Wiara i rozum. Stanisław Judycki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wiara i rozum. Stanisław Judycki"

Transkrypt

1 Stanisław Judycki A przechodząc ujrzał Jezus człowieka ślepego od urodzenia. I zapytali go uczniowie jego: Nauczycielu, kto zgrzeszył, on czy rodzice jego, że się ślepym urodził? Odpowiedział Jezus: Ani on nie zgrzeszył, ani rodzice jego, ale aby sprawy Boże na nim się okazały. Wiara i rozum J. 9, 1-4 Rozważania, które przedstawię, będą próbą ukazania, jak można rozumieć relację pomiędzy wiarą religijną, pojęciem rozumu oraz pojęciem racjonalności. W części pierwszej omówię trzy zasadnicze składniki wiary religijnej, za które chciałbym uznać przekonanie o istnieniu Boga, zaufanie do Boga oraz określoną postawę moralną. Cześć druga będzie poświęcona racjonalności przekonań dotyczących istnienia Boga, ze szczególnym uwzględnieniem odróżnienia pomiędzy racjonalnością poszukiwania i racjonalnością twierdzeń. W części trzeciej zajmę się teleologiczną argumentacją na rzecz istnienia Boga, natomiast w części czwartej, zatytułowanej Cel świata, zaprezentuję argument moralny na rzecz personalistycznego teizmu. Część piąta, pt. Charakter Boga, będzie dotyczyła kwestii kryteriów wyboru określnego systemu religijnego. W części szóstej postaram się ukazać, na czym polega wiara jako zaufanie do Boga, a to przez odwołanie się do biblijnego opisu próby, której został poddany Abraham. W odróżnieniu od interpretacji S. Kierkegaarda, przyjmującej istnienie skoku wiary, przekraczającego uniwersalne wymagania moralne, postawę Abrahama zinterpretuję za pomocą pojęć wglądu rozumu, miłości do Boga oraz zaufania. Zaufanie do Boga, wspierające się na wglądzie rozumu, uznaję za właściwą postawę w stosunku do tajemnicy świata, a szczególnie w odniesieniu do tajemnicy indywidualnych losów ludzkich, obarczonych cierpieniem, bólem i złem. Na zakończenie, w części siódmej, pt. Zbawienie aksjologiczne, będę dążył do ukazania, jakiej przemianie ulegną wiara, nadzieja i miłość w obrębie życia wiecznego. Zanim jednak przystąpię do tych wszystkich wielce trudnych zagadnień, chciałbym poruszyć element osobisty. Ludzi angażujących się w problematykę teodycealną, a więc w problematykę obrony Boga, często traktuje się albo jako apologetów nieczułych na cierpienia świata, którzy dowodzą tego, czego dowodzą, tylko dlatego, że mają jakieś interesy w tej działalności, albo jako zwykłych dogmatyków. Chciałbym jednak podkreślić, że w pewnym sensie ktoś zaangażowany w problematykę obrony czy usprawiedliwienia Boga bierze na siebie ból, cierpienie i zło w świecie, gdyż właśnie to on dąży do ich usprawiedliwienia. Egzystencjalnie patrząc, nie jest to zadanie ani łatwe ani przyjemne, i może być oskarżone o akademicką gadaninę w obliczu - jak się wydaje - bezcelowego cierpienia istot niewinnych, na przykład chorych i

2 umierających dzieci. W wypadku chrześcijaństwa jedyną odpowiedzią, jedyną niejako spontaniczną odpowiedzią, mogącą dać jakieś ukojenie, jest zwrócenie uwagi, że Jezus z Nazaretu, będący według chrześcijańskiego Credo Bogiem, cierpiał niewinnie, a więc był solidarny nawet z tym, co wywołuje w nas czasami najwyższe przerażenie i cofnięcie się do zawieszenia wiary, a więc był solidarny z cierpieniem niewinnych. Mimo to chcielibyśmy jakoś zrozumieć zasadę, która przenika cały niesłychanie skomplikowany kobierzec losów ludzkich. Chcielibyśmy zrozumieć na tyle, na ile jest to możliwe, jakie są racje za tą postacią świata, którą znamy, i temu również będą poświęcone poniższe rozważania. 1. PRZEKONANIA RELIGIJNE I WIARA Wiara religijna, wiara w Boga z jednej strony, z drugiej zaś pojęcie rozumu - próba choćby częściowego i w miarę uporządkowanego odniesienia do siebie tych dwóch sfer wymaga na wstępie ostrożnego postępowania. Mam tu na myśli to, iż łatwo można pójść za jednym aspektem tej złożonej relacji, zapominając o innych jej stronach. Onieśmielenie wywołuje też fakt, że każda próba systematycznego rozważenia kwestii wiary i rozumu powinna uwzględnić tradycję dyskusji na ten temat. Nie wolno jednak, jak sądzę, pozbywać się odpowiedzialności za jakieś w miarę jasne uporządkowanie tej problematyki za pomocą stwierdzenia, że dzieje dyskusji na ten temat są bogate a stanowiska zróżnicowane. 1 Tak więc, na początku, chciałbym wskazać na t r z y z a s a d n i c z e a s p e k t y zagadnienia wiary i rozumu. Będzie to wstępne ich określenie, potem postaram się przybliżyć zależności pomiędzy nimi. Po pierwsze, gdy ktoś podnosi kwestię relacji wiara - rozum, to najczęściej ma na myśli u z a s a d n i e n i e p r z e k o n a ń r e l i g i j n y c h, to znaczy stawia pytanie, czy w oparciu o same dane doświadczenia oraz o różnego rodzaju rozumowania da się uzasadnić przekonanie o istnieniu Boga, jak również przekonanie o Jego podstawowych atrybutach oraz Jego relacji do świata. Chodzi przy tym o takie uzasadnienie, które nie odwołuje 1 Literatura dotycząca wiary i rozumu jest bogata, zwłaszcza gdy uwzględni się, że nie obejmuje ona głównie tematu samej wiary, lecz dotyczy przede wszystkim argumentów teistycznych i antyteistycznych. Tutaj chciałbym wymienić następujące opracowania: P. Helm, Faith with Reason, Oxford: Oxford University Press 2000; P. Copan, P.K. Moser (red.), Rationality of Theism, London-New York: Routledge 2003; R. Swinburne, Faith and Reason. Second Edition, Oxford: Oxford University Press 2005; C.S. Evans, Faith and Revelation, w: W.J. Wainwright (red.), Philosophy of Religion, Oxford: Oxford University Press 2005, s ; H. McCabe OP, Faith Within Reason, New York: Continuum 2007; E.J. Wielenberg, God and the Reach of Reason. C.S. Lewis, David Hume and Bertrand Russell, Cambridge: Cambridge University Press 2008; W.L. Craig, Reasonable Faith. Christian Truth and Apologetics. Third Edition, Wheaton: Crossway Books 2008, cz. I: De Fide, s ; L.P. Pojman, Faith, Hope, and Doubt, w: L.P. Pojman, M. Rea (red.), Philosophy of Religion: An Anthology, Boston: Wadsworth 2012, s

3 się do żadnych danych, które w jakiejkolwiek określonej religii uznawane są za dane objawione. Oczywiście, same treści objawienia mogą służyć, i faktycznie służą, jako uzasadnienie wielu przekonań religijnych, lecz aby mogły spełniać tę rolę, wiarygodność określonego objawienia powinna zostać ustalona w oparciu o neutralną argumentację. Jeśli takie neutralne uzasadnienie przekonań religijnych jest możliwe, to przekonania te należy uznać za racjonalne. Po drugie, w pojęciu wiary religijnej nie chodzi wyłącznie o przekonanie o istnieniu Boga, posiadającego określone atrybuty i pozostającego w jakiejś relacji do świata, lecz przekonanie o istnieniu Boga staje się wiarą w Boga, gdy pojawia się e l e m e n t z a u f a n i a. Chodzi o zaufanie do Boga, o pokładanie w Nim nadziei. Tu, od razu, co będzie ważne dalej, chciałbym wskazać, że zaufanie to może się odnosić do dwóch sfer: najczęściej zaufanie to osoby wierzące odnoszą do sfery życia światowego, to znaczy ufają, że Bóg będzie się nimi opiekował w życiu doczesnym. W drugim aspekcie, mocniejszym, osoby ufają Bogu przede wszystkim w tym sensie, że On ostatecznie uratuje ich dusze przed złem i w ten sposób będą mogły dostąpić wiecznego z Nim życia. Jak dalej będę twierdził, nie tylko kwestia przekonań religijnych, lecz także ten drugi składnik wiary, którym jest zaufanie w obu wymienionych właśnie znaczeniach, dozwalają na racjonalną argumentację. Po trzecie, wiara religijna to nie tylko przekonanie, że Bóg o określonych atrybutach istnieje, to nie tylko zaufanie, którym się Go darzy, ale w skład wiary wchodzi także postawa życiowa, a w szczególności p o s t a w a m o r a l n a i związane z nią oczekiwania. Ten aspekt wiary religijnej można udobitnić poprzez mające posmak paradoksu pytanie: czy nikczemnik może być człowiekiem wierzącym? Intuicyjna odpowiedź, jak sądzę, brzmi: nie, nikczemnik nie może być człowiekiem wiary. 2 Może oczywiście stać się człowiekiem wierzącym, lecz wtedy musi przestać być nikczemnikiem. Dodatkowym uzasadnieniem tego składnika wiary jest przekaz, że duchy nieczyste wierzą, ale drżą, to znaczy są przekonane, że Bóg istnieje, mają na ten temat różnego rodzaje dane lub racje, lecz ich zamiary nie zgadzają się z zamiarami i z charakterem Boga, nie pokładają w nim żadnej nadziei, a stąd trwożą się. W obrębie drugiego i trzeciego 2 Tego rodzaju pytanie stawia R. Swinburne (Faith and Reason, s. 140) w kontekście dyskutowanej przez siebie interpretacji wiary Tomasza z Akwinu i Lutra. Swinburne twierdzi, że zgodnie z tomistyczną koncepcją wiary, według której do wiary wystarcza posiadanie prawdziwych przekonań religijnych, również nikczemnik, występujący w aspekcie moralnym przeciwko Bogu, lecz przekonany o Jego istnieniu, mógłby być nazwany człowiekiem wierzącym. Nie wydaje się to jednak o tyle trafne, że dla Tomasza wiara w Boga obejmuje nie tylko przekonanie dotyczące istnienia Boga, lecz także wiele innych prawd chrześcijańskich, a stąd ten, kto je uznaje, powinien również kierować się nimi tak, aby kształtowały jego postawę moralną. Nie można jednak wykluczyć takiej granicznej możliwości, iż ktoś, uznając artykuły wiary chrześcijańskiej za prawdziwe, mimo to jednak w działaniu pozostaje nikczemnikiem.

4 aspektu wiary religijnej sytuuje się tzw. zasługa wiary, to znaczy pozytywna wartość moralna, którą przypisuje się wierze w Boga. Wydawać by się mogło, że przekonania, których żywimy ogromną liczbę, nie podlegają d e c y z j o m n a s z e j w o l i, że nie są dobrowolne. Nie mogę na życzenie sprawić, abym był przekonany, że dwa dodać dwa równa się pięć, gdyż jest dla mnie oczywiste, iż dwa dodać dwa równa się cztery. Do pewnych przekonań możemy się, jak czasem mówimy, niejako sami nakłaniać, lecz w takich wypadkach są to najczęściej sytuacje samooszustwa. Matka, która przekonuje samą siebie, że jej syn nie jest złoczyńcą, w rzeczywistości, a przynajmniej najczęściej, nie nabiera przekonania, że syn jest uczciwy, lecz tylko próbuje sobie to wmówić, a więc oszukuje samą siebie. Jeśli tak jest, jeśli przekonania nie podlegają woli, to dotyczyłoby to również przekonań religijnych. Nie dałoby się sobie samemu wmówić przekonania, że istnieje Bóg, nie dałoby się więc za pomocą aktu woli, aktu postanowienia sprawić, abyśmy nabrali przekonań religijnych lub sprawić, abyśmy się pozbyli przekonań, które faktycznie mamy. A jednak św. Tomasz z Akwinu określał wiarę w ten sposób, że wierzyć to znaczy uznawać prawdę umysłem, ale z przyzwoleniem i pod wpływem woli (credere est cum assensione cogitare). 3 Jednocześnie Tomasz twierdził, iż wiara (fides), wiara jako zbiór przekonań religijnych sytuuje się pomiędzy wiedzą (scientia) a tylko opinią (opinio). Pewność przekonania wiary jest według Tomasza tak samo mocna jak w przypadku wiedzy, jednak w wypadku wiary nie wiemy, co sprawia, że jej przedmiot jest prawdziwy. Wiedza według Akwinaty jest czymś, co wymaga podania przyczyn, a nie możemy podać przyczyny istnienia Boga, a więc przyczyny przedmiotu wiary, gdyż tylko Bóg wie, dlaczego Bóg istnieje. Z drugiej strony, według Tomasza, wiara ma uzasadnienie w danych przekazanych przez świadków i w autorytecie, a więc jest czymś więcej niż pogłoską lub mniemaniem. Należy pamiętać, że gdy Tomasz mówił o wierze, to nie chodziło mu wyłącznie o przekonanie o istnieniu Boga, lecz o wszystkie zasadnicze tezy chrześcijaństwa. Jak zatem ma się rzecz z przekonaniami religijnymi, jeśli chodzi o ich relację do aktów woli? Nasze przekonania nie podlegają woli wtedy, gdy mamy do czynienia z przekonaniami oczywistymi, których dotyczył powyższy przykład matematyczny. Nawet jednak w tym wypadku istnieje przyzwolenie woli, co widać, gdy zapytam samego siebie: Czy naprawdę jestem przekonany, że dwa dodać dwa jest cztery?, i gdy stwierdzę, że tak, że tak właśnie jest - wtedy widać wyraźnie element woli w przekonaniu lub, w innej terminologii, element woli w wydawanym w ten sposób sądzie. W wypadku oczywistego fałszu, nie możemy nabrać przekonania o jego prawdziwości, lecz to nie zmienia faktu, że element woli obecny jest w 3 Summa Theologiae, 2-2 q. 2 a. 1.

5 stwierdzeniu tego fałszu: Nie jest tak, że dwa dodać dwa równa się pięć. Tak samo jest z powyższym przykładem matki rzekomo przekonanej, iż jej syn jest uczciwy: ona w rzeczywistości nie jest o tym przekonana, a więc nie spełnia aktu stwierdzania, że tak jest, lecz tylko życzy sobie, aby tak było lub ma nadzieję, że tak jest. Jednak w większości wypadków to, o czym jesteśmy przekonani, nie jest dla nas oczywiste, a stąd też element decyzji i składnik woli będzie wyraźnie widoczny od początku. Nasze przekonania nie są najczęściej kwestią tak lub nie, gdyż podlegają stopniowaniu, jak również możliwe są sytuacje, w których zawieszamy przekonanie na jakiś temat, w pewien sposób je neutralizujemy. Dzieje się tak dlatego, że nie mamy dostatecznych danych lub racji, aby sądzić w ten lub inny sposób. Dotyczy to również przekonań religijnych, przez co w tym momencie rozumiem przekonanie o istnieniu Boga. Choć niektórym naszym przekonaniom przypisujemy niewielki stopień prawdopodobieństwa, to jednak je uznajemy, albo dlatego, że przeciwne przekonanie ma również niski lub niedający się określić stopień prawdopodobieństwa, albo najczęściej dlatego, że wchodzą w grę inne czynniki, nasze interesy, uczucia, życzenia. We wszystkich tych sytuacjach widać, jak bardzo istotny jest udział decyzji woli w uznawaniu przekonań, wzgl. w wydawaniu określonych sądów. 4 I d e a l n i e r a c j o n a l n a o s o b a powinna formować swoje przekonania zawsze proporcjonalnie do racji na ich rzecz, którymi dysponuje. Większość z nas jednak nie jest idealnie racjonalna i żywi różne przekonania, albo bez większego zastanowienia, albo zadowala się niskim stopniem podbudowania określonych przekonań racjami i danymi. Nasza uwaga, nasza staranność w tym względzie wzrastają jednak tam, gdzie chodzi o ważne sprawy życiowe, o pieniądze, zdrowie, powodzenie - wtedy staramy się być idealnie racjonalni, to znaczy, dążymy do tego, aby przyjmować tylko takie przekonania, za którymi świadczy więcej dobrych racji. Wracając teraz do przekonań religijnych, nie jest trudno sobie wyobrazić osobę, które po namyśle dochodzi do przekonania, że Bóg 4 LP. Pojman sugestywnie argumentuje przeciwko temu, że przekonania mogą być wywoływane na życzenie woli, a więc że przekonania nie są dobrowolne, lecz z drugiej strony pisze, iż istnieje coś takiego jak akceptacje, które są przedmiotem woli: Acceptance is different from belief in that we have some direct control over our acceptances, whereas we don t over our beliefs. We may or may not believe our acceptances and we may or may not accept our beliefs (Faith, Hope, and Doubt, s. 414). Wydaje się jednak, że to, co Pojaman ma na myśli mówiąc o przekonaniach, są to rożne treści, które pojawiają się w naszym umyśle, treści, którym przypisujemy rożny stopień początkowej asercji, lecz sąd we właściwym sensie, a więc acceptance w terminologii Pojmana, jest już wynikiem zgody woli. Pojaman zresztą podkreśla, że sąd, np. w obrębie działalności prawniczej, tzn. tam, gdzie wchodzi w grę ważenie racji (evidence), zawsze musi polegać na decyzji, a więc na udziale woli. W dalszym ciągu będę jednak używał terminu przekonanie (belief), lecz będę go rozumiał jako sąd lub jako acceptance w sensie Pojmana.

6 istnieje, przypisuje więc temu przekonaniu większe prawdopodobieństwo niż przekonaniu przeciwnemu. Czy o takim kimś powiedzielibyśmy, że wierzy w Boga, skoro uznaje Jego istnienie? Przyjmijmy, że osoba ta przeglądnęła niejako swoje doświadczenie życiowe, zapoznała się z danymi dotyczącymi różnych tradycji religijnych, jak również zaznajomiła się z jakimiś wycinkami filozoficznej i teologicznej dyskusji na temat istnienia i natury Boga. Dochodząc w ten sposób do przekonania, że Bóg istnieje, nie dociera jednak do wiary w Boga. Wynika to z tego, że Bóg jako przedmiot jej przekonania jest zbyt nieokreślony. Owszem, jest On istotnie wyróżnionym przedmiotem, lecz jednocześnie jest wyłącznie Bogiem filozofii, Bogiem rozumu dyskursywnego, lecz nie Bogiem, do którego można byłoby mieć zaufanie, wchodzić z Nim w relację. Jest to być może Bóg tzw. d e i z m u, czyli wielki architekt świata, który jednak po stworzeniu świata pozostawił go swojemu biegowi. Nie byłby to Bóg religii również i z tego powodu, że nadal nie wiadomo byłoby, o jaką ze znanych religii chodziłoby w racjonalnie uzasadnionym przekonaniu o istnieniu Boga. Stąd chciałbym wyprowadzić wniosek, częściowo zbierając to, co zostało już przedstawione, że rola rozumu w odniesieniu do wiary nie polega tylko na poszukiwaniu racji dla przekonania, że Bóg o określonych atrybutach istnieje, lecz rozum musi również wybrać w sposób uzasadniony, która z empirycznych religii światowych prezentuje Boga, do którego doszliśmy za pomocą naturalnych danych. To jest zadanie niesłychanie doniosłe, które najczęściej przedstawiane jest za pomocą etykiety B ó g f i l o z o f i i B ó g r e l i g i i. Wchodzi tu w rachubę i taka również możliwość, że ktoś zatrzyma się w fazie przekonania, że Bóg istnieje, lecz nie będzie się zastanawiał, czy pojęcie Boga, do którego doszedł, jakoś łączy się z różnymi interpretacjami Boga, które ujawniły się w dziejach ludzkich kultur. W takim jednak wypadku nie będzie to człowiek wierzący, gdyż zabraknie na pewno zaufania do Boga, które poprzednio uznałem za element definiujący wiarę religijną. Gdy teraz wyobrazimy sobie kogoś, kto sam przed sobą stwierdza: Jestem pewny, że istnienie Boga jest bardziej prawdopodobne niż Jego nieistnienie, lub też stwierdza skromniej: Jestem pewny, że istnieniu Boga przysługuje pewne prawdopodobieństwo, lecz nie umiem stwierdzić, jakie ono jest, albo jeszcze bardziej oszczędnie Nieistnienie Boga jest bardziej prawdopodobne niż Jego istnienie, lecz nie jestem stanie wykluczyć Jego istnienia - we wszystkich tych wypadkach mamy do czynienia z przekonaniami religijnymi, lecz nie z wiarą. Co może przekształcić tego rodzaju przekonania w wiarę, w której występuje element zaufania? Sądzę, że wszystko zależy od s z c z e r o ś c i p o s z u k i w a n i a, jednak z tym istotnym zastrzeżeniem, iż wszystko zależy tu też od samego Boga. Wiara w tym sensie jest ł a s k ą, że jest odpowiedzią ze strony Boga na szczerość poszukiwania i nawet jeśli początkowe prawdopodobieństwo, które ktoś przypisuje istnieniu Boga, jest bardzo małe, to od decyzji tej osoby zależy

7 to, czy będzie nadal szczerze poszukiwała Boga. Jeśli tak będzie, to należy sądzić, iż otrzyma łaskę zaufania Bogu. To jest oczywiście teza, która przekracza czysto światowy dyskurs, gdyż przyjmuje istnienie Boga i Jego działanie, lecz wydaje się, że nie da się inaczej wyjaśnić zaufania jako składnika wiary. Patrząc jednak z punktu widzenia osoby szczerze poszukującej, to wszystko zależy od niej, nie ma tu żadnej predestynacji eliminującej tych, którzy nie dostąpili łaski. Wszystko znajduje się w obrębie wolnej decyzji szczerego poszukiwania Boga. Gdy dalej zagłębimy się w kwestię relacji pomiędzy wiarą a rozumem ukazują się, jak sądzę, następujące zagadnienia. Jeśli ktoś nie tylko jest przekonany, że Bóg o określonej naturze istnieje, lecz również ufa jemu, wtedy powstaje dopiero k w e s t i a s i l n e j l u b s ł a b e j w i a r y. W odniesieniu do samego przekonania, opatrzonego jakimś prawdopodobieństwem, nie powstaje pytanie o silną lub słabą wiarę, gdyż w takim wypadku nie ma wiary w ogóle. Silna wiara, a więc silne, całkowite zaufanie Bogu ma miejsce wtedy, gdy wiara, a wiec zaufanie przeszło test. Nie można wiedzieć, czy rzeczywiście ufa się Bogu, jeśli nie zostało się poddanym próbie. Nie oznacza to, że próba, która wykazała czyjąś słabą wiarę, nie może zostać ponowiona, nie oznacza to przekreślenia osoby, która nie podołała próbie, może ona ponownie zostać poddana próbie i przejść ją pozytywnie. P r ó b y w i a r y nie oznaczają jednak jakiegoś toru przeszkód ustawionego przez Boga, który chce utrudniać życie osobom uznającym Jego istnienie i ufającym mu. Spełniają one natomiast rolę uświadomienia w sposób wyraźny poszczególnym osobom, że ich życie, zarówno życie teraźniejsze jak i przyszłe, nie może być zawieszone na żadnym innym czynniku poza samym Bogiem. To z kolei nie jest wymaganiem tyrana, chcącego podporządkować sobie wszystko i wszystkich, lecz w próbach wiary chodzi o uświadomienie, że Bóg jest jedynym najwyższym dobrem. Jeśli ktoś nie może być człowiekiem wiary, gdy jest nikczemnikiem, to nie bycie nikczemnikiem jest minimalnym warunkiem wiary, minimalnym warunkiem dostępu do Boga, natomiast ludzie, którzy Mu zaufali, i tak mają bardzo silną tendencję, aby pokładać nadzieję w rzeczach, które Bogiem nie są: w zdrowiu, w zapewnieniu sobie bezpieczeństwa w tym życiu, w posiadaniu szacunku innych osób, czy nawet w wyobrażeniach życia przyszłego i jego wiecznych rozkoszy. Gdy tylko dochodzi do tego rodzaju urzeczowienia, do bałwochwalstwa w bardzo już wyrafinowanym sensie, wtedy pojawiają się próby wiary. Tak było z najsławniejszą w dziejach próbą, próbą, której został poddany Abraham, do czego wrócę w dalszym ciągu tych rozważań. 5 5 The first thing which the faith of the devils lack, in Aquinas s view, is that it does not come into being in the right way. It is not meritorious faith, because it is not a voluntary faith. Aquinas writes that the devils faith is, so to speak, forced from them by the evidence of signs. That they believe, then, is in no way to the credit of their wills. For the devils the signs of faith are so evident that they are forced to believe. By contrast, Aquinas holds that

8 W tym kontekście chciałbym twierdzić, że wszyscy wierzący są poddani w tym minimalnym sensie próbie zaufania Bogu, że muszą sobie poradzić z faktem cierpienia i zła w świecie. Ta ogólnie dostępna próba nie jest jednak wyłącznie tylko testem dla testu, lecz jej sens polega na p o k a z a n i u p r a w d y o tym, co istnieć może, a może istnieć zło i cierpienie, nienawiść i pogarda, oszustwo i mściwość, próba zaś polega na doświadczeniu na własnej skórze, w bezpośredni sposób, czym jest Bóg jako najwyższe dobro, niezawierające w sobie w najmniejszym stopniu żadnej złej rzeczy. Takiej próby prawdy nie da się wyłącznie tylko opowiedzieć, trzeba ją samemu przeżyć, aby wejść do królestwa, w którym cierpienie i zło po prostu nie istnieją. Gdy weźmiemy teraz pod uwagę trzeci z wymienionych składników wiary, to znaczy postawę moralną, to okazuje się, że możliwe jest, i często się zdarza, następujące rozwiązanie problemu wiary i rozumu. Cześć osób nie mogąc rozstrzygnąć sama dla siebie, czy Bóg istnieje, oraz nie mogąc rozstrzygnąć, którą religię wybrać, zawiesza przekonanie na ten temat, lecz w związku z tym, iż pragnie dobra, pragnie dobra moralnego dla siebie i innych, postanawia działać w życiu tak, jakby Bóg istniał. Może też być tak, iż przekonaniu, iż Bóg o określonych atrybutach istnieje, część ludzi przypisuje albo małe prawdopodobieństwo, albo nie umie określić tego prawdopodobieństwa, a jednak postanawia swoje działania ukierunkowywać tak, jakby Bóg istniał i jakby obwiązywały nakazy moralne przez Niego zalecone. Tę postawę można nazwać w i a r ą p r a g m a t y c z n ą. 6 Nie wynika ona jednak z kalkulacji, iż lepiej nie grzeszyć, gdyż po śmierci można za to ponieść karę, lecz tego rodzaju nastawienie jest motywowane autentycznym pragnieniem dobra, chęcią jego realizacji w życiu oraz jeszcze czymś - nadzieją. Ta nadzieja nie jest w takich przypadkach wyraźnie określona, lecz sądzę, że nie popełnię większego błędu, jeśli powiem, że chodzi tu o nadzieję, iż dobro ostatecznie humans can choose whether or not to have faith - the signs are not for us so evident that we have to believe; and so, if we do believe, it is to our credit that we do. (R. Swinburne, Faith and Reason, s. 140). Z takim poglądem Tomasza Swinburne nie zgadza się, gdyż według niego przekonania nie podlegają woli. 6 Odróżniając swoją koncepcję wiary pragmatycznej od koncepcji wiary Tomasza z Akwinu i Lutra i powołując się na W. Jamesa (The Will to Believe, in William James, The Will to Believe and Other Essays in Popular Philosophy, New York : Longmans, Green, 1897), R. Swinburne pisze: So, on Pragmatist view, a person has Christian faith if he acts on the assumption that there is a God who has the properties which Christians ascribe to him and seeks to do those good actions which the love of God (if there is a God) would lead him to do. He will, therefore, worship God; do those actions which are such that he believes that if there is a God, God has commanded them; and seek to live in a way and to get others to live in a way which would lead God, if there is a God, to give them eternal life with the Beatifc Vision of Himself. He does these actions because he believes it so worthwhile to attain the goals which they will attain if there is a God, much more worthwhile than to attain more mundane goals, that it is worth doing them in the hope that they will attain those goals (Faith and Reason, s. 148).

9 nie tylko zwycięży, lecz też, że nic, co jest dobre, nie zostanie utracone i w jakiś sposób będzie kontynuowane. Tu znowu chciałbym wrócić do zagadnienia relacji pomiędzy wolą a przekonaniami. Gdy matka zastanawia się nad uczciwością swojego syna, i gdy, mimo początkowych wątpliwości, dochodzi do wniosku, iż racje, jakie posiada, przeważają jej wątpliwości, to decyduje się, aby przyjąć przekonanie, iż jej syn jest uczciwy. Właśnie decyduje się, gdyż nie jest dla niej wykluczone, iż może się mylić. Byłoby z jej strony czymś niemądrym, a nawet negatywnym moralnie, gdyby ciągle się wahała nie mogąc wykluczyć, iż jest syn jest nieuczciwy. 7 Dla niej stawka jest zbyt duża, aby ciągle się wahać. Nawet gdyby przyjmowała, że prawdopodobieństwo uczciwości jej syna równa się 0.5, to może zdecydować się na przekonanie o jego uczciwości. Nie wmawia go sobie, lecz oczekuje, co zdarzy się dalej. Przyjmijmy, że syn w dalszym życiu, poprzez swoje czyny, utwierdza ją w przekonaniu, na które się zdecydowała, oraz przyjmijmy, że gdyby zaczęła okazywać w stosunku do niego nieufność, to on nigdy nie powiedziałby jej o tych swoich czynach, które świadczą o jego uczciwości. 8 Ten przykład ma pokazać dwie rzeczy. Po pierwsze, rola postawy moralnej w wierze jest w pewnym aspekcie decydująca. Do Boga mają przystęp grzesznicy, ale tylko wtedy, gdy próbują zmienić swoje postępowanie. Kolejność nie musi być jednak taka, iż najpierw grzesznik zwraca się do Boga, gdy chce zmienić swoją postawę, lecz często jest tak, że grzech i wina odczute poza przekonaniem o istnieniu Boga, kierują ludzi do Niego. Bywa i tak, że samo tylko d ą ż e n i e d o d o b r a kieruje do Boga i to ono wywołuje akceptację treści Bóg istnieje, nawet gdy początkowo treść ta, czysto teoretycznie patrząc, wydaje się mieć nieokreślone prawdopodobieństwo, choć prawdopodobieństwo wyższe od zera. Po drugie, jeśli taka osoba zaczyna działać w świetle istnienia Boga, to wtedy Bóg może jej udzielić łaski, jaką jest wiara w sensie zaufania. Można przypuszczać, iż udzielając tej łaski zaufania, nie daje jej od razu w pełni, lecz podda próbie to zaufanie i próby te mogą być ponawiane. Tak 7 It is a romantic myth that there is some kind of moral superiority about people who refuse to make up their minds because the evidence is not 100 per cent compelling. (H. McCabe, Faith Within Reason, s. 13). 8 L.P. Pojman używa terminu wiara eksperymentalna na określenie podobnej postawy, którą R. Swinburne okreśłał wiarą w pragmatycznym sensie: This is how I see religious hope functioning in the midst of doubt. The verific person recognizes the tragedy of existence, that unless there is a God and life after death, the meaning of life is less than glorious, but if there is a God and life after death, the meaning of that life is glorious. There is just enough evidence to whet his or her appetite, to inspire hope, a decision to live according to theism or Christianity as an experimental hypothesis, but not enough evidence to cause belief (Faith, Hope, and Doubt, s. 421). W świetle tego, co stwierdziłem dotąd, jeśli taka osoba wytrwa jakiś czas w tego rodzaju wierze eksperymentalnej, to można przypuszczać, iż pojawią się próby wiary.

10 działo się z Abrahamem, który zanim przeszedł ostateczną próbę na górze Moria, ostateczny test wiary jako zaufania oraz wiary jako miłości do Boga, był wcześniej wielokrotnie przez Boga wystawiany na próbę. Do tej kwestii powrócę osobno, gdy będę dyskutował postać Abrahama. Próby wiary, w paradoksalny sposób, dotyczą jednak również i tych, którzy szczerze poszukują Boga, choć Jemu nie mogą ufać, bo jeszcze go poszukują, jak również dotyczą tych, którzy postępują tak, jakby Bóg istniał, a to ze względu na dążenie do dobra. W obu tych wypadkach Bóg często sięga do instrumentu, jakim jest wstrząs egzystencjalny po to, aby przyciągnąć do siebie odnoszących się do Niego wyłącznie w t r y b i e t a k j a k b y. Są to próby, które nie dotyczą przekonania o istnieniu Boga, z założenia bowiem takiego przekonania jeszcze nie ma, lecz mają one sprawdzić, czy rzeczywiście ktoś dąży do dobra - jeśli tak to można ująć - czy dąży do dobra za wszelką cenę. Osoby chcące realizować dobro w swoim życiu często podskórnie są przekonane o istnieniu Boga, lecz różne wygody, różne błahostki życiowe lub względy społeczne powodują, iż nie chcą się do tego same przed sobą przyznać. Dopiero wstrząs egzystencjalny kieruje ludzi szczerze szukających oraz ludzi naprawdę chcących dobra do jakiegoś inicjalnego uznania istnienia Boga oraz do jakiegoś wstępnego zaufania do Niego - bo przecież nie można komuś ufać, gdy nie uznaje się istnienia tego kogoś. Nikczemnik, nawet gdyby był pewny co do istnienia Boga, nie będzie chciał Mu ufać, ani pokładać w nim nadziei, gdyż zamiary i dążenia, którymi kieruje się Bóg, go nie interesują RACJONALNOŚĆ POSZUKIWANIA I RACJONALNOŚĆ PRZEKONAŃ Dotychczas mówiłem o przekonaniach religijnych, a w szczególności o przekonaniu o istnieniu Bogu w ten sposób, jakby było oczywiste, że chodzi tu o Boga tzw. klasycznego teizmu, a więc o osobę doskonale dobrą, która stworzyła świat, która jest wszechmocna i wszechwiedząca. Jednakże ktoś, kto zastanawia się nad kwestią wiary w Boga, wcale nie musi dojść do takich wniosków. Świat albo przedstawia mu 9 P. Helm, w kontekście wiary pragmatycznej w rozumieniu Swinburn a, argumentuje na rzecz jeszcze innej interpretacji wiary jako zaufania: On the alternative view of trust that I am proposing trust ought to be proportioned to the strength of the corresponding belief. Anything less than this, and faith is weaker than it ought to be; anything more, and faith becomes hard to distinguish from credulity and foolhardiness. On this view what distinguishes trust from mere belief is not that it makes up for evidential deficiency but that it is an act of reliance upon the one whom, it is believed, can meet some need or fulfill some goal (Faith with Reason, s. 154). Gdyby przyjąć interpretację Helma, to musiałaby istnieć jakaś skala przekonania o istnieniu Boga oraz skorelowana z nią skala zaufania. Sądzę, że nie jest to dobra diagnoza tej sytuacji, gdyż oczywiście można ufać częściowo, lecz wtedy nie będzie to wiara w sensie właściwym, a ukazaniu tego miała służyć historia Abrahama. Można też zapytać, czy również proporcjonalnie do poziomu przekonania religijnego dana osoba powinna stopniować swoje dążenie do dobra, czy też raczej jest ono czymś: tak lub nie.

11 się jako zupełna zagadka, albo jako całość, która nie ma żadnego wytłumaczenia poza sobą, albo też sam świat uznaje za rodzaj boskiego jestestwa. Próba rozważenia kwestii religijnych może więc równie dobrze doprowadzić kogoś to panteizmu, do deizmu, do przekonania, że świat wprawdzie musiał mieć jakąś stwórczą przyczynę, lecz niewiele możemy powiedzieć na temat jej natury. Istnieją wprawdzie argumenty filozoficzne, należące do obrębu tzw. teologii naturalnej, zgodnie z którymi przyczyna świata musi być istotą najdoskonalszą, a stąd też musi być osobą. Oczywiste jest jednakże, że większość ludzi, którzy istnieli, istnieją i będą istnieć, nie zajmowało się, nie zajmuje się i nie będzie się zajmowało filozofią i teologią, a w tym w szczególności kwestią uzasadniania przekonań religijnych, a jeszcze bardziej szczegółowo, pytaniem, czy przekonanie o istnieniu Boga, Boga tzw. klasycznego teizmu, da się tak uzasadnić, aby spełniało różnie formułowane standardy racjonalności. Większość ludzi nabiera pojęcia Boga w trakcie edukacji, wchodząc w relacje społeczne, asymilując treści kulturowe. Różne też czynniki decydują o tym, czy ludzie nabierają przekonania o istnieniu Boga, czy też raczej skłaniają się do przeciwnego przekonania. Nie znaczy to jednak, że rozważania filozoficzne nie mogą pełnić jakiejś roli w tym procesie, jak również, wraz ze wzrastającym poziomem upowszechnienia edukacji, tego typu analizy stają się coraz bardziej obecne w kulturze. Choć sama argumentacja filozoficzna, czy to pozytywna czy negatywna, może wywołać lub anulować przekonanie o istnieniu Boga, to jednak na pewno czysty dyskurs, czysty rozum, różne argumenty nie mogą wywołać wiary jako zaufania. 10 Chciałbym twierdzić, że gdy wielu ludzi zastanawia się, czym jest Bóg, czy jest osobą, która stworzyła świat i ludzi, czy też Bóg jest raczej jakąś stwórczą siłą, która się nami nie interesuje, elementem uzasadniającym wybór przekonania o istnieniu osobowego Boga może być n a d z i e j a : istnienie istot rozumnych, ponoszących wysiłek, dążących do dobra, nie może nie mieć adekwatnej przyczyny i celu. Czy to jednak nie jest zbytnie zaufanie do świata, zbytnia jego racjonalizacja? Nie widać jednakże powodów, aby tego typu rozumowanie uznać za zbytni racjonalizm, gdyż nigdzie w świecie, który znamy, a mam przy tym na myśli zarówno świat przedmiotów nieożywionych, jak i świat roślin i zwierząt, nie widać przykładów, aby cokolwiek działo się na próżno. Jest 10 Ciekawą diagnozę dalszych dziejów wiary i rozumu, diagnozę sformułowaną z punktu widzenia chrześcijaństwa oraz z punktu widzenia potrzeby argumentacji filozoficznej formułuje R. Swinburne: we are now all of us aware of the widespread support for creeds of the great religions which rival Christianity, which suggests that each of them has some evidence in its favour. This makes it less plausible to hold that Christianity is certainly true, and so rules out a possible argument against the need to investigate. In future centuries such investigation into the relative probabilities of creeds may again become less necessary, for prolonged investigation may have convinced so many people of the falsity of all creeds except one that few people believe them. (Faith and Reason, s. 263).

12 wręcz odwrotnie, całe nasze życie codzienne, wszystkie należące do niego bardzo użyteczne praktyki, jak również wszystkie dotychczasowe odkrycia naukowe, ciągle potwierdzają, że nic nie dzieje się bez przyczyny, a stąd dlaczego miałoby być tak, że nasza ludzka nadzieja na życie wieczne miałaby być czymś nadmiernie racjonalnym, dlaczego miałoby być nadmiernym racjonalizmem przekonanie, że sami będąc osobami, zostaliśmy stworzeni do życia wiecznego przez Boga, który również jest osobą. Ludzka racjonalność polega na zdolności do poszukiwania uzasadnień dla żywionych przekonań, na zdolności do wyprowadzania wniosków i zdolności do krytyki siebie samego. Tego rodzaju zdolności muszą być jednakże czymś normowane, muszą się odbywać się według jakichś zasad, reguł lub praw. O jakie zasady, reguły czy prawa może tu chodzić? Te zasady, reguły lub prawa muszą mieć charakter ogólny, aby właśnie mogły być zasadami, regułami lub prawami. My ludzie faktycznie mamy dostęp do ogólnych zasad, reguł i praw, jesteśmy w stanie je uchwycić (rozpoznać). Ogólność, którą mam tu na myśli, można podzielić na ogólność o charakterze ogółu apodyktycznego, czyli koniecznościowego (ogółu twardego ) i ogólność o charakterze ogółu probabilistycznego (ogółu miękkiego ). W wypadku ogółu twardego mamy do czynienia z trzema jego odmianami. Po pierwsze, być racjonalnym, to mieć dostęp poznawczy do ogółu wyrażanego przez prawa l o g i k i d e d u k c y j n e j. Być racjonalnym, to być na przykład w stanie wnioskować według prawa logiki nazywanego modus ponendo ponens, którego przykładem może być następujące wnioskowanie: Jeżeli pada, to ulice są mokre i Pada, a stąd z konieczności wynika wniosek: Ulice są mokre. W tym wypadku czymś irracjonalnym byłby wniosek: Ulice nie są mokre. Podobnie ma się z drugą odmianą twardego ogółu, to znaczy ogółu wyrażanego przez p r a w a m a t e m a t y c z n e. I tu wnioskowanie przeciw temu, co one stwierdzają, jest czymś irracjonalnym. Tak też jest w trzecim wypadku, to znaczy wypadku ogółu wynikającego ze znaczenia słów, które nie należą ani do słownika logicznego ani do słownika matematycznego. Ten rodzaj ogółu nazywany jest o g ó ł e m a n a l i t y c z n y m. Jeżeli na przykład stwierdzamy, że ktoś jest kawalerem, to trzeba uznać wniosek, iż jest on mężczyzną nieżonatym. Konieczność tego wniosku opiera się na równoważności znaczeniowej w języku polskim wyrażeń kawaler i mężczyzna nieżonaty. Wnioski należące do tych trzech grup reprezentują twardą, koniecznościową ogólność, a więc taką, co do której nie dadzą się pomyśleć sytuacje, które falsyfikowałyby wyrażone w nich treści. Ludzka racjonalność nie definiuje się jednak wyłącznie przez posiadanie zdolności do wnioskowań logiczno-dedukcyjnych, matematycznych i analitycznych, lecz także przez posiadanie zdolności do podporządkowania naszego umysłu p r a w o m p r o b a b i l i s t y c z n y m.

13 Wnioskowanie probabilistyczne również posiada swoje prawa i postępowanie zgodne z nimi należy uznać za racjonalne, natomiast postępowanie przeciw nim za irracjonalne. Jest czymś irracjonalnym wnioskowanie, że jeżeli x pali i jeżeli 70 % palaczy umiera przed 70 rokiem życia, to x umrze przed 70 rokiem życia, w grę bowiem mogą wchodzić inne czynniki, które zachowają x-a przy życiu, mimo że właśnie kończy 70 lat. Racjonalne jest także poleganie na pewnych faktycznych generalizacjach (jeżeli chodnik jest mokry, to znaczy, że padało), jak też na hipotezach, a w tym prawach naukowych, które przeszły odpowiednie testy sprawdzające. Mimo że w tych wypadkach brakuje pewności, jak to było w przypadku racjonalności odnoszącej się do ogółu koniecznościowego, to uznanie prawdopodobieństwa czegoś jest także czymś racjonalnym. Jeśli istotną cechą człowieka jest rozumność, której podstawami są zdolność do odniesienia się do tego, co ogólne, oraz zdolność do poszukiwania uzasadnień dla żywionych przekonań, to nie widać powodów, dlaczego poszukiwanie pierwszej przyczyny świata, poszukiwanie stwórcy widzialnego porządku, poszukiwanie Boga nie miałoby być czymś racjonalnym. Można nawet powiedzieć, że właśnie w tym ujawnia się kwintesencja ludzkiej racjonalności, gdyż zdolność do odniesienia się do ogółu umożliwia nam nie tylko formułowanie zwykłych życiowych i użytecznych generalizacji, odkrywanie praw naukowych, lecz także umożliwia ogarnięcie całego naszego doświadczenia świata i zapytania o jego przyczynę. Czy możemy sobie wyobrazić istoty wyposażone w zdolność do odnoszenia się do ogółu, czy to matematycznego czy przyrodniczego, które nie byłyby zdolne do stawiania pytań o przyczynę istnienia świata? Wydaje się, że gdyby istniały istoty z tak ograniczonym rozumem, to musielibyśmy, paradoksalnie, powiedzieć, że nie są one racjonalne. W tym sensie na pewno ludzkie poszukiwanie ostatecznych przyczyn świata jest racjonalne w najwyższym stopniu. Pytanie jednak jest następujące: czy ta racjonalność poszukiwania gwarantuje również racjonalność odpowiedzi, czy odpowiedzi zaspokajające racjonalność poszukiwania mogą być nazwane odpowiedziami racjonalnymi? Na pierwszy rzut oka nie widać powodów, aby rezultaty czynności, która sama jest racjonalna, a wręcz którą można nazwać k o r o n ą l u d z k i e j r a c j o n a l n o ś c i, należałoby uznać za nieracjonalne. Okazuje się jednak, że namysł nad tą kwestią doprowadził niektórych filozofów do werdyktu odmiennego niż tu sugerowany. I. Kant, filozof Oświecenia, twierdził, że wprawdzie zasadnicze pytania metafizyczne są racjonalne i sensowne, ale już odpowiedzi na te pytania nie są racjonalne, a to dlatego, iż odpowiedzi te wymagają przekroczenia w s z e l k i e g o m o ż l i w e g o d o ś w i a d c z e n i a. Nauki przyrodnicze formułują nie tylko racjonalne pytania, lecz także mogą udzielić takich samych odpowiedzi, gdyż ich tezy dadzą się potwierdzić lub odrzucić za pomocą doświadczenia, takiej natomiast możliwości nie ma w wypadku twierdzeń metafizycznych. Twierdzenia te są według Kanta najbardziej

14 ogólnymi ideami rozumu ludzkiego, mającymi scalać całość doświadczenia, lecz ich rozstrzygnięcie nie jest możliwe. Ten pogląd Kanta uznawała duża część kierunków neokantowskich w XIX i XX w. Bardziej radykalną tezę wygłosił w pierwszych dekadach XX w. kierunek filozoficzny logicznym empiryzmem. 11 Uznano tam, że same problemy metafizyczne, nie zaś tylko ich rozwiązania, są nieracjonalne, gdyż, tak jak chciał, Kant, nie da się ich konkluzywnie rozstrzygnąć za pomocą doświadczenia. Stwierdzono, że tego rodzaju problemy są zatem bezsensowne, jeżeli za sensowne przyjmiemy tylko to, co da się potwierdzić lub odrzucić za pomocą danych doświadczenia. Przedstawiciele logicznego empiryzmu dość szybko wycofali się z tych radykalnych tez, gdy zwrócono uwagę, że sama zasada głosząca racjonalność wyłącznie tego, co da się potwierdzić lub odrzucić za pomocą doświadczenia, nie da się w ten właśnie sposób ani potwierdzić ani odrzucić. Zauważono też, że nawet twierdzenia nauk przyrodniczych nie są konkluzywnie potwierdzalne przez doświadczenie, gdyż prawa przyrodnicze odnoszą się do nieograniczonych klas przedmiotów i ich własności, a stąd żaden skończony ciąg doświadczeń nie może ich ostatecznie potwierdzić. 12 Z tego fragmentu dziejów filozofii współczesnej chciałbym wyciągnąć następujący wniosek. Na pewno nie da się istotnie zakwestionować racjonalności poszukiwania przez umysł ludzki ostatecznych rozstrzygnięć, co do natury świata ludzkiego i pozaludzkiego, gdyż poszukiwanie to jest istotnie związane z cechą definiującą ludzką racjonalność, a jest nią zdolność odnoszenia się do tego, co ogólne. Podobnie nie da się zakwestionować racjonalności odpowiedzi na tego rodzaju pytania, odpowiedzi, które tradycyjnie nazywa się odpowiedziami metafizycznymi, gdyż nie widać żadnych powodów, poza czystą konwencją, aby tego rodzaju odpowiedzi uznać za irracjonalne czy bezsensowne. Jednak cała trudność leży w samej dyskusji na te tematy, to znaczy, tylko rozważenie argumentów za określoną odpowiedzią lub przeciw niej może pokazać, która odpowiedź 11 Por. A. Richardson, Th. Uebel (red.), The Cambridge Companion to Logical Empiricism, Cambridge: Cambridge University Press W.P. Alston, polemizując z tezą logicznego empiryzmu, że nie dadzą się pomyśle takie doświadczenia, które sfalsyfikowałyby chrześcijańskie przekonanie o istnieniu dobrego Boga, chwyta, jeśli w tym kontekście można tak powiedzieć, byka za rogi i pisze: For example, a crucial part of traditional Christianity, found, for example, in the Nicene Creed, is that Christ (the incarnate second person of the divine Trinity) will return to earth at some point in glory to judge mankind. The creeds are not explicit about just how all this will be observable, but the doctrine would make no sense unless it were assumed to be manifest to humanity generally at some time. After all, this is supposed to be a BIG DEAL, the biggest deal in human history. So at least that part of the theology is disconfirmed if this never happens (Religious Language and Verificationism, w: P. Copan, P.K. Moser (red.), Rationality of Theism, s. 23).

15 jest bardziej racjonalna. Przypomnieć tu trzeba, wymienioną już wyżej, f u n d a m e n t a l n ą z a s a d ę r a c j o n a l n o ś c i głoszącą, że należy dostosowywać swoje przekonania do ilości i siły racji, które posiadamy na ich rzecz, a więc należy przyjmować te przekonania, na rzecz których mamy więcej doniosłych świadectw. Jeżeli uznajemy tę bardzo intuicyjną zasadę racjonalności, to czy na rzecz przekonań teistycznych świadczy więcej doniosłych racji, czy też ta przewaga leży po stronie tezy przeciwnej? Czy ludzie, gdy zastanawiają się nad kwestią istnienia Boga, są wyłącznie powodowani czystą ciekawością teoretyczną? Czy istoty rozumne, gdy zadają ostateczne pytania metafizyczne są wyłącznie poszukiwaczami racji, powodów, przyczyn? Sądzę, że tak nie jest, nie czysta ciekawość racjonalnych istot, którymi jesteśmy, powoduje postawienie tych pytań i poszukiwanie odpowiedzi na nie, lecz jest to przede wszystkim p o s z u k i w a n i e d o b r a i to nie byle jakiego dobra, lecz dobra ostatecznego, dobra nadającego sens istnienia nie tylko nam ludziom, lecz także wszystkim istotom żyjącym, a nawet udzielającego sensu istnienia całości widzialnego i niewidzialnego wszechświata. Z tego punktu widzenia chciałbym teraz naświetlić niektóre argumenty na rzecz istnienia Boga, bo to one są głównym przykładem mającym ukazywać racjonalność wiary religijnej w ten sposób, że to, co wiemy z religii objawionej, da się w pewnej mierze wykazać rozumowo, a więc rozumowo dałyby się wykazać istnienie Boga oraz Jego podstawowe atrybuty. Ze względu jednak na to, że dyskusja na te tematy trwa od wieków, jak również ze względu na to, że istnieje współcześnie ogromna ilość profesjonalnych filozoficznych publikacji wielostronnie omawiających te kwestie, jest oczywiste, iż nie da się w ramach tego tekstu podjąć chociażby tylko małej części tych zagadnień. Tak więc, ograniczę się wyłącznie do tego, co w tych dowodach lub argumentach łączy się z pojęciem dobra i z pojęciem sensu istnienia. Stąd też to, co przedstawię dalej, nie będzie standardową prezentacją argumentów za i przeciw teizmowi. 3. CEL ŚWIATA Zacznę od a r g u m e n t a c j i t e l e o l o g i c z n e j, zwanej także argumentacją z projektu. 13 Tutaj wnioskowanie jest dość proste: obserwowana przez nas misterna organizacja świata, stwierdzane regularności przyrody, dające się ująć w prawa, prowadzić mają do wniosku, że przyczyną tej organizacji jest zewnętrzny wobec świata, stwórczy umysł Boga. Przeciwnicy tej argumentacji wskazują, że jest to 13 Por. L.L. Gracia, Teleological and Design Arguments, w: Ch. Taliaferro P. Draper, Ph. L. Quinn (red.), A Companion to the Philosophy of Religion. Second Edition, Oxford: Willey-Blackwell 2010, s

16 rozumowanie obarczone błędem a n t r o p o m o r f i z m u w tym sensie, że ogromny kosmos tylko w dalekim sensie da się porównać do wytworów ludzkiego umysłu, a stąd uznać za pochodny od umysłu Boga. Twierdzą również, że w ten sposób osiągamy przekonanie o istnieniu jakiegoś umysłu, który stworzył świat, lecz nie wiemy, czy umysł ten nami się interesuje, a być może nie jest to jeden umysł, lecz jakaś niedająca się ustalić ich liczba. Do tego dochodzi i to, że właśnie ogrom kosmosu fizycznego miałby ukazywać, że nie możemy być jego celem. Przekonanie, że moglibyśmy być celem wszechświata, świadczyłoby nie tylko o tendencji do antropomorfizacji, lecz także o naszej ludzkiej zarozumiałości. W ten sposób teza teistyczna, wspierająca się na silnych racjach analogizujących świat i cały kosmos z wytworami ludzkiego działania, uzyskuje równowagę w tezie przeciwnej, sceptycznej, agnostycznej czy wręcz antyteistycznej. Rzeczy jednak są w tej kwestii bardziej skomplikowane. Regularności świata wyrażane są przez nauki przyrodnicze w j ę z y k u m a t e m a t y k i, stąd zaś powstaje problem, czym jest sama matematyka, oraz, jak to dzieje, że świat nie tylko jest regularny, lecz także jest do pewnego stopnia matematyzowalny. Matematykę, jak również logikę, możemy pojąć na dwa zasadnicze sposoby. Pierwszy, nawiązujący do Platona, uznaje, że matematyka dotyczy swoistego rodzaju obiektów, przedmiotów idealnych, które są niezależne od umysłu ludzkiego i jako takie są przez ten umysł odkrywane w myśleniu matematycznym. To przekonanie przeważa zarówno wśród samych matematyków, jak też wśród filozofów zajmujących się tą problematyką. Według drugiej interpretacji matematyka jest wytworem umysłu ludzkiego i polega na ustanowieniu znaczeń terminów pierwotnych i aksjomatów, reszta zaś, w ten lub inny sposób, jest z tych pierwocin wyprowadzana. Gdy trzymamy się platońskiej interpretacji matematyki, to w odniesieniu do obserwowanego przez nas kosmosu fizycznego nasuwają się przynajmniej trzy możliwości. Mogłoby w ogóle nie być żadnego kosmosu fizycznego, a mimo to istniałby sfera idealnych przedmiotów matematycznych, a więc, na przykład, mimo że nie istniałyby żadne fizyczne trójkąty, to byłoby prawdą, że suma kątów wewnętrznych w trójkącie równałaby się 180 stopni. Po drugie, mogłyby wprawdzie istnieć przedmioty fizyczne, ale nie byłyby one żadnym porządkiem, a więc kosmosem, lecz całkowitym chaosem, lub prawie całkowitym, gdyż w rzeczywistości nie jesteśmy w stanie pomyśleć z u p e ł n e g o c h a o s u, to bowiem kłóci się z samym pojęciem przedmiotu: być przedmiotem, to mieć jakąś określoną naturę, a z kolei natury przedmiotów powodują, że muszą się one w jakiś sposób regularnie zachowywać w stosunku do innych przedmiotów. Trzecia możliwość jest możliwością, którą faktycznie obserwujemy: istnieje kosmos poddany regularnościom matematycznym. Wydaje się, że

17 tę możliwość ktoś musiał wybrać, jak również musiał spowodować, że przedmioty fizyczne nie są chaotyczne, a ich regularności są poddane prawidłowościom matematycznym. Ten umysł nie mógł być byle jakim umysłem, gdyż matematyka to duża rzecz, zawierająca wiele możliwości i konieczności, z których tylko część dotąd odkryliśmy. 14 Gdy jednak matematyka jest wyłącznie wytworem ludzkich konwencji, to stajemy przed absolutną zagadką, jak to możliwe, aby świat pasował do naszych konwencji matematycznych. W ten sposób okazuje się, że argumentacja z projektu nie jest tak łatwa do zbycia wskazaniem, iż polega ona na nieuzasadnionych analogiach pomiędzy wytworami naszego umysłu a widzialnym kosmosem. Kosmos, który znamy, przeniknięty jest związkami przyczynowymi. Istnienie powiazań przyczynowych umożliwia, zarówno w życiu codziennym jak i w naukach, formułowanie przewidywań. I s t n i e n i e p o r z ą d k u k a u z a l n e g o jest jednak wyłącznie surowym faktem, który nigdy nie da się wytłumaczyć naukowo, gdyż nasza nauka może funkcjonować tylko dlatego, że istnieje taki właśnie porządek. Istnienie tego porządku sprawia, iż możliwie jest p o s i a d a n i e e t h o s u. Co to znaczy? Gdyby nie ten porządek niczego nie moglibyśmy przewidywać, nie moglibyśmy funkcjonować jako osoby stawiające sobie cele i próbujące je realizować. Gdy uwzględnimy poprzednio wymienione trzy możliwości, a więc istnienie wyłącznie sfery przedmiotów idealnych bez przedmiotów fizycznych, istnienie prawie całkowitego chaosu oraz nasz kosmos, to widać, że tylko ta trzecia możliwość wnosi istotne dobro, którym jest możliwość działania w świecie świadomych istot, dążących do różnych celów. Stąd nasz świat jest w tym sensie dobry. My to wiemy, problem polega jednakże na tym, że również wiele rzeczy w świecie jest złych i chcielibyśmy pozostać istotami racjonalnymi w tym świecie, lub podobnym do tego, lecz takim, w którym nie wszystko byłoby takie, jakie jest teraz. W obiegu dyskusji na temat argumentacji z projektu na rzecz istnienia Boga w ostatnich czasach pojawiła się spekulatywna hipoteza, że być może nasz kosmos jest jednym z wielu istniejących światów. Zgodnie z tą hipotezą właściwie istnieje nie uniwersum, lecz multiwersum, w i e l o ś w i a t. Ten wieloświat jest być może aż tak liczny, iż sięga nieskończoności. Nasz dający się ująć matematycznie kosmos, kosmos pozwalający na istnienie istot duchowych posiadających ethos, będących w stanie stawiać sobie cele i je realizować - to wszystko byłoby tylko jedną z nieskończenie wielu możliwości, które istnieją równolegle. Inaczej to ujmując, ten nieskończony tygiel światów w końcu doprowadził do powstania naszego kosmosu. 14 Por. S. Shapiro (red.), The Oxford Handbook of Philosophy of Mathematics and Logic, Oxford: Oxford University Press 2005.

18 Po pierwsze, należy zauważyć, że mamy tu do czynienia z hipotezą spekulatywną, gdyż nie jest to hipoteza posiadająca, nawet bardzo słabą, empiryczną podbudowę. Po drugie, nawet tego rodzaju wieloświat staje przed trybunałem pytania, d l a c z e g o i s t n i e j e r a c z e j c o ś n i ż n i c? Po trzecie, nie da się w rzeczywistości pomyśleć wieloświata, gdyż i tak musimy przyjąć że wszystkie te światy istnieją w jakimś wspólnym czasie i wspólnej przestrzeni - nawet gdyby trzeba było uznać, że metaczas i meta-przestrzeń wieloświata posiada inne własności niż czas i przestrzeń znanego nam kosmosu. Jeśli tak jest, to w rzeczywistości hipoteza wieloświata nic nowego nie wnosi do dyskusji. Po czwarte, nawet ciągle dokonująca się ewolucja w tyglu wieloświata nie jest w stanie wytworzyć przedmiotów matematycznych, gdy przyjmiemy ich platońską interpretację, a stąd ciągle zagadką pozostanie istnienie tych przedmiotów. Czy na tle hipotezy wieloświata czymś bardziej racjonalnym jest przyjęcie, że nasz świat, z jego misterną i matematycznie dającą się ująć strukturą, jest produktem ewolucji kosmicznej, czy też bardziej racjonalne jest przypuszczenie, że nasz świat, nasz kosmos pochodzi od umysłu Boga. Gdybyśmy podróżując po pustyni znaleźli wyrafinowany szwajcarski zegarek, to czy bardziej racjonalne byłoby założenie, że znalazł się on tam w wyniku ewolucji kosmicznej, czy też bardziej racjonalne byłoby przypuszczenie, że został zgubiony, a więc że ostatecznie jego twórcą jest pewien umysł, w tym wypadku umysł ludzki. Myślę, że odpowiedź jest oczywista, choć również oczywiste jest, że ta pierwsza hipoteza jest możliwa, możliwa w tym sensie, iż nie jest sprzeczna wewnętrznie. Myślę, że gdybyśmy musieli postawić własne pieniądze na którąś z tych hipotez, co jest często uważane za prawdziwy test naszych przekonań, to większość z nas postawiłby na hipotezę, że jednak ten szwajcarski zegarek nie powstał na pustyni w wyniku naturalnych procesów przyrodniczych. Sądzę, że gdybyśmy musieli zagrać o tę stawkę w k a s y n i e P a s c a l a, to nasz ruch byłby tylko jeden. Racjonalność bowiem nie oznacza przede wszystkim zdolności do rozważenia wszystkich możliwych hipotez, lecz łączy się z intuicyjnym wyczuciem, co jest rzeczywiście racjonalną hipotezą, a co jest wyłącznie czystą możliwością. Z kwestii, które zazwyczaj zalicza się do obrębu argumentacji z projektu, chciałbym na zakończenie tej części rozważań poruszyć p r o b l e m p i ę k n a ś w i a t a. 15 To jest, jak się wydaje, najsłabszy argument, najbardziej ulotny - tak jak ulotne jest samo piękno. Piękno świata i całego kosmosu jest z pewnością dobre, jest dobre dla istot takich jak my, ludzie: możemy się nim cieszyć, daje wytchnienie, ale także jest czymś zagadkowym. Najbardziej znana antynomia piękna 15 Por. P. Sherry, Beauty, w: Ch. Taliaferro P. Draper, Ph. L. Quinn (red.), A Companion to the Philosophy of Religion. Second Edition, Oxford: Willey-Blackwell 2010, s

19 wyraża się w pytaniu, czy jest ono czymś obiektywnym, czy też raczej czymś subiektywnym, a więc czymś istniejącym wyłącznie w spojrzeniu obserwatora. Subiektywność w tym wypadku może oznaczać bądź określonego człowieka, bądź odnosić się do wszystkich ludzi jako istot zdolnych do reagowania na świat za pomocą uczuć estetycznych. Być może należałoby tu odróżnić piękno intelektualne od piękna uczuciowego. Przez piękno intelektualne rozumiem piękno konstrukcji, a więc inne istoty niż my, powiedzmy przysłowiowi Marsjanie, nie reagowałyby na wiele rzeczy uznawanych przez nas za piękne, lecz zarówno one jak i my bylibyśmy w stanie dostrzec piękno określonych konstrukcji, np. konstrukcji znanego nam kosmosu jako całości. Nie ta jednak kwestia jest w interesującym nas tu aspekcie najważniejsza. Jeśli nawet piękno jest czymś czysto subiektywnym, subiektywnym jednostkowo i gatunkowo, i jako takie znajduje się wyłącznie w spojrzeniu obserwatora, to powstaje pytanie, skąd wziął się w nas zmysł piękna? Jedynym naturalnym wyjaśnieniem wydaje się być to, że zmysł piękna musiał stanowić jakąś k o r z y ś ć e w o l u c y j n ą. Chodzi teraz nie o ewolucję kosmiczną, jak to było poprzednio, lecz o ewolucję biologiczną. Zatem do piękna, jak do wielu innych rzeczy, musiałby dać się wygłosić jakiś komentarz ewolucyjny: na przykład w ten sposób, że istoty wyposażone w zmysł piękna miałyby większe szanse na przeżycie, gdyż tego typu doświadczenia dawałyby dodatkową motywację w walce o przetrwanie. Gdy jednak w ten sposób zuniwersalizujemy metodę komentarzy ewolucyjnych, to widać, że nie będzie istniała na świecie rzecz, do której nie dałoby się sformułować takiego komentarza, a jeśli tak miałoby być, to i same komentarze ewolucyjne traciłyby jakąkolwiek funkcję wyjaśniającą. Ewolucyjne podejście do piękna, jak też do wielu innych tzw. własności mentalnych, trudne jest do pogodzenia z ogólnym materializmem, do którego skłaniają się z w o l e n n i c y u n i w e r s a l n e g o e w o l u c j o n i z m u. Jeśli bowiem, jak twierdzi materializm, świadomy umysł jest identyczny z mózgiem, to świadome stany mentalne w żaden sposób nie były w stanie odgrywać jakiejkolwiek roli w procesie ewolucji, gdyż tę rolę mogły spełniać wyłącznie stany fizyczne mózgu i systemu nerwowego. 16 Stąd i doświadczenia piękna, wzięte jako świadome 16 This evolutionary epistemology seems to give a fairly plausible account of the development of cognitive states, at least in cases where those states have some fairly direct relationship to survival and biological success. However, when it is combined with the materialist doctrine of the closure of the physical domain, a startling result emerges: no explanation whatsoever has been given, or indeed can be given, for the fact that our states of conscious awareness correspond even approximately to the actual situation in the world in which we are living. The reason for this is found in the point, noted just above, that the consciously experienced psychological and conceptual content of an experience cannot be a physical cause. And because this is so, the mental content is irrelevant to behavior; it is not the explanation for anything a person says or does. (W. Hasker, Souls Beastly and Human, w: M.C. Baker, S. Goetz (red.), The Soul Hypothesis. Investigations into the Existence of

20 doświadczenia, nie mogły stanowić żadnej korzyści ewolucyjnej. Co zatem jest bardziej racjonalne: czy przyjęcie, że zdolność do przeżywania piękna powstała z niczego, bo, jak właśnie wskazałem, nie mogła ona mieć żadnej doniosłości ewolucyjnej, czy przyjęcie, że zdolność do przeżywania piękna została nam wszczepiona przez Stwórcę kosmosu, który również jest zdolny do takich przeżyć. Na jaki wynik postawilibyśmy w kasynie Pascala? Tu jednak ta kwestia nie kończy się, bo piękno, a mam ciągle na myśli piękno natury, jak również takie określenia estetyczne jak majestat, wspaniałość, ale też wdzięk, elegancja, harmonia, to są tylko genera, to znaczy, są to ogólne określenia, podczas gdy każda rzecz z dziedziny natury jest piękna jedynością, której żadne pojęciowe określenia nie są w stanie oddać. Stąd też piękna jest ogromna ilość. Można jednak iść jeszcze dalej, a mianowicie, piękne są nie tylko rzeczy, które są wspaniałe, majestatyczne, eleganckie, harmonijne, czy po prostu wdzięczne, lecz piękne są wszystkie składniki natury, jeśli tylko przyjmiemy odpowiedni punkt widzenia. Mam tu na myśli taki punkt widzenia, w ramach którego wybieramy jakąś całkowicie niepozorną rzecz, kawałek skały, źdźbło trawy, pojedynczy żywy organizm i umieszczamy ją w wyobraźni na tle całkowicie ciemnego horyzontu. Wtedy widać, jak każda rzecz jest piękna poprzez swoją misterną konstrukcję oraz poprzez to, że stanowi kontrast z prawie całkowitą nicością ciemnego i niezróżnicowanego tła. A więc, nie tylko majestatyczne gwiaździste niebo może nas napełniać zachwytem. Majestat i - jeśli można tak powiedzieć - artystyczna genialność Stwórcy wszechświata przejawia się nie tylko w wielkich widokach zachodzącego słońca, lecz dotknięcie Jego artystycznego geniuszu widoczne jest w każdej rzeczy. 4. ARGUMENT Z FAKTU ISTNIENIA MORLANOŚCI W dziejach myśli filozoficznej pojawiły dwie zasadnicze drogi myślowe biorące pod uwagę fakt moralności i w ten sposób dążące do wykazania istnienia Boga. 17 Pierwsza z nich to argumentacja przedstawiona przez I. Kanta. Według Kanta istnienie Boga musi zostać założone jako tzw. postulat praktycznego rozumu. Kant twierdził, że istnienie Boga należy założyć, aby uczynić sensowną, a więc celową całą moralną sferę życia ludzi. Tylko istnienie Boga może zapewnić, że poświęcenia i wysiłek, ponoszone przez poszczególne jednostki, będą mogły uzyskać właściwą odpłatę. Odpłata ta nastąpi w życiu wiecznym. 18 Ten rodzaj powiązania pomiędzy moralnością a The Soul, New York: Continuum 2011, s ). 17 C.S. Evans, Moral Arguments, w: Ch. Taliaferro, P. Draper, Ph.L. Quinn (red.), A Companion to the Philosophy of Religion., s Etyka wiedzie zatem nieodzownie ku religii, przez co rozrasta się w swym zasięgu [i otwiera się na] ideę władczego moralnego prawodawcy poza człowiekiem, w którego to woli to właśnie jest celem ostatecznym (stworzenia świata), co zarazem może i powinno być ostatecznym celem człowieka (I. Kant, Religia w obrębie samego rozumu (1793),

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA I) Problem relacji: Wiara rozum (fides ratio), Wiara Wiedza (Fides Scientia) - Czy treści przekonań religijnych można tak uzasadnić, aby stały się

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka angielskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ

METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ Zaczynamy rekolekcje ignacjańskie, inaczej mówiąc Ćwiczenia Duchowne, wg metody św. Ignacego. Ćwiczenia duchowne, jak mówi św. Ignacy to: wszelki sposób odprawiania rachunku

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i Wprowadzenie W dzisiejszym świecie wartość dowodów świadczących o prawdziwości chrześcijaństwa jest poddawana krytyce z dwóch przeciwstawnych sobie stron. W większości zeświecczony świat po prostu ignoruje

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ W Biblii znajdujemy nakazy i Ŝądania. Zawierają one to, co wierzący nazywają wolą BoŜą. Najbardziej znanym ich zbiorem jest Dziesięć przykazań (Wj 34, 28). Znajdujemy go

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be to do something mieć coś zrobić Mam jej pomóc jutro.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Zależność cech (wersja 1.01)

Zależność cech (wersja 1.01) KRZYSZTOF SZYMANEK Zależność cech (wersja 1.01) 1. Wprowadzenie Często na podstawie wiedzy, że jakiś przedmiot posiada określoną cechę A możemy wnioskować, że z całą pewnością posiada on też pewną inną

Bardziej szczegółowo

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Dlaczego KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Czym jest konkurencja, dlaczego się jej boimy, dlaczego z niej korzystamy i dlaczego w ogóle konkurujemy? Konkurencja to nic innego, jak brak wiary w siebie,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej Andrzej Wiśniewski Logika II Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej 1 Przedstawione na poprzednich wykładach logiki modalne możemy uznać

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Teorioinformacyjne twierdzenie Gödla,

Teorioinformacyjne twierdzenie Gödla, Teorioinformacyjne twierdzenie Gödla, czyli co ma logika do statystyki? Łukasz Dębowski ldebowsk@ipipan.waw.pl Instytut Podstaw Informatyki PAN Temat referatu Twierdzenie, o którym opowiem, jest pomysłem

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski

Rozwijanie myślenia matematycznego. Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Rozwijanie myślenia matematycznego Natalia Cieślar Uniwersytet Śląski Matematyczne myślenie jest czymś więcej niż wykonywaniem rachunków Matematyczne myślenie polega na wykorzystaniu procesów myślowych

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Patryk Rutkowski DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Problem z Dekalogiem Znacznej części katolików, zwłaszcza tej która odwiedza Kościół jedynie przy okazji większych uroczystości, wydaje się, że chrześcijaństwo

Bardziej szczegółowo

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów.

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów. Wybitny myśliciel angielski, felietonista, redaktor i pisarz. Znany jako mistrz paradoksu. Jego książki wywarły wielki wpływ na wiarę jemu współczesnych w tym na autora Opowieści z Narnii C. S. Lewisa.

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI PRACA BADAWCZA autor Agnieszka Duszeńko Uniwersytet Wrocławski Wydział Matematyki i Informatyki 2005 Na płaszczyźnie: Najpopularniejsza, powszechnie znana wersja twierdzenia

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r.

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r. Odpowiedzialne rodzicielstwo Strumienie, 20 XI 2010 r. Płodność miłości małżeńskiej (1) Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię» (Rdz 1, 26-18)

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r.,

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r., Sygn. akt III KK 217/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci IP/8/899 Bruksela, dnia 9 grudnia 8 r. UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci Od dnia stycznia 9 r. UE będzie miała nowy program Bezpieczny

Bardziej szczegółowo

DRODZY WOKALIŚCI. Pozdrawiam serdecznie. Do zobaczenia. Ola Królik 1. Selah Sue - This World https://www.youtube.com/watch?

DRODZY WOKALIŚCI. Pozdrawiam serdecznie. Do zobaczenia. Ola Królik 1. Selah Sue - This World https://www.youtube.com/watch? DRODZY WOKALIŚCI. Podczas tegorocznych, zimowych warsztatów muzycznych będziecie mogli pośpiewać zarówno solo jak i w zespole. Pierwszego dnia odbędzie się spotkanie organizacyjne, zaraz po nim zabierzemy

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Semiotyka logiczna. Jerzy Pogonowski. Dodatek 4. Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl

Semiotyka logiczna. Jerzy Pogonowski. Dodatek 4. Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl Semiotyka logiczna Jerzy Pogonowski Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl Dodatek 4 Jerzy Pogonowski (MEG) Semiotyka logiczna Dodatek 4 1 / 17 Wprowadzenie Plan na dziś Plan

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją?

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? test, BONUS SPECJALNY dla czytelniczek i klientek Inkubatora Kobiecych Pasji Autorka testu: Grażyna Białopiotrowicz Jaki jest poziom Twojej

Bardziej szczegółowo

COACHING dla każdego

COACHING dla każdego Kilka słów o mnie Dlaczego analiza egzystencjalna COACHING Trochę historii Podejście fenomenologiczne Wewnętrzna zgoda Cztery podstawowe motywacje człowieka Viktor E. Frankl logoterapia, poradnictwo Człowiek

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem

ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem ĆWICZENIE Calowanie pokoju gościnnego Ent-teach Rozdział 6 Zarządzanie Projektem Opis ćwiczenia Ty i trójka Twoich przyjaciół decydujecie się przemalować Wasz salon. Aby zrealizować ten projekt, musicie

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to take a rest - odpocząć Muszę odpocząć. (5) Czy chcesz

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

LONGMAN. REPETYTORIUM DO MATURY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

LONGMAN. REPETYTORIUM DO MATURY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO LONGMAN. REPETYTORIUM DO MATURY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO ROZKŁAD MATERIAŁU W UKŁADZIE M LO (4, 5, 6 semestr) oraz Technikum (5, 6, 7, 8 semestr) CZASY TERAŹNIEJSZE s. 176-177 Present Simple Present Czasownik

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH

MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH Dowodzenie twierdzeń przy pomocy kartki. Część II Na rysunku przedstawiony jest obszar pewnego miasta wraz z zaznaczonymi szkołami podstawowymi. Wyobraźmy sobie, że mamy przydzielić

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie Excela w matematyce

Zastosowanie Excela w matematyce Zastosowanie Excela w matematyce Komputer w dzisiejszych czasach zajmuje bardzo znamienne miejsce. Trudno sobie wyobrazić jakąkolwiek firmę czy instytucję działającą bez tego urządzenia. W szkołach pierwsze

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Osoba niepełnosprawna w obliczu prawa Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS. DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO. Raport opracowała: Małgorzata Osiak

POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS. DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO. Raport opracowała: Małgorzata Osiak POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO Raport opracowała: Małgorzata Osiak WARSZAWA, LIPIEC 2000 DEMOSKOP dla Fundacji Batorego strona 2 SPIS TREŚCI NOTA

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 33/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 lipca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię

Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię W co naprawdę wierzy nasza młodzież? Badania pokazują, że 64% młodzieży chodzącej do kościoła wierzy, że Chrystus przyszedł na ziemię, aby nauczyć

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

3. AT THE HOTEL W HOTELU. Adam is at the Garden Inn Hotel reception desk. He is checking-in.

3. AT THE HOTEL W HOTELU. Adam is at the Garden Inn Hotel reception desk. He is checking-in. 3. AT THE HOTEL W HOTELU Adam is at the Garden Inn Hotel reception desk. He is checking-in. Let me see Can you spell It s Is that right? Actually, it was for a week! Let me check I m sorry. Here is the

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ Egzamin maturalny maj 2009 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1. E 1.2. A 1.3. Zdający selekcjonuje informacje (II. 1 d)

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo