WCZESNE WSPOMAGANIE I REWALIDACJA OSÓB ZE SPRZĘŻONYMI NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI (W TYM Z AUTYZMEM) Materiały dydaktyczne dla studentów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WCZESNE WSPOMAGANIE I REWALIDACJA OSÓB ZE SPRZĘŻONYMI NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI (W TYM Z AUTYZMEM) Materiały dydaktyczne dla studentów"

Transkrypt

1 WCZESNE WSPOMAGANIE I REWALIDACJA OSÓB ZE SPRZĘŻONYMI NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI (W TYM Z AUTYZMEM) Materiały dydaktyczne dla studentów Wczesne wspomaganie rozwoju, rewalidacja i terapia pedagogiczna dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Iwona Sosnowska-Wieczorek Katarzyna Wojaczyńska-Stanek Krystyna Stańczyk 1

2 I. WYBRANE ZAGADNIENIA Z NEUROLOGII DZIECIĘCEJ 1. OCENA NEUROROZWOJOWA NIEMOWLĄT Okres niemowlęcy charakteryzuje się największą dynamiką rozwoju, jaka zachodzi podczas całego życia człowieka. Badanie neurologiczne niemowlęcia jest ściśle powiązane z oceną stanu somatycznego, antropometrycznego oraz znajomością norm rozwoju psychoruchowego, stąd najwłaściwsze wydaje się określenie ocena neurorozwojowa. Obejmuje ona zarówno motorykę i kontrolę postawy, jak również koordynację wzrokowo-ruchową, mowę i kontakty społeczne oraz charakterystyczne reakcje ułożenia. Oceniając dziecko w pierwszym roku życia musimy pamiętać, aby nigdy nie opierać się na jednym badaniu, ale śledzić dynamikę wzorca rozwoju. Podczas badania na naszą ocenę mają bowiem wpływ: niepokój dziecka (głód, senność, infekcja) strach (obawa przed obcym miejscem i osobą badającą) pośpiech (zarówno rodziców jak i badającego) hałas (telefony, płacz dzieci w poczekalni). Aby zminimalizować błąd oceny, podczas badania musimy zapewnić dziecku komfort. Składa się na to odpowiednia atmosfera emocjonalna: życzliwość, zainteresowanie, zrozumienie, także optymalna temperatura otoczenia i rąk badającego, miły wystrój pokoju. Ważną zasadą oceny neurorozwojowej jest jak najwięcej obserwować, jak najmniej dotykać. Każdą wizytę lekarską musimy rozpocząć wywiadem. Właściwie przeprowadzony wywiad powinien zawierać następujące elementy: analiza danych z książeczki zdrowia (poród, ciąża, szczepienia, przebyte choroby, pomiary obwodu głowy) wywiad rodzinny powód zgłoszenia się do lekarza zapoznanie się z dotychczasową dokumentacją medyczną ocena amatorskich fotografii, nagrań video dziecka, itp. informacja dotycząca wykształcenia rodziców, warunków bytowych, opiekunów dziecka (niania, babcia, rodzina zastępcza) żywienie. Nawet najlepiej zebrany wywiad może zawierać pułapki. Najczęściej polegają one na tym, że: wierzymy matce w jej ocenę przebiegu ciąży i porodu, jednocześnie nie mając wglądu do książeczki zdrowia (niska waga urodzeniowa dziecka to w ocenie matek wcześniactwo, a nigdy dystrofia; gestoza, czy ciąża zagrożona to nie jest choroba, itp.) 2

3 czasami pytamy zdawkowo, czy dziecko rozwijało się dobrze do jakiegoś czasu, nie uściślając, co powinno w tym czasie osiągnąć błędnie liczymy na wiedzę matki na temat, co to jest prawidłowy wzorzec rozwojowy (tu nieoceniona jest analiza zdjęć i nagrań video dziecka) rodzice nie przyznają się do urazu lub/i zatajają istotne informacje rodzice nie rozumieją zadawanych pytań lub odpowiadają życzeniowo. Właściwie przeprowadzony wywiad oraz analiza danych zawartych w dokumentacji pozwoli nam na postawienie wstępnej hipotezy: czy choroba trwa od urodzenia? czy przed jej wystąpieniem rozwój był prawidłowy? czy objawy wystąpiły w sposób ostry, czy pojawiały stopniowo? czy dziecko robi postępy, czy cofa się w rozwoju? Zanim przystąpimy do badania przez dotykanie, obserwujemy zachowania dziecka: jego zainteresowanie otoczeniem (czy wodzi wzrokiem, nawiązuje kontakt wzrokowy, patrzy na światło) ułożenie (czy jest dowolne, przymusowe, asymetryczne, odgięciowe) wykonywane ruchy (płynne, asymetryczne, stereotypowe, niepokój ruchowy, ruchy mimowolne, brak ruchliwości spontanicznej) napady (drgawki, drżenia, napady afektywnego bezdechu, utrata świadomości bez drgawek) karmienie (odruch ssania, czy połyka prawidłowo, krztusi się, wylewa nosem, ulewa, wymiotuje) słuchamy wydawanych dźwięków (gruchanie, gaworzenie, sylaby, wyrazy dźwiękonaśladowcze, płacz na wysokich tonach albo przypominający miauczenie kota) Staramy się również obserwować zachowanie rodziców lub opiekunów. Zwracamy uwagę na pielęgnację dziecka, stosunek do niego, relacje między rodzicami. Wreszcie oceniamy, czy dziecko jest czyste, czy występują zaniedbania higieniczne. Badamy obwód głowy oraz klatki piersiowej, a z proporcji wnioskujemy, czy dziecko ma głowę za dużą, czy za małą w stosunku do swojej budowy. Obwód głowy porównujemy z tabelami. Zapisanie wartości obwodu głowy pozwoli nam śledzić dynamikę jej przyrostu. Oceniamy obecność ciemiączek i ich wielkość, jak również czy są w poziomie czaszki, czy uwypuklone, (co może być pośrednim objawem wzrostu ciśnienia śródczaszkowego). Oglądamy kształt czaszki, pamiętając, że obecność ciemiączka nie wyklucza przedwczesnego zarastania szwów czaszkowych. Zwracamy uwagę na cechy fenotypowe dziecka, ponieważ nieprawidłowy fenotyp jest najczęściej objawem schorzenia genetycznego lub metabolicznego. Jeśli mamy jakiekolwiek wątpliwości, prosimy rodziców o pokazanie zdjęć 3

4 rodziny lub ich zdjęć z dzieciństwa. Nieprawidłowy wygląd skóry dziecka, jej rozciągliwość, stopień uwodnienia, obecność zmian barwnikowych, plam odbarwieniowych, znamion, naczyniaków, łojotoku może być pierwszym sygnałem choroby nerwowo-skórnej. Ocena ułożenia dziecka na plecach I kwartał leżenie ze zgiętymi kończynami dolnymi i zgiętymi, przywiedzionymi kończynami górnymi II półrocze kończyny początkowo zgięte, następnie wyprostowane symetria ułożenie odgięciowe przewracanie się na brzuch (czy tylko w jedną stronę, czy w obie). Z tej wstępnej oceny możemy wysnuć pierwsze wnioski. Jeżeli w I kwartale kończyny dolne są wyprostowane, to znaczy, że występuje wzmożone napięcie mięśniowe. Jeżeli leży asymetrycznie, to skraca gorszą stronę, jeżeli przewraca się na brzuch tylko w jedna stronę, to ta strona jest gorsza. Jeżeli dziecko leży w ułożeniu odgięciowym, to oznacza, że ma wzmożone napięcie mięśni grzbietu, lub nadciśnienie śródczaszkowe. Spłaszczona potylica może świadczyć o krzywicy, obniżonym napięciu w osi, natomiast spłaszczona po jednej stronie jest dowodem asymetrii napięcia mięśniowego i ułożenia. Ocena ułożenia dziecka na brzuchu unoszenie głowy (jak wysoko, jak długo) kończyny górne i obręcz barkowa (podpieranie się na przedramionach, na rękach, wyciąganie ręki w stronę przedmiotu, opadanie w jedna stronę, ręce wyciągnięte w bok tzw. samolot) kończyny dolne i miednica (ułożenie zgięciowe, wyprostne, pozycja żaby, miednica uniesiona) pełzanie (do przodu, do tylu, wokół osi) czołganie się (symetryczne jak jaszczurka, asymetryczne jak żołnierz z karabinem) raczkowanie (naprzemienne lub asymetryczne). Wysokość unoszenia głowy pozwala ocenić wiek rozwojowy dziecka, opadanie na jedną stronę świadczy o asymetrii (opada się na stronę gorszą). Czasami rodzice mówią nam, że dziecko jest takie silne, bo ponosi głowę bardzo wysoko i przewraca się na plecy, a ma dopiero 3 miesiące. Wiemy, że wynika to ze wzmożonego napięcia mięśni grzbietu i asymetrii, a nie z osiągnięć rozwojowych. Podobnie, jeśli obserwujemy, że dziecko robi samolot w ułożeniu na brzuchu to jest to również wynik nieprawidłowej dystrybucji napięcia mięśniowego. Pozycja żaby świadczy z kolei o obniżonym napięciu mięśniowym. Pełzanie 4

5 tylko wokół osi, czołganie się jak żołnierz, czy brak naprzemiennego raczkowania jest objawem asymetrii 1. Obserwacja ręki odruch chwytny chwyt nakrywkowy do 6 miesiąca chwyt nożycowy do 9 miesiąca chwyt pęsetowy po 9 miesiącu. Zawsze nieprawidłowe jest zaciskanie pięści ze schowanym kciukiem, tzw. figa. Następny etap oceny neurorozwojowej dziecka wiąże się z już z jego dotykaniem (czyli w ocenie większości rodziców, właściwym badaniem). Oceniamy napięcie mięśniowe, spoistość mięśni, ruchomość stawów i zakres tych ruchów. Napięcie mięśniowego może być: prawidłowe obniżone wzmożone. Dziecko w pierwszym roku życia początkowo (do 2 3 miesiąca życia) ma wzmożone napięcie mięśniowe, następnie może ono być prawidłowe lub nieco obniżone. Napięcie mięśniowe badamy na przemian zginając i prostując kończyny w stawach. Musimy pamiętać, aby badać napięcie u dziecka leżącego symetrycznie z głową w osi ciała, bowiem obrót głowy w bok powoduje asymetrię tego napięcia. Niepokój i płacz prowadzą również do wzrostu napięcia mięśniowego (co może spowodować, ze wyniki badania będą nieprawidłowe). Sen dziecka tylko nieznacznie obniża napięcie mięśniowe, stąd badanie w tym stanie ma także dużą wartość diagnostyczną. Niemowlę w ciągu pierwszego roku życia zmienia się z istoty leżącej (apedalnej) w stojącą (bipedalną). Aby ten proces przebiegł prawidłowo, konieczna jest ewolucja mechanizmów odruchowych. Część z nich, tzw. odruchy postawy, zanikają, pojawiają się natomiast odruchy prostowania, równoważne i obronne. Są one wspólne dla zwierząt i ludzi, a zrozumienie istoty ich występowania pozwala lepiej rozumieć, czemu służą oraz dlaczego prze-trwanie odruchów wczesnoniemowlęcych poza właściwy okres życia hamuje dalszy postęp rozwoju. 1 Określenia, których wyżej użyłam (samolot, jaszczurka, czy żołnierz z karabinem), nie pretendują do terminów naukowych. Twórcami ich są rodzice dzieci, z którymi miałam okazję rozmawiać podczas pracy zawodowej. Przytaczam je, ponieważ są niezwykle trafne i mogą być pomocne w rozumieniu tego, co rodzice chcą nam przekazać. 5

6 Tab. 1 Ocena neurorozwojowa niemowlęcia (wg Hellbrűge w modyfikacji własnej) Wiek w miesiącach Noworodek Lokomocja i postawa Nie unosi głowy, układa ją na boki; kolana zgięte pod brzuchem; ruchy pełzające kończyn dolnych unoszą miednicę; reakcja podparcia, chód automatyczny; podciągane do pozycji siedzącej; nie kontroluje głowy. Koordynacja wzrokowo-ruchowa Posiada odruch chwytny. Mowa Reaguje krzykiem na ostre bodźce. Kontakty społeczne Uspokaja się, gdy jest brane na ręce. 1 Na moment unosi głowę, podtrzymywane za ramiona trzyma głowę niepewnie, szybko opada do przodu, nie prostuje tułowia. Widzi przedmioty i obraca głowę do 45 stopni w każdą stronę. Wymawia samogłoski a, e często połączone z h. Nieruchomieje na widok twarzy. 2 Unosi głowę w osi ciała na ok. 5 cm; zanikają prymitywne odruchy noworodkowe. Fiksuje wzrok i wodzi do 90 stopni, reaguje na dźwięk dzwonka. Wymawia głoski gardłowe e-h, ek-he, e-rhe, wydaje pierwsze dźwięki niebędące krzykiem. Zatrzymuje wzrok na poruszającej się osobie, twarz uśmiecha się na głos lub widok twarzy. 3 Opiera się na przedramionach, głowa uniesiona, twarz ustawia pionowo do podłoża, miednica prawie płasko na podłożu, przy podciąganiu kontroluje głowę, ple- Szuka wzrokiem źródła dźwięku, wodzi wzrokiem za poruszającym się przedmiotem. Wydaje 3 różne dźwięki oraz róż-nicuje brzmienia krzyku (ból, głód), wymawia Śledzi wzrokiem osoby poruszające się, uśmiech społeczny. 6

7 cy zgięte, dotyka podłoża zgiętymi nogami. pierwsze sylaby, łączy rrrr. 4 Jest niestabilne na brzuchu, unosi głowę i klatkę piersiową, pływa, podciągane trzyma głowę w osi ciała, aktywnie zgięte kończyny, lekko opiera się na palcach. Dotyka zabawek zawieszonych nad łóżeczkiem. Grucha, wydaje okrzyki radości, wymawia głoski wargowe m, b. Śmieje się głośno, cieszy się, gdy ktoś się z nim bawi. 5 Podpiera się na otwartych dłoniach, obraca się na boki i z brzucha na plecy, przyciąga wyprostowane kończyny dolne, czasami przejmuje ciężar ciała na uginających się nogach. Przekłada zabawkę z ręki do ręki i wkłada do buzi. Gaworzy, grucha i wydaje okrzyki radości, wymawia rytmiczne ciągi sylabowe. Przestaje płakać, gdy się do niego mówi, rozróżnia miły i surowy ton głosu oraz mimikę. 6 Podpiera się na jednej ręce, przewraca się z pleców na brzuch bawi się stopami, przy podciąganiu trzyma się mocno i aktywnie podciąga się, siedzi z pomocą, zaczyna podpierać się z przodu, sprężynuje. Pewnie lokalizuje źródło dźwięku poza zasięgiem wzroku. Gaworzy, wymawia różne sylaby ze zmianą siły dźwięku i wysokości tonu. Wyciąga raczki, aby go wziąć na ręce, poznaje swoich i obcych, aktywnie poszukuje kontaktu przez gruchanie. 7 Sprawnie obraca się na brzuch i plecy, zaczyna pełzać do tyłu, samo podciąga się do pozycji siedzącej, siedzi niepewnie, podpierając się z przodu, podciągane do pozycji stojącej stoi przez moment trzymane Uderza zabawką, obserwuje jak spada. Jak wyżej Zwraca na siebie uwagę przez określone dźwięki i nawoływania. 7

8 za ręce. 8 Pełza do tyłu i próbuje do przodu. Z położenia na brzuchu siada zginając biodra i obracając tułów, siedzi samo bez podtrzymywania, podparcie z przodu i z boków, próbuje podnieść się do pozycji stojącej, stoi trzymane za ręce. Podwaja sylaby, szepcze. Przysłuchuje się rozmowie, upuszcza i podnosi zabawki, szuka wzrokiem znanych przedmiotów lub osób, boi się obcych, spogląda na odbicie w lustrze. 9 Kołysze się na czworakach, zaczyna raczkować, siedzi pewnie, obraca się wokół osi, podpiera się z tyłu, przechodzi z siedzenia na brzuch, wstaje trzymane za ręce, przejmuje cały ciężar ciała, stoi na płaskich podeszwach. Wymawia 8 różnych sylab. Uderza dwoma przedmioty o siebie, wkłada i wyjmuje z pudełka, bawi się w a ku-ku, nasłuchuje tykania zegarka przy uchu, rozumie zabawę w chowanego, złości się, gdy zabiera mu się zabawkę. 10 Wykonuje siad prosty, dobrze siedzi w krześle, podciąga się na meblach lub w kojcu, stoi z przytrzymaniem. Podnosi pokrywkę, kołysze kółko na sznurku. Prawidłowo naśladuje znane sylaby, mówi mama, tata, prowadzi monologi, naśladuje dźwięki. Bawi się w papa, kosi-kosi, reaguje na swoje imię i polecenie daj mi, zaczyna rozumieć pochwały, powtarza czynności, za 8

9 które jest chwalone. 11 Utrzymuje równowagę przy siadzie prostym przy jednoczesnym uniesieniu jednej kończyny dolnej, chodzi bokiem wokół łóżeczka, idzie do przodu trzymany za obie ręce. Ciągnie zabawki na sznurku, szuka schowanych przedmiotów, zrzuca zabawki i obserwuje, burzy wieże budowane przez dorosłych. Mówi po swojemu z intonacją, wypowiada pierwsze sensowne słowo, rozumie nie, nie. Przerywa czynności, za które jest ganione, pije z kubeczka, je samo małe kawałki jedzenia. 12 Idzie do przodu trzymane za rękę, wykonuje pierwsze samodzielne kroki. Wkłada małe przedmioty przez otwory, buduje wieżę z 2 klocków. Wypowiada 5 10 sensownych słów. Interesuje się samochodami reaguje głosem na muzykę, na polecenie pokazuje lub przy-nosi przedmioty, pije samo z kubeczka, próbuje jeść łyżką, jest zafascynowane swoim odbiciem w lustrze, rozumie zabawę w łapanego. Tab. 2 Ocena rozwoju dziecka do trzeciego roku życia (wg Hellbrűge w modyfikacji własnej) Wiek w miesiącach Osiągnięcia Idzie i niesie coś w obu rękach, schyla się i podnosi coś z podłogi, wspina się na kanapę i schodzi z niej. Przewraca kartki w książce. Wkłada przedmioty do otworów, nakłada krążki na oś piramidy, znajduje ukryty przedmiot, wypowiada kilka sensownych słów, pokazuje części ciała, pomaga sprzątać zabawki, pije samo z kubeczka. 9

10 Potrafi zrobić 3 kroki do tyłu, wspina się na krzesło i schodzi z niego, wchodzi, schodzi po schodach krokiem odstawno-dostawnym trzymając się poręczy, idzie i niesie piłkę, schyla się i podnosi z podłogi, wkłada sznurek w otwór koralika, zapytane nazywa przedmiot, chętnie bawi się w chowanego. Kopie piłkę, schodzi ze schodów, trzymając się jedną ręką, robi kilka kroków na palcach, wypowiada życzenia, potrafi werbalnie odmówić wykonania polecenia, je łyżką z talerza. Stoi na jednej nodze, podskakuje w miejscu nie upadając, rysuje płaską spiralę, nazywa czynności na obrazkach, pociesza, gdy ktoś jest smutny, zdejmuje rozpięte ubrania. Wchodzi po schodach naprzemiennie trzymając się jedną ręką, używa zaimka moje, twoje, werbalnie wyraża uczucia, samo rozpina guziki. Jeździ na rowerku z 3 kółkami, schodzi w dół po schodach naprzemiennie trzymając się jedną ręką, wypowiada zdania 4- wyrazowe, mówi o sobie ja, nie moczy się w dzień. Schodzi w dół bez trzymania, mówi pierwsze zdania 6-wyrazowe, wie czy jest chłopcem, czy dziewczynką, ubiera się samodzielnie. 2. BADANIE NEUROLOGICZNE DZIECKA STARSZEGO Badanie neurologiczne dziecka, które osiągnęło zdolność chodzenia i potrafi się z nami komunikować, rozumie polecenia, przeprowadzamy tak, jak osoby dorosłej. Wybór badania, czyli ocena neurorozwojowa lub typowe badanie neurologiczne, zależy bowiem od rozwoju dziecka, a nie wieku metrykalnego. Dziecko z mózgowym porażeniem dziecięcym w wieku kilku lat badamy jak niemowlę, natomiast prawidłowo rozwinięte badamy wg schematu dorosłego. Podczas badania musimy dziecku zapewnić odpowiednio dużo miejsca na zaprezentowanie sposobu chodzenia, wstawania, biegania. Gabinet musi być wyposażony w zabawki potrzebne do oceny czynności manualnych oraz oceny sposobu zabawy dziecka (klocki, drobne przedmioty, zabawki przytulanki). Podobnie jak w przypadku dziecka małego rozpoczynamy od badania głowy. Oceniamy: kształt i symetrię czaszki blizny, ubytki kostne, sieć naczyń żylnych wielkość czaszki (porównujemy z siatkami centylowymi) 10

11 bolesność przy opukiwaniu cechy dysmorfii. Oglądamy rozebrane dziecko, aby zobaczyć zaniki mięśniowe, nieprawidłowe ułożenie kończyn, ruchy mimowolne (drżenia, atetoza, pląsawica). Badamy: zakres ruchomości stawów, napięcie i siłę mięśniową. Zaburzenia ruchów czynnych i siły mięśniowej określamy: niedowładem, czyli zmniejszeniem zakresu ruchu i osłabieniem siły mięśniowej porażeniem, czyli całkowitym brakiem ruchu zborność ruchów. Zaburzenie widać przy chodzeniu dziecka (chód na szerokiej podstawie, padanie do tyłu lub na boki) oraz przy wykonywaniu czynności precyzyjnych (drżenia zamiarowe, dysmetria) odruchy ścięgniste odruchy patologiczne, w tym najważniejszy z nich objaw Babińskiego. czucie, odruchy powierzchniowe, oponowe, oceniamy kontakt z dzieckiem. Po przeprowadzeniu badania musimy je podsumować, a następnie odpowiedzieć na pytania: Czy dziecko ma odchylenia w badaniu? Jeżeli tak, to jaki zespół neurologiczny występuje? Czy jest to: Zespół piramidowy porażenie lub niedowład spastyczny wygórowane odruchy ścięgniste klonusy zniesienie odruchów powierzchniowych odruchy patologiczne wzmożenie napięcia mięśniowego współruchy patologiczne. Zespół pozapiramidowy hipertoniczno-hipokinetyczny (ubóstwo ruchów, wzmożone napięcie typu sztywności) hipotoniczno-hiperkinetyczny (obniżone napięcie mięśniowe, ruchy mimowolne) hiperkinetyczny (plasąwiczy, atetotyczny, hemibaliczny, torsyjny, dystoniczny). Zespół móżdżkowy ataksja drżenia zamiarowe mowa skandowana oczopląs obniżone napięcie mięśniowe i siła mięśniowa 11

12 odruchy wahadłowe (u chorych siedzących wywołanie odruchu kolanowego powoduje ruchy wahadłowe podudzia). Uszkodzenie neuronu obwodowego porażenie lub niedowład wiotki zniesienie odruchów obniżone napięcie mięśniowe zanik mięśni drżenie pęczkowe mięśni. 3. MÓZGOWE PORAŻENIE DZIECIĘCE (MPDZ) Mózgowe porażenie dziecięce (MPDZ) jest to przetrwałe zaburzenie czynności ruchowych i postawy spowodowane niepostępującym procesem patologicznym dotyczącym niedojrzałego mózgu. MPDZ nie jest jednostką nozologiczną, ale heterogennym zespołem o różnej etiologii i obrazie klinicznym, wynikającym z często odrębnych mechanizmów uszkodzenia mózgu. Z definicji wynikają dwa istotne, godne podkreślenia fakty: przetrwałe, tzn., że objawy kliniczne są obecne przez całe życie, i niepostępujące w rozumieniu działania czynnika sprawczego, a nie obrazu klinicznego. Ten bowiem zmienia się z wiekiem, ponieważ mózg dojrzewa, a dzięki plastyczności toczą się w nim procesy naprawcze. Tak, jak u zdrowego dziecka zmienia się w czasie jego wzorzec ruchu i postawy, tak i u dziecka z MPDZ obraz kliniczny wzbogaca się o nowe elementy. Uszkodzenie mózgu jest jednorazowym niekorzystnym zdarzeniem, więc nie będzie gorzej! Dorośli z porażeniem mózgowym żyją porównywalnie długo do osób zdrowych. Ważne jest, aby pamiętać, że MPDZ nie jest zaraźliwe, nie jest dziedziczne i nie zagraża życiu. Częstość występowania MPDZ szacuje się na 1, 5 2, 5 na 1000 żywo urodzonych dzieci. Współczynnik ten na przestrzeni lat generalnie nie zmienia się. Dzięki postępowi w neonatologii przeżywają dzieci ze skrajnie małą masą urodzeniową i/lub urodzone poniżej 32 tygodnia ciąży i/lub z wagą poniżej 1500 g, u których częstość występowania MPDZ znacznie wzrasta. Patogeneza MPDZ Wszelkie uszkodzenia rozwijającego się mózgu spowodowane przez genetycznie uwarunkowaną podatność, wady rozwojowe, lub choroby ciężarnej oraz płodu, mogą powodować wykształcenie się fenotypu porażenia mózgowego. Rodzinne występowanie MPDZ występuje wśród osób o wysokim stopniu pokrewieństwa. Genetycznie uwarunkowana skłonność do syntezy prozapalnych cytokin, czy podatność na infekcję CMV predysponują do częstszego występowania MPDZ. Podłoże genetyczne mają również inne czynniki ryzyka: przedwczesne odklejanie łożyska, gestoza czy zapalenie błon płodowych. Najważniejszą jednak rolę w powstawaniu MPDZ przypisuje się okołoporodowemu niedokrwieniu i 12

13 niedotlenieniu, zapominając niejako, że stan ten może występować przewlekle, podczas całej ciąży. Może on wynikać z zaburzeń łożyska, wad naczyń mózgowych płodu lub być spowodowany udarem mózgowym płodu. Klinicznym objawem niedotlenienia i niedokrwienia są zaburzenia kardiotokograficzne i smółka w wodach płodowych. Są one złym czynnikiem rokowniczym dla rodzącego się dziecka. Czynniki prenatalne MPDZ zahamowanie rozwoju wewnątrzmacicznego (IUGR) wcześniactwo infekcje wewnątrzmaciczne (TORCH) choroby zakaźne przenoszone drogą płciową, np. AIDS, opryszczka, kiła, rzeżączka narażenie na substancje toksyczne, w tym nikotynę, alkohol i narkotyki skutki leków anestetycznych i przeciwbólowych niezgodności Rh lub ABO krwi między matką i niemowlęciem czynniki genetyczne (głównie w postaci móżdżkowej MPDZ) zaburzenia chromosomalne zaburzenia biochemiczne. Czynniki perinatalne MPDZ uraz okołoporodowy encefalopatia niedotlenieniowo-niedokrwienna (ENN) hiperbilirubinemia hipoglikemia. Czynniki działające po urodzeniu napady drgawkowe choroby naczyniowe zakażenia, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy mózgu urazy i zatrucia ekspozycja na ołów zespół dziecka potrząsanego. Czynniki sprzyjające wystąpieniu MPDZ a) matczyne cukrzyca choroby tarczycy długotrwałe podawanie estrogenów ekspozycja matki na substancje toksyczne (alkohol, narkotyki, CO) ciąża mnoga nieprawidłowa budowa miednicy małej 13

14 cięcie cesarskie lub poród miednicowy uszkodzone łożysko niedożywienie krwawienie z dróg rodnych nieprawidłowe poprzednie ciąże przedwczesne pękniecie pęcherza płodowego wiek matki powyżej 35 lat. b) płodowe (noworodkowe) rzucawka porodowa krwawienie wewnątrzczaszkowe przewlekła choroba płuc policytemia liczba punktów Apgar w 1 i/lub 5 minucie życia przedłużona wentylacja mechaniczna. Obraz kliniczny Ze względu na zaburzenie wzorca ruchowego, MPDZ dzielimy na 4 grupy: 1. Postać spastyczna uszkodzenie kory ruchowej prowadzi do tej najczęściej występującej postaci MPDZ. Trudności ruchowe spowodowane są zwiększonym napięciem mięśniowym, przykurczami i ograniczeniem ruchomości w stawach. Zakres zaburzeń ruchowych implikuje podział na: Porażenie połowicze (hemiplegia) zajęte są kończyny po jednej stronie ciała, najczęściej górna bardziej. Rozwój umysłowy większości dzieci jest prawidłowy. Postaci tej często towarzyszy padaczka. Może również występować obustronny niedowład połowiczy. Jest to postać znacznie cięższa: dzieci są upośledzone umysłowo, z padaczką, wadami słuchu i wzroku. Obustronny niedowład kurczowy (diplegia spastica) zajęte są wszystkie kończyny, ale dolne znacznie bardziej niż górne. Rozwój umysłowy jest najczęściej prawidłowy. Postaci tej bardzo często towarzyszą wady wzroku. Porażenie czterokończynowe (quadriplegia) porażenie wszystkich czterech kończyn najcięższa postać MPDZ. Dzieci są głęboko upośledzone, nigdy nie osiągają możliwości chodzenia, zawsze wymagają opieki osób trzecich. Niedowład trzykończynowy (triplegia) zgodnie z nazwa obejmuje trzy kończyny, najczęściej obie górne i dolną. Spektrum kliniczne w tej postaci jest bardzo szerokie: od normy intelektualnej do upośledzenia i ciężkiego kalectwa. Niedowład jednokończynowy (monoplegia) zajęta jest jedna kończyna, częściej górna. Postać łagodna, najczęściej występuje u dzieci norma intelektualna. 2. Postać atetotyczna uszkodzenie jąder podkorowych prowadzi do trudności w kontroli i stale w ruchu nieskoordynowanym, obecne są też liczne współruchy i ruchy 14

15 skręcające. Postaci tej często towarzyszą znaczne zaburzenia artykulacji mowy, częste są ubytki słuchu i zaburzenia wzroku. Dzieci są zwykle inteligentne. Niepokój ruchowy i zaburzenia artykulacji powodują, że są odbierane, jako dzieci upośledzone. Osiągają zdolność chodzenia w spe- cjalnych pionizatorach, lub poruszają się na wózku inwalidzkim. 3. Postać ataktyczna uszkodzenie móżdżku powoduje zaburzenia równowagi i czucia głębokiego. Zwykle występuje obniżone napięcie mięśniowe i niezborność ruchowa. Dzieci sprawiają wrażenie wiotkich i niestabilnych. Często są upośledzone umysłowo. 4. Postacie mieszane objawy uszkodzenia są różne w zależności od rozległości i stopnia uszkodzenia mózgu. Niezależnie od postaci MPDZ, objawy mogą być łagodne i wpływać tylko na kilka ruchów, lub ciężkie, obejmujące całe ciało. Bardzo istotne jest, aby rozróżnić nieprawidłowości w badaniu (czyli objawy) i niepełnosprawność. Nie wszystkie osoby, które mają objawy mózgowego porażenia dziecięcego są niepełnosprawne. Stopień kalectwa nie zależy tylko od postaci klinicznej, ale od rozległości uszkodzeń: może być lekki, średni i ciężki (wymagający stałej opieki osób trzecich). Należy pamiętać, że fizyczna niepełnosprawność nie jest wyznacznikiem poziomu inteligencji dziecka nią dotkniętego! Nie ma specyficznych badań, które pozwalają rozpoznać MPDZ. Diagnozę stawia się biorąc pod uwagę wnikliwą analizę wywiadu rodzinnego, stan zdrowotny matki, dane z okresu ciąży, porodu, okresu okołoporodowego, wyniki badanie neurologicznego, ocenę neuro-rozwojową i stan intelektualny dziecka. Badania dodatkowe tylko pomagają zidentyfikować ewentualną przyczynę wystąpienia MPDZ. Badania dobieramy indywidualnie do dziecka, do obrazu klinicznego i na podstawie wywiadu. Bardzo istotne jest, aby nie przeoczyć choroby, którą można leczyć, lub zahamować jej przebieg poprzez dietę eliminacyjną ( np. TORCH, fenyloketonuria, galaktozemia, niedoczynność tarczycy). Problemy zdrowotne towarzyszące MPDZ Dzieci dotknięte MPDZ mogą mieć różnego stopnia deficyty i problemy zdrowotne od łagodnych, do bardzo poważnych. Najczęściej są to: opóźnienie rozwoju umysłowego (występuje u ok. 60% dzieci) padaczka (u 20 30%) zaburzenia wzroku (u 50%) zaburzenia słuchu (u 25%) odpływ wsteczny żołądkowo-przełykowy z/lub bez aspiracji do płuc zaburzenia wchłaniania zaparcia zaburzenia mowy przedwcześnie uszkodzone zęby 15

16 upośledzenie wzrastania zaburzenia snu zaburzenia zachowania i emocji osteoporoza zniekształcenia kostno-stawowe. Leczenie Leczenie implikują liczne problemy, bowiem lista nieprawidłowości jest długa. Należy uświadomić sobie, jak również rodzicom dotkniętego dziecka, iż leczenia przyczynowego nie ma. Nie można wyleczyć MPDZ, ale można zmniejszyć niepełnosprawność, poprawić jakość życia i zapobiegać powikłaniom. MPDZ nie jest odstępstwem od normy, jest zjawiskiem chorobowym, które podlega poprawie tylko do pewnego stopnia, a nieprawidłowości ruchowe i neurologiczne pozostaną na całe życie. Tak szybko, jak tylko rozpoznamy zaburzenia wzorca ruchowego, bez postawienia jeszcze diagnozy, rozpoczynamy usprawnianie dziecka. Nie każde zaburzenie neurorozwojowe jest zjawiskiem chorobowym. Opóźnienie rozwoju i zakłócenie rozwoju przy stworzeniu prawidłowych warunków jego stymulacji jest procesem odwracalnym, a zatem umożliwia pełny powrót do zdrowia. W tej grupie znajdują się dzieci, u których zbyt wcześnie i zbyt pochopnie postawiono diagnozę MPDZ. Należy więc unikać nadrozpoznawania MPDZ i dać dziecku czas na osiągnięcie prawidłowego rozwoju, mądrze je stymulując i obserwując. Poglądy dotyczące wczesnej rehabilitacji dzieci z MPDZ uległy w ostatnim czasie przewartościowaniu. Krytyce poddaje się jak najwcześniejsze usprawnianie i ścisłe korygowanie nieprawidłowych wzorców ruchowych. Lepsze nieprawidłowe wzorce ruchowe czynne (własne) niż ściśle korygowane, ale tylko bierne. Nie ma bowiem terapii, która ukształtowałaby mózg na nowo! Zwiększenie częstotliwości i intensywności rehabilitacji pasywnej prowadzi do zjawiska habituacji, czyli redukcji reagowania na powtarzające się sygnały. Oznacza to, że intensyfikowanie stymulacji wiedzie do obniżonej aktywności własnej dziecka. Podstawową zasadą jest wspieranie spontanicznej aktywności dziecka. Złotym standardem leczenia jest rehabilitacja ruchowa. W opiece nad dzieckiem z MPDZ powinien być zaangażowany odpowiednio wykwalifikowany zespół specjalistów: neurolog dziecięcy, pediatra, lekarz rodzinny, logopeda, ortopeda, chirurg, okulista, laryngolog, psychiatra dziecięcy, fizjoterapeuta, psycholog, nauczyciel specjalny, pracownik społeczny. Nie będziemy mieli sukcesu w terapii, a dziecko poprawy jakości życia bez współpracy z mądry-mi rodzicami, bez akceptacji społecznej (w szkole, w miejscu zamieszkania), bez likwidacji barier architektonicznych, czy w komunikacji miejskiej. Świadomość społeczna problemu dzieci z MPDZ jest niska, a przecież problem jest olbrzymi, skoro co 400 noworodek będzie chorował na MPDZ. Profilaktyka MPDZ 16

17 Ponieważ w wielu przypadkach przyczyna MPDZ jest nieznana, trudno wiec mu zapobiegać. Istnieją sztandarowe zalecenia dla matek ciężarnych: zdrowy tryb życia w ciąży, zdrowa dieta, unikanie używek, dymu tytoniowego, toksyn, prawidłowe prowadzenie ciąży przez położnika, leczenie cukrzycy, tarczycy, nadciśnienia, anemii, infekcji. Ważna jest wczesna wakcynacja dziewcząt przeciwko różyczce, oraz zapobieganie konfliktowi Rh grup głównych. Bardzo istotny jest prawidłowy przebieg porodu, aby zapobiec encefalopatii niedotlenieniowo-niedokrwiennej. Po urodzeniu należy szczepić dzieci, aby nie doszło do poważnej infekcji, nie potrząsać (uwaga na zespół potrząsanego dziecka), unikać urazów, w szczególności samochodowych (dziecko powinno być przewożone w specjalnym foteliku). Nie do przecenienia jest oświata zdrowotna i świadomość społeczna. Na pewno nie da się wyeliminować MPDZ, bo jest ono przecież często ceną postępu neonatologii i intensywnej terapii, ale dzięki mądrej profilaktyce część dzieci po prostu urodzi się zdrowa. 4. BÓLE GŁOWY Bóle głowy są najczęściej występującym objawem neurologicznym u dzieci oraz objawem bólowym w pediatrii w ogóle. W czasie ostatniego dziesięciolecia zapadalność wzrosła o około 5%. Obecnie szacuje się ją na 15% dla migrenowych i 17% dla niemigrenowych bólów głowy, przy czym wiek występowania wyraźnie się obniżył. 60% cierpiących dzieci ma przetrwałe bóle w dorosłym życiu. Bóle głowy są częstą przyczyną wizyt u pediatrów, lekarzy pierwszego kontaktu i lekarzy rodzinnych, stąd znajomość symptomatologii i podziału bólów głowy wydaje się konieczna. Uwrażliwienie na tzw. bóle ostre, które wymagają natychmiastowej diagnostyki i terapii pozwoli uniknąć pomyłek diagnostycznych. Generalny podział obejmuje: bóle głowy pierwotne (samoistne) wtórne (objawowe) neuralgie nerwów czaszkowych, ośrodkowe i samoistne bóle twarzy. Mózg i opony mózgowe nie mają receptorów bólowych, stad nie są czułe na ból. Ból zlokalizowany w głowie pochodzi z naczyń wewnątrz i zewnątrzmózgowych, dużych żył i zatok żylnych, mięśni głowy i szyi oraz struktur zewnątrzmózgowych (zatok, zębów, oczu, kości czaszki i twarzy, stawów skroniowo-żuchwowych). Pociąganie naczyń, przemieszczenie struktur mózgowych z objawami ciasnoty śródczaszkowej spowodowanej przez guz prowadzi do wzrostu ciśnienia śródczaszkowego, a w konsekwencji do bólu głowy. Wywiad 17

18 Dobrze przeprowadzony wywiad z dzieckiem i jego rodzicami jest warunkiem postawienia właściwego rozpoznania. Musi zawierać następujące elementy: wywiad rodzinny, choroby przebyte, przyjmowane leki charakter bólu czas trwania oraz częstotliwość lokalizację porę dnia, w której się pojawia objawy przepowiadające czynniki prowokujące objawy towarzyszące stopień nasilenia bólu towarzyszące objawy neurologiczne. Dzieci często nie umieją odpowiedzieć na pytanie o charakter bólu, stąd pomocne w diagnostyce są rysunki wykonane na polecenie narysuj swój ból. Bóle głowy samoistne to takie, które są podstawowym objawem chorobowym, a przyczyna ich nie jest znana. Stanowią one około 80% wszystkich bólów głowy. Najważniejsze z nich to: migrena ból głowy typu napięciowego (TTH Tension Type Headache). Wtórne bóle głowy (objawowe) stanowią szeroką grupę schorzeń. Terminologia używana w klasyfikacji jest związana z ich przyczyną. Jest to ból spowodowany: urazem głowy i/lub szyi chorobami naczyniowymi w obrębie czaszki i szyi nienaczyniowymi chorobami wewnątrzczaszkowymi działaniem substancji chemicznych lub ich odstawieniem spowodowany infekcją zaburzeniami homeostazy zaburzeniami wewnątrzczaszkowymi (chorobami w obrębie szyi, nosa, oczu, uszu, zatok przynosowych, zębów, jamy ustnej lub innych struktur twarzy i czaszki) chorobami psychiatrycznymi (choroby somatyzacyjne, objawy psychotyczne). Niektóre bóle głowy są wskazaniem do szybkiej interwencji diagnostycznej i terapeutycznej. Wymagają hospitalizacji, wykonania badań neuroobrazowych, szeregu badań biochemicznych, w tym również badania płynu mózgowo-rdzeniowego. Poniżej wymieniono bóle głowy, które wymagają takiej interwencji. Są to głównie bóle objawowe: bardzo silny ból występujący po raz pierwszy zmiana charakteru bólu głowy lub jego narastanie 18

19 bóle głowy nocne i poranne z wymiotami po urazie głowy z gorączką z padaczką z zaburzeniami świadomości bóle nieustępujące po zażyciu środków przeciwbólowych z towarzyszącą zmianą osobowości w chorobie nowotworowej z objawami neurologicznymi z obrzękiem tarczycy nietypowym przebiegu klinicznym. 5. PADACZKA Napad padaczkowy jest przerywanym, nagłym, stereotypowym zaburzeniem świadomości, zachowania, emocji, czynności ruchowej, postrzegania lub czucia. Zaburzenia te mogą być pojedyncze lub złożone. Obraz kliniczny jest następstwem wyładowań neuronów korowych. Napady padaczkowe mogą wystąpić u dzieci niechorujących na padaczkę w różnych stanach chorobowych. Są to: gorączka hipoglikemia zaburzenia elektrolitowe urazy głowy stany zapalne (zarówno OUN jak i układowe) choroby metaboliczne uszkodzenia wątroby uszkodzenia nerek działanie substancji toksycznych krwawienie śródczaszkowe. Częstość występowania padaczki u dzieci szacuje się na 0,7 0,8%. Rozpoznanie padaczki Rozpoznanie napadów padaczkowych jest bardzo często stawiane tylko na podstawie wywiadu z rodzicami, czasami z relacji samego dziecka i naocznych świadków incydentu. Bardzo pomocne w procesie diagnostycznym są nagrania wideo. Podczas wywiadu pytamy rodziców o stan dziecka przed napadem, o jego aktywność (sen, czuwanie, komputer, hiperwentylacja, fotostymulacja, używki, infekcja, gorączka), prosimy o bardzo dokładny opis na- 19

20 padu z chronologią zdarzeń. Rodzice nie zdają sobie sprawy, co jest istotne dla postawienia właściwej diagnozy, stad pozwalamy im mówić, a następnie sami pytamy: czy dziecko było przed napadem inne (niespokojne, przestraszone, senne, płakało, tuliło się do mamy, wykonywało dziwne ruchy stereotypowe, bolał je brzuch)? pytania te stawiamy, aby przynajmniej w przybliżeniu dowiedzieć się, czy wystąpiła aura przed napadem, jak wyglądał sam napad? Czy wystąpiła utrata świadomości?; Jeżeli tak to, czy nastąpiła najpierw, a potem np. drgawki, czy odwrotnie? czy drgawki dotyczyły całego ciała, jego części, czy wędrowały i jak? czy wystąpiły zaburzenia zwieraczy? w jakiej porze doby wystąpił napad? W czuwaniu, czy we śnie? Jeżeli w czuwaniu, to w której jego fazie? Jeżeli we śnie, to czy napad wybudził dziecko i czy go pamięta? jeżeli dziecko upadło, to jak? Miękko do przodu (napad atoniczny) czy wyprostowane, sztywne do tyłu (napad toniczny)? w przypadku dziecka leżącego czy było skręcone w którąś stronę, czy miało zrotowaną głowę, kończyny, jak ułożone były gałki oczne (czasami patrzą na ognisko), czy dziecko wydawało dźwięki i jakie (krzyk, śmiech, charczenie)? Jak długo trwał napad i poszczególne jego fazy? Czy był to pierwszy napad? Pytanie to stawiamy, nie licząc na to, że uzyskamy rzetelną odpowiedź, bowiem pierwszy w życiu napad padaczkowy u dziecka wywołuje panikę u rodziców oraz zaburzenie realnego postrzegania czasu. co działo się po napadzie? (sen ponapadowy, niepamięć, stereotypie, afazja, niedowład jaki, jak długo?). u dzieci z napadami nieświadomości pytamy, czy dziecko się na chwile wyłącza i czy można mu ten stan przerwać, np. głośnym klaśnięciem, czy nie. przy podejrzeniu napadów mioklonicznych pytamy, czy dziecko jest niezdarne i często coś upuszcza i tłucze (zwłaszcza rano)? Rodzice, nie zdając sobie sprawy z występowania mioklonii, mówią, że dziecku wszystko leci z rąk. Jeżeli dane z wywiadu są niepewne, niespójne i budzą wątpliwości, lepiej wstrzymać się z rozpoznaniem padaczki do następnych epizodów, niż stawiać fałszywe rozpoznanie. Nad rozpoznanie zrobi bowiem więcej krzywdy dziecku i jego rodzinie, niż pozostawienie dziecka bez diagnozy i leczenia do następnego napadu. Kolejne napady mają najczęściej podobną morfologię, a rodzice przygotowani na nasze pytania potrafią zrelacjonować więcej. Nigdy nie zbieramy wywiadu w pośpiechu. Zawsze, nawet po kolejnym napadzie, pytamy o jego przebieg, nie zadowalamy się stwierdzeniem, że był taki jak zawsze. Nowy opis napadu może nam dostarczyć istotnej informacji diagnostycznej, a co za tym idzie pomóc we właściwej terapii. Wywiad w padaczce, jak zresztą w wielu schorzeniach, musi zawierać dane ciążowoporodowe, wywiad rodzinny, przebieg rozwoju psychoruchowego dziecka (czy jest postęp, czy regres w rozwoju), przebyte choroby i urazy głowy, wiek wystąpienia pierwszych napa- 20

21 dów, przebieg dotychczasowego leczenia, o ile już zostało wdrożone (leki, dawki, objawy niepożądane), analizę dotychczas przeprowadzonych badań dodatkowych. Rozpoznanie różnicowe padaczki W dzieciństwie i wieku młodzieńczym występuje wiele stanów, których obraz kliniczny może sugerować padaczkę i mylnie być tak rozpoznanych. Epizody przebiegające bez zaburzonej świadomości: drżenia dreszcze łagodne mioklonie niemowląt łagodny napadowy kręcz szyi refluks żołądkowo-przełykowy (zespół Sandifera) łagodne napadowe zawroty głowy (wariant migreny) stereotypie tiki napadowa chreoatetoza napady paniki dystonie. Epizody przebiegające z utratą świadomości: napady afektywnego bezdechu omdlenia zespół long QT migrena narkolepsja majaczenie stany pomroczne ostra psychoza natręctwa i kompulsje choroby metaboliczne zatrucia lekami i substancjami psychoaktywnymi napady konwersyjne zespół Münchausena. Diagnostyka często jest trudna, wymaga wykonania szeregu badań dodatkowych, często w warunkach szpitalnych. Najistotniejsze wydaje się jednak wideo-eeg, które pozwala skorelować obraz kliniczny z zapisem EEG w czasie rzeczywistym. Napady padaczkowe 21

22 Napady padaczkowe dzielimy na uogólnione i częściowe. Napady uogólnione to takie, w których świadomość jest zniesiona od początku napadu, a nieprawidłowe wyładowanie w neuronach jest synchroniczne i obejmuje całą korę mózgową. Częściowe dzielą się na proste, z zachowaną świadomością, i złożone, w których świadomość jest zaburzona lub zniesiona. Napad częściowy może się uogólnić, mówimy wówczas o napadzie częściowym wtórnie uogólnionym. Wyładowanie dotyczy tylko części kory, a następnie może się rozprzestrzeniać na głębokie struktury podkorowe (wtórne uogólnienie). napady nieświadomości wyglądają jak chwilowe zamyślenie (trwają do 20 sek.). Dziecko przerywa wykonywaną czynność, a następnie ją kontynuuje, zastyga na chwilę, zmienia się mimika twarzy, czasami nieznacznie opada mu głowa, czasami pojawiają się stereotypie rąk, mruganie oczami (mioklonie oczu); napady miokloniczne to szybkie zrywania mięśniowe o małej amplitudzie i dużej częstotliwości. Mogą występować w seriach, obejmować całe ciało, lub jego część (mioklonie uogólnione, segmentarne, ogniskowe). Czasami przybierają formę pojedyńczych szarpnięć; napady kloniczne w odróżnieniu od mioklonii, maja dużą amplitudę, ale małą częstotliwość i obejmują najczęściej całe ciało. W świadomości społecznej tak wyglądają typowe drgawki; napady toniczne charakteryzują się uogólnionym wzrostem napięcia mięśni prostowników ze skurczem tonicznym. U dziecka leżącego następuje odgięcie głowy do tyłu, wyprost kończyn, a u stojącego upadek sztywnego ciała do tylu. napady toniczno-kloniczne pojawia się najpierw faza toniczna, następnie kloniczna. Uważane przez rodziców, często również przez lekarzy niezajmujących się problematyką padaczki za typowe napady padaczkowe. Świadomość tą zawdzięczamy literaturze, filmom historycznym (chorych z napadami toniczno-klinicznymi uważano za opętanych przez złe moce); Napady atoniczne charakteryzują się utrata napięcia mięśniowego z przewagą zginaczy. Dziecko stojące upada miękko do przodu, tak jakby mu podcięło nogi, czasami się tylko potyka. Siedzącemu opada gwałtownie głowa. Napady te związane są z dużą ilością urazów głowy; często istnieje konieczność noszenia przez dzieci kasków ochronnych. Ze względu na przyczynę, padaczki dzielimy na: idiopatyczne przyczyna ich nie jest znana, ale większość dzieci z idiopatyczną padaczką ma w rodzinie przypadki tej choroby padaczki objawowe (wtórne), w których znana jest przyczyna padaczki. Padaczkę rozpoznajemy na podstawie: rodzaju napadów wieku występowania pierwszego napadu charakterystycznego zapisu EEG 22

23 wywiadu rodzinnego zespołu neurologicznego. Jeżeli rozpoznamy padaczkę i zdefiniujemy rodzaj napadu/napadów padaczkowych, kolejnym krokiem jest określenie zespołu padaczkowego. Zespoły padaczkowe są zdefiniowane przez Międzynarodową Ligę Przeciwpadaczkową oraz Międzynarodowe Biuro ds. Padaczki. Według różnych autorów określenie zespołu padaczkowego jest możliwe u 30 80% dzieci. Jest ono istotne ze względu na rokowanie, wybór leczenia oraz określenie prawdopodobnej etiologii. Zespoły padaczek objawowych wyzwalanych przez swoiste bodźce lub sytuacje: padaczka wywołana grami komputerowymi wywołana czytaniem wywołana muzyką wywołana jedzeniem wywołana zanurzeniem w ciepłej lub zimnej wodzie indukowana matematyką lub liczeniem padaczka z zaskoczenia. Właściwe postępowanie podczas napadu padaczkowego: ułóż dziecko wygodnie, na boku, połóż coś pod głowę pilnuj drożności dróg oddechowych (Uwaga! Wymioty!) pozwól odpocząć po napadzie nie wybudzaj! obserwuj napad jeżeli napad trwa więcej niż 5 minut, podaj Diazepam lub wezwij pogotowie. Niewłaściwe postępowanie podczas napadu padaczkowego: wkładanie przedmiotów do ust przytrzymywanie na siłę kończyn ułożenie na plecach polewanie wodą budzenie na siłę, potrząsanie, podawanie soli trzeźwiących zostawienie dziecka samego panika i brak obserwacji. Leczenie padaczki to przede wszystkim farmakoterapia. Leczenie chirurgiczne padaczki należy rozważać w padaczkach częściowych lekoopornych, zwłaszcza objawowych. Stosuje się również stymulację nerwu błędnego oraz dietę ketogenną. 23

24 6. ENCEFALOPATIE Encefalopatia (gr. Enkephalikos mózgowy, gr. Pathos choroba, cierpienie, odczuwanie) ogólne określenie uszkodzenia mózgu wywołanego przez różne czynniki, którego skutkiem są zaburzenia zachowania, zespoły neurologiczne oraz otępienie. Encefalopatie mają różnorodny obraz kliniczny oraz odmienne rokowanie w zależności od tego, czy jest to: encefalopatia statyczna (niepostępująca) encefalopatia postępująca znana lub nieustalona etiologia. Encefalopatię mogą wywołać: toksyny niewydolności wątroby lub nerek, metale ciężkie (ołów, rtęć), alkohol czynniki zakaźne (w tym priony) niedotlenienie urazy szczepienia ochronne genetyczne zaburzenia metaboliczne. Obiektywne objawy encefalopatii zależą od: wieku ekspresji genowej zajęcia obszaru mózgu zajęcia innych narządów. Subiektywne objawy encefalopatii zależą od: wnikliwości obserwacji rodziców umiejętności przeprowadzania wywiadu przez lekarza od wiedzy lekarza. W encefalopatiach obserwuje się: zespół neurologiczny o charakterze rozlanym lub rozsianym, zwykle postępujący zespół psychoorganiczny, najczęściej otępienny rozlane zmiany w zapisie EEG zmiany w OUN. W okresie niemowlęcym przybierają postać ostrej encefalopatii metabolicznej, u dzieci starszych występuje zahamowanie rozwoju psychoruchowego, spastyczność, cechy autystycz- 24

25 ne, ataksja, a w okresie dojrzewania zaburzenia zachowania, niedowidzenie, utrata sprawności intelektualnej i ruchowej. W grupie encefalopatii postępujących o znanej etiologii istnieje szereg schorzeń dotyczących organelli komórkowych: choroby lizosomalne choroby peroksysomowe zaburzenia metabolizmu węglowodanów zaburzenia metabolizmu aminokwasów zburzenia metabolizmu pośredniego zaburzenia transportu i użytkowania tłuszczów. Postawienie rozpoznania ma istotne znaczenie, ponieważ większość z nich jest genetycznie uwarunkowana, część można leczyć. Postępy terapii chorób metabolicznych są obecnie tak zachęcające, że dobrze postawiona diagnoza może być przepustką do zdrowia. II. WCZESNE WSPOMAGANIE I REHABILITACJA DZIECKA Z ZABURZENIAMI RUCHOWYMI Zaburzenia funkcji ruchowych u dzieci wynikają z uszkodzeń układu nerwowego o różnorodnej etiologii. Uszkodzenie niedojrzałego mózgu wpływa na koordynację nerwoworuchową, często towarzyszą mu też zaburzenia funkcji intelektualnych, wzrokowych, słuchowych, mowy, orientacji przestrzennej. Utrwalone, a więc już nieodwracalne zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego, dotyczą, według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), około 7% populacji dzieci na świecie. W tej liczbie mieszczą się znaczne uszkodzenia neuronu centralnego pod postacią mózgowego porażenia dziecięcego, różne rodzaje padaczek, upośledzenia umysłowe, choroby nerwowo-mięśniowe, choroby uwarunkowane genetycznie i zaburzenia metaboliczne, a także uszkodzenia neuronu obwodowego, do których może być zaliczona przepuklina oponowordzeniowa, okołoporodowe uszkodzenie splotu ramiennego i inne. Okołoporodowe uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego prowadzi nie tylko do opóźniania się rozwoju psychoruchowego w pierwszym roku życia, zaburzeń napięcia mięśniowego i nieprawidłowych wzorców ruchowych, które staramy się poprawiać usprawniając niemowlęta dostępnymi metodami. Uszkodzenie mózgu dotyka także dróg i struktur nerwowych, których funkcje możemy oceniać dopiero w latach późniejszych i często dopiero wtedy możemy je leczyć. Mówiąc o deficytach lub zaburzeniach w procesach integracji zmysłowej nie ma się na myśli chorób czy uszkodzeń narządów zmysłu, takich jak krótkowzroczność czy niedosłuch. Chodzi tu o zaburzenia w przetwarzaniu i interpretacji bodźców, dokonujące się 25

26 wewnątrz układu nerwowego. Dziecko ma wówczas ograniczoną zdolność wykorzystania informacji zmysłowych do użytecznego działania. Mimo normalnej inteligencji z trudem radzi sobie z aktywnościami, które dla innych dzieci są łatwe. Od dobrego funkcjonowania i współdziałania zmysłu proprioceptywnego, dotykowego i przedsionkowego będzie zależało opanowanie przez dziecko umiejętności wymagających koordynacji obu stron ciała w działaniu (np. wszelkie aktywności sportowe), drobnych i precyzyjnych sprawności manualnych (np. pisanie), także umiejętności czytania i liczenia. Integracja oznacza scalanie i porządkowanie informacji, służące skoordynowanej pracy mózgu jako organu. Oznacza komunikację bez zakłóceń między miliardami komórek nerwowych. Mózg otrzymuje te informacje oddzielnie przez różne zmysły, z przeznaczeniem dla poszczególnych ośrodków i obszarów odpowiadających za daną funkcję. Integracja prowadzi do doznania zmysłowego, czyli inaczej mówiąc: do powstania pewnego obrazu i do rozumienia tego obrazu, a więc do postrzegania. Jest to informacja o nas samych i o naszym otoczeniu. W ostatnich latach dokonała się zmiana podejścia do niepełnosprawności. Obowiązujący wcześniej model medyczny pozwalał ustalać plan terapii bez udziału pacjenta, był oparty na analizie uszkodzeń, a efektywność leczenia była mierzona redukcją objawów choroby. Zmiana podejścia na model biopsychospołeczny nakazuje pacjenta i jego rodzinę postawić w centrum zainteresowania, plan terapii ustalać wspólnie z pacjentem i opierać go na analizie zaburzeń funkcjonowania w życiu codziennym. Efektywność terapii jest mierzona poprawą funkcjonowania i uczestniczenia w życiu codziennym. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka to wielospecjalistyczne, kompleksowe i intensywne działania mające na celu stymulowanie funkcji odpowiedzialnych za rozwój psychomotoryczny i komunikację małego dziecka niepełnosprawnego lub zagrożonego niepełno-sprawnością, od chwili jak najwcześniejszej diagnozy do czasu podjęcia przez dziecko nauki w szkole, a także pomoc i wsparcie udzielane rodzicom i rodzinie w nabywaniu przez nich umiejętności postępowania z dzieckiem w zakresie określonym przez indywidualny program wczesnego wspomagania. Podstawą prawną wczesnego wspomagania rozwoju dziecka jest Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 października 2013 r. w sprawie organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci. Określa ono warunki organizowania wczesnego wspomagania rozwoju dzieci, kwalifikacje wymagane od osób prowadzących wczesne wspomaganie oraz formy współpracy z rodziną dziecka. Kompleksowa ocena i leczenie jest możliwe tylko w wielospecjalistycznym zespole terapeutycznym. Wymaga to zmiany myślenia i podejścia członków zespołu terapeutycznego, jak też rodzin pacjentów. Niepełnosprawni i ich rodziny także muszą zmienić postawę z biernej, oczekującej propozycji leczenia, na aktywną, polegającą na analizowaniu problemów w funkcjonowaniu dziecka w życiu codziennym oraz wspólnym ustalania planu terapii. 26

27 Wczesne wspomaganie może być organizowane w przedszkolu i w szkole podstawowej, (w tym w szkołach specjalnych), w innych formach wychowania przedszkolnego, w ośrodkach, o których mowa w art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, oraz w publicznych i niepublicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (w tym w pora-dniach specjalistycznych), jeżeli mają one możliwość realizacji wskazań zawartych w opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, w szczególności dysponują środkami dydaktycznymi i sprzętem niezbędnymi do prowadzenia wczesnego wspomagania. Dokumentacja dotycząca kwalifikacji dziecka do wczesnego wspomagania rozwoju powinna zawierać: opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną zaświadczenia lekarskie informujące o rozpoznaniu podstawowym i współistniejących, o dotychczasowym leczeniu, stosowanych lekach. Zajęcia w ramach wczesnego wspomagania organizuje się w wymiarze od 4 do 8 godzin w miesiącu, w zależności od możliwości psychofizycznych i potrzeb dziecka. W skład zespołu wczesnego wspomagania rozwoju wchodzą: pedagog, oligofrenopedagog, tyflopedagog lub surdopedagog, logopeda lub neurologopeda, inni specjaliści w zależności od nie-pełnosprawności dziecka. Do zadań zespołu należy w szczególności: ustalenie na podstawie opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, kierunków i harmonogramu działań w zakresie wczesnego wspomagania i wsparcia rodziny dziecka nawiązanie współpracy z podmiotem leczniczym lub ośrodkiem pomocy społecznej w celu zapewnienia dziecku rehabilitacji, terapii lub innych form pomocy, stosownie do jego potrzeb opracowanie i realizowanie z dzieckiem i jego rodziną indywidualnego programu wczesnego wspomagania, z uwzględnieniem działań wspomagających rodzinę dziecka w zakresie realizacji programu, koordynowania działań specjalistów prowadzących zajęcia z dzieckiem oraz oceniania postępów dziecka analizowanie skuteczności pomocy udzielanej dziecku i jego rodzinie, wprowadzanie zmian w indywidualnym programie wczesnego wspomagania, stosownie do potrzeb dziecka i jego rodziny, oraz planowanie dalszych działań w zakresie wczesnego wspomagania. 27

Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek

Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek Neurolog dziecięcy i szkoła koalicja czy opozycja? Dr n med. Katarzyna Wojaczyńska-Stanek Czym jest szkoła? Budynek Miejscem nauki wiedzy norm społecznych norm etycznych Miejscem wcielania w życie idei

Bardziej szczegółowo

Mózgowe Porażenie Dziecięce ce mgr Ewa Żak Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Definicja MPD Mózgowe porażenie dziecięce opisywane jest jako grupa zaburzeń rozwoju ruchu oraz postawy ciała wynikających

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo...

Spis treści. Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE... 15. 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz... 17 Piśmiennictwo... 9 Spis treści Część I PROBLEMY KLINICZNO-DIAGNOSTYCZNE............ 15 1. Definicja, obraz kliniczny, podział Roman Michałowicz........ 17 Piśmiennictwo................................ 26 2. Wady rozwojowe

Bardziej szczegółowo

Dzieci z grup ryzyka. Organizacja programu oceny rozwoju. Zalecenia Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie Neonatologii

Dzieci z grup ryzyka. Organizacja programu oceny rozwoju. Zalecenia Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie Neonatologii Dzieci z grup ryzyka. Organizacja programu oceny rozwoju. Zalecenia Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie Neonatologii Opracowano dla Kliniki Neonatologii UM w Poznaniu. Autor: dr med. Bogumiła Stoińska

Bardziej szczegółowo

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są:

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są: PROGRAM: Wczesnej, wielospecjalistycznej, kompleksowej, skoordynowanej i ciągłej pomocy dziecku zagroŝonemu niepełnosprawnością lub niepełnosprawnemu oraz jego rodzinie. Lekarze oddziałów połoŝniczych

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

Rozwój dziecka 6-12 miesiąc życia. Przygotowała Marta Gerlach-Malczewska Na podstawie informacji zawartych na stronie http://www.mamazone.

Rozwój dziecka 6-12 miesiąc życia. Przygotowała Marta Gerlach-Malczewska Na podstawie informacji zawartych na stronie http://www.mamazone. Rozwój dziecka 6-12 miesiąc życia Przygotowała Marta Gerlach-Malczewska Na podstawie informacji zawartych na stronie http://www.mamazone.pl ROZWÓJ DZIECKA Pierwszy rok życia to okres intensywnych zmian.

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Katarzyna Wasiak

Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Katarzyna Wasiak Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym Katarzyna Wasiak Tonus mięśniowy Podstawą jest łuk odruchowy Odruch na rozciąganie Wzajemne napięcie mięśni agonistów

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne Nazwisko i imię:... Adres:...-...... ul.... Telefon (ew. inny kontakt):... rok urodzenia... CZĘŚĆ I WYPEŁNIA OSOBA UBIEGAJĄCA SIĘ O PRZYJĘCIE DO

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk

Metody neurofizjologiczne w pediatrii. Mgr Marzena Mańdziuk Metody neurofizjologiczne w pediatrii Mgr Marzena Mańdziuk REHABILITACJA REHABILITACJA LECZNICZA REHABILITACJA PEDAGOGICZNO- -ZAWODOWA REHABILITACJA SPOŁECZNA Stosowane metody terapii: 1. NDT-Bobath 2.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA

ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Załącznik nr 2 ZAKRES PROFILAKTYCZNYCH ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ U DZIECI DO UKOŃCZENIA 6 ROKU ŻYCIA WRAZ Z OKRESAMI ICH PRZEPROWADZANIA Termin badania (wiek) Badania (testy) przesiewowe oraz świadczenia

Bardziej szczegółowo

Rozwój psychoruchowy dzieci. Agnieszka Wegner Klinika Neurologii dziecięcej WUM

Rozwój psychoruchowy dzieci. Agnieszka Wegner Klinika Neurologii dziecięcej WUM Rozwój psychoruchowy dzieci Agnieszka Wegner Klinika Neurologii dziecięcej WUM Rozwój psychoruchowy: 1. Rozwój osobniczy jest procesem ciągłym, od poczęcia do dojrzałości. Nabywanie nowych umiejętności

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE

SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE SZKOLENIA I WARSZTATY TERAPEUTYCZNE Prowadzi wg programu autorskiego mgr Izabela Gelleta - specjalista rehabilitacji ruchowej I 0, terapeuta metod NDT-Bobath, PNF, SI, pedagog, terapeuta z kilkunastoletnim

Bardziej szczegółowo

NIEMOWLĘ Z OPÓŹNIENIEM ROZWOJU. Katarzyna Kotulska IP - Centrum Zdrowia Dziecka

NIEMOWLĘ Z OPÓŹNIENIEM ROZWOJU. Katarzyna Kotulska IP - Centrum Zdrowia Dziecka NIEMOWLĘ Z OPÓŹNIENIEM ROZWOJU Katarzyna Kotulska IP - Centrum Zdrowia Dziecka Diagnostyka neurorozwojowa Badanie mające na celu ocenę rozwoju psychoruchowego niemowlęcia musi uwzględniać: wiek raczkowania

Bardziej szczegółowo

KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia)

KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia) (pieczątka instytucji kwalifikującej) KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia) Imię i nazwisko... Data urodzenia...waga...wzrost... Adres....

Bardziej szczegółowo

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie

Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka. (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie Wczesne Wspomaganie Rozwoju Dziecka (informator dla rodziców) Jeśli Państwa Dziecko jest niepełnosprawne, lub obserwujecie niepokojące objawy w zachowaniu, możecie Państwo skorzystać z bezpłatnej pomocy

Bardziej szczegółowo

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22

OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 OŚRODEK ODDZIAŁ DZIENNY CZYNNY OD PONIEDZIAŁKU DO PIĄTKU W GODZINACH 8.00-18.00 Rejestracja tel. 14 627 10 22 Ośrodek realizuje świadczenia medyczne na rzecz dzieci zagrożonych nieprawidłowym rozwojem

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Przedmowa...

SPIS TREŚCI. Przedmowa... SPIS TREŚCI Przedmowa...................... 1. DZIECI I MŁODZIEŻ NIEPEŁNOSPRAWNA Czesław Szmigiel 1.1. Definicja pojęcia dziecko niepełnosprawne........ 1.2. Dzieci i młodzież niepełnosprawna dane statystyczne....

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO ... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania dzień Miesiąc rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imiona i nazwisko Data urodzenia Płeć 1) dzień miesiąc

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy.

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy. (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania Dzień Miesiąc Rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Diagnoza funkcjonalna dziecka

Diagnoza funkcjonalna dziecka Diagnoza funkcjonalna dziecka Dane dziecka: i opis środowiska wychowującego Imię i nazwisko: XX, chłopiec Wiek dziecka: 3,6 Nie uczęszcza do przedszkola Rodzice: wykształcenie mama- wyższe, ojciec średnie

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz wywiadu o dziecku

Kwestionariusz wywiadu o dziecku Szanowni Państwo Bardzo prosimy o wypełnienie poniższego kwestionariusza. Zawarte w nim informacje pozwolą nam na postawienie dokładniejszej diagnozy oraz na przygotowanie bardziej indywidualnego planu

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO WZÓR... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Data badania dzień miesiąc rok Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ

FIZJOTERAPII NEURO OGICZ FIZJOTERAPII NEURO OGICZ K M i l l J l EDWAI TSGHiitCO TERAPEUTYCZNE W FIZJOTERAPII NEUROLOGICZNEJ SUZANNE TBNIC MARTIN MARY KESSLER Redakcja wydania I polskiego Edward Sauiicz E L S E V IE R URBAN&PARTNER

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK Wczesna interwencja to zintegrowany system oddziaływań profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo-rehabilitacyjnych i terapeutycznych, których podmiotem

Bardziej szczegółowo

ce definicja, charakterystyka, klasyfikacje.

ce definicja, charakterystyka, klasyfikacje. MAZOWIECKIE CENTRUM NEUROPSYCHIATRII I REHABILITACJI DZIECI I MŁODZIEŻY W ZAGÓRZU K.WARSZAWY Mózgowe porażenie dziecięce ce definicja, charakterystyka, klasyfikacje. Dr n. med. Marcin Bonikowski Opracowano

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ WYWIADU POUFNEGO Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna nr 1 w Warszawie Imię i nazwisko dziecka... data...

KWESTIONARIUSZ WYWIADU POUFNEGO Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna nr 1 w Warszawie Imię i nazwisko dziecka... data... Wszystkie informacje są poufne i nie zostaną udostępnione osobom trzecim. Poszczególne pytania mają na celu zrozumienie i określenie problemów dziecka oraz dostosowanie adekwatnej pomocy. DANE DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

PSYCHORUCHOWY ROZWÓJ DZIECKA W WIEKU OD 0 3 ROKU ŻYCIA

PSYCHORUCHOWY ROZWÓJ DZIECKA W WIEKU OD 0 3 ROKU ŻYCIA PSYCHORUCHOWY ROZWÓJ DZIECKA W WIEKU OD 0 3 ROKU ŻYCIA Pierwsze trzy lata życia stanowią podstawę rozwoju psychicznego człowieka dorosłego. Wszelkie nieprawidłowości rozwoju psychoruchowego w tym okresie

Bardziej szczegółowo

Wczesne wspomaganie rozwoju. Radosław Piotrowicz Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie Ośrodek Wczesnej Interwencji PSOUU Koło w Zgierzu

Wczesne wspomaganie rozwoju. Radosław Piotrowicz Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie Ośrodek Wczesnej Interwencji PSOUU Koło w Zgierzu Wczesne wspomaganie rozwoju Radosław Piotrowicz Akademia Pedagogiki Specjalnej w Warszawie Ośrodek Wczesnej Interwencji PSOUU Koło w Zgierzu Warunki tworzenia wczesnego wspomagania rozwoju Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 Spis treści Przedmowa 11 Wprowadzenie 12 Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 1. ABC anatomii i fizjologii narządu przedsionkowego jako obwodowego receptora układu równowagi 22 2. Badanie otoneurologiczne

Bardziej szczegółowo

Rozwój funkcji chwytnej ręki

Rozwój funkcji chwytnej ręki Rozwój funkcji chwytnej ręki i czynności dwuręcznych Dr n. med. Anna Czernuszenko Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży w Zagórzu koło Warszawy www.mcnir.pl Teoria dojrzewania

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE

PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE PROCEDURA ORGANIZACJI KSZTAŁCENIA SPECJALNEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ IM. JANA PAWŁA II W STRĄCZNIE Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty ( Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz.

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ Prowadząca: Joanna Chrobocińska Liczba ćwiczących: do 14 osób, Czas: 30 minut, Wada: boczne skrzywienie kręgosłupa I st. (skolioza) Temat: Ćwiczenia mięśni prostownika

Bardziej szczegółowo

WKŁADKA DO KARTY ZDROWIA DZIECKA

WKŁADKA DO KARTY ZDROWIA DZIECKA WKŁADKA DO KARTY ZDROWIA DZIECKA zawierająca działalność położnej środowiskowej/rodzinnej odnośnie noworodka (niemowlęcia) do 8 tygodnia życia Nazwisko:... Imię:... Data urodzenia:... Miejsce porodu:...

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Badanie neurologiczne po NZK - propozycja checklisty

Badanie neurologiczne po NZK - propozycja checklisty Badanie neurologiczne po NZK - propozycja checklisty Maciej Wawrzyńczyk Oddział Udarowy Klinika Neurologii SUM w Zabrzu Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu Najczęstsze przyczyny przewlekłych zaburzeń

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku

Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku Dokumentacja dziecka objętego WWRD w Zespole Szkół Nr 12 w Białymstoku 1. dokumentacja dotycząca dziecka: - opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju wydana przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku

Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku Pierwsza wizyta u logopedy Standardy postępowania krok po kroku KROK 1: Zapisanie dziecka na wizytę logopedyczną: Na pierwszą wizytę/ konsultację logopedyczną należy zapisać dziecko w sekretariacie Poradni

Bardziej szczegółowo

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia.

Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Blok: Terapia i wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży Metoda SI we wspomaganiu rozwoju. Wprowadzenie do zagadnienia. Magdalena Charbicka terapeuta integracji sensorycznej, oligofrenopedagog, terapeuta

Bardziej szczegółowo

ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI. Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż

ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI. Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż ZABURZENIA NEUROLOGICZNE U DZIECI Wioletta Kojder-Leżańska Agnieszka Pędzimąż CHOROBY NEUROLOGICZNE TO WSZYSTKIE SCHORZENIA ZWIĄZANE Z NIEPRAWIDŁOWYM ORGANICZNYM FUNKCJONOWANIEM OŚRODKOWEGO I OBWODOWEGO

Bardziej szczegółowo

NEUROLOGIA. Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi. Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak

NEUROLOGIA. Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi. Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak NEUROLOGIA Sławomir Michalak, Danuta Lenart-Jankowska, Małgorzata Woźniak 16 Opieka pielęgniarska nad chorymi z pourazowymi zespołami neurologicznymi Urazy głowy prowadzą do zmian w obrębie układu nerwowego,

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE WNIOSKU* (wypełnia osoba ubiegająca się o umieszczenie lub jej przedstawiciel ustawowy)

UZASADNIENIE WNIOSKU* (wypełnia osoba ubiegająca się o umieszczenie lub jej przedstawiciel ustawowy) Miejscowość,... data... W N I O S E K osoby ubiegającej się o umieszczenie w domu pomocy społecznej Imię i nazwisko... Data i miejsce urodzenia... Adres zamieszkania... Nr PESEL... Na podstawie art. 54

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym Anna Słupik Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym 16.05.2007 Struktura układu czucia głębokiego Receptory w strukturach układu ruchu: mięśnie + ścięgna więzadła torebka

Bardziej szczegółowo

Rozwój słuchu u dzieci.

Rozwój słuchu u dzieci. ZESPÓŁ PORADNI NR 3 Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna nr 6 Specjalistyczna Poradnia Wczesnej Diagnozy i Rehabilitacji 20-863 Lublin, ul. Młodej Polski 30 tel./ fax (81) 741-09- 30; 0-501-37-00-90

Bardziej szczegółowo

Fizjoterapia dzieci i niemowląt

Fizjoterapia dzieci i niemowląt Fizjoterapia dzieci i niemowląt FORU/H www.e-forum.pl www.e-forum.pl FIZJOTERAPIA DZIECI DNIEMOWLĄT FORU/M Wiedza ^usługach rynku strona 1 Spis treści Spis treści NEUROLOGIA 1 Prawidłowy rozwój dziecka

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA PAMIĘTAJ!!! TEKST PODKREŚLONY LUB WYTŁUSZCZONY JEST DO ZAPAMIĘTANIA. Opracował: mgr Mirosław Chorąży Zasłabnięcie

Bardziej szczegółowo

Zwracamy się z prośbą o udostępnienie naszej oferty zainteresowanym osobom.

Zwracamy się z prośbą o udostępnienie naszej oferty zainteresowanym osobom. FUNDACJA DZIECIOM ZDĄŻYD Z POMOCĄ ul. Łomiaoska 5 01-685 Warszawa Szanowni Paostwo, HANDLE POINT Centrum Wspomagania Rozwoju powstało z myślą o dzieciach i młodzieży, u których rozwój przebiega nierównomiernie,

Bardziej szczegółowo

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida)

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) 1.To niedorozwój i zaburzenie łączenia punktów kostnienia trzonów i łuków kręgów prowadzące do powstania szczeliny. 2.Jest wynikiem braku czasowej koordynacji etapów

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA. opracowała: Izabela Gelleta

WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA. opracowała: Izabela Gelleta WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA opracowała: Izabela Gelleta Z roku na rok zwiększa się liczba osób ze schorzeniami narządu ruchu, zgłaszających się do poradni rehabilitacyjnych.

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów

SYLABUS. Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy Fizjoterapii Klinicznej w Pediatrii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ

WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ WCZESNA INTERWENCJA I WSPOMAGANIE ROZWOJU MAŁEGO DZIECKA WARSZTATY LIDIA WITAK-ŚWIATŁOWICZ Wrocław, 5 kwietnia 2008 I. WCZESNA INTERWENCJA 1. CELE 2. KORZYŚCI II. MODEL OPIEKI NAD MAŁYMI DZIEĆMI Z ZABURZENIAMI

Bardziej szczegółowo

PODWYŻSZONE CIŚNIENIE WEWNĄTRZCZASZKOWE U DZIECI INTRACRANIAL PRESSURE ICP

PODWYŻSZONE CIŚNIENIE WEWNĄTRZCZASZKOWE U DZIECI INTRACRANIAL PRESSURE ICP PODWYŻSZONE CIŚNIENIE WEWNĄTRZCZASZKOWE U DZIECI INTRACRANIAL PRESSURE ICP Nadmierne ciśnienie wewnątrz niepodatnego sklepienia czaszki, upośledzające funkcje neurologiczne. PRZYCZYNY ICP Wynik zmian zwiększających

Bardziej szczegółowo

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE WIEK DZIECKA SŁYSZENIE I ROZUMIENIE NADAWANIE - MOWA 0 3 miesiąc życia Reaguje na głośne Wycisza się/śmieje, gdy do niego mówimy Przerywa płacz, gdy usłyszy głos Wzmaga/osłabia ssanie, gdy usłyszy 4 6

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ DZIECKA W PIERWSZYM ROKU ŻYCIA

ROZWÓJ DZIECKA W PIERWSZYM ROKU ŻYCIA ROZWÓJ DZIECKA W PIERWSZYM ROKU ŻYCIA Charakterystyczną cechą okresu niemowlęcego są ścisłe relacje między rozwojem procesów poznawczych, mowy, uczuć dziecka, a rozwojem jego funkcji ruchowych. Stąd wszelkie

Bardziej szczegółowo

Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa

Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Padaczka versus omdlenie co wynika z wytycznych 2009? Piotr Kułakowski Klinika Kardiologii CMKP, Warszawa Omdlenie Objaw a nie choroba Przejściowa i samoograniczająca się utrata przytomności Mechanizm:

Bardziej szczegółowo

Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak

Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak B48961 Plagioceph-LFLT fin_po:layout 1 8/7/09 11:33 PM Page 2 Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak Niemowlę powinno zawsze spać na plecach. Na brzuchu należy je

Bardziej szczegółowo

im. Eunice Kennedy Shriver

im. Eunice Kennedy Shriver Zespół Szkół Specjalnych nr 85 im. Eunice Kennedy Shriver w Warszawie W Zespole Szkół Specjalnych nr 85 kształcą się uczniowie o obniżonej sprawności intelektualnej i specjalnych potrzebach edukacyjnych.

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ 2015 / 2016

OFERTA SZKOLEŃ 2015 / 2016 OFERTA SZKOLEŃ 2015 / 2016 Zapraszamy na szkolenia i warsztaty dotyczące: przebiegu rozwoju małego dziecka (od narodzin do 6 roku życia) wieloprofilowej oceny rozwoju małego dziecka prawidłowej pielęgnacji

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

D.Wójtowicz, M.Pyzio, A.Skrzek AWF Wrocław. Jak oceniać nowe metody pomiarowe na przykładzie PodoBaby?

D.Wójtowicz, M.Pyzio, A.Skrzek AWF Wrocław. Jak oceniać nowe metody pomiarowe na przykładzie PodoBaby? D.Wójtowicz, M.Pyzio, A.Skrzek AWF Wrocław Jak oceniać nowe metody pomiarowe na przykładzie PodoBaby? Problem badawczy Ocena wielkości płaszczyzny przylegania ciała dziecka do podłoża; Ocena symetrii i

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Rola dorosłych w rozwoju dziecka Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Wiek przedszkolny to okres intensywnego rozwoju dziecka. Rodzicom dane jest codzienne uczestniczenie w tym procesie. Ich

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne.

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne. 2. Implantacje mikroelektrod do ślimaka przekazywanie odpowiednio dobranych sygnałów elektrycznych do receptorów w sposób sterowany komputerem. Rehabilitacja w uszkodzeniach słuchu: 1. Protezowanie aparatami

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna

Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start. część I diagnoza pedagogiczna Wyniki badań przesiewowych autorskiego projektu terapeutów Gabinetu Edukacyjno Terapeutycznego Dobry Start ul. 11 listopada 9a, 05-825 Grodzisk Maz. Zapobiegamy niepowodzeniom szkolnym część I diagnoza

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego

AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego KURS AKADEMIA CHIROPRAKTYKI Opis modułów kursu chiropraktyczego i zadania Moduł 1 historii chiropraktyki i jej filozofii ze szczególnym uwzględnieniem chiropraktyki McTimoney- Corley a(mctc); zasadności

Bardziej szczegółowo

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU WERSJA 2014 Moduł I TMH w ortopedii Dysfunkcje i deformacje stóp dzieci i dorośli pierwotne wtórne zasady korekcji czynnej korekcja

Bardziej szczegółowo

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz.

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. moduł V foliogram 34 UTRATA ŚWIADOMOŚCI Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. Możliwe przyczyny: uraz czaszki, krwotok, niedotlenienie mózgu, choroby wewnętrzne,

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się dominacji stronnej

Kształtowanie się dominacji stronnej Kształtowanie się dominacji stronnej Lateralizacja wyraża się np. większą sprawnością ruchową kończyn prawych od kończyn lewych. Lateralizacja to inaczej "stronność" - asymetria czynnościowa prawej i lewej

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO OSOBY UBIEGAJACEJ SIĘ O UPRAWNIENIA DO KIEROWANIA POJAZDAMI I KIEROWCÓW

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO OSOBY UBIEGAJACEJ SIĘ O UPRAWNIENIA DO KIEROWANIA POJAZDAMI I KIEROWCÓW Pieczęć zakładu opieki zdrowotnej, albo pieczęć lekarza uprawnionego wykonującego indywidualną praktykę lekarską KARTA BADANIA LEKARSKIEGO OSOBY UBIEGAJACEJ SIĘ O UPRAWNIENIA DO KIEROWANIA POJAZDAMI I

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH Student w ramach realizacji praktyki klinicznej w danej specjalizacji dostępnej w wybranej placówce medycznej, powinien odbywać ją w

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo