwa, jak i lepsze wyniki w nauce indywidualnych uczniów. Wyniki międzynarodowych badań umiejętności (PISA (OECD) i PIRLS (IEA)) pokazują, że dzieci i nastolatki, które uczestniczyły we wczesnej edukacji i opiece mają większe osiągnięcia w czytaniu i matematyce. Badania naukowe pokazują również, że zapewnienie wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki może przyczynić się do obniżenia przyszłych wydatków publicznych na opiekę społeczną, ochronę zdrowia i wymiar sprawiedliwości. Dzięki zagwarantowaniu solidnych podstaw dla skutecznego uczenia się przez całe życie, wysokiej jakości wczesna edukacja i opieka zapewnia wiele korzyści dzieciom, szczególnie tym pochodzącym ze środowisk defaworyzowanych. Dlatego wczesna edukacja i opieka stanowi podwaliny dla budowy lepszych i bardziej sprawiedliwych systemów edukacji. W ramach wspierania polityki opartej na badaniach Eurydice, we współpracy z Eurostatem, opublikowała raport zatytułowany Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie Raport dotyczy 32 krajów europejskich, w tym wszystkich państw członkowskich UE, z wyjątkiem Holandii, oraz Szwajcarii, Islandii, Liechtensteinu, Norwegii i Turcji. Rokiem odniesienia dla wszystkich danych pochodzących z poszczególnych krajów jest rok 2012/13. Wyzwania, przed jakimi stoimy: zapewnienie dostępu do i podniesienie jakości wczesnej edukacji i opieki. Definicja wczesnej edukacji i opieki (WEiO) Opieka na dziećmi od urodzenia do szkoły podstawowej, która jest uregulowana prawnie na poziomie krajowym, tzn. jest zgodna z odpowiednimi zasadami, minimalnymi wymogami i/lub poddawana procedurom akredytacji Obejmuje ona: sektor publiczny, prywatny i wolontariat; usługi zinstytucjonalizowane i świadczone w domu (dostawców usług). W niniejszym streszczeniu przedstawiono przegląd najważniejszych wyników analiz poświęconych wczesnej edukacji i opiece opisanych w raporcie. Skoncentrowano się tu na największych wyzwaniach, na jakie bezpośredni wpływ mogą mieć twórcy polityki edukacyjnej (patrz Rysunek 1). Krótkie opisy przypadków zapewniają wgląd w to, jak poszczególne kraje w Europie radzą sobie z tymi wyzwaniami. 3

6 Rysunek 1: Główne aspekty wczesnej edukacji i opieki z punktu widzenia twórców polityki Obszary WEiO, na które twórcy polityki mogą mieć bezpośredni wpływ Dostęp Gwarancja miejsca Ustawowe prawo Obowiązkowe uczestnictwo Finansowanie Usługi dofinansowane/ nieodpłatne, dotacje celowe Zarządzanie Koordynacja polityki Monitoring & ewaluacja Akredytacja Ewaluacja zewnętrzna Personel Kształcenie DZ Obciążenie pracą Nauczanie i uczenie się (wytyczne edukacyjne) Treści uczenia się Celowe wsparcie uczenia się Jakość Największe korzyści dla wszystkich dzieci Bezpieczne i stymulujące środowisko Wspierający i motywujący personel Możliwości intensywnych interakcji werbalnych i społecznych Odpowiednie doświadczenia promujące rozwój poznawczy i fizyczny dzieci DZ: doskonalenie zawodowe Jakie są główne wyzwania dla systemów wczesnej edukacji i opieki? Dostęp i jakość to dwa główne zagadnienia wczesnej edukacji i opieki, przed jakimi stają tworzący politykę edukacyjną w krajach Europy. Najlepiej byłoby rozwiązywać oba te problemy jednocześnie. Zapewnianie dostępu dla wszystkich dzieci bez zapewniania jakości może nie przynieść zamierzonych korzyści. Podobnie zapewnianie wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki bez zapewniania wystarczającej liczby miejsc może nie być możliwym do zaakceptowania rozwiązaniem w przypadku, gdy nadrzędnym celem jest zapewnianie sprawiedliwych i skutecznych systemów edukacji. W niniejszym streszczeniu omówiono sposoby, dzięki którym twórcy polityki mogą wprowadzać zmiany i przedstawiono odpowiedzi na dwa główne pytania dotyczące dostępu: w jaki sposób można zagwarantować miejsca? i na jakim poziomie opłaty za wczesną edukację i opiekę są przystępne? Kwestie te nadal stanowią priorytety polityki edukacyjnej w wielu krajach europejskich. Omówiono dwa główne podejścia do zapewniania dostępu oraz pokazano różne poziomy zaangażowania publicznego w zapewnianie dostępności miejsc i przystępności opłat za wczesną edukację i opiekę. Tworzący politykę mogą wprowadzić zmiany poprzez zapewnienie miejsc i przystępnych opłat. 4

7 Dostęp do wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki jest korzystny dla wszystkich dzieci. Podniesienie jakości wczesnej edukacji i opieki wymaga zmian w wielu różnych obszarach, na które tworzący politykę mogą mieć bezpośredni wpływ (1). Dlatego w niniejszym dokumencie przeanalizowano to, w jaki sposób kraje starają się: zadbać o wykwalifikowany personel, który ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia tego, że dzieci będą mieć możliwie najlepsze warunki do nauki i rozwoju; podnieść jakość nauczania i uczenia się poprzez opracowanie wytycznych edukacyjnych; monitorować i oceniać świadczone usługi w celu zapewnienia, że standardy jakości są stosowane w praktyce. W czasach ograniczeń finansowych kraje powinny starannie rozważyć swoje priorytety, co może skutkować decyzją, że zwiększenie dostępności jest sprawą pilniejszą niż podniesienie jakości. Jednak decyzje te należy podejmować pamiętając o tym, że dostęp do wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki jest korzystny dla wszystkich dzieci. Zarządzanie zostało omówione z wyszczególnieniem ministerstw/ władz wysokiego szczebla odpowiedzialnych za opracowywanie i koordynację polityk związanych z opieką nad i edukacją małych dzieci. W większości krajów europejskich wczesna edukacja i opieka jest podzielona na odrębne etapy wg wieku dzieci. Organizacja systemów wczesnej edukacji i opieki odzwierciedla różne podejścia do dostępności i jakości usług stosowane przez kraje europejskie. Te z nich, w których działają osobne placówki dla młodszych i starszych dzieci zazwyczaj stosują zróżnicowane środki dostosowane do typu placówki lub wieku dzieci. Natomiast w krajach, w których działają jednolite placówki, które opiekują się dziećmi we wszystkich przedziałach wiekowych wczesnej edukacji i opieki, stosowane jest bardziej jednolite podejście do zagadnień dostępności i jakości. Jednak nawet w krajach, w których działają odrębne placówki lub obowiązują tzw. systemy dwuetapowe, rozróżnienie pomiędzy opieką nad dziećmi a wczesną edukacją stopniowo zaciera się, jako że coraz więcej krajów europejskich uwzględnia oba wymiary w politykach dotyczących wczesnej edukacji i opieki. (1) Te same obszary wskazano w dokumencie Proposal for a Quality Framework for Early Childhood Education and Care (Komisja Europejska, 2014). 5

8 DOSTĘPNOŚĆ W świetle badań potwierdzających liczne korzyści uczestnictwa we wczesnej edukacji i opiece istnieje zgoda co do tego, że WEiO powinna być dostępna za przystępną opłatą dla wszystkich dzieci. W dużej mierze zostało to już osiągnięte w przypadku dzieci w wieku na rok (lub dwa lata) przed rozpoczęciem szkoły podstawowej. W UE-28 średnio 93% dzieci w wieku od 4 do lat do wieku rozpoczęcia obowiązku szkolnego korzysta z edukacji przedszkolnej. Jednak sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku młodszych dzieci tylko 30% dzieci w wieku poniżej 3 lat uczęszcza do placówek WEiO. Jak można zagwarantować dostępność miejsc w placówkach wczesnej edukacji i opieki? 32 miliony dzieci w Europie jest w wieku uprawniającym do korzystania z WEiO, lecz niemal 20 milionów z nich nie uczęszczało do placówek WEiO w 2011 r. Zagwarantowanie dostępności miejsc w placówkach wczesnej edukacji i opieki oznacza zasadniczo zapewnienie, że podaż zaspokaja popyt. W dużej mierze i w większości krajów WEiO nie jest obowiązkowa, dlatego dostępność niekoniecznie oznacza, że na każde dziecko musi czekać miejsce. Jednak oznacza to, że dzieci rodziców, którzy wnioskują o miejsce powinny je znaleźć bez zbytniego opóźnienia i niezbyt daleko od miejsca zamieszkania. Popyt jest zróżnicowany w poszczególnych krajach europejskich, szczególnie w przypadku najmłodszych dzieci. Na popyt wpływ ma nie tylko jakość systemu wczesnej edukacji i opieki, lecz również koszt usług. Duże znaczenie mają też przekonania kulturowe związane z wychowaniem dziecka i byciem rodzicem, a także polityka społeczna i polityka pracy. Na przykład w niektórych krajach urlop wychowawczy trwa na tyle długo (do dwóch lat), aby umożliwić rodzicom opiekę nad dziećmi na wczesnym etapie życia, a w innych urlop trwa tylko kilka miesięcy. Na wiek, w jakim dzieci są uprawnione do korzystania z wczesnej edukacji i opieki oraz na wiek dziecka, w jakim rodzic poszukuje miejsca w placówce w dużej mierze mają wpływ czas trwania i wynagrodzenie przysługujące rodzicom podczas urlopu wychowawczego. Na popyt mają wpływ nie tylko jakość i koszt usług WEiO. Przekonania kulturowe również mają tu znaczenie. Zarówno publiczni jak i prywatni dostawcy usług mogą oferować miejsca w placówkach WEiO. Tam, gdzie prywatni dostawcy usług, zorientowani na generowanie zysku, przeważają lub w znacznej mierze uzupełniają braki w podaży ze strony publicznych dostawców usług, opłaty są zazwyczaj wysokie i w związku z tym rodziny o niskim poziomie dochodów nie mogą sobie na nie pozwolić. Jednak to właśnie dzieci pochodzące z tych rodzin najsilniej potrzebują wczesnej edukacji i opieki i odnoszą z niej największe korzyści. 6

9 Rysunek 2: Główne podejścia do zapewniania dostępu do WEiO Zagwarantowanie miejsc w placówkach WEiO Obowiązkowa WEiO Obowiązek uczęszczania Wymóg zapewnienie miejsca dla każdego dziecka Nieodpłatna WEiO Ustawowe prawo do WEiO Prawo dla każdego Wymóg zaspokojenia popytu Dotowana WEiO i przystępne opłaty (może być nieodpłatna) Ustawowe prawo oznacza, że dziecko ma prawo do WEiO. Obowiązkowa WEiO oznacza, że dziecko jest zobowiązane prawem do uczestnictwa. Jedynie w kilku krajach europejskich nie wprowadzono żadnych środków mających na celu zwiększenie podaży miejsc w placówkach wczesnej edukacji i opieki. Jednak w większości krajów stosuje się określone środki: w niektórych zapewnia się ustawowe prawo do miejsca w placówce, podczas gdy w innych wymaga się obowiązkowego uczestnictwa. W obu przypadkach władze publiczne zobowiązują się do zagwarantowania miejsca w placówce wczesnej edukacji i opieki, jednak występują między nimi istotne różnice. Ustawowe prawo oznacza, że dziecko ma prawo do wczesnej edukacji i opieki, podczas gdy obowiązkowa wczesna edukacja i opieka oznacza, że dziecko jest zobowiązane prawem do uczęszczania do placówki WEiO. Poprzez zapewnienie ustawowego prawa, władze publiczne muszą zagwarantować miejsce każdemu dziecku, którego rodzice tego wymagają (w przedziale wiekowym objętym ustawowym prawem), bez względu na status zatrudnienia, społeczno-ekonomiczny lub rodzinny. Natomiast w krajach, w których wczesna edukacja i opieka jest obowiązkowa, władze publiczne muszą zapewnić odpowiednią liczbę miejsc dla wszystkich dzieci w przedziale wiekowym objętym obowiązkiem prawnym. Ponadto ustawowe prawo nie oznacza, że usługi świadczone są nieodpłatnie, jedynie tylko tyle, że usługi są dotowane ze źródeł publicznych, a opłaty są przystępne. Obowiązkowa wczesna edukacja i opieka oznacza, że usługi muszą być świadczone nieodpłatnie w placówkach publicznych (patrz Rysunek 2). Ustawowe prawo do WEiO jest bardziej łagodnym środkiem polityki niż obowiązkowe uczestnictwo, zarówno dla rodzin, jak i władz publicznych. W gruncie rzeczy zapewnia rodzinom wybór, czy zapewnić dziecku możliwości nauki i rozwoju w środowisku rodzinnym, czy zinstytucjonalizowanym. Z drugiej strony ustawowe prawo stanowi mniejsze obciążenie finansowe dla władz publicznych niż obowiązkowa edukacja, zarówno pod względem liczby wymaganych miejsc, jak i proporcji obecnie ponoszonych kosztów. 7

10 Większość krajów europejskich zobowiązała się do zapewnienia miejsca w placówkach wczesnej edukacji i opieki każdemu dziecku (patrz Rysunek 3), czy to poprzez ustanowienie ustawowego prawa do wczesnej edukacji i opieki, czy też poprzez wprowadzenie obowiązkowego uczestnictwa. W 2013 r. tylko siedem krajów, a mianowicie Chorwacja, Włochy, Litwa, Rumunia, Słowacja, Islandia i Turcja, nie wprowadziło jeszcze powyższych środków. Od września 2014 r. w Chorwacji jeden rok edukacji przedszkolnej jest obowiązkowy, a w Rumunii ustawowe prawo przysługuje pięciolatkom. W Europie występują znaczące różnice w odniesieniu do wieku, w jakim dzieci mają zagwarantowane miejsce w placówce WEiO. Ponadto pomimo obowiązywania gwarancji, niektóre kraje mają trudności z zapewnieniem wystarczającej liczby miejsc w placówkach w rejonach, w których mieszkają dzieci. Niemal wszystkie kraje europejskie gwarantują miejsce w placówce WEiO. Jednak wiek dzieci, w jakim to uprawnienie przysługuje jest różny. Tylko sześć krajów europejskich: Dania, Estonia, Słowenia, Finlandia, Szwecja i Norwegia gwarantuje prawo do wczesnej edukacji i opieki każdemu dziecku krótko po narodzinach, często bezpośrednio po zakończeniu urlopu wychowawczego. Do tej grupy niedawno dołączyły dwa kraje. W sierpniu 2013 r. Niemcy rozszerzyły ustawowe prawo na wszystkie dzieci, które ukończyły pierwszy rok życia. W kwietniu 2014 r. Malta zagwarantowała nieodpłatne usługi wczesnej edukacji i opieki dzieciom w wieku od trzech miesięcy, których rodzice pracują lub kształcą się. W około jednej trzeciej europejskich systemów edukacji (Belgia, Niemcy, Irlandia, Hiszpania, Francja, Luksemburg, Węgry, Malta, Portugalia i Wielka Brytania), ustawowe prawo do dotowanej ze źródeł publicznych wczesnej edukacji i opieki przysługuje dzieciom w wieku od lat 3 lub na kilka miesięcy przed osiągnięciem tego wieku. W większości tych krajów popyt i podaż są mniej więcej wyrównane na początku obowiązywania ustawowego prawa. W kilku krajach (Irlandia, Węgry i Portugalia) występują trudności z zapewnieniem wystarczającej liczby miejsc w niektórych rejonach. Zazwyczaj wystarczająca liczba miejsc jest zapewniona dzieciom w wieku 4-5 lat w krajach, które wprowadziły ustawowe prawo. Ponadto w roku 2012/13 w dziewięciu krajach ostatni rok lub dwa lata edukacji przedszkolnej były obowiązkowe, tym samym więc wystarczająca liczba miejsc musiała zostać zapewniona. Pomimo obowiązywania gwarancji, niektóre kraje mają trudności z zapewnieniem wystarczającej liczby miejsc w placówkach w rejonach, w których mieszkają dzieci. 8

11 Rysunek 3: Gwarancja miejsca w placówce WEiO wg wieku dzieci, 2012/13 Ustawowe prawo do WEiO dla najmłodszych dzieci (~1 roku) Ustawowe prawo do WEiO dla dzieci w wieku od ~3 lat Ustawowe prawo lub obowiązkowa WEiO dla dzieci w wieku 4/5 lat Brak gwarancji miejsca Brak danych Źródło: Eurydice. Uwagi dotyczące krajów: Patrz pełny raport (Komisja Europejska/EACEA/Eurydice / Eurostat, 2014, str. 41). W dziesięciu krajach ostatni rok lub dwa lata edukacji przedszkolnej są obowiązkowe. W Luksemburgu i w większości kantonów w Szwajcarii edukacja jest obowiązkowa od wieku 4 lat, a szkoła podstawowa rozpoczyna się, gdy dzieci ukończą sześć lat. W Bułgarii, Grecji, na Cyprze, Łotwie, Węgrzech, w Austrii i Polsce obowiązkowa edukacja rozpoczyna się, gdy dzieci ukończą 5 lat lub mają około pięciu lat, a kształcenie w szkole podstawowej jest obowiązkowe dla dzieci w wieku 6 lub 7 lat. Od września 2014 r. ostatni rok edukacji przedszkolnej jest obowiązkowy w Chorwacji. Jednak nie wszystkie kraje są w stanie zrównoważyć podaż i popyt (patrz Rysunek 4). Jedynie Dania, Finlandia, Szwecja i Norwegia nie mają poważnych problemów z zaspokojeniem popytu w żadnej z grup wiekowych. W Estonii i Słowenii, pomimo wysiłków skierowanych na zwiększenie dostępu do wczesnej edukacji i opieki, liczba miejsc dla młodszych dzieci nadal nie zaspokaja popytu. Na przykład najnowsze dane pokazują, że w Estonii popyt na miejsca w placówkach WEiO dla młodszych dzieci jest o 5% wyższy niż podaż. W Niemczech dostępność usług wczesnej edukacji i opieki jest różna w poszczególnych landach, jednak obserwuje się braki w usługach w pełnym wymiarze godzin. 9

12 Rysunek 4: Popyt i podaż miejsc w dotowanych ze źródeł publicznych placówkach wczesnej edukacji i opieki,2012/13 Młodsze dzieci Starsze dzieci Popyt jest wyższy niż podaż Podaż zaspokaja popyt Brak danych z monitoringu na poziomie centralnym Brak danych Źródło: Eurydice. Uwagi dotyczące krajów: Patrz pełny raport (Komisja Europejska/EACEA/Eurydice /Eurostat, 2014, str. 59). Badanie przypadku: Ustawowe prawo przysługujące w Szwecji Wszystkie dzieci w wieku od 1 roku mają ustawowe prawo do wczesnej edukacji i opieki. Gdy rodzice zgłaszają zapotrzebowanie na miejsce dla dziecka w placówce WEiO, gmina powinna być w stanie zaoferować je w terminie czterech miesięcy. Placówka WEiO musi być usytuowana możliwie jak najbliżej domu dziecka, biorąc pod uwagę efektywne wykorzystanie zasobów lokalnych oraz preferencje rodziców. Jeżeli popyt jest wyższy niż podaż miejsc, gmina może zaoferować miejsce w placówce prowadzonej przez inną organizację lub w innej gminie. Zazwyczaj rodzice mają opcję przeniesienia dziecka do wybranej placówki, kiedy zwolni się tam miejsce. Od 1995 r. szwedzki inspektorat oświaty może podejmować działania skierowane przeciwko gminie, która nie zapewnia miejsc w wyznaczonym czasie poprzez np. nałożenie na nią kary. W raporcie rządowym (SOU, 2013:41) przedstawiono, że w większości gmin podaż zaspokaja popyt. Tylko ok. 2% dzieci, które rozpoczynają korzystanie z WEiO musi czekać na miejsce średnio 2-3 miesiące dłużej niż ustawowe cztery miesiące. Rząd obecnie analizuje to, czy nowe środki lub zachęty są potrzebne w celu zapewnienia, że wszystkie dzieci mają zagwarantowane miejsce w ustawowym terminie. 10

13 Jaki poziom opłat za WEiO jest przystępny? Nieodpłatna WEiO dostępna dla wszystkich dzieci jest nadal w sferze aspiracji. Powinno zostać zapewnione ustawowe prawo do przystępnych opłat za WEiO w przeciwnym razie edukacja ta nie będzie w pełni dostępna. Sposoby finansowania wczesnej edukacji i opieki są w dużej mierze zróżnicowane w poszczególnych krajach Europy. W wielu systemach edukacji usługi te uważane są za podstawowe usługi publiczne i w znacznym stopniu zapewniane jest dofinansowanie ze źródeł publicznych. Niektóre kraje cedują usługi wczesnej edukacji i opieki dla młodszych dzieci (poniżej 3 lat) na sektor prywatny i oczekują, że rodzice będą ponosić ich koszty. W innych natomiast dzieci mogą uczęszczać do nieodpłatnych placówek wczesnej edukacji i opieki od najmłodszych lat. W kilku krajach rodzice płacą czesne przez cały okres edukacji przedszkolnej, do czasu aż dzieci zaczną uczęszczać do szkoły podstawowej. Jednak wczesna edukacja i opieka może być subsydiowana w formie płatności dla rodzin (za pomocą ulg podatkowych, zasiłków lub bonów), w formie płatności na rzecz dostawców usług wczesnej edukacji i opieki, lub w obu formach. Oczywiście przystępność opłat jest pojęciem względnym. Rodziny o wysokim poziomie dochodów mogą sobie pozwolić na kosztowną edukację prywatną i czasem wybierają ten wariant, nawet jeśli nieodpłatne lub dotowane ze źródeł państwowych usługi są dostępne. Z drugiej strony, rodziny o niskim poziomie dochodów mogą potrzebować dodatkowego wsparcia, nawet w przypadkach gdy usługi te są nieodpłatne lub dotowane, ponieważ mogą nie być w stanie zapłacić za niezbędne pomoce edukacyjne lub pokryć opłaty za wyżywienie dziecka w placówce. Dlatego, w zależności od podziału bogactwa i liczby dzieci zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym w danym kraju, potrzebne będzie zastosowanie różnych rozwiązań dla problemu zwiększenia przystępności opłat za WEiO. Na przykład w Danii, gdzie występuje najniższy poziom zagrożenia dzieci ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, dobrze sytuowani rodzice ponoszą opłaty, które wynoszą maksymalnie 25% kosztów operacyjnych placówki. Ponadto zniżki i zwolnienia z opłat przysługują na podstawie poziomu dochodów, składu rodziny i liczby dzieci uczęszczających do placówek WEiO. Natomiast w Bułgarii i Rumunii, gdzie niemal co drugie dziecko w wieku poniżej 6 lat jest zagrożone ubóstwem i wykluczeniem społecznym, usługi wczesnej edukacji i opieki są świadczone nieodpłatnie, lub niemal nieodpłatnie, w przypadku każdego dziecka. Ponadto dostępność miejsc jest równie ważna co przystępność opłat. Zapewnienie nieodpłatnych lub wysoko dotowanych usług bez gwarancji miejsca może skutkować długimi listami oczekujących i konkurencją pomiędzy rodzicami w zdobyciu miejsca. Dlatego skutecznym środkom zwiększenia przystępności opłat za wczesną edukację i opiekę, jak przedstawiono powyżej, zwykle towarzyszy gwarancja miejsca (czy to poprzez wprowadzenie obowiązku uczęszczania, czy zapewnienie ustawowego prawa). Rysunek 5 przedstawia różne podejścia do publicznego zobowiązania, jakim jest zapewnienie dostępności i przystępnych opłat za wczesną edukację i opiekę. 11

14 Rysunek 5: Skala zaangażowania publicznego w zapewnianie dostępności i przystępności opłat WEiO, 2012/13 Brak zaangażowania publicznego Zaangażowanie publiczne Brak publicznie dotowanej WEiO Częściowo publicznie dotowana WEiO, brak gwarancji miejsc Przeważnie publicznie dotowana WEiO, brak gwarancji miejsc Publicznie dotowana WEiO, gwarantowane miejsca Nieodpłatna WEiO, gwarantowane miejsca Dla dzieci w wieku poniżej 3 lat w 6% krajów Dla trzylatków w 45% krajów Ostatni rok WEiO w 60% krajów Objaśnienie: poniżej skali przedstawiono % krajów wg przedziałów wiekowych. Kraje poddane analizie zostały przypisane do jednej kategorii na podstawie przeważającej sytuacji. Kraje, w których występuje kilka systemów edukacji zostały policzone pojedynczo. Rysunek nie uwzględnia wielkości kraju lub procentu dzieci.. W zasadzie w poszczególnych krajach europejskich można znaleźć różne poziomy zaangażowania w zapewnianie dostępności WEiO, od zupełnego braku do pełnego zaangażowania publicznego. W większości krajów zaangażowanie wzrasta w przypadku dzieci, które zbliżają się do wieku rozpoczęcia obowiązku szkolnego. W istocie, większość krajów europejskich wykazuje najwyższy poziom zaangażowania w zapewnianie dostępności opłat za usługi wczesnej edukacji i opieki w roku poprzedzającym rozpoczęcie nauki w szkole podstawowej. Jednak w kilku krajach władze publiczne kładą nacisk na zapewnianie dostępności i przystępności opłat za WEiO dla możliwie najmłodszych dzieci. W większości krajów europejskich poziom zaangażowania w zapewnianie dostępności i przystępności opłat za WEiO jest najwyższy na rok przed rozpoczęciem przez dzieci nauki w szkole podstawowej. 12

15 Rysunek 6: Poziomy uczestnictwa dzieci w wieku poniżej 3 lat w zinstytucjonalizowanej WEiO, % : : DK NL SE FR LU NO BE ES IS SI PT UK EU-28 IT FI DE CH CY IE EE EL HR LV AT MT HU BG LT CZ SK PL RO TR LI Nieodpłatna WEiO Zagwarantowane miejsce Źródło: Eurostat, EU-SILC (dane z listopada 2013). Różne sposoby zapewniania dostępności i przystępności opłat za WEiO mają wpływ na poziom uczestnictwa najmłodszych dzieci. Opłaty za WEiO są przystępne dla rodziców wszystkich dzieci w krajach skandynawskich dzięki systemowi dofinansowywania dzieci potrzebujących. Rysunek 6 przedstawia procent dzieci w wieku poniżej 3 lat uczęszczających do zinstytucjonalizowanych form WEiO (2). Pokazuje również wpływ zapewniania dostępności i przystępności opłat za WEiO na poziomy uczestnictwa najmłodszych dzieci we wczesnej edukacji i opiece, tam gdzie największe różnice pomiędzy krajami są widoczne. Przedstawiono kraje zapewniające ustawowe prawo lub nieodpłatną WEiO. Kreskowana linia z oznakowaniem 33% oznacza cel z Barcelony dot. placówek dla dzieci, uzgodniony w 2002 r, który miał zostać osiągnięty w 2010 r (3). Jednak w 2011 r. tylko dziesięć krajów Unii Europejskiej (oraz Islandia i Norwegia) osiągnęło cel zapewnienia usług WEiO dla przynajmniej 33% dzieci w wieku poniżej 3 lat. Większość krajów zapewniających ustawowe prawo osiągnęło ten cel. Nieliczne wyjątki to np. Finlandia, gdzie wiele małych dzieci korzysta z opieki domowej (12% dzieci w wieku jednego roku i 17% dwulatków (THL, 2011)), dzięki czemu podaż zaspokaja popyt. Na Malcie w 2011 r. ustawowe prawo przysługiwało tylko dzieciom w wieku od dwóch lat i 9 miesięcy. Cztery kraje (Dania, Finlandia, Szwecja i Norwegia), w których podaż zaspokaja popyt (patrz Rysunek 4), zapewniają zarówno dotowane usługi WEiO oraz ustawowe prawo (gwarancję miejsca) już dla najmłodszych dzieci. W Danii, gdzie poziom uczestnictwa w zinstytucjonalizowanych formach jest najwyższy i wynosi 74% dzieci w wieku poniżej 3 lat, wczesna edukacja i opieka jest dostępna i opłaty za nią pozostają raczej na niskim poziomie. W Szwecji, na przykład, opłaty za wczesną edukację (2) Opieka domowa stanowi znaczną część usług WEiO dla dzieci w wieku poniżej 3 lat w wielu krajach europejskich (BE, DK, DE, FR, FI, UK i IS). Niestety brak jest rzetelnych porównywalnych danych statystycznych dla tego sektora. (3) SN 100/1/02 REV 1, Barcelona European Council, Presidency Conclusions,

16 i opiekę wynoszą maksymalnie 110 PPS (4) (1257 SEK) miesięcznie. W Danii, Finlandii i Norwegii, WEiO jest nieco bardziej kosztowna, jako że miesięczne opłaty wynoszą odpowiednio 270 PPS, 216 PPS i 200 PPS. Aby zapewnić przystępność opłat dla wszystkich rodzin, potrzebujący mają zapewnione obniżki lub zwolnienie z opłat. Ponadto w Norwegii rodzice otrzymują ulgi podatkowe powiązane z WEiO, a w Finlandii wsparcie przybiera formę zasiłków rodzinnych, jeżeli dziecko uczęszcza do prywatnej placówki WEiO. Natomiast sektor prywatny przeważa w kilku krajach, w których obowiązuje bardziej liberalna polityka w zakresie państwa opiekuńczego. W Irlandii, Luksemburgu, Wielkiej Brytanii i na Cyprze uważa się, że opieka nad dziećmi jest obowiązkiem rodziców, dlatego ingerencja państwa jest zminimalizowana. Opłaty w prywatnych placówkach WEiO są raczej wysokie. Na przykład średnie miesięczne opłaty za 40-godzinny tydzień opieki nad dwulatkami sięgają w Anglii 866 PPS (754 ). Jednak dostępne są również dotacje celowe, dwulatki pochodzące z defaworyzowanych rodzin mogą korzystać z częściowo nieodpłatnej opieki (10-15 godzin tygodniowo). Trzy kraje (Łotwa, Litwa i Rumunia) zapewniają nieodpłatną wczesną edukację i opiekę dla najmłodszych dzieci (poniżej pierwszego roku życia). Rodzice płacą tylko za posiłki. W Bułgarii opłaty pokrywają głównie koszty wyżywienia (wynoszą 50 PPS ). Jednak kraje te nie gwarantują miejsca (z wyjątkiem Rumunii w przypadku dzieci od lat 5) i wiele dzieci nadal nie ma dostępu do wczesnej edukacji i opieki. Ponadto urlop wychowawczy jest raczej długi (do ukończenia przez dziecko drugiego roku życia), dlatego matki zazwyczaj same opiekują się dziećmi. Sytuację tę jasno odzwierciedlają raczej niskie poziomy uczestnictwa dzieci w wieku poniżej 3 lat (od 2 do 15%). Sektor prywatny przeważa w kilku krajach, w których obowiązuje bardziej liberalna polityka w zakresie państwa opiekuńczego. Opłaty są raczej wysokie. 14 (4) Standard siły nabywczej (PPS): wspólna umowna jednostka walutowa stosowana w Unii Europejskiej do przeliczeń zagregowanych danych ekonomicznych dla potrzeb porównań przestrzennych w taki sposób, aby wyeliminować różnice w poziomach cen między państwami członkowskimi. PPS odzwierciedla wartość takiego samego koszyka towarów i usług we wszystkich krajach Na przykład w strefie euro wartość 1 PPS waha się od 0,7 EUR w Słowacji do 1,2 EUR w Finlandii.

17 JAKOŚĆ Wykwalifikowany personel ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia wysokiej jakości WEiO. Jakość wczesnej edukacji i opieki jest złożonym problemem i tematem wielu dyskusji. Choć niniejsze opracowanie nie ma na celu przedstawienia wyczerpującej definicji jakości WEiO, następujące kryteria są ogólnie akceptowalne jako podstawowa charakterystyka placówek o dobrej jakości : bezpieczne i stymulujące środowisko; wspierający i motywujący personel; sposobność do intensywnych interakcji werbalnych i społecznych; odpowiednie doświadczenia promujące rozwój poznawczy, fizyczny, społeczny i emocjonalny dzieci. W niniejszym streszczeniu wyszczególniono niektóre kluczowe obszary, na które twórcy polityki edukacyjnej mogą mieć bezpośredni wpływ i które mogą być pomocne w stworzeniu odpowiednich warunków dla zapewnienia wysokiej jakości usług wczesnej edukacji i opieki. W jaki sposób zapewnić, że personel ma odpowiednie umiejętności? Personel placówek WEiO ma duży wpływ na doświadczenia i efekty uczenia się dzieci (Bennett i Moss, 2011). W Komunikacie Komisji 2011 stwierdzono, że kompetencje personelu mają kluczowe znaczenie dla wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki (5). Jednak nadal występuje tendencja, że komponent edukacyjny pracy ze starszymi dziećmi powierza się wykwalifikowanym pracownikom, a opiekę nad młodszymi dziećmi zapewnia mniej wykwalifikowany personel. Usługi edukacyjne świadczone przez lepiej wykwalifikowany personel są zazwyczaj dostępne dla dzieci w wieku ok. 3 lat. W większości krajów kilka kategorii pracowników ma bezpośredni stały kontakt z dziećmi. W raporcie Eurydice podzielono ich na trzy szersze kategorii: kadra edukacyjna, zwykle posiadająca wykształcenie wyższe (tytuł licencjata); kadra opiekuńcza, w przypadku której minimalne kwalifikacje to posiadanie wykształcenia średniego drugiego stopnia lub ukończenie szkoły policealnej; oraz kadra pomocnicza/asystenci, którzy zazwyczaj nie są wykwalifikowani lub posiadają minimalne kwalifikacje na poziomie szkoły średniej drugiego stopnia. Jednak nie wszystkie kraje europejskie zapewniają kadrę edukacyjną w placówkach WEiO, szczególnie dla dzieci w wieku poniżej trzech lat. Wymóg posiadania przynajmniej jednego pracownika z minimum trzyletnim wykształceniem wyższym (licencjat) nadal nie obowiązuje w Republice Czeskiej, Niemczech, Irlandii, na Łotwie, Malcie, w Austrii, Słowacji, Wielkiej Brytanii (Szkocja) i Liechtensteinie przez cały okres wczesnej edukacji i opieki (5) Komunikat Komisji Europejskiej (2011) Wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem: zagwarantujmy wszystkim dzieciom w UE dobry start w przyszłość [KOM(2011) 66 wersja ostateczna] 15

18 Wymogi dotyczące pracowników opieki domowej są zazwyczaj niższe. Najczęściej od opiekunów domowych wymaga się odbycia specjalnego kursu szkoleniowego. Czas trwania takiego kursu nie jest długi i waha się od 18 do 300 godzin. Jedynie w Danii i Norwegii pracownicy zarówno form zinstytucjonalizowanych, jak i opieki domowej muszą mieć ukończone przynajmniej trzyletnie studia zwieńczone uzyskaniem tytułu licencjata w zakresie edukacji. Od opiekunów domowych zazwyczaj oczekuje się ukończenia kursu szkoleniowego. Rysunek 7: Wymóg posiadania wykształcenia wyższego (przynajmniej trzyletnie studia licencjackie) przez pracowników zinstytucjonalizowanych form WEiO, 2012/13 Przez cały okres WEiO Tylko w placówkach dla starszych dzieci (3latki i starsze) Brak kadry, która ukończyła 3 lata edukacji na poziomie ISCED 5 Brak danych Źródło: Eurydice Uwagi dotyczące krajów: Patrz pełny raport (Komisja Europejska/EACEA/Eurydice /Eurostat, 2014, str. 102). Ustanowienie wymogów dotyczących wykształcenia kadry pracującej z dziećmi jest tylko punktem wyjścia dla zapewnienia wykwalifikowanego personelu. Doskonalenie zawodowe to ważny środek, za pomocą którego pracownicy mogą podnosić poziom wiedzy i rozwijać umiejętności przez cały czas trwania kariery zawodowej. W określonych przypadkach uczestnictwo w szkoleniach umożliwia również pracownikom podnoszenie kwalifikacji. Jednak doskonalenie zawodowe jest obowiązkiem pracowników placówek wczesnej edukacji i opieki dla dzieci w wieku poniżej 3 lat tylko w połowie krajów europejskich. W przypadku pracowników placówek dla starszych dzieci obowiązek taki, który jest warunkiem awansu zawodowego, występuje w każdym kraju europejskim, z wyjątkiem Danii, Irlandii, Cypru, Szwecji i Norwegii. Doskonalenie zawodowe stanowi sposobność poszerzania wiedzy i umiejętności pracowników przez cały okres kariery zawodowej. 16

19 Liczba dzieci przypadających na jednego pracownika i liczebność grup dzieci odpowiednia dla ich wieku często są postrzegane jako czynniki mające kluczowy wpływ na zmniejszenie rotacji pracowników i umożliwienie nawiązania kontaktu z dziećmi. Inni pracownicy placówek WEiO rzadko mają takie same możliwości doskonalenia zawodowego jak nauczyciele w szkołach. Dlaczego obciążenie pracą ma znaczenie? Korzystne warunki pracy stanowią kolejny zestaw ważnych czynników mających wpływ na jakość wczesnej edukacji i opieki. Obciążenie pracą, wyrażone jako liczba dzieci przypadających na jednego pracownika, ma tu ogromne znaczenie. Stosunek liczby dzieci przypadających na jednego pracownika oraz liczebność grup dzieci odpowiednia dla ich wieku często są postrzegane jako czynniki mające kluczowy wpływ na zmniejszenie rotacji pracowników i umożliwienie nawiązania kontaktu z dziećmi. Dlatego większość krajów europejskich ustanowiło przepisy na poziomie centralnym dot. maksymalnej liczby dzieci przypadających na jednego pracownika oraz liczby dzieci w grupie. Choć w praktyce rzeczywista liczba dzieci może być niższa niż określone maksima, poziomy ustalone w przepisach zapewniają przydatną wskazówkę w zakresie standardów obowiązujących w Europie. Rysunek 8: Maksymalna liczba dzieci przypadających na pracowników i liczba dzieci w grupach dwulatków i czterolatków w zinstytucjonalizowanych formach WEiO,2012/13 Liczba dzieci na jednego pracownika : BE fr BE de BE nl BG CZ DK DE EE FR ES EL IE HR CY IT LV LU LT HU MT NL AT RO PT PL SK SI SE FI UK-ENG UK-WLS UK-NIR UK-SCT NO LI TR IS CH : Liczba dzieci w grupie wiek 4 wiek 2 brak przepisów : brak danych Uwagi dotyczące krajów: Patrz pełny raport (Komisja Europejska/EACEA/Eurydice /Eurostat 2014, str. 45-6). 17

20 Limity liczby dzieci przypadających na dorosłego opiekuna lub dzieci w grupie zwykle są określane z uwzględnieniem wieku dzieci. Gdy dzieci stają się starsze i bardziej samodzielne, maksymalna liczba dzieci na pracownika wzrasta. Ilustruje to Rysunek 8 przedstawiający wskaźniki i liczebność grup dwulatków i czterolatków. Zróżnicowanie w poszczególnych krajach europejskich jest duże. W Grecji, Finlandii i w znacznej części Wielkiej Brytanii, jeden pracownik może opiekować się maksymalnie 4 dzieci w wieku 2 lat, podczas gdy na Cyprze i Litwie limit ten wynosi 16 i 15 dzieci. Liczebność grup wynosi od 10 dzieci w Niemczech i Słowacji do 26 w Wielkiej Brytanii (Irlandia Północna). Zazwyczaj zespół kilku pracowników wczesnej edukacji i opieki pracuje z grupą młodszych dzieci. Maksymalna liczba dzieci przypadających na opiekuna często wzrasta dwukrotnie, gdy dzieci kończą trzy lata. Maksymalna liczba czterolatków przypadających na jednego pracownika wynosi od 7 w Finlandii do 25 na Cyprze. Maksymalna liczebność grup wynosi ok. 20 dzieci i sięga 30 dzieci w kilku krajach. Zazwyczaj dwóch opiekunów pracuje z grupą czterolatków, natomiast tylko jeden pracownik jest wymagany na Cyprze, Litwie, Malcie i w Słowacji. Badanie przypadku: Zapewnianie wysokiej jakości personelu w Norwegii We wszystkich placówkach w formach zinstytucjonalizowanych i formach opieki domowej, w każdym zespole musi pracować przynajmniej jeden pracownik, który ukończył co najmniej trzyletnie studia wyższe (licencjackie). Łącznie 35,4% wszystkich pracowników sektora WEiO posiada kwalifikacje na poziomie licencjata. Pracują oni wraz z asystentami, wobec których nie obowiązują wymogi dot. kwalifikacji. Niemniej jednak 12% asystentów posiada świadectwo szkoły średniej 2. stopnia w zakresie opieki nad dziećmi i pracy z młodzieżą. Przepisy w zakresie stosunku liczby dzieci do opiekunów stanowią, że w formach zinstytucjonalizowanych jeden nauczyciel przedszkolny posiadający stopień licencjata powinien opiekować się 7-9 dzieci w wieku poniżej 3 lat i starszymi dziećmi. Łącznie z asystentami średnia liczba dzieci przypadających na pracownika wynosi 4,9 (BASIL 2012/13). W przypadku opieki domowej, jeden nauczyciel przedszkolny posiadający stopień licencjata zwykle dzieli swoje obowiązki pracując w kilku placówkach, gdzie łączny stosunek liczby pracowników do dzieci wynosi 1:5. Doskonalenie zawodowe jest opcjonalne. Jednak w najnowszej strategii w zakresie kompetencji i rekrutacji w sektorze WEiO (Kunnskapsdepartementet, 2013) podkreśla się potrzebę doskonalenia zawodowego wszystkich pracowników oraz potrzebę podniesienia statusu zawodu. Norwegia jest jednym z krajów znajdujących się w czołówce zapewniania równouprawnienia płci we wczesnej edukacji i opiece: mężczyźni stanowią niemal 10 % asystentów i 7 % pracowników posiadających stopień licencjata. Obowiązujące przepisy stanowią, że mężczyzna, który ma takie same kwalifikacje lub niemal równie wysokie co kobieta, musi zostać wybrany do pracy w placówce WEiO. W ramach Planu Działań na rzecz Równości 2014, Norwegia zamierza zapewnić, że mężczyźni będą stanowić przynajmniej 20% pracowników sektora WEiO (BLD, 2011). 18

21 W jaki sposób wpływać na jakość nauczania i uczenia się? Efektywność procesu nauczania i uczenia się w dużej mierze wpływa na jakość usług WEiO. Efektywność procesu nauczania i uczenia się w dużej mierze wpływa na jakość usług wczesnej edukacji i opieki. Odpowiednie metody nauczania, zajęcia edukacyjne oparte na wyraźnie określonych celach, dobra komunikacja pomiędzy dziećmi a personelem, monitorowanie postępów z myślą o osiągnięciu celów uczenia się oraz zaangażowanie interesariuszy takich jak rodzice i społeczność lokalna mają wkład w zapewnienie wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki (patrz EACEA/ Eurydice, 2009 i Komisja Europejska, 2014). Na poziomie krajowym, osoby odpowiedzialne za tworzenie polityki wpływają na jakość nauczania i uczenia się poprzez opracowywanie centralnych wytycznych edukacyjnych dot. WEiO, poświęconych zróżnicowanym zagadnieniom. Definicja wytycznych edukacyjnych Oficjalne wytyczne dotyczą zróżnicowanych zagadnień i mają na celu wspieranie usługodawców w sektorze WEiO w świadczeniu wysokiej jakości usług. Wytyczne edukacyjne mogą obejmować treści i cele uczenia się, podejścia dydaktyczne i zajęcia edukacyjne, a także metody oceny. Jaką formę mogą przybierać wytyczne edukacyjne? Placówki WEiO często mogą samodzielnie opracowywać programy nauczania i dobierać metody kształcenia. W niektórych krajach wytyczne edukacyjne są uwzględnione w przepisach prawa i stanowią element programu nauczania, podczas gdy w innych są publikowane jako ramowe struktury odniesienia w zakresie umiejętności, opieki oraz planów i standardów edukacyjnych, a także kryteriów opracowywania lokalnych programów nauczania lub wytycznych dla praktyków wczesnej edukacji i opieki. Zalecenia są na ogół dość ogólne i często placówki mogą opracowywać własne programy nauczania i wybierać własne metody kształcenia. W wielu krajach europejskich centralne wytyczne edukacyjne zawierają zasady i cele ogólne wczesnej edukacji i opieki, które mogą służyć jako podstawa dla wytycznych opracowanych na poziomie regionalnym lub lokalnym. W systemach federalnych, gdzie regiony cieszą się znaczną autonomią, jak na przykład w Niemczech i Hiszpanii, władze edukacyjne landów i wspólnot autonomicznych są odpowiedzialne za opracowywanie bardziej szczegółowych programów nauczania w sektorze WEiO, zawierających cele, treści i metody oceny itd. W innych krajach (np. Estonia, Dania, Litwa (grupy młodsze niż oddziały przedszkolne), Szwecja i Finlandia), wytyczne i zasady uchwalone w krajowych strukturach ramowych stanowią punkt odniesienia dla opracowywania lokalnych programów nauczania na poziomie gmin lub przez poszczególne placówki wczesnej edukacji i opieki. 19

22 Które kraje publikują wytyczne edukacyjne? Coraz powszechniej akceptuje się fakt, że wczesna edukacja i opieka stanowi podwalinę uczenia się przez całe życie, w związku z czym wszystkie kraje europejskie obecnie publikują centralne wytyczne edukacyjne, aby wspierać placówki w podnoszeniu jakości świadczonych przez nie usług. Jednak w niemal połowie krajów europejskich wytyczne te ograniczają się do placówek dla dzieci w wieku powyżej 3 lat (patrz Rysunek 9). Wytyczne dot. placówek dla młodszych dzieci często podkreślają aspekty opieki i zagadnienia BHP. W połowie krajów europejskich nie obowiązują wytyczne dot. placówek dla młodszych dzieci. W kilku systemach edukacji, w których prawo oświatowe nie ma zastosowania do młodszych dzieci, placówki wczesnej edukacji i opieki musza opracowywać własne plany dydaktyczno-opiekuńcze, aby otrzymać akredytację. Od placówek tych wymaga się, aby opisywały np. proponowane zajęcia społeczno-pedagogiczne, kształcenie i wsparcie zapewniane dzieciom, oraz formy współpracy z rodzicami. W krajach, w których wczesna edukacja i opieka w domu stanowi istotną część sektora WEiO i w których obowiązują wytyczne edukacyjne, zwykle dotyczą one zarówno opieki domowej jak i zinstytucjonalizowanej. Rysunek 9: Występowanie w centralnych dokumentach prawnych zaleceń dotyczących zinstytucjonalizowanej WEiO,2012/13 Zalecenia dotyczą całego okresu WEiO Zalecenia dotyczą tylko starszych dzieci (=>3 lata) Brak danych Uwagi dotyczące krajów: Patrz pełny raport (Komisja Europejska/EACEA/Eurydice /Eurostat, 2014, str. 119). Źródło: Eurydice 20

23 Co obejmują krajowe wytyczne edukacyjne? Wymogi dot. umiejętności czytania, liczenia i myślenia logicznego oraz przygotowania do życia szkolnego częściej dotyczą dzieci starszych. Wszystkie kraje, które opublikowały wytyczne edukacyjne czy to dla starszych dzieci czy te dot. całego okresu WEiO, wymieniają cele uczenia się dot. rozwoju osobistego, emocjonalnego i społecznego, umiejętności językowych i komunikacyjnych, oraz sztuki i rozwoju kreatywności. Rozwój fizyczny i edukacja zdrowotna, oraz rozumienie świata są również uwzględniane niemal we wszystkich wytycznych dla obu grup (patrz Rysunek 10). Wymogi dot. umiejętności czytania, liczenia i myślenia logicznego oraz przygotowania do życia szkolnego częściej dotyczą dzieci starszych. W niemal połowie krajów europejskich wytyczne obejmują wczesne nauczanie dzieci starszych języków obcych/drugiego języka. Rysunek 10: Obszary nauki i rozwoju w wytycznych edukacyjnych w krajach europejskich Starsze dzieci Mniej krajów Język obcy Przygotowanie do życia szkolnego Czytanie Liczenie i myślenie logiczne Rozumienie świata Rozwój fizyczny i edukacja zdrowotna Dzieci w każdym wieku Sztuka i rozwój kreatywności Umiejętności językowe i komunikacyjne Rozwój osobisty, emocjonalny i społeczny Wszystkie kraje Zalecane podejścia do nauczania zazwyczaj odnoszą się do zapewnienia równowagi pomiędzy zajęciami prowadzonymi przez dorosłych a tymi inicjowanymi przez dzieci. Większość krajów zaleca typ podejścia do edukacji, jaki powinny przyjąć placówki. Zazwyczaj podejścia te odnoszą się do zapewnienia równowagi pomiędzy zajęciami prowadzonymi przez dorosłych a tymi inicjowanymi przez dzieci, oraz pomiędzy zajęciami w grupie a pracą z indywidualnym uczniem. Zasada swobodnej zabawy jest podkreślana w około połowie krajów. Dokumenty centralne mogą również obejmować wytyczne dot. metod oceny, gdzie najczęściej stosowana jest ciągła obserwacja. W przypadku starszych dzieci obserwacja często stanowi podstawę dla oceny na piśmie. Testy i samoocena rzadko są stosowane. Jednak znaczenie samooceny wzrasta w krajach skandynawskich. 21

24 Badanie przypadku: Síolta Krajowe Ramy Zapewniania Jakości w sektorze Wczesnej Edukacji i Opieki w Irlandii Wytyczne edukacyjne są wyrażone w formie standardu programu nauczania w Krajowych Ramach Zapewniania Jakości w sektorze Wczesnej Edukacji i Opieki Síolta. Określają one, że promowanie holistycznego rozwoju każdego dziecka i uczenia się wymaga wdrożenia możliwych do zweryfikowania, szeroko udokumentowanych i elastycznych programów nauczania. Następnie wymieniono sześć komponentów programu nauczania w formie wskazówek do refleksji, które mają wspierać praktyków w placówkach WEiO w ich pracy z dziećmi. Struktury ramowe zostały opublikowane w 2006 r. jako rezultat 3-letniego procesu, który obejmował konsultacje z ponad 50 organizacjami reprezentującymi pracowników sektora WEiO, nauczycieli, rodziców, twórców polityki, badaczy i pozostałych interesariuszy. Cele Síolta obejmują zdefiniowanie, ocenę i wspieranie prac na rzecz podnoszenia jakości, z uwzględnieniem wszystkich aspektów praktyki zawodowej w placówkach WEiO dla dzieci od urodzenia do wieku lat sześciu. Struktury ramowe skierowane są do usługodawców w sektorze WEiO: z uwzględnieniem placówek opieki dziennej w pełnym i niepełnym wymiarze godzin, opiekunów domowych, klubów dziecięcych i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych. Strona internetowa (www.siolta.ie) została opublikowana w celu zaangażowania pracowników WEiO w realizację Struktur ramowych, we współpracy z kolegami z danej placówki oraz jako wsparcie dla tworzenia sieci z innymi praktykami. W jaki sposób zapewniane jest dodatkowe wsparcie w nauce? Uczestnictwo we wczesnej edukacji i opiece od najmłodszych lat zwiększa prawdopodobieństwo, że dzieci z defaworyzowanych środowisk odniosą sukces w nauce i tym samym zmniejsza ryzyko ich wykluczenia społecznego. Jednak, aby mogły osiągnąć swój pełny potencjał, dzieci te potrzebują dodatkowego wsparcia. Dlatego wszystkie kraje europejskie, bez wyjątku, podjęły działania mające na celu zapewnienie wsparcia tym dzieciom, które mają dodatkowe potrzeby edukacyjne i/lub rozwojowe. Stosowane są dwa podejścia do identyfikacji takich dzieci: przedmiotem zainteresowania mogą być określone grupy, które spełniają zdefiniowane kryteria; lub może być stosowane podejście zindywidualizowane, tam gdzie zidentyfikowano i oceniono specjalne potrzeby konkretnych dzieci. Dzieci potrzebujące dodatkowego wsparcia są identyfikowane za pomocą kryteriów grupowych lub indywidualnie. 22

25 Większość systemów edukacji stosuje kryteria kulturowe i/lub językowe w celu identyfikacji najbardziej zagrożonych grup. Aby zidentyfikować dzieci, które mogą mieć trudności w nauce ze względu na pochodzenie społeczne, większość systemów edukacji stosuje kryteria kulturowe i/lub językowe, co pozwala określić najbardziej zagrożone grupy. Kryteria społeczno-ekonomiczne i geograficzne również uważane są za ważne w wielu krajach europejskich. Jedna trzecia krajów łączy takie podejście do grupy docelowej z oceną indywidualnych potrzeb dziecka. Samo zindywidualizowane podejście jest rzadko stosowane. Rysunek 11: Podejścia do identyfikacji dzieci z dodatkowymi potrzebami, 2012/13 Podejście grupowe Pochodzenie kulturowe i/lub językowe Pochodzenie społeczno-ekonomiczne Położenie geograficzne BE fr/ BE nl BG CZ IE FR CY LT HU PL RO SK UK-ENG/WLS/ NIR NO HR TR BE de DK DE EE EL ES LV PT, SI FI SE LI CH IT LU MT AT UK-SCT IS Podejście zindywidualizowane Istnieją trzy zasadnicze sposoby udzielania dodatkowego wsparcia dzieciom defaworyzowanym. Są to: określone metody wspierające rozwój, naukę i osiągnięcia dzieci, szczególnie rozwój umiejętności językowych; zapewnianie dodatkowej lub specjalistycznej kadry; specjalne rozwiązania organizacyjne i finansowe. Wsparcie językowe jest najczęściej stosowaną formą scentralizowanej pomocy dla dzieci defaworyzowanych. Wsparcie językowe jest najczęściej stosowaną formą scentralizowanej pomocy dla dzieci defaworyzowanych i zwykle jest skierowane do dzieci migrantów lub pochodzących z mniejszości etnicznych. Większość krajów, w których żyje wiele dzieci posiadających obce obywatelstwo lub urodzonych za granicą, opracowało rekomendacje na poziomie centralnym w sprawie programów wsparcia językowego. Jednak rzadko obserwuje się zaangażowanie personelu wywodzącego się z mniejszości etnicznych lub grup imigranckich w działania mające na celu wspieranie dzieci z trudnościami językowymi. 23

26 Badanie przypadku: Słowenia W Słowenii od wielu lat działają dwujęzyczne placówki wczesnej edukacji i opieki, na mocy prawa mniejszości do edukacji w ich języku, do poznania własnej kultury oraz do rozwoju tożsamości narodowej. Tak więc na terenach, gdzie żyje mniejszość włoskojęzyczna, WEiO zapewniana jest na jeden z dwóch sposobów: językiem nauczania jest słoweński, a dzieci uczą się włoskiego jako języka drugiego lub odwrotnie. Dwujęzyczne placówki również działają na terenach, gdzie żyje mniejszość węgierskojęzyczna i tam również edukacja ma miejsce w języku węgierskim i słoweńskim. Łącznie w roku szkolnym 2012/13 około 1 % dzieci uczęszczało do placówek WEiO, gdzie językiem nauczania jest włoski lub do dwujęzycznych słoweńsko-węgierskich placówek. Władze edukacyjne wydały Suplement do programu nauczania dot. zagadnień dwujęzycznych. Dokument ten określa zasady, szczegółowe cele i przykłady zajęć, które mogą być pomocne dla pracowników placówek dwujęzycznych. Pracownicy ci nie mają specjalnego przeszkolenia do nauczania w środowisku dwujęzycznym, jednak wymaga się od nich, by mówili po włosku (w placówkach, gdzie włoski jest językiem nauczania) lub by byli dwujęzyczni (język słoweński i węgierski). Placówki dwujęzyczne uprawnione są do dodatkowych funduszy na doskonalenie zawodowe kadry. Ponadto placówki te mogą tworzyć mniejsze grupy uczniów, zatrudniać dodatkowych pracowników oraz nauczycieli posiadających wyższy poziom wykształcenia. Placówkom zapewnia się dodatkowe fundusze na organizację nowego naboru, nawet jeśli nie osiągnięto minimalnej wymaganej liczby dzieci. W jaki sposób placówki WEiO są monitorowane i poddawane ewaluacji? Najważniejszym aspektem zarządzania jakością jest zakres, w jakim standardy i przepisy są egzekwowane przez odpowiednie organy władzy. Ogromna większość krajów stosuje dwa odrębne procesy w celu zapewnienia, że wszystkie placówki WEiO spełniają wymagane standardy. Nowe placówki muszą przejść proces akredytacji, a istniejące podlegają regularnym ocenom, które niemal w każdym przypadku są prowadzone przez władze spoza placówki (ewaluacja zewnętrzna). Niemal wszystkie kraje europejskie stosują systemy akredytacji i ewaluacji zewnętrznej placówek WEiO. Procesy monitoringu i ewaluacji Akredytacja to proces oceny, czy placówki mające zamiar świadczyć usługi WEiO przestrzegają obowiązujących przepisów, tj. określonego zestawu zasad i minimalnych standardów. Ewaluacja zewnętrzna to proces kontroli jakości realizowany przez osoby indywidualne lub zespoły spoza placówki, który ma na celu ocenę i monitorowanie działania placówek WEiO, raportowanie nt jakości usług i proponowanie sposobów podniesienia jakości ich działania. 24

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Informacje prasowe sieci Eurydice Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Ján Figel, komisarz UE ds. edukacji, kształcenia, kultury i młodzieży, powiedział: Chociaż obserwujemy pewne

Bardziej szczegółowo

Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice

Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice Polskie Biuro Eurydice Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji ul. Mokotowska 43 Warszawa Warszawa, 6 lipca 2011 roku Wiek rozpoczynania edukacji obowiązkowej w Europie Opracował Zespół Polskiego Biura Eurydice

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane dotyczące. wczesnej edukacji. i opieki w Europie. Raport Eurydice i Eurostatu. Wydanie 2014. Edukacja i szkolenie

Kluczowe dane dotyczące. wczesnej edukacji. i opieki w Europie. Raport Eurydice i Eurostatu. Wydanie 2014. Edukacja i szkolenie Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji Raport Eurydice i Eurostatu i opieki w Europie Wydanie 2014 Edukacja i szkolenie Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie Wydanie 2014 Raport

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNY PRZEWODNIK DLA WNIOSKODAWCÓW

PRAKTYCZNY PRZEWODNIK DLA WNIOSKODAWCÓW PRAKTYCZNY PRZEWODNIK DLA WNIOSKODAWCÓW PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI AKCJA - ZAGRANICZNA MOBILNOŚĆ SZKOLNEJ KADRY EDUKACYJNEJ W RAMACH PROJEKTÓW INSTYTUCJONALNYCH (VETPRO_COM) I. INFORMACJE OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane o kształceniu i innowacjach z zastosowaniem

Kluczowe dane o kształceniu i innowacjach z zastosowaniem EURYDICE Nowości Wydawnicze Sieci Eurydice Nr 21 lipiec 2011 Kluczowe dane o kształceniu i innowacjach z zastosowaniem technologii informacyjno- -komunikacyjnych w szkołach w Europie Wydanie 2011 Technologie

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI 14.06.2005-15.07.2005 Znaleziono 803 odpowiedzi z 803 odpowiadających wybranym kryteriom Proszę wskazać główny sektor działalności

Bardziej szczegółowo

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Informacje prasowe sieci Eurydice. Kluczowe dane o edukacji w Europie 2009 Wydanie 7

Informacje prasowe sieci Eurydice. Kluczowe dane o edukacji w Europie 2009 Wydanie 7 Informacje prasowe sieci Eurydice Kluczowe dane o edukacji w Europie 2009 Wydanie 7 Europejskie systemy edukacji porównania na podstawie 121 wskaźników Siódme wydanie publikacji Kluczowe dane o edukacji

Bardziej szczegółowo

Jednym z najważniejszych celów europejskiej strategii

Jednym z najważniejszych celów europejskiej strategii Wczesna edukacja i opieka nad dziećmi w Europie nowy raport Eurydice Magdalena Górowska-Fells Od kilkunastu lat wczesna edukacja i opieka nad najmłodszymi jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej. Najnowszy

Bardziej szczegółowo

Komunikat w sprawie pacjentów uprawnionych do świadczeń na podstawie dokumentów wystawionych przez inne kraje UE/EFTA

Komunikat w sprawie pacjentów uprawnionych do świadczeń na podstawie dokumentów wystawionych przez inne kraje UE/EFTA Komunikat w sprawie pacjentów uprawnionych do świadczeń na podstawie dokumentów wystawionych przez inne kraje UE/EFTA Wydział Spraw Świadczeniobiorców i Współpracy Międzynarodowej/Dział Współpracy Międzynarodowej

Bardziej szczegółowo

Łączność szerokopasmowa: zmniejszają się różnice między europejskimi krajami o najlepszych i najgorszych wynikach

Łączność szerokopasmowa: zmniejszają się różnice między europejskimi krajami o najlepszych i najgorszych wynikach IP/08/1831 Bruksela, dnia 28 listopada 2008 r. Łączność szerokopasmowa: zmniejszają się różnice między europejskimi krajami o najlepszych i najgorszych wynikach Jak wynika ze sprawozdania opublikowanego

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie

Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie NOWOŚCI WYDAWNICZE EURYDICE MAJ 13 Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie RAPORT Key Data on Teachers and School Leaders in Europe Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów

Bardziej szczegółowo

FORMY PŁATNOŚCI STOSOWANE OBECNIE ORAZ PREFEROWANE

FORMY PŁATNOŚCI STOSOWANE OBECNIE ORAZ PREFEROWANE FORMY PŁATNOŚCI STOSOWANE OBECNIE ORAZ PREFEROWANE 2/09/2008-22/10/2008 Znaleziono 329 odpowiedzi z 329 odpowiadających wybranym kryteriom UDZIAŁ Kraj DE - Niemcy 55 (16.7%) PL - Polska 41 (12.5%) DK -

Bardziej szczegółowo

Osoby dorosłe uczestniczące w kształceniu i szkoleniu

Osoby dorosłe uczestniczące w kształceniu i szkoleniu GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Opóźnienia w płatnościach w transakcjach handlowych

Opóźnienia w płatnościach w transakcjach handlowych Opóźnienia w płatnościach w transakcjach handlowych 13/05/2008-20/06/2008 Znaleziono 408 odpowiedzi z 408 odpowiadających wybranym kryteriom 0. Uczestnictwo Kraj DE - Niemcy 48 (11,8%) PL - Polska 44 (10,8%)

Bardziej szczegółowo

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012 Wysokość czesnego na wyższych uczelniach w krajach europejskich znacznie się różni - wynika z najnowszego sprawozdania Komisji Europejskiej. Najdrożej jest w Anglii, gdzie studenci płacą za rok akademicki

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2013 R. * Komisji Europejskiej z dn. 10.01.2014 r.

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2013 R. * Komisji Europejskiej z dn. 10.01.2014 r. SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W UNII EUROPEJSKIEJ W 2013 R. * Komisji Europejskiej z dn. 10.01.2014 r. 2 T. 01. LUDNOŚĆ (stan w dniu 1 stycznia) Wykres 01. STRUKTURA LUDNOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ W 2013

Bardziej szczegółowo

Diagramy europejskich systemów edukacji 2014/15 Eurydice Fakty i liczby

Diagramy europejskich systemów edukacji 2014/15 Eurydice Fakty i liczby Diagramy europejskich systemów edukacji 2014/15 Eurydice Fakty i liczby Edukacja i szkolenia at is Eurydice The Eurydice Network provides information on and analyses of European education systems and policies.

Bardziej szczegółowo

Mapa Unii Europejskiej

Mapa Unii Europejskiej Mapa Unii Europejskiej 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń zna: nazwy państw Unii Europejskiej, nazwy stolic państw Unii Europejskiej, flagi państw Unii Europejskiej. b) Umiejętności Uczeń potrafi: wskazać

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

Rozp. 1408/71: art. 12; art. 72 Rozp. 574/72: art. 10a; art. 85.2 i 3. 1.1. Nazwisko ( 1a )...

Rozp. 1408/71: art. 12; art. 72 Rozp. 574/72: art. 10a; art. 85.2 i 3. 1.1. Nazwisko ( 1a )... KOMISJA ADMINISTRACYJNA DS. ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO PRACOWNIKÓW MIGRUJĄCYCH Patrz: Pouczenie na stronie 3 E 405 ( 1 ) ZAŚWIADCZE DOTYCZĄCE SUMOWANIA OKRESÓW UBEZPIECZENIA, ZATRUDNIENIA LUB PRACY NA

Bardziej szczegółowo

Główne kierunki krajowej polityki edukacyjnej do roku 2020. Warszawa, 4 kwietnia 2013

Główne kierunki krajowej polityki edukacyjnej do roku 2020. Warszawa, 4 kwietnia 2013 Główne kierunki krajowej polityki edukacyjnej do roku 2020 Warszawa, 4 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Powiązanie krajowej polityki edukacyjnej ze strategiami rozwoju kraju 2. Znaczenie idei uczenia

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane o nauczaniu języków obcych w szkołach w Europie 2012

Kluczowe dane o nauczaniu języków obcych w szkołach w Europie 2012 Kluczowe dane o nauczaniu języków obcych w szkołach w Europie 2012 Publikacja Key Data on Teaching Languages at School in Europe 2012 ( Kluczowe dane o nauczaniu języków obcych w szkołach w Europie 2012

Bardziej szczegółowo

http://www.kph.org.pl/publikacje/raport_sw_2010.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/swdodatek.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/prezentacjasw.

http://www.kph.org.pl/publikacje/raport_sw_2010.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/swdodatek.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/prezentacjasw. http://www.kph.org.pl/publikacje/raport_sw_2010.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/swdodatek.pdf http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/prezentacjasw.pdf Skrajne ubóstwo Skrajne ubóstwo dochody poniżej 443 zł

Bardziej szczegółowo

Odsetek gospodarstw domowych posiadających szerokopasmowy dostęp do Internetu w domu

Odsetek gospodarstw domowych posiadających szerokopasmowy dostęp do Internetu w domu GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

KOBIETY W ZARZĄDACH I RADACH NADZORCZYCH. Partnerstwo w biznesie. Iwona Kozera Fundacja Liderek Biznesu, Fundator

KOBIETY W ZARZĄDACH I RADACH NADZORCZYCH. Partnerstwo w biznesie. Iwona Kozera Fundacja Liderek Biznesu, Fundator KOBIETY W ZARZĄDACH I RADACH NADZORCZYCH. Partnerstwo w biznesie Iwona Kozera Fundacja Liderek Biznesu, Fundator Kontekst Badania wskazują, iż przedsiębiorstwa posiadające zróżnicowany skład najwyższych

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Zatrudnienie w UE: kobiety a mężczyźni Zatrudnienie kobiet rosło przy spadających wskaźnikach zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

EURYDICE. Informacja prasowa Polskiego Biura

EURYDICE. Informacja prasowa Polskiego Biura EURYDICE Informacja prasowa Polskiego Biura Education and Training in Europe 2020. Responses from the EU Member States Edukacja i szkolenia w strategii Europa 2020. Odpowiedzi krajów członkowskich Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Maciejewska. Urząd Statystyczny w Poznaniu Oddział w Kaliszu

Katarzyna Maciejewska. Urząd Statystyczny w Poznaniu Oddział w Kaliszu Katarzyna Maciejewska Urząd Statystyczny w Poznaniu Oddział w Kaliszu DEFINICJE ŚWIADOMOŚCI Świadomość: zdolność człowieka do zdawania sobie sprawy ze swego istnienia i z tego co jest przedmiotem jego

Bardziej szczegółowo

Ankieta internetowa dla inspektorów

Ankieta internetowa dla inspektorów Ankieta internetowa dla inspektorów Drodzy inspektorzy rolnictwa ekologicznego! Jesteśmy wdzięczni za włączenie się w projekt poświęcony doskonaleniu szkoleń, poprzez udział w ankiecie internetowej. Stanowi

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo informacyjne w Unii Europejskiej

Społeczeństwo informacyjne w Unii Europejskiej Notatka informacyjna Kwiecień 2008; http://www.stat.gov.pl, e mail: obslugaprasowa@stat.gov.pl Społeczeństwo informacyjne w Unii Europejskiej Badania gospodarstw domowych i przedsiębiorstw Główny Urząd

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen samochodów pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych samochodów w UE w 2010 r.

Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen samochodów pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych samochodów w UE w 2010 r. KOMISJA EUROPEJSKA KOMUNIKAT PRASOWY Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych w UE w 2010 r. Bruksela, 26 lipca 2011 r. Ostatnie

Bardziej szczegółowo

C. 4 620,00 Euro z przeznaczeniem na organizację wymiany studentów i pracowników.

C. 4 620,00 Euro z przeznaczeniem na organizację wymiany studentów i pracowników. 16-400 Suwałki tel. (87) 562 84 32 ul. Teofila Noniewicza 10 fax (87) 562 84 55 e-mail: sekretariat@pwsz.suwalki.pl Zasady rozdziału funduszy otrzymanych z Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji (Agencji Narodowej

Bardziej szczegółowo

Ceny energii dla gospodarstw domowych w Polsce są najwyższe w Europie Józef Dopke

Ceny energii dla gospodarstw domowych w Polsce są najwyższe w Europie Józef Dopke Ceny energii dla gospodarstw domowych w Polsce są najwyższe w Europie Józef Dopke Słowa kluczowe: energia elektryczna, cena energii elektrycznej, gaz ziemny, cena gazu ziemnego, zużycie energii, zużycie

Bardziej szczegółowo

ERASMUS+ studia i praktyki 2015/2016

ERASMUS+ studia i praktyki 2015/2016 ERASMUS+ studia i praktyki 2015/2016 ERASMUS+ Wymiana studentów w Erasmus+ obejmuje: wyjazdy na część studiów do zagranicznej uczelni wyjazdy na praktykę do zagranicznego przedsiębiorstwa, instytucji lub

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane o edukacji 2012

Kluczowe dane o edukacji 2012 Kluczowe dane o edukacji 2012 Zmiany w europejskich systemach edukacji w ostatniej dekadzie Kluczowe dane o edukacji 2012 to flagowa publikacja sieci Eurydice przedstawiająca najważniejsze zmiany w europejskich

Bardziej szczegółowo

KSZTAŁCENIE NA EURYDICE ODLEGŁOŚĆ W EUROPIE. dla dzieci, młodzieży i dorosłych, z uwzględnieniem osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

KSZTAŁCENIE NA EURYDICE ODLEGŁOŚĆ W EUROPIE. dla dzieci, młodzieży i dorosłych, z uwzględnieniem osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi EURYDICE Raport Polskiego Biura KSZTAŁCENIE NA ODLEGŁOŚĆ W EUROPIE dla dzieci, młodzieży i dorosłych, z uwzględnieniem osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Opracowanie Zuzanna Bogusławska Magdalena

Bardziej szczegółowo

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny Wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań 2002, 2011. Wskaźnik NEET w Polsce na tle innych krajów Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Rozp. 1408/71: art. 76 Rozp. 574/72: art. 10. 1.1. Nazwisko ( 1a )...

Rozp. 1408/71: art. 76 Rozp. 574/72: art. 10. 1.1. Nazwisko ( 1a )... KOMISJA ADMINISTRACYJNA DS. ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO PRACOWNIKÓW MIGRUJĄCYCH Patrz: Pouczenie na stronie 3 E 411 ( 1 ) PROŚBA O INFORMACJE DOTYCZĄCE UPRAWNIENIA DO ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH W PAŃSTWIE CZŁONKOWSKIM,

Bardziej szczegółowo

Statystyka wniosków TOI 2011

Statystyka wniosków TOI 2011 Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Statystyka wniosków TOI 2011 Konkurs 2011 Wnioski TOI w PL lata 2007-2011 KONKURS Dostępny budżet TOI w PL (euro)

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W KRAJACH OECD W 2011 R.

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W KRAJACH OECD W 2011 R. SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA W KRAJACH OECD W 2011 R. 1 Kraje OECD: należące do Unii Europejskiej: Austria (AT), Belgia (BE), Dania (DK), Estonia (EE), Finlandia (FI), Francja (FR), Grecja (EL), Hiszpania

Bardziej szczegółowo

temat numeru [ Magdalena Górowska-Fells ]

temat numeru [ Magdalena Górowska-Fells ] nauczyciel kontekst [ Magdalena Górowska-Fells ] Uczniowie rozpoczynają naukę języków obcych w coraz młodszym wieku. Coraz więcej dzieci uczy się obowiązkowo dwóch języków obcych. Europejski System Opisu

Bardziej szczegółowo

solutions for demanding business Zastrzeżenia prawne

solutions for demanding business Zastrzeżenia prawne Zastrzeżenia prawne Zawartośd dostępna w prezentacji jest chroniona prawem autorskim i stanowi przedmiot własności. Teksty, grafika, fotografie, dźwięk, animacje i filmy, a także sposób ich rozmieszczenia

Bardziej szczegółowo

Program GRUNDTVIG wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych

Program GRUNDTVIG wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych wspieranie niezawodowej edukacji dorosłych, w tym osób starszych Alina Respondek, Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Program Uczenie się przez całe

Bardziej szczegółowo

dorosłych w Europie:

dorosłych w Europie: Edukacja i szkolenia dorosłych w Europie: zwiększanie dostępu do możliwości uczenia się Raport Eurydice Edukacja i szkolenia Edukacja i szkolenia Niniejsze opracowanie zostało po raz pierwszy opublikowane

Bardziej szczegółowo

Zmiany dotyczące wieku rozpoczynania obowiązku szkolnego w Europie

Zmiany dotyczące wieku rozpoczynania obowiązku szkolnego w Europie Polskie Biuro Eurydice Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji ul. Mokotowska 43 Warszawa Zmiany dotyczące wieku rozpoczynania obowiązku szkolnego w Europie Opracowanie: Anna Smoczyńska Małgorzata Tyczyńska

Bardziej szczegółowo

Przed letnimi wakacjami UE przypomina o europejskim numerze alarmowym 112

Przed letnimi wakacjami UE przypomina o europejskim numerze alarmowym 112 IP/08/836 Bruksela, dnia 3 czerwca 2008 r. Przed letnimi wakacjami UE przypomina o europejskim numerze alarmowym 112 Komisja Europejska wzmogła dzisiaj działania mające na celu spopularyzowanie w UE bezpłatnego

Bardziej szczegółowo

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH Kamila Ordowska PRIORYTET zaangażowanie obywateli w życie polityczne i społeczne Zachęcanie obywateli do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Turystyki w Częstochowie

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Turystyki w Częstochowie Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Turystyki w Częstochowie ZASADY FINANSOWANIA WYJAZDÓW STYPENDIALNYCH W RAMACH PROGRAMU LIFELONG LEARNING PROGRAMME - LLP - ERASMUS DLA STUDENTÓW I PRACOWNIKÓW WYŻSZEJ SZKOŁY

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje dla studentów PWSIiP wyjeżdżających na studia i praktyki w ramach Programu Erasmus+

Podstawowe informacje dla studentów PWSIiP wyjeżdżających na studia i praktyki w ramach Programu Erasmus+ Podstawowe informacje dla studentów PWSIiP wyjeżdżających na studia i praktyki w ramach Programu Erasmus+ Program edukacyjny Unii Europejskiej, którego adresatem jest między innymi szkolnictwo wyższe.

Bardziej szczegółowo

Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska

Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska Sytuacja społeczno-ekonomiczna Unii Europejskiej i Strategia Lizbońska Anna Ruzik CASE Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych Instytut Pracy i Spraw Społecznych Plan prezentacji Wyzwania demograficzne

Bardziej szczegółowo

19.8.2010 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 218/9

19.8.2010 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 218/9 19.8.2010 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 218/9 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 745/2010 z dnia 18 sierpnia 2010 r. ustalające na rok 2010 pułapy budżetowe mające zastosowanie do określonych systemów

Bardziej szczegółowo

Podejście do uczenia się osób starszych w polityce LLL w Europie i w Polsce

Podejście do uczenia się osób starszych w polityce LLL w Europie i w Polsce Podejście do uczenia się osób starszych w polityce LLL w Europie i w Polsce Konferencja Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji pn.: Kompetencja UMIEJĘTNOŚĆ UCZENIA SIĘ w kontekście Europejskiego Roku Aktywności

Bardziej szczegółowo

GODZENIE PRACY ZAWODOWEJ Z ŻYCIEM RODZINNYM SEMINARIUM ELASTYCZNA OPRGANIZACJA PRACY I CZASU PRACY. DLACZEGO TAK? DLACZEGO NIE? Dorota Głogosz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Biuro Polityki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2014/2015

Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2014/2015 Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2014/2015 Wyjazdy stypendialne Studia za granicą w ramach Programu Erasmus + traktowane są jako część programu studiów

Bardziej szczegółowo

ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16.

ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16. ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16. WYJAZDY STUDENTÓW I PRACOWNIKÓW DO KRAJÓW PROGRAMU. ZASADY OBLICZENIA KWOTY

Bardziej szczegółowo

REKRUTACJA 2012/2013 LLP ERASMUS PRAKTYKI

REKRUTACJA 2012/2013 LLP ERASMUS PRAKTYKI REKRUTACJA 2012/2013 LLP ERASMUS PRAKTYKI Wrocław, 23 lutego 2012r. Erasmus praktyki -Od 2008 roku praktyki dla studentów organizowane są w ramach programu Erasmus, do tej pory zrealizowano 284 wyjazdy.

Bardziej szczegółowo

Uznanie zagranicznych dyplomów w celu kontynuacji kształcenia w Polskiej uczelni. Hanna Reczulska. Warszawa, 23 października 2013r.

Uznanie zagranicznych dyplomów w celu kontynuacji kształcenia w Polskiej uczelni. Hanna Reczulska. Warszawa, 23 października 2013r. Uznanie zagranicznych dyplomów w celu kontynuacji kształcenia w Polskiej uczelni. Hanna Reczulska Warszawa, 23 października 2013r. Ramy prawne Uznanie świadectw uprawniających do podjęcia studiów: umowy

Bardziej szczegółowo

L 185/62 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 15.7.2011

L 185/62 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 15.7.2011 L 185/62 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 15.7.2011 ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) NR 680/2011 z dnia 14 lipca 2011 r. ustalające na rok 2011 pułapy budżetowe mające zastosowanie do określonych

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie

Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie 30/03/2011 Natalia Matyba PLAN PREZENTACJI I. Strategia Europa 2020 nowe kierunki działao Unii

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie.

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Proces Boloński Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce Proces Boloński jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Inicjatywy polskich uczelni zmierzające do spełnienia

Bardziej szczegółowo

Akcja 1 Mobilność edukacyjna wskazówki dla instytucji wnioskujących

Akcja 1 Mobilność edukacyjna wskazówki dla instytucji wnioskujących Erasmus+ Akcja 1 Mobilność edukacyjna wskazówki dla instytucji wnioskujących W ramach projektów Akcji 1 Mobilność edukacyjna uczelnie mogą prowadzić wymianę stypendialną studentów i pracowników. O przyznanie

Bardziej szczegółowo

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Artykuł wprowadzający do e-debaty Sektor małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) ma istotne

Bardziej szczegółowo

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013 www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Mobilność pracowników Mobilność zawodowa zmiany w ramach zawodu lub danej grupy

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ Patrycja Zwiech ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 1. Wstęp Polska, będąc członkiem Unii Europejskiej, stoi przed rozwiązaniem wielu problemów.

Bardziej szczegółowo

Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2015/2016

Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2015/2016 Zasady rekrutacji studentów na wyjazd w ramach programu Erasmus + w roku akademickim 2015/2016 Wyjazdy stypendialne Studia za granicą w ramach Programu Erasmus + traktowane są jako część programu studiów

Bardziej szczegółowo

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich Jakub Bińkowski Warszawa 2014 1 POSTULATY ZPP Bogactwo bierze się z pracy. Kapitał czy ziemia, póki nie zostają ożywione pracą, są martwe.

Bardziej szczegółowo

Internet szerokopasmowy dla wszystkich Europejczyków: Komisja rozpoczyna debatę na temat przyszłości usługi powszechnej

Internet szerokopasmowy dla wszystkich Europejczyków: Komisja rozpoczyna debatę na temat przyszłości usługi powszechnej IP/08/1397 Bruksela, dnia 25 września 2008 r. Internet szerokopasmowy dla wszystkich Europejczyków: Komisja rozpoczyna debatę na temat przyszłości usługi powszechnej W jaki sposób UE może zapewnić wszystkim

Bardziej szczegółowo

Zasady finansowania wyjazdów

Zasady finansowania wyjazdów Zasady finansowania wyjazdów w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2014/2015 I Stypendia na wyjazdy dla studentów (wyjazdy na studia SMS oraz wyjazdy na praktyki SMP) 1) Stypendia otrzymują tylko

Bardziej szczegółowo

Projekt Partnerski Grundtviga 2012-2014 Zdrowy styl życia rodziców - zdrowie przyszłych pokoleń

Projekt Partnerski Grundtviga 2012-2014 Zdrowy styl życia rodziców - zdrowie przyszłych pokoleń Projekt Partnerski Grundtviga 2012-2014 Zdrowy styl życia rodziców - zdrowie przyszłych pokoleń Spotkanie informacyjne 26 listopada 2012r Partner Projektu Dzielnica Mokotów Plan spotkania 1. Kilka słów

Bardziej szczegółowo

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 UNIWERSYTET RZESZOWSKI Promotor: dr Magdalena Cyrek Mariola Banach STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 przedstawienie istoty ubóstwa i wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014

Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014 WOJEWÓDZKI URZĄD PRACY W KATOWICACH Zmiany na polskim i wojewódzkim rynku pracy w latach 2004-2014 KATOWICE październik 2014 r. Wprowadzenie Minęło dziesięć lat od wstąpienia Polski do Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa. Irena E.Kotowska. Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego?

Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa. Irena E.Kotowska. Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego? Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Irena E.Kotowska Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego? Ekonomia w Muzeum Warszawa, 2.04.2012 Przemiany struktur wieku ludności w Polsce

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE SYSTEMY EDUKACJI. Marzena Deć

EUROPEJSKIE SYSTEMY EDUKACJI. Marzena Deć EUROPEJSKIE SYSTEMY EDUKACJI Marzena Deć ORGANIZACJA SZKOLNICTWA OBOWIĄZKOWEGO (ISCED 1-2) W EUROPIE, 2014/15 ISCED 0: WCZESNA EDUKACJA I OPIEKA Kształcenie na tym etapie jest ukierunkowane na rozwój dziecka

Bardziej szczegółowo

ERASMUS+ studia i praktyki 2016/2017

ERASMUS+ studia i praktyki 2016/2017 ERASMUS+ studia i praktyki 2016/2017 ERASMUS+ Wymiana studentów w Erasmus+ obejmuje: wyjazdy na część studiów do zagranicznej uczelni wyjazdy na praktykę do zagranicznego przedsiębiorstwa, instytucji lub

Bardziej szczegółowo

Tablica wyników Unii badań i innowacji z 2014 r.

Tablica wyników Unii badań i innowacji z 2014 r. Tablica wyników Unii badań i innowacji z 2014 r. Tablica wyników Unii innowacji w zakresie badań i innowacji Streszczenie Wersja PL DG ds. Przedsiębiorstw i Przemysłu Streszczenie Tablica wyników Unii

Bardziej szczegółowo

Program Europa dla obywateli 2014 2020

Program Europa dla obywateli 2014 2020 Program Europa dla obywateli 2014 2020 Plan prezentacji 1. Podstawowe informacje, cele i charakterystyka programu 2. Rodzaje dotacji i struktura programu 3. Cykl życia projektu i zasady finansowania 4.

Bardziej szczegółowo

w sprawie ponadgranicznego delegowania pracowników w ramach świadczenia usług

w sprawie ponadgranicznego delegowania pracowników w ramach świadczenia usług FORMULARZA DO (FAKULTATYWNEGO) WYKORZYSTANIA PRZEZ ADMINISTRACJĘ ZAPYTUJĄCĄ I. WNIOSEK O UDZIELENIE INFORMACJI w sprawie ponadgranicznego delegowania pracowników w ramach zgodnie z art. 4 dyrektywy 96/71/EWG

Bardziej szczegółowo

Krajowe standardy pracy szkoły i nauczyciela na tle polityki edukacyjnej UE

Krajowe standardy pracy szkoły i nauczyciela na tle polityki edukacyjnej UE Krajowe standardy pracy szkoły i nauczyciela na tle polityki edukacyjnej UE Konferencja dla dyrektorów szkół. Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek. Ostrołęka 25 września 2013 Materiał opracowany

Bardziej szczegółowo

Monitor Konwergencji Nominalnej

Monitor Konwergencji Nominalnej Ministerstwo Finansów Departament Polityki Makroekonomicznej Numer 9 / 1 Monitor Konwergencji Nominalnej Kontakt: tel. (+ ) 9 9 fax (+ ) 9 1 77 e-mail: dziennikarze @mf.gov.pl Ministerstwo Finansów Ul.

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ PODSTAWOWE WSKAŹNIKI

JAKOŚĆ ŻYCIA W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ PODSTAWOWE WSKAŹNIKI JAKOŚĆ ŻYCIA W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ PODSTAWOWE WSKAŹNIKI Tematyka jakości życia stała się w ostatnim okresie przedmiotem żywego zainteresowania i pogłębionych analiz nie tylko przedstawicieli środowiska

Bardziej szczegółowo

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r.

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. Report Card 13 Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. O UNICEF UNICEF jest agendą ONZ zajmującą się pomocą dzieciom

Bardziej szczegółowo

Monitor Konwergencji Nominalnej

Monitor Konwergencji Nominalnej PM Monitor konwergencji nominalnej w UE styczeń Ministerstwo Finansów Departament Polityki Makroekonomicznej Numer / Monitor Konwergencji Nominalnej Kontakt: tel. (+ ) fax (+ ) e-mail: dziennikarze @mf.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia Irlandia

Bardziej szczegółowo

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje:

Comenius. Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Comenius Program Comenius, jako część programu Uczenie się przez całe życie, realizuje następujące akcje: Dwustronne Partnerskie Projekty Szkół Wielostronne Partnerskie Projekty Szkół Partnerskie Projekty

Bardziej szczegółowo

Narodowa Agencja zapewni dofinansowanie działań do kwoty maksymalnej nieprzekraczającej 97090 EUR, która obejmuje :

Narodowa Agencja zapewni dofinansowanie działań do kwoty maksymalnej nieprzekraczającej 97090 EUR, która obejmuje : Uczelniane zasady podziału funduszy otrzymanych z Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji (Agencji Narodowej Programu LLP Erasmus) na działania zdecentralizowane Programu LLP Erasmus na rok akademicki 2011/12

Bardziej szczegółowo

Trendy rozwoju kształcenia dorosłych w krajach Unii Europejskiej

Trendy rozwoju kształcenia dorosłych w krajach Unii Europejskiej Trendy rozwoju kształcenia dorosłych w krajach Unii Europejskiej Systemy kształcenia dorosłych w różnych krajach europejskich, podobnie jak całe systemy edukacyjne, różnią się pod wieloma względami, jednak

Bardziej szczegółowo

Monitor Konwergencji Nominalnej

Monitor Konwergencji Nominalnej Ministerstwo Finansów Departament Polityki Makroekonomicznej Numer 5 / 015 Monitor Konwergencji Nominalnej Kontakt: tel. (+8 ) 9 3 00 9 3 0 fax (+8 ) 9 1 77 e-mail: dziennikarze @mf.gov.pl Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

LLP Erasmus 17 marca 2009

LLP Erasmus 17 marca 2009 REKRUTACJA 2009/2010 LLP Erasmus 17 marca 2009 Program Erasmus Erasmus jest programem edukacyjnym Unii Europejskiej, adresowanym do szkolnictwa wyższego Celem programu Erasmus jest podnoszenie poziomu

Bardziej szczegółowo

programu LLP- ERASMUS w Wyższej Szkole Zarządzania i Bankowości w Krakowie w roku akademickim 2012/2013

programu LLP- ERASMUS w Wyższej Szkole Zarządzania i Bankowości w Krakowie w roku akademickim 2012/2013 Uczelniane zasady finansowania wyjazdów studentów na studia oraz praktyki zagraniczne w ramach programu LLP- ERASMUS w Wyższej Szkole Zarządzania i Bankowości w Krakowie w roku akademickim 2012/2013 Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIKI SZKOLNE W EUROPIE

PODRĘCZNIKI SZKOLNE W EUROPIE EURYDICE Raport Polskiego Biura PODRĘCZNIKI SZKOLNE W EUROPIE Publikacja, zatwierdzanie i finansowanie Opracowanie Zuzanna Bogusławska Magdalena Górowska-Fells Beata Płatos 2013 Raport Polskiego Biura

Bardziej szczegółowo

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro Adam Tochmański / Przewodniczący Koalicji na rzecz Obrotu Bezgotówkowego i Mikropłatności, Dyrektor Departamentu Systemu Płatniczego w Narodowym Banku Polskim Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś

Bardziej szczegółowo

Program Erasmus. Przegląd statystyk. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie

Program Erasmus. Przegląd statystyk. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Program Erasmus Przegląd statystyk Opracowanie: Małgorzata Członkowska-Naumiuk Co zawiera prezentacja? Wybór danych

Bardziej szczegółowo