SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE"

Transkrypt

1

2 w serii ukaza³y siê: CUDOWNE I PO YTECZNE Bruno Bettelheim SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE Ewa Bieñkowska ANATOMIA UCZUÆ Boris Cyrulnik DROGA SERCA Dalaj Lama, Eugen Drewermann ISTOTNEGO NIE WIDAÆ Eugen Drewermann HISTORIA CHORÓB U ZARANIA CYWILIZACJI ZACHODNIEJ Mirko D. Grmek GENDER DLA ŒREDNIO ZAAWANSOWANYCH Inga Iwasiów YJ C TRACIMY YCIE Maria Janion JAKIEJ CYWILIZACJI POLACY POTRZEBUJ Jerzy Jedlicki POWTÓRZENIE. PRZEDMOWY Soren / Kierkegaard WIEDEÑSKA APOKALIPSA Ewa Kuryluk YWOTY ŒWIÊTYCH POPRAWIONE Zbigniew Miko³ejko WENECKIE TÊSKNOTY Joanna Pollakówna SEKS I ŒMIERÆ Jacques Ruffié HISTORIA EPIDEMII Jacques Ruffié, Jean Charles Sournia MORALNA I NIEMORALNA HISTORIA PIENI DZA René Sédillot CHCIEÆ I MIEÆ Ma³gorzata Szpakowska HISTORIA STROJU Maguelonne Toussaint-Samat HISTORIA NATURALNA I MORALNA JEDZENIA Maguelonne Toussaint-Samat CZYSTOŒÆ I BRUD Georges Vigarello INTYMNA HISTORIA LUDZKOŒCI Theodore Zeldin

3 KINGA DUNIN CZYTAJ C POLSKÊ Literatura polska po roku 1989 wobec dylematów nowoczesnoœci WARSZAWA

4 Krótkie wprowadzenie Literatura staje siå tym, czym zechcemy jâ uczyniå. Ja zamierzam uczyniå z niej bodziec do refleksji nad wspóûczesnym spoûeczeºstwem polskim, spoûeczeºstwem, któremu nie zakreàlam granic geograficznych ani chronologicznych, poniewaò jest ono zanurzone w przeszûoàci, ale takòe w globalizujâcym siå Àwiecie, otwarte na przyszûoàå. W Prawieku i innych czasach Olga Tokarczuk przypomniaûa nam mityczne doàwiadczenie Òycia w Àwiecie zamkniåtym; poza granicami wioski koºczyû siå on i znikaû. Ten, kto jâ opuszczaû, przenosiû siå do innej rzeczywistoàci. Granice Prawieku, który byû takòe centrum wszechàwiata, axis mundi, pokrywaûy siå z granicami realnych do- Àwiadczeº mieszkaºców, a jedyne otwarcie prowadziûo w górå, poprzez religiå i symbole do sfery transcendencji. Dzisiaj inaczej doàwiadczamy rzeczywistoàci spoûecznej. Jest ona bardziej rozlegûa, otwarta i zdecentrowana, czûowiek czuje siå w niej wolny, ale i niepewny. Nie bardzo wiadomo wiåc, gdzie owej Polski szukaå, skoro kaòdy z nas nosi swój Àwiat ze sobâ, jak Àlimak skorupå. Odnoszâc najnowszâ, wydanâ po 1989 roku, prozå polskâ do problemu nowoczesnoàci, nie moòemy pozostawaå jedynie w krågu polskich symboli i historycznych punktów milowych. NowoczesnoÀå jest doàwiadczeniem caûego Àwiata zachodniego. Jej poczâtki wiâzaûy siå z kapitalizmem i rozwojem liberalnej demokracji, a takòe niezachwianâ wiarâ w nieskoºczone moòliwoàci rozumu ludzkiego, wiarâ w szanse na uwolnienie ludzkoàci od wszelkich plag dziåki racjonalnemu urzâdzeniu spoûecznego bytu. Prawdy wiary i tradycji, arbitralne hierarchie pragnåûa ona zastâpiå jednoznacznâ i po- 5

5 wszechnie obowiâzujâcâ prawdâ nauki. Wszystkie te optymistyczne zûudzenia spûonåûy w piecach OÀwiÅcimia albo zamarzûy w lodach Guûagu. Procesy modernizacyjne trwaûy jednak nadal, choå modernizatorzy nigdy nie odzyskali oàwieceniowej pewnoàci siebie. NowoczesnoÀå osiâgnåûa punkt, w którym juò nie tylko moralnie zakwestionowaûa samâ siebie. Oczekiwana uniwersalna ludzka jednoàå okazaûa siå wieloàciâ kultur i nieprzekûadalnoàciâ jåzyków. Rozum doszedû do swego kresu i zdekonstruowaû swoje wûasne podstawy. Dziaûania majâce porzâdkowaå Àwiat okazaûy siå Îródûem nowych niebezpieczeºstw i ryzyka, którego nie potrafimy przewidzieå ani mu przeciwdziaûaå. NiepewnoÀå nie jest juò wyûâcznie wrogim innobytem rozumu, ale jego nieodrodnym dzieckiem. Niektórzy ci, co ostatecznie zwâtpili nazywajâ ten stan ponowoczesnoàciâ, widzâc w nim nowâ epokå. Mnie bliòsza jest inna perspektywa, posûugujâca siå pojåciem póînej nowoczesnoàci. Charakterystyczne cechy wspóûczesnego Àwiata traktowane sâ tutaj jako dalsza faza rozwoju nowoczesnoàci, jej radykalizacja. CoÀ, z czym potrafimy sobie poradziå, jeàli bådziemy podâòali rozsâdnie do przodu, nie pozwalajâc nowoczesnoàci jak powiedziaû znany niemiecki socjolog Ulrich Beck zadusiå siå wûasnymi anomaliami. Zygmunt Bauman, prorok ponowoczesnoàci, radzi nam zrezygnowaå ze zûudzeº, Òe moòna dzià byå,,prawodawcâ, i poprzestaå na trudnej roli,,tûumacza. Zamiast ustanawiania standardów prawdy i dobra zajâå siå poàredniczeniem miådzy rozmaitymi innoàciami. Ja próbujå odmiennej drogi. Z peûnâ ÀwiadomoÀciâ, Òe nie moòna juò byå prawodawcâ, staram siå wykroczyå poza rolå poàrednika w kierunku projektu. Zobaczyå PolskÅ, jakâ mogûaby siå staå. WciâÒ jest to jednak Polska, kraj, który póû wieku spådziû w komunistycznej poczekalni, aby wreszcie skonfrontowaå siå nie tylko z objawami klasycznej nowoczesnoàci, ale jednoczeànie z jej póînomodernistycznâ rewizjâ. Kraj, który wciâò nie rozegraû do koºca swojej gry z tradycjâ. Zanim jednak zacznå o tym pisaå, przedstawiå teoretyczne zaplecze i zaûoòenia, a takòe doàwiadczenia, które okreàlajâ mój sposób korzystania z literatury.

6 I. Czego moòemy dowiedzieå siå o spoûeczeºstwie z literatury? Poznawcza funkcja literatury? Czy coà takiego w ogóle istnieje? OdpowiedÎ na to pytanie wymaga rozwaòenia zarówno tego, czym jest spoûeczeºstwo, jak i tego, czym jest (lub nie jest) literatura. Zanim jednak do tego przystâpiå, chciaûabym rozpoczâå od przywoûania potocznej i bardzo podstawowej intuicji oraz wskazania zwiâzanych z niâ paradoksów. Nawet ograniczona do przymusu szkolnego znajomoàå literatury jest w zdroworozsâdkowym odbiorze Îródûem wiedzy o historii, zwyczajach rozmaitych warstw spoûecznych, wartoàciach i ideach, o splatajâcych siå z dziaûaniami zbiorowymi ludzkich losach i charakterach. Czasami o prawdach egzystencjalnych albo psychologicznych, wreszcie o samej literaturze ksiâòki sâ o innych ksiâòkach, ale takòe mogâ odnosiå siå do siebie w zabiegach metafikcji. JakÒe moglibyàmy w poznawcze (wzglådem spoûeczeºstwa) funkcje literatury wâtpiå, skoro dziåki Balzakowi znamy francuskie mieszczaºstwo, dziåki Jane Austen konwenanse angielskiej arystokracji, dziåki Llosie anatomiå poûudniowoamerykaºskich dyktatur, dziåki Naipaulowi wyspå Trynidad, dziåki Rushdiemu stosunki miådzy muzuûmanami i hinduistami w Indiach, a Toni Morrison zawdziåczamy wiedzå o losach amerykaºskich czarnych kobiet moòna tak wymieniaå w nieskoºczonoàå. A jednak musimy spojrzeå w oczy zwâtpieniu, nie dlatego, Òe jest to w i e d z a nieobiektywna, tylko dlatego, Òe literatura jest fundamentalnie nieobiektywna, jest fikcjâ. 9

7 Zadajmy zatem pytanie, tak jak zadaû je na wståpie swoich Reguû sztuki Pierre Bourdieu: Zmusza to do postawienia problemu,,realizmu oraz,,desygnatu dyskursu literackiego w kategoriach mniej zdroworozsâdkowych niò przyjåte powszechnie. Czym jest, ostatecznie, ten dyskurs, który mówi o Àwiecie (spoûecznym bâdî psychicznym) tak, jakby o nim nie mówiû; który moòe mówiå o tym Àwiecie tylko pod warunkiem, Òe mówi o nim tak, jakby o nim nie mówiû, to jest w formie, która zarówno dla czytelnika, jak i dla autora dziaûa jako zaprzeczenie (we freudowskim sensie Verneinung) tego, co wyraòa wprost? 1 SiÅgajâc po inny freudowski termin, moòemy powiedzieå, Òe istotâ aktu lekturowego, przynajmniej w przypadku czytelnika nieprofesjonalnego, jest wyparcie. Czytajâc, zapominamy o fikcyjnoàci Àwiata przedstawionego, sûowa prowadzâ nas prosto do rzeczy. Nad wytworzeniem w nas tego zûudzenia, a przeciwko formalnym wûasnoàciom fikcji, pracuje czåsto takòe sam autor. Przypomnijmy najstarsze zabiegi narracyjne sûuòâce przedstawieniu zmyàlenia jako prawdy: rozpoczåcie opowieàci od poàwiadczenia autentycznoàci opisywanych wydarzeº, narracja epistolograficzna lub w postaci,,odnalezionych dokumentów. DziÀ sûuòy temu zacieranie granic gatunków, dominacja narracji pierwszoosobowej, rozmywajâcej róònicå miådzy autorem, narratorem i bohaterem. TakÒe w dobie postmodernistycznych autoodniesieº literatura, przynajmniej w pewnych momentach, daje nam zûudzenie autentyzmu, uczestniczenia w historiach prawdziwych, nawet jeàli potem z rozmysûem zûudzenie to burzy. I wypada zgodziå siå z Paulem Ricoeurem, Òe jest to doàwiadczenie pierwotne. Powoûuje siå on na Fregego, który powiadaû, Òe nigdy nie zadowalamy siå samym sensem, zawsze zakûadamy referencjå i w ten sposób stajemy po stronie semantyki, a nie semiotyki. 1 Pierre Bourdieu, Reguûy sztuki, przeû. Andrzej Zawadzki, Kraków 2001, s

8 Najbardziej konkretnâ definicjå semantyki stanowiå bådzie teoria odnoszâca wewnåtrznâ, immanentnâ konstytucjå sensu do zewnåtrznej i transcendentnej intencji referencyjnej. 2 Dyskurs zawsze transcenduje opisane w nim zdarzenia i kaòe nam szukaå znaczeº poza jåzykiem. Wynika to z samej istoty jåzyka, który jest genetycznie i w najbardziej podstawowym sensie narzådziem komunikacji i dziaûania, a dopiero póîniej semiotycznâ strukturâ projektujâcâ nasze Àwiaty. I nawet jeàli jest prawdâ, Òe pozostajemy w wiecznej niewoli naszych sûowników, jåzyków i dyskursów, to i tak, uòywajâc ich, nie potrafimy pozbyå siå naturalnej intuicji uòytkownika, Òe zawsze to k t o À mówi d o k o g o À o c z y m À. W tym sensie w dziele literackim zawsze obecny jest autor, zawsze teò obecna jest referencja automatycznie utoòsamiana z egzystencjâ. T o, o c z y m c z y t a m y,,,j e s t. Literatura zawsze zatem speûnia funkcjå poznawczâ. Zawsze o czymà nam opowiada, w kraºcowych przypadkach o moòliwoàciach literatury albo jåzyka. (CzyÒ jåzyk i literatura nie naleòâ do dziedziny spoûecznej?) I jednoczeànie, t e g o, o c z y m c z y t a m y,,,n i e m a, bo przecieò literatura jest fikcjâ i zawsze nas okûamuje. Ale dlatego teò jest zawsze prawdziwa poniewaò wcale nie opisuje Àwiata, tylko go dla nas tworzy. WûaÀnie dziåki takiemu konstruktywistycznemu podejàciu moòemy poradziå sobie z paradoksem kûamcy, który jest istotâ literackiego przekazu. Pytanie o prawdziwoàå wiedzy dostarczanej nam przez literaturå zazwyczaj bezrefleksyjnie odwoûuje siå do klasycznej, korespondencyjnej koncepcji prawdy, za którâ stoi przekonanie, Òe istnieje odpowiednioàå miådzy Àwiatem a jåzykiem. JeÀli chcielibyàmy szukaå takiej odpowiednioàci miådzy literaturâ a spoûecznâ rzeczywistoàciâ, okaòe siå, Òe nie tylko literatura jest tu problemem, choå tworzy nieodparte zûudzenie opisywania Àwiata, ale takòe przedmiot owego poznania, czyli spoûeczeºstwo, równieò nie ma realnej egzystencji. 2 Paul Ricoeur, JÅzyk, tekst, interpretacja, przeû. Piotr Graff i Katarzyna Rosner, Warszawa 1989, s

9 Czy istnieje spoûeczeºstwo? Pytanie, czego moòna dowiedzieå siå o spoûeczeºstwie z literatury, poza zaûoòeniem, Òe literatura moòe byå czymà w rodzaju wiedzy, a wiåc narzådzia poznania, zawiera drugie jeszcze, lepiej ukryte zaûoòenie: istnieje spoûeczeºstwo i jest ono poznawalne, moòe zatem staå siå przedmiotem owej wiedzy. Najdoskonalszâ formâ wiedzy jest zaà wiedza naukowa. W takim kanonie jesteàmy ksztaûceni i naleòy to do naszego podstawowego wyposaòenia intelektualnego. Oto, w przeciwieºstwie do literatury, która prawdzie swojej sama zaprzecza, istnieje opis naukowy, który prawdziwoàå swâ podkreàla. Mógûby on zatem stanowiå wzorzec i miarå oceny,,obiektywizmu i,,prawdziwoàci literatury. NastÅpnie zaà odpowiedzi na tytuûowe pytanie. Nie ma chyba lepszego sposobu zaprezentowania tego wzorca niò powoûanie siå na wspóûczesny akademicki podråcznik socjologii. Piotr Sztompka w swojej Socjologii, w pierwszym rozdziale, poàwiåconym spoûeczeºstwu i naukowej wiedzy o nim, pisze: Czym cechuje siå przed-socjologiczna wiedza o spoûeczeºstwie? WystÅpuje ona w trzech postaciach: wiedzy potocznej, wraòliwoàci artystycznej i refleksji filozoficznej. 3 Literatura zostanie tu przez niego omówiona jako rodzaj wraòliwoàci artystycznej, rzecz jasna, ze szczególnym podkreàleniem poznawczych zalet powieàci realistycznej. Socjologia wyûania siå z tych trzech odmian myàli przed-socjologicznej, jest kontynuacjâ i zarazem odmiennâ postaciâ wiedzy potocznej, twórczoàci artystycznej i filozofii spoûecznej. OczywiÀcie, nie wypiera tamtych form myàli ludzkiej, dodaje siå do nich, istnieje obok nich, wyróòniajâc siå jednak pod istotnymi wzglådami. Momentem przeûomowym jest spostrzeòenie, Òe 3 Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza spoûeczeºstwa, Kraków 2002, s

10 spoûeczeºstwo nie jest chaosem ludzkich przypadków, lecz posiada swoiste, powtarzalne cechy i prawidûowoàci, a zatem moòe byå przedmiotem nowej, rozwijajâcej siå od epoki OÀwiecenia perspektywy poznawczej, a mianowicie nowoczesnej, empirycznej i eksperymentalnej nauki... 4 Nauka tworzy wûasny jåzyk oraz posûuguje siå metodâ naukowâ i, przypomnijmy, kreowane przez niâ sâdy podkreàlajâ swojâ prawdziwoàå, a nie fikcyjnoàå. Mamy tu wiåc do czynienia z dobrze ugruntowanâ konwencjâ, której gotowi jesteàmy przyznaå status bezstronnego narzådzia, a w konsekwencji uzyskanâ w ten sposób wiedzå o spoûeczeºstwie uznaå za obiektywnâ, lepszâ od innych. Za,,spoûeczeºstwo zaà to, co zostanie nam przez niâ przedstawione. Tym samym ûatwo zapominamy o konwencjonalnym charakterze nauki. I o tym, Òe jak twierdzi na przykûad Bourdieu Àwiat spoûeczny jest walkâ o to, czym jest Àwiat spoûeczny, a nauki spoûeczne sâ tylko jednâ ze stron tej walki. 5 PodâÒajâc dalej za Sztompkâ, dowiemy siå, Òe skrystalizowaûo siå siedem punktów widzenia tego, czym jest spoûeczeºstwo. Sâ to perspektywy, czy teò orientacje: demograficzna, grupowa, systemowa, strukturalna, aktywistyczna, kulturalistyczna i w koºcu zdarzeniowa. 6 I tu pojawia siå w podråczniku Sztompki okreàlenie, dopisujâce do wszystkich tych aspektów naszego widzenia spoûeczeºstwa konkretny desygnat. Spoûeczeºstwo to wszystko to razem, byt wielowymiarowy, wieloaspektowy, istniejâcy na wszystkich siedmiu poziomach. 7 Czy istotnie uda nam siå bytu tego dotknâå, zobaczyå go inaczej przez pryzmat naszych kategorii analitycznych? 4 TamÒe, s Za: Maûgorzata Jacyno, Iluzje codziennoàci. O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, Warszawa 1997, s Piotr Sztompka, Socjologia, s TamÒe, s

11 Spróbujmy rozszyfrowaå, co kryje siå pod tymi terminami naukowej dyscypliny i co ukaòe siå naszym oczom, kiedy uòyjemy owych punktów widzenia. Po pierwsze wiåc, spoûeczeºstwo to jak pisze Sztompka zbiór jednostek, populacja, my zaà powiedzmy: ludzie, konkretne cielesne jednostki, formy oòywionej materii, i skoro juò przy materii jesteàmy takòe przetworzona przez nich materia, czyli caûa nasza materialna cywilizacja, ûâcznie z przedmiotami, jakimi sâ ksiâòki. Ten moment jest dla mnie bardzo waòny, bo tu wûaànie chciaûabym z caûâ mocâ podkreàliå, Òe konstruktywizm nie prowadzi, moim zdaniem, do Òadnego rodzaju solipsyzmu, zaprzeczenia realnoàci materialnego Àwiata. KaÒe nam jedynie od razu zauwaòyå, Òe ludzie, podobnie jak wszystkie wytwory cywilizacji, pojawiajâ siå przed naszymi oczami w formie przetworzonej. Ich ciaûa sâ nienaturalne i,,obrobione. Miny, gesty, dziaûania, wyglâd wszystko to jest,,nienaturalne, a jednak w naturze osadzone. Mimo to, w tym wûaànie punkcie spoûeczeºstwo wydaje siå najbardziej realne. Materia stawia opór zarówno nasza podatna na choroby i cierpienie cielesnoàå, jak i ÀmiertelnoÀå sâ nieprzezwyciåòalne. Rzeczy bywajâ trwalsze od ludzi, ale jeàli ktoà uzna je tylko za puste miejsca koncentracji sensów, ûatwo moòe nabiå sobie guza. I do owej realnoàci literatura czåsto nas odsyûa przypomnijmy tu choåby dûugie listy rozmaitych, z pietyzmem przedstawianych przedmiotów, które moòna by sporzâdziå na podstawie powieàci Stefana Chwina. NiedostatecznoÀå takiego konkretnego i materialnego widzenia spoûeczeºstwa wydaje siå jednak oczywista. W tekàcie Rzecz w literaturze: wyzwanie mimetyczne Przemysûaw Czapliºski dokonuje drobiazgowej analizy wszystkich znaczeº i funkcji, jakie peûni materialny szczegóû w literaturze, by w koºcu doprowadziå nas do konkluzji, Òe,,andromimetyzm zawsze przynaleòna komuà rzecz zobrazowana w literaturze Àwiadczy o caûoàci ludzkiego doàwiadczenia. Jest teò przewodnikiem po historii i geografii, tworzy wiåî z innymi. 8 8 Przemysûaw Czapliºski, Œwiat podrobiony. Krytyka i literatura wobec nowej rzeczywistoàci, Kraków 2003, s

12 Rzeczy, podobnie jak demograficznie rozumiane zbiorowoàci, Àwiadczâ o spoûeczeºstwie, czyli o czymà, co je przekracza, lecz przecieò spoûeczeºstwem nie sâ. Musimy zatem rozwinâå naståpne punkty wyliczenia. Perspektywa grupowa kaòe nam patrzeå na spoûeczeºstwo jako na byt ponadjednostkowy. JuÒ nie jednostki, ale zintegrowane caûoàci, spoiste zbiorowoàci, wspólnoty, skoordynowane systemy, organizmy, w których czûowiek jest tylko komórkâ, albo mechanizmy, w których jest jednym z trybów. Naród, paºstwo, rodzina, partia, ale takòe grupa przyjacióû brnâca razem przez zaànie- Òone góry w Biaûym kruku Andrzeja Stasiuka byty pochûaniajâce naszâ jednostkowoàå z pewnoàciâ takòe pojawiajâ siå w literaturze. I zwykle zostajâ natychmiast przez jednostkowoàå zakwestionowane. Jak uchwyciå taki zbiorowy byt? Stanisûaw Ossowski w Wielogûowym lewiatanie i grupie spoûecznej zanalizowaû rozmaite perypetie pojåcia,,grupa spoûeczna na gruncie filozofii i socjologii. Ostatecznie Òadne z klasycznych pojåå nie ostaje siå tu krytyce, okazujâc siå fikcjâ, konstruktem. Choå intuicyjnie wiemy, czym jest grupa, nie potrafimy znaleîå przynajmniej w nauce Òadnego adekwatnego aparatu pojåciowego, dziåki któremu moglibyàmy jâ uchwyciå. I ostatecznie rozwiâzanie zaproponowane przez Ossowskiego (klasyka polskiej socjologii, dziaûajâcego, kiedy nikt jeszcze nie sûyszaû o postmodernizmie) jest juò tylko gestem bezradnoàci: Gdy idzie o aparaturå pojåciowâ, najszersze pojåcie grupy spoûecznej, takie, które pozwala traktowaå jako grupå spoûecznâ kaòdy zbiór ludzi, j e À l i b a d a c z l u b o b s e r w a t o r d o s t r z e g a w À r ó d n i c h s t o s u n k i d o s t a t e c z n i e w a Ò n e z p u n k t u w i d z e n i a j e g o p r o b l e m a t y k i [podkreàlenie moje K.D.], wydaje siå najdogodniejsze, poniewaò nadaje siå do róònych uòytków na drodze róònych relatywizacji... 9 Tak wiåc, im bardziej oddalamy siå od stawiajâcej opór materii, tym wiåksze znaczenie zyskuje obserwator i tym bardziej wâtpliwe 9 Stanisûaw Ossowski, Dzieûa, t. IV: O nauce, Warszawa 1967, s

13 staje siå realne istnienie badanego przedmiotu. Jest on taki, jakim zechcemy go zobaczyå, ze wzglådu na n a s z e cele. JuÒ tylko krok dzieli nas od caûkowitego wyabstrahowania siå z materialnej rzeczywistoàci. W ujåciu systemowym pozostaje nam ze spoûeczeºstwa jedynie ukûad pozycji, ról, statusów. Generaûowie, tancerki, kobiety, måòczyîni, teatrzyk marionetek czy nie tak zgryîliwi krytycy komentowali powieàå Magdaleny Tulli W czerwieni, narzekajâc na schematyzm, czyli... brak prawdziwego spoûeczeºstwa. A przecieò prawdziwe spoûeczeºstwo to takòe te schematy oraz sama sieå relacji miådzyludzkich, formy. Przyjaκ, wojna, rynek. Ale wciâò moòemy spojrzeå na spoûeczeºstwo z innych punktów widzenia, kolejno: przyjmujâc perspektywå aktywistycznâ, skupiajâcâ siå na interakcji, czyli wzajemnie na siebie zorientowanych ludzkich dziaûaniach. Literatura wûaàciwie nie potrafi siå bez nich obyå, ale raz jeszcze Magdalena Tulli moòe posûuòyå nam za przykûad, a wûaàciwie kontrprzykûad. W Snach i kamieniach interakcji takich nie ma. I to budzi nasze zdziwienie, bo to wûaànie relacje z innymi sâ najbardziej widocznym sposobem spoûecznego uczestnictwa. NastÅpnie moòemy przyjâå perspektywå kulturalistycznâ, czyli spojrzenie przez pryzmat wspólnych znaczeº, symboli, historii, obyczajów, reguû. I tu juò kontrprzykûadu nie znajdujå. Szczególnie, jeàli za podstawowy wyznacznik kultury uznamy jåzyk. Mówiâc o doàå abstrakcyjnych ujåciach spoûeczeºstwa, celowo przytaczam konkretne przykûady ze wspóûczesnej literatury polskiej. ChcÅ pokazaå, jak wybierajâc dowolne narzådzie z arsenaûu teorii socjologicznych, moòna uporzâdkowaå materiaû literacki. I kaòde z takich uporzâdkowaº wydaje siå równie uzasadnione. W polskim literaturoznawstwie znakomitym przykûadem takiego zastosowania socjologii moòe byå ksiâòka Zdzisûawa òapiºskiego Ja Ferdydurke, w której koncepcja Ervinga Goffmana spoûeczeºstwa jako teatru staûa siå kluczem do odczytania twórczoàci Gombrowicza Zdzisûaw òapiºski, Ja Ferdydurke. Gombrowicza Àwiat interakcji, Lublin

14 Na koniec moòemy siå posûuòyå perspektywâ socjologicznâ podejàciem zdarzeniowym albo polowym. Ïyjemy wàród zdarzeº spoûecznych, które tworzymy i którym ulegamy. Ta mglista, zdarzeniowa perspektywa zdaje siå juò zupeûnie nie przypominaå bytu, jest raczej procesem, który zaczyna umykaå naszej uwadze, ilekroå mówimy o populacjach, grupach, strukturach, normach czy wartoàciach. Wreszcie okazuje siå, Òe socjologia, czyli nauka o spoûeczeºstwie, mówi nam o ludziach dziaûajâcych w polu wzajemnych relacji (w,,przestrzeni miådzyludzkiej ), którzy nadajâ temu polu nieustannâ dynamikå funkcjonowania i stawania siå (podtrzymujâ,,òycie spoûeczne ), a utrwalone, czåsto niezamierzone efekty swoich dziaûaº pozostawiajâ jako ramy strukturalne i kulturowe kolejnych dziaûaº naståpujâcym po sobie pokoleniom. 11 To wciâò Sztompka i podråcznik wprowadzajâcy nas w elementarne podstawy nauki o spoûeczeºstwie. O spoûeczeºstwie, czyli czymà, co rozpûynåûo nam siå w råkach. Zamiast twardego desygnatu mamy pûynnâ rzeczywistoàå, stajâcâ siå, nieustannie podtrzymywanâ, konstruowanâ, a jednoczeànie podtrzymujâcâ i konstruujâcâ. I tu nadszedû moment, kiedy trzeba juò sobie otwarcie powiedzieå, Òe spoûeczeºstwo poza fundamentalnym, fizyczno-materialnym wymiarem istnienia jest bytem fikcyjnym. Pochodnâ wielorakich i czynionych z róònych pobudek interpretacji. To, co istnieje, to jego interpretacje socjologiczne, interpretacje dokonywane w dyskursie publicznym w jåzykach polityki, ideologii, publicystyki, a tak- Òe interpretacje dokonywane przez literaturå. Wszystkie te systemy interpretacyjne pozostajâ ze sobâ w wielorakich relacjach, wpûywajâ na siebie, a jednoczeànie starajâ siå od siebie odróòniå. Ich moc przekonywania zaleòy od mocy wyparcia wiedzy o ich fikcyjnym/konwencjonalnym charakterze; od tego, jak bardzo wierzymy w egzystencjalnâ realnoàå desygnatu. Wbrew pozorom, moc przekonywania nauki jest ograniczona do doàå wâskich kontekstów, a znacznie wiåkszâ siûâ perswazji dysponujâ inne jåzyki. 11 Piotr Sztompka, Socjologia, s

15 Eliot Aronson, zajmujâc siå mechanizmami wiedzy potocznej, przywoûuje taki oto eksperyment. Badanych proszono o przeczytanie artykuûu prasowego, który w obrazowy i negatywny sposób przedstawiaû Òycie konkretnej rodziny korzystajâcej z zasiûku socjalnego. Dodawano do tego obiektywnâ, popartâ badaniami statystycznymi informacjå, Òe jest to rodzina nietypowa, niereprezentatywna dla ogóûu pobierajâcych zasiûki. Mimo to tekst ten wpûywaû na nastawienie badanych, pobudzaû niechåå do klientów opieki spoûecznej. 12 Wynik ten nie wydaje siå zaskakujâcy. Konkretna opowieàå dostarcza nam zaståpczego przeòycia, pozwala doàwiadczaå, a nasza potoczna wiedza spoûeczna w jakiejà przynajmniej czåàci pochodzi z uogólnionych doàwiadczeº; we wspóûczesnym Àwiecie na ogóû z doàwiadczeº zaståpczych, odrealnionych, pozbawionych czåsto egzystencjalnej bazy. Jak mówi Jean Baudrillard, Òyjemy w Àwiecie symulakrów. Obrazy, wraòenia, informacje docierajâce do nas z mediów (a literatura to przecieò teò Àrodek przekazu) nie podlegajâ weryfikacji empirycznej, która w ogromniejâcym Àwiecie jest zresztâ niemoòliwa. Nie oznacza to jednak, Òe nad przeòycie, choåby sztuczne, gotowi jesteàmy przedkûadaå dyskursywny jåzyk nauki i abstrakcyjne dane. I tu przywoûajmy kolejnâ dobrze znanâ tezå, tym razem pochodzâcâ od Williama Thomasa, twórcy amerykaºskiej socjologii: to, co jest uznawane za realne, ma realne konsekwencje. Czytelnicy artykuûu o naduòywajâcej Àwiadczeº socjalnych rodzinie zapewne bådâ gûosowali przeciwko zwiåkszaniu funduszy na pomoc spoûecznâ, przez co wpûynâ na caûkiem juò realnâ sytuacjå caûkiem,,nietekstowych rodzin. W tym ûaºcuchu pokarmowym, w którym rzeczywistoàå poòywia siå sûowem, a sûowa interpretowanâ nieustannie rzeczywistoàciâ, ma swoje miejsce takòe literatura, dziåki której nie tylko poznajemy rzeczywistoàå, ale takòe wûâczajâc jâ w strukturå naszych motywacji tworzymy owâ rzeczywistoàå i zmieniamy. Sûowa i rzeczy tworzâ przestrzenie symbiotyczne, jak grzyby i brzozy. Sûowa wyrastajâ na rzeczach i dopiero wtedy sâ dojrzaûe w sens, gdy rosnâ 12 Eliot Aronson i in., Psychologia spoûeczna, Poznaº 1997, s

16 w krajobrazie. [...] Takie sûowa nigdy nie umrâ, bo potrafiâ uruchomiå inne swoje znaczenia, rosnâå w stronå Àwiata; chyba Òe umrze caûy jåzyk. 13 Koºczâc tym porównaniem zaczerpniåtym z prozy Olgi Tokarczuk, chcå raz jeszcze podkreàliå, Òe p r z y j Å t y t u p u n k t w i d z e n i a w Ò a d e n s p o s ó b n i e o d c i n a n a s o d r z e c z y w i s t o À c i, n i e l i k w i d u j e z a a n g a Ò o- w a n i a w c o À w i Å c e j n i Ò g r y j Å z y k o w e. Czy istnieje literatura? JeÒeli,,nie istnieje spoûeczeºstwo, lecz tylko rozmaite jego odczytania, to dlaczego mielibyàmy sâdziå, Òe istnieje literatura, dzieûo literackie, mocâ swojej spójnoàci i systemu oznaczania narzucajâce okreàlone odczytanie? W zbiorze esejów Stanleya Fisha moòemy przeczytaå takâ oto anegdotkå. Na zajåcia do nieznanego sobie wykûadowcy zgûasza siå byûa studentka Fisha. (Fish w najwiåkszym skrócie uwaòa, Òe wszystko jest interpretacjâ.) Zadaje pytanie:,,czy na tych zajåciach jest tekst? Nauczyciel odpowiada:,,tak, jest to Norton Anthology of Literature.,,Nie, nie powiada na to studentka. Chodzi mi o to, czy na tych zajåciach wierzy siå w wiersze i takie róòne rzeczy, czy moòe tylko w nas? 14 Anegdotka ta wzruszyûa mnie dodatkowo, gdyò od lat, koºczâc pierwsze zajåcia w semestrze, na których wprowadzam podstawowe pojåcia dotyczâce socjologii i spoûeczeºstwa, sama zadajå zgromadzonym wokóû stoûu studentom pytanie:,,gdzie na tej sali jest spoûeczeºstwo? Po rozwaòeniu szeregu moòliwoàci ostateczna konkluzja brzmi: w nas, w naszych interpretacjach. 13 Olga Tokarczuk, Dom dzienny, dom nocny, Waûbrzych 1998, s Stanley Fish, Interpretacja, retoryka, polityka, przekûad zbiorowy, Kraków 2002, s

17 Tu trzeba bardzo wyraînie zdaå sobie sprawå, iò poczucie, Òe nie ma spoûeczeºstwa, nie ma tekstu literackiego, sâ tylko nasze interpretacje, jest sprzeczne z naszymi podstawowymi intuicjami, sprzeczne teò z referencjalnym charakterem jåzyka, który wråcz wymusza wiarå w desygnaty. Sprzeczne w koºcu ze zdrowym rozsâdkiem, a takòe z naszym bardzo powszechnym i dobrze uzasadnionym materializmem, a w przypadku jåzyka z przekonaniem, Òe konkretne sûowa majâ konkretne i niezmienne znaczenia. Chciaûabym jednak pozostaå w krågu poczynionych wyòej ustaleº: nie mamy doståpu do Òadnego,,prawdziwego spoûeczeºstwa, jednej,,prawdziwej wersji tekstu literackiego. Co wiåcej, nie ma teò,,prawdziwego podmiotu, gdyò sami jesteàmy procesem nieustannych interpretacji, autointerpretacji, reinterpretacji. Nie warto wiåc szukaå ani pierwszej przyczyny, ani punktu omega. Dzieûo literackie, podobnie jak spoûeczeºstwo, pojawia siå nam zawsze w jakiejà formie i nie istnieje taki punkt widzenia, z którego patrzâc, moglibyàmy oceniå zgodnoàå naszego poznania z rzeczywistoàciâ. Nasza niemoc ma charakter metodologiczny nie pociâga wiåc za sobâ mocnych twierdzeº o nieistnieniu literatury czy spoûeczeºstwa kaòe siå jedynie pogodziå z tym, Òe nie warto podejmowaå prób ustalania ostatecznych prawd. Nie ma teò nadziei na spójne uzasadnienie przyjåtej zasady interpretacji, na Òadnâ n i e p r z e w r o t n â (dwuznacznoàå zamierzona) teoriå. MoÒna jedynie przekonywaå do swojego punktu widzenia. Czyli uprawiaå retorykå. W tym miejscu naleòy wyraînie powiedzieå, Òe neopragmatyzm, tak jak go tutaj rozumiem i uòywam, nie jest teoretycznâ ramâ odniesienia, spójnym systemem uzasadnieº, ale raczej polem podzielanych praktyk. I tylko przez retorycznâ praktykå moòe zyskaå legitymizacjå. Jest antyfundamentalistyczny i antyteoretyczny. Pozwala na uòywanie dowolnych jåzyków, domagajâc siå jedynie samoàwiadomoàci, zdawania sobie sprawy z tego, co siå robi. I tu zresztâ popada w sprzecznoàå. Bo ten rodzaj samoàwiadomoàci tworzy,,podmiot naukowy, odmienny od empirycznego. Stwarza pozór, Òe ktoà, kto analizuje reguûy wûasnego poznania, a wiåc skupia siå na metodzie, 20

18 jest obiektywny, w przeciwieºstwie do bezrefleksyjnych uòytkowników dyskursów. Przy czym takim bezrefleksyjnym uòytkownikiem moòe byå teò profesjonalista, niezdajâcy sobie sprawy z tego, Òe jego podejàcie jest jedynie punktem widzenia. Rozwiâzaniem tej sytuacji jest uznanie wyróònionego charakteru poznania refleksyjnego, ale jednoczeànie traktowanie go jako czåàci procesu obiektywizacji, który nigdy nie zostanie zakoºczony. 15 Z pragmatycznego podejàcia do teorii i metafizyki wynika równieò mój stosunek do,,hermeneutycznego bûådnego koûa. Jak to nieraz zauwaòano, w naukach humanistycznych podmiot i przedmiot zakûadajâ siå nawzajem. Podmiot wnosi sam siebie do wiedzy o przedmiocie, z kolei zaà jego wûasna subiektywnoàå jest determinowana przez moc, jakâ miaû nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zaczâû go poznawaå. Koûo hermeneutyczne przedstawione w terminach podmiotu i przedmiotu moòe siå wydawaå jedynie bûådnym koûem. To jednak, co w analizie metodologicznej jawi siå jako bûådne koûo, ontologia fundamentalna objaània, wydobywajâc na jaw strukturå, na jakiej siå ono opiera pisze Ricoeur, by dalej pogrâòyå siå w analizie Heideggerowskiego Desein Podmiot naukowy, wûaànie dlatego, Òe sam daje sobie do råki naukowe Àrodki do obrania za przedmiot wûasnego, naiwnego punktu widzenia na przedmiot, prawdziwie odcina siå od podmiotu empirycznego i, tym samym, od innych podmiotów, czy to profesjonalistów, czy teò laików, tkwiâcych jak w zamkniåciu przy okreàlonym punkcie widzenia, którego nie dostrzegajâ jako takiego. I skoro tak trudno jest niekiedy przekazaå wyniki badaº prawdziwie refleksyjnych, to powinno siå wyjednaå u czytelnika, by zrezygnowaû z dopatrywania siå,,ataku bâdî,,krytyki w sensie potocznym w tym, co chce byå analizâ, by zaakceptowaû przyjåcie za swój wûasny punkt widzenia punktu widzenia obiektywizujâcego, stanowiâcego podstawå analiz, by przyûâczyû siå do wyzwalajâcego wysiûku zwûaszcza poddajâc go krytyce, opartej na zgodzie co do jego przesûanek którego celem jest obiektywizacja wszystkich obiektywizacji, miast odrzucaå samâ jego zasadå, sprowadzajâc go do próby nadania pozorów uniwersalnoàci naukowej indywidualnemu punktowi widzenia. 16 Paul Ricoeur, JÅzyk, tekst, interpretacja, s

19 Ja, zamiast poszukiwania gûåbszej zasady istnienia, umoòliwiajâcej przekroczenie sprzecznoàci, wolå pozostaå w,,bûådnym kole. Oznacza to rezygnacjå z wszelkich fundamentów, takich czy innych filozoficznych lub teoretycznych odpowiedzi. Pozwala za to zgodnie zresztâ z duchem hermeneutycznym na zatarcie róònicy miådzy poznajâcym i poznawanym, ale jednoczeànie dopuszcza odwoûywanie siå do tych pojåå. Kiedy przenosimy nasze zainteresowanie z dylematów epistemologicznych i filozoficznych na Àwiat i dziaûanie w nim, terminy takie, jak czytelnik, literatura, spoûeczeºstwo, wciâò okazujâ siå cudownie uòyteczne. Musimy jednak zawsze mieå ÀwiadomoÀå, Òe sâ to jedynie artefakty, zawsze dialektycznie zawierajâce swoje dopeûnienie. PodejÀcie takie powinno nas równieò skûaniaå do ujawniania wûasnej pozycji poznawczej i niepoprzestawania na tym, Òe jest ona juò zawarta w naszej interpretacji. Pozwala to innym na rozpoczåcie procesu dalszych odczytaº, na interpretacjå naszej wypowiedzi jako naszej, a nie uniwersalnie prawdziwej. Z Ricoeura z którym nie tyle siå zgadzam, co wykorzystujå go do wûasnych celów i interpretujå zacytujmy:...tekst literacki rozpoàciera potencjalny horyzont znaczenia, który moòe byå aktualizowany w róònoraki sposób. 17 To, jak i ostatnie, puentujâce ksiâòkå zdania: Konflikt miådzy interpretacjami jest nieprzezwyciåòalny i nieuchronny, poniewaò wiedza absolutna jest niemoòliwa. Musimy wybieraå miådzy wiedzâ absolutnâ a hermeneutykâ 18 nie wydajâ siå sprzeczne z banaûem Fisha: wszystko jest interpretacjâ. JeÀli bowiem Ricoeur mówi o obiektywnoàci znaczenia, to nie chodzi tu o jednâ obiektywnâ prawdå zawartâ w dziele, tylko o to, Òe tekst jest zawsze dla nas obiektywnie znaczâcy. Spotykamy siå dziåki niemu z obiektem naszego zainteresowania. 17 TamÒe, s TamÒe, s

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów.

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia Parmenidesa z Elei Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii 2 3 Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE dr Agnieszka Kacprzak TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY Auguste Comte Emile Durkheim TEORIE KONFLIKTU Karol Marks INTERAKCJONIZM SYMBOLICZNY Max

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16

SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE - FILOZOFIA JAKO TYP POZNANIA. 1. Człowiek poznający Poznanie naukowe... 16 SPIS TREŚCI P r z e d m o w a... 5 P r z e d m o w a do d r u g i e g o w y d a n i a... 7 P r z e d m o w a do t r z e c i e g o w y d a n i a... 9 P r z e d m o w a do c z w a r t e g o w y d a n i a...

Bardziej szczegółowo

Hermeneutyczne koncepcje człowieka

Hermeneutyczne koncepcje człowieka Hermeneutyczne koncepcje człowieka Włodzimierz Lorenc Hermeneutyczne koncepcje człowieka w kręgu inspiracji Heideggerowskich Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2003 Redakcja i korekta: Piotr Piber Projekt

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

Logika dla socjologów Część 2: Przedmiot logiki

Logika dla socjologów Część 2: Przedmiot logiki Logika dla socjologów Część 2: Przedmiot logiki Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Działy logiki 2 Własności semantyczne i syntaktyczne 3 Błędy logiczne

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD I CZYM JEST ARGUMENTACJA PRAWNICZA?

WYKŁAD I CZYM JEST ARGUMENTACJA PRAWNICZA? WYKŁAD I CZYM JEST ARGUMENTACJA PRAWNICZA? 1 TEKST PRAWNY ROZUMIENIE INTERPRETACJA/WYKŁADNIA UZASADNIENIE/ARGUMENTACJA PRAWO ZASTOSOWANIE UZASADNIENIE/ARGUMENTACJA 2 I. Spór o metody prawnicze XIX w. 1.

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant 2011-10-01 Plan wykładu 1 Immanuel Kant - uwagi biograficzne 2 3 4 5 6 7 Immanuel Kant (1724-1804) Rysunek: Immanuel Kant - niemiecki filozof, całe życie

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym

Tolerancja (łac. tolerantia - cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym TOLERANCJA Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym oznacza on postawę wykluczającą dyskryminację

Bardziej szczegółowo

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA. Studia stacjonarne

FILOZOFIA. Studia stacjonarne FILOZOFIA Studia stacjonarne I stopnia Studia filozoficzne I stopnia na kierunku filozofia prowadzone są w ramach dwóch specjalności: Filozofia teoretyczna Kognitywistyka Studia na każdej specjalności

Bardziej szczegółowo

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Filozofia człowieka Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Spotkanie źródłem poznania i nauk POZNAWANIE 2 Jedność doświadczenia filozoficznego Filozofia nauką o zasadach ( principia) Do wiedzy o

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ EWA NOWAK-JUCHACZ AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI KANT, FICHTE, HEGEL WROCŁAW 2002 SPIS TREŚCI Przedmowa. WOLNOŚĆ I FILOZOFIA 7 Część I. KANT 13 Rozdział I. WOLA I JEJ

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1.11 pieczątka jednostki organizacyjnej OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Poziom

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. MK_42 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia I stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu

SYLABUS. MK_42 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia I stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu 01.10.014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy socjologii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_4 Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Marek Kaczmarzyk Pracownia Dydaktyki Biologii Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytet Śląski Przekaz pozagenetyczny - gatunkowa przypadłośd

Bardziej szczegółowo

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6.

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. 1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. Elementy badań 7. Raport etnograficzny 8. Przykłady 9. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny Załącznik nr 4 do Zarządzenia Nr.. KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Jadwiga Mazur Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 15. Przedmioty wprowadzające oraz wymagania wstępne: podstawy socjologii, historia myśli socjologicznej

KARTA PRZEDMIOTU. 15. Przedmioty wprowadzające oraz wymagania wstępne: podstawy socjologii, historia myśli socjologicznej Z1-PU7 WYDANIE N2 Strona: 1 z 5 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: WSPÓŁCZESNE TEORIE SOCJOLOGICZNE 2. Kod przedmiotu: ROZ_S_S1Ls6_W_26 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego:

Bardziej szczegółowo

Sylabus. Kod przedmiotu:

Sylabus. Kod przedmiotu: Sylabus Nazwa Przedmiotu: TEORIA POZNANIA Kod przedmiotu: Typ przedmiotu: obowiązkowy Poziom przedmiotu: zaawansowany rok studiów, semestr: rok I i II, semestr i (rok akad. 009/010, 010/011) Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

Etyka pomiędzy teorią a praktyką. Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC

Etyka pomiędzy teorią a praktyką. Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC Etyka pomiędzy teorią a praktyką Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC marszyn@amu.edu.pl Normy Moralne Obyczajowe Prawne Różnice: - Źródło - Sankcja - Zakres (za: M.Ś.) Etyka (ethos) Dział

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Podział nauk Arystoteles podzielił wszystkie dyscypliny wiedzy na trzy grupy:

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu Filozofia umysłu Wykład VIII: Eliminatywizm w filozofii umysłu Materializm Funkcjonalizm daje się uzgodnić z materializmem, nie implikuje go jednak Eliminatywizm to stanowisko konsekwentnie materialistyczne:

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11 Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych Wprowadzenie 11 1. Teoretyczne podejście do stosunków międzynarodowych 21 1.1. Stosunki międzynarodowe jako dyscyplina naukowa 22 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

P O D S T A W Y S O C J O L O G I I

P O D S T A W Y S O C J O L O G I I P O D S T A W Y S O C J O L O G I I Kod UTH/HES/ST/I Nazwa w języku polskim Podstawy socjologii w języku angielskim Introduction to sociology Wersja Kolejna Rok akadem icki rok akademicki 2014/2015 Wydział

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia:

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: Symbol Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: WIEDZA S1_W01 Posiada podstawową wiedzę dotyczącą elementarnych pojęć socjologicznych, budowy

Bardziej szczegółowo

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ?

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Relacja między nauką i religią jest dość złożona. Wyrazem tego jest debata pomiędzy nauką i religią, w której szczególnie w przeszłości było wiele pasji

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Podstawy psychologii i socjologii Rok akademicki: 2014/2015 Kod: RAR-1-107-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Kierunek: Automatyka i Robotyka Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Roman Schulz WYKŁADY Z PEDAGOGIKI OGÓLNEJ. Tom III Logos edukacji

Roman Schulz WYKŁADY Z PEDAGOGIKI OGÓLNEJ. Tom III Logos edukacji Roman Schulz WYKŁADY Z PEDAGOGIKI OGÓLNEJ Tom III Logos edukacji TORUŃ 2009 SPIS TREŚCI Słowo wstępne... 9 I. Z problematyki teorii poznania... 11 1. Poznanie i jego poznanie... 11 2. Epistemologia: jej

Bardziej szczegółowo

FITNESS INTELIGENCJI

FITNESS INTELIGENCJI FITNESS INTELIGENCJI Aleksander Dydel ABC TEORII I ĆWICZEŃ WSTĘP Ancora imparo. Michał Anioł Inteligencja jest piękną i wartościową cechą umysłu, którą można rozwinąć. Sama z siebie nie jest gwarantem

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI KREATYWNEGO MYŒLENIA STOSOWANE W BIZNESIE

TECHNIKI KREATYWNEGO MYŒLENIA STOSOWANE W BIZNESIE ul. Narutowicza 16\18\22 20-804 Lublin tel. 081 536 26 07, fax 081 532 13 51, tel. 604 720 161 szkolenia@edisonteam. zaproszenie na szkolenie: TECHNIKI KRETYWNEGO MYŒLENI STOSOWNE W BIZNESIE twórczoœæ

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Politologia Nazwa kierunku kształcenia: Politologia Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: dr Barbara Sypniewska Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia Tryb studiów: Niestacjonarne Profil

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9

Spis treści. Wstęp... 9 Spis treści Wstęp..................................................................... 9 Rozdział I. Osobliwa nauka. Problem rozumienia w filozofii psychiatrii.......... 19 1. Rozumienie i wyjaśnianie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne..

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. Spis treści Wstęp... 7 Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne... 11 Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. 27 Rozdział III Demokracja i totalitaryzm. Kryzys polityczny

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA?

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 15 Zmiana społeczna

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Spis treści Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11 Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Część I ANALIZA CYWILIZACJI Wymiar cywilizacyjny w analizie socjologicznej

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL 1 Kontekst teoretyczny diagnozy zainteresowań zawodowych i przystosowania do sytuacji pracy, czyli jak pomóc uczniowi z niepełnosprawnością umysłową w efektywnym przejściu ze szkoły na rynek pracy Wojciech

Bardziej szczegółowo

LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej)

LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej) LITERATURA PODSTAWOWA Dla osób przystępujących do egzaminu kierunkowego z pedagogiki (przed obroną pracy doktorskiej) 1. Callo, Ch., (2006). Modele wychowania, w: Pedagogika. Podstawy nauk o wychowaniu,

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ W EDUKACJI DOROSŁYCH GDYNIA. 10.06.2014 uwarunkowania rynkowe uwarunkowania behawioralne uwarunkowania społeczne CZŁOWIEK jego historia życia i historia uczenia się uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Zajęcia wprowadzające 04.10.2016 Plan Organizacja zajęć Warunki zaliczenia Co to jest historia ekonomii i po co nam ona? Organizacja zajęć robertmrozecon.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII?

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Cele ogólne: kształcenie umiejętności wskazywania cech, podobieństw

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga?

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? Przymioty Boga Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? dowody na istnienie Boga ustaliły, że On jest, ale czy poza wiedzą o Jego istnieniu możemy coś wiedzieć o Jego istocie? Św. Tomasz twierdzi, że

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii.

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. historiozofia DZIEJÓW FILOZOFIA nauka filozoficzna o ostatecznych czynnikach sprawczych, istocie i sensie ludzkich dziejów jako całości, zw. także

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARACH KSZTAŁCENIA Kierunek studiów pedagogika

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5. kierunkowe efekty kształceniaopis

Załącznik nr 5. kierunkowe efekty kształceniaopis Załącznik nr 5. Odniesienie kierunkowych efektów kształcenia do obszarowych efektów kształcenia dla obszaru lub obszarów kształcenia przyporządkowanych temu kierunkowi Nazwa kierunku studiów: Interdyscyplinarne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI

STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Załącznik nr 1 do Uchwały nr /2012 Senatu UKSW z dnia 25 września 2012 r. STUDIA PODYPLOMOWE FILOZOFII I ETYKI Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów

Bardziej szczegółowo

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ A. DLA KIERUNKU DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA I. Wiedza o mediach 1. Funkcje mediów.

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym jest estetyka?

Temat: Czym jest estetyka? Temat: Czym jest? 1. Autor: Łukasz Nysler (IF UWr., ZSO nr 3 we Wrocławiu) 2. Czas realizacji: 90 minut. 3. Poziom edukacyjny: uczniowie gimnazjum i liceum 4. Liczba uczestników: do 20 osób. 5. Metody

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych Spis treści Wstęp 1. Ujęcia stosunków międzynarodowych Stosunki międzynarodowe w Ŝyciu codziennym Myślenie teoretyczne Formułowanie odpowiedzi Historia Filozofia Behawioryzm Ujęcia alternatywne Scalanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM

WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM Ocenę dopuszczającą(2)otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności na poziomie wymagań koniecznych, a jego działania mają charakter przede wszystkim

Bardziej szczegółowo