SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE"

Transkrypt

1

2 w serii ukaza³y siê: CUDOWNE I PO YTECZNE Bruno Bettelheim SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE Ewa Bieñkowska ANATOMIA UCZUÆ Boris Cyrulnik DROGA SERCA Dalaj Lama, Eugen Drewermann ISTOTNEGO NIE WIDAÆ Eugen Drewermann HISTORIA CHORÓB U ZARANIA CYWILIZACJI ZACHODNIEJ Mirko D. Grmek GENDER DLA ŒREDNIO ZAAWANSOWANYCH Inga Iwasiów YJ C TRACIMY YCIE Maria Janion JAKIEJ CYWILIZACJI POLACY POTRZEBUJ Jerzy Jedlicki POWTÓRZENIE. PRZEDMOWY Soren / Kierkegaard WIEDEÑSKA APOKALIPSA Ewa Kuryluk YWOTY ŒWIÊTYCH POPRAWIONE Zbigniew Miko³ejko WENECKIE TÊSKNOTY Joanna Pollakówna SEKS I ŒMIERÆ Jacques Ruffié HISTORIA EPIDEMII Jacques Ruffié, Jean Charles Sournia MORALNA I NIEMORALNA HISTORIA PIENI DZA René Sédillot CHCIEÆ I MIEÆ Ma³gorzata Szpakowska HISTORIA STROJU Maguelonne Toussaint-Samat HISTORIA NATURALNA I MORALNA JEDZENIA Maguelonne Toussaint-Samat CZYSTOŒÆ I BRUD Georges Vigarello INTYMNA HISTORIA LUDZKOŒCI Theodore Zeldin

3 KINGA DUNIN CZYTAJ C POLSKÊ Literatura polska po roku 1989 wobec dylematów nowoczesnoœci WARSZAWA

4 Krótkie wprowadzenie Literatura staje siå tym, czym zechcemy jâ uczyniå. Ja zamierzam uczyniå z niej bodziec do refleksji nad wspóûczesnym spoûeczeºstwem polskim, spoûeczeºstwem, któremu nie zakreàlam granic geograficznych ani chronologicznych, poniewaò jest ono zanurzone w przeszûoàci, ale takòe w globalizujâcym siå Àwiecie, otwarte na przyszûoàå. W Prawieku i innych czasach Olga Tokarczuk przypomniaûa nam mityczne doàwiadczenie Òycia w Àwiecie zamkniåtym; poza granicami wioski koºczyû siå on i znikaû. Ten, kto jâ opuszczaû, przenosiû siå do innej rzeczywistoàci. Granice Prawieku, który byû takòe centrum wszechàwiata, axis mundi, pokrywaûy siå z granicami realnych do- Àwiadczeº mieszkaºców, a jedyne otwarcie prowadziûo w górå, poprzez religiå i symbole do sfery transcendencji. Dzisiaj inaczej doàwiadczamy rzeczywistoàci spoûecznej. Jest ona bardziej rozlegûa, otwarta i zdecentrowana, czûowiek czuje siå w niej wolny, ale i niepewny. Nie bardzo wiadomo wiåc, gdzie owej Polski szukaå, skoro kaòdy z nas nosi swój Àwiat ze sobâ, jak Àlimak skorupå. Odnoszâc najnowszâ, wydanâ po 1989 roku, prozå polskâ do problemu nowoczesnoàci, nie moòemy pozostawaå jedynie w krågu polskich symboli i historycznych punktów milowych. NowoczesnoÀå jest doàwiadczeniem caûego Àwiata zachodniego. Jej poczâtki wiâzaûy siå z kapitalizmem i rozwojem liberalnej demokracji, a takòe niezachwianâ wiarâ w nieskoºczone moòliwoàci rozumu ludzkiego, wiarâ w szanse na uwolnienie ludzkoàci od wszelkich plag dziåki racjonalnemu urzâdzeniu spoûecznego bytu. Prawdy wiary i tradycji, arbitralne hierarchie pragnåûa ona zastâpiå jednoznacznâ i po- 5

5 wszechnie obowiâzujâcâ prawdâ nauki. Wszystkie te optymistyczne zûudzenia spûonåûy w piecach OÀwiÅcimia albo zamarzûy w lodach Guûagu. Procesy modernizacyjne trwaûy jednak nadal, choå modernizatorzy nigdy nie odzyskali oàwieceniowej pewnoàci siebie. NowoczesnoÀå osiâgnåûa punkt, w którym juò nie tylko moralnie zakwestionowaûa samâ siebie. Oczekiwana uniwersalna ludzka jednoàå okazaûa siå wieloàciâ kultur i nieprzekûadalnoàciâ jåzyków. Rozum doszedû do swego kresu i zdekonstruowaû swoje wûasne podstawy. Dziaûania majâce porzâdkowaå Àwiat okazaûy siå Îródûem nowych niebezpieczeºstw i ryzyka, którego nie potrafimy przewidzieå ani mu przeciwdziaûaå. NiepewnoÀå nie jest juò wyûâcznie wrogim innobytem rozumu, ale jego nieodrodnym dzieckiem. Niektórzy ci, co ostatecznie zwâtpili nazywajâ ten stan ponowoczesnoàciâ, widzâc w nim nowâ epokå. Mnie bliòsza jest inna perspektywa, posûugujâca siå pojåciem póînej nowoczesnoàci. Charakterystyczne cechy wspóûczesnego Àwiata traktowane sâ tutaj jako dalsza faza rozwoju nowoczesnoàci, jej radykalizacja. CoÀ, z czym potrafimy sobie poradziå, jeàli bådziemy podâòali rozsâdnie do przodu, nie pozwalajâc nowoczesnoàci jak powiedziaû znany niemiecki socjolog Ulrich Beck zadusiå siå wûasnymi anomaliami. Zygmunt Bauman, prorok ponowoczesnoàci, radzi nam zrezygnowaå ze zûudzeº, Òe moòna dzià byå,,prawodawcâ, i poprzestaå na trudnej roli,,tûumacza. Zamiast ustanawiania standardów prawdy i dobra zajâå siå poàredniczeniem miådzy rozmaitymi innoàciami. Ja próbujå odmiennej drogi. Z peûnâ ÀwiadomoÀciâ, Òe nie moòna juò byå prawodawcâ, staram siå wykroczyå poza rolå poàrednika w kierunku projektu. Zobaczyå PolskÅ, jakâ mogûaby siå staå. WciâÒ jest to jednak Polska, kraj, który póû wieku spådziû w komunistycznej poczekalni, aby wreszcie skonfrontowaå siå nie tylko z objawami klasycznej nowoczesnoàci, ale jednoczeànie z jej póînomodernistycznâ rewizjâ. Kraj, który wciâò nie rozegraû do koºca swojej gry z tradycjâ. Zanim jednak zacznå o tym pisaå, przedstawiå teoretyczne zaplecze i zaûoòenia, a takòe doàwiadczenia, które okreàlajâ mój sposób korzystania z literatury.

6 I. Czego moòemy dowiedzieå siå o spoûeczeºstwie z literatury? Poznawcza funkcja literatury? Czy coà takiego w ogóle istnieje? OdpowiedÎ na to pytanie wymaga rozwaòenia zarówno tego, czym jest spoûeczeºstwo, jak i tego, czym jest (lub nie jest) literatura. Zanim jednak do tego przystâpiå, chciaûabym rozpoczâå od przywoûania potocznej i bardzo podstawowej intuicji oraz wskazania zwiâzanych z niâ paradoksów. Nawet ograniczona do przymusu szkolnego znajomoàå literatury jest w zdroworozsâdkowym odbiorze Îródûem wiedzy o historii, zwyczajach rozmaitych warstw spoûecznych, wartoàciach i ideach, o splatajâcych siå z dziaûaniami zbiorowymi ludzkich losach i charakterach. Czasami o prawdach egzystencjalnych albo psychologicznych, wreszcie o samej literaturze ksiâòki sâ o innych ksiâòkach, ale takòe mogâ odnosiå siå do siebie w zabiegach metafikcji. JakÒe moglibyàmy w poznawcze (wzglådem spoûeczeºstwa) funkcje literatury wâtpiå, skoro dziåki Balzakowi znamy francuskie mieszczaºstwo, dziåki Jane Austen konwenanse angielskiej arystokracji, dziåki Llosie anatomiå poûudniowoamerykaºskich dyktatur, dziåki Naipaulowi wyspå Trynidad, dziåki Rushdiemu stosunki miådzy muzuûmanami i hinduistami w Indiach, a Toni Morrison zawdziåczamy wiedzå o losach amerykaºskich czarnych kobiet moòna tak wymieniaå w nieskoºczonoàå. A jednak musimy spojrzeå w oczy zwâtpieniu, nie dlatego, Òe jest to w i e d z a nieobiektywna, tylko dlatego, Òe literatura jest fundamentalnie nieobiektywna, jest fikcjâ. 9

7 Zadajmy zatem pytanie, tak jak zadaû je na wståpie swoich Reguû sztuki Pierre Bourdieu: Zmusza to do postawienia problemu,,realizmu oraz,,desygnatu dyskursu literackiego w kategoriach mniej zdroworozsâdkowych niò przyjåte powszechnie. Czym jest, ostatecznie, ten dyskurs, który mówi o Àwiecie (spoûecznym bâdî psychicznym) tak, jakby o nim nie mówiû; który moòe mówiå o tym Àwiecie tylko pod warunkiem, Òe mówi o nim tak, jakby o nim nie mówiû, to jest w formie, która zarówno dla czytelnika, jak i dla autora dziaûa jako zaprzeczenie (we freudowskim sensie Verneinung) tego, co wyraòa wprost? 1 SiÅgajâc po inny freudowski termin, moòemy powiedzieå, Òe istotâ aktu lekturowego, przynajmniej w przypadku czytelnika nieprofesjonalnego, jest wyparcie. Czytajâc, zapominamy o fikcyjnoàci Àwiata przedstawionego, sûowa prowadzâ nas prosto do rzeczy. Nad wytworzeniem w nas tego zûudzenia, a przeciwko formalnym wûasnoàciom fikcji, pracuje czåsto takòe sam autor. Przypomnijmy najstarsze zabiegi narracyjne sûuòâce przedstawieniu zmyàlenia jako prawdy: rozpoczåcie opowieàci od poàwiadczenia autentycznoàci opisywanych wydarzeº, narracja epistolograficzna lub w postaci,,odnalezionych dokumentów. DziÀ sûuòy temu zacieranie granic gatunków, dominacja narracji pierwszoosobowej, rozmywajâcej róònicå miådzy autorem, narratorem i bohaterem. TakÒe w dobie postmodernistycznych autoodniesieº literatura, przynajmniej w pewnych momentach, daje nam zûudzenie autentyzmu, uczestniczenia w historiach prawdziwych, nawet jeàli potem z rozmysûem zûudzenie to burzy. I wypada zgodziå siå z Paulem Ricoeurem, Òe jest to doàwiadczenie pierwotne. Powoûuje siå on na Fregego, który powiadaû, Òe nigdy nie zadowalamy siå samym sensem, zawsze zakûadamy referencjå i w ten sposób stajemy po stronie semantyki, a nie semiotyki. 1 Pierre Bourdieu, Reguûy sztuki, przeû. Andrzej Zawadzki, Kraków 2001, s

8 Najbardziej konkretnâ definicjå semantyki stanowiå bådzie teoria odnoszâca wewnåtrznâ, immanentnâ konstytucjå sensu do zewnåtrznej i transcendentnej intencji referencyjnej. 2 Dyskurs zawsze transcenduje opisane w nim zdarzenia i kaòe nam szukaå znaczeº poza jåzykiem. Wynika to z samej istoty jåzyka, który jest genetycznie i w najbardziej podstawowym sensie narzådziem komunikacji i dziaûania, a dopiero póîniej semiotycznâ strukturâ projektujâcâ nasze Àwiaty. I nawet jeàli jest prawdâ, Òe pozostajemy w wiecznej niewoli naszych sûowników, jåzyków i dyskursów, to i tak, uòywajâc ich, nie potrafimy pozbyå siå naturalnej intuicji uòytkownika, Òe zawsze to k t o À mówi d o k o g o À o c z y m À. W tym sensie w dziele literackim zawsze obecny jest autor, zawsze teò obecna jest referencja automatycznie utoòsamiana z egzystencjâ. T o, o c z y m c z y t a m y,,,j e s t. Literatura zawsze zatem speûnia funkcjå poznawczâ. Zawsze o czymà nam opowiada, w kraºcowych przypadkach o moòliwoàciach literatury albo jåzyka. (CzyÒ jåzyk i literatura nie naleòâ do dziedziny spoûecznej?) I jednoczeànie, t e g o, o c z y m c z y t a m y,,,n i e m a, bo przecieò literatura jest fikcjâ i zawsze nas okûamuje. Ale dlatego teò jest zawsze prawdziwa poniewaò wcale nie opisuje Àwiata, tylko go dla nas tworzy. WûaÀnie dziåki takiemu konstruktywistycznemu podejàciu moòemy poradziå sobie z paradoksem kûamcy, który jest istotâ literackiego przekazu. Pytanie o prawdziwoàå wiedzy dostarczanej nam przez literaturå zazwyczaj bezrefleksyjnie odwoûuje siå do klasycznej, korespondencyjnej koncepcji prawdy, za którâ stoi przekonanie, Òe istnieje odpowiednioàå miådzy Àwiatem a jåzykiem. JeÀli chcielibyàmy szukaå takiej odpowiednioàci miådzy literaturâ a spoûecznâ rzeczywistoàciâ, okaòe siå, Òe nie tylko literatura jest tu problemem, choå tworzy nieodparte zûudzenie opisywania Àwiata, ale takòe przedmiot owego poznania, czyli spoûeczeºstwo, równieò nie ma realnej egzystencji. 2 Paul Ricoeur, JÅzyk, tekst, interpretacja, przeû. Piotr Graff i Katarzyna Rosner, Warszawa 1989, s

9 Czy istnieje spoûeczeºstwo? Pytanie, czego moòna dowiedzieå siå o spoûeczeºstwie z literatury, poza zaûoòeniem, Òe literatura moòe byå czymà w rodzaju wiedzy, a wiåc narzådzia poznania, zawiera drugie jeszcze, lepiej ukryte zaûoòenie: istnieje spoûeczeºstwo i jest ono poznawalne, moòe zatem staå siå przedmiotem owej wiedzy. Najdoskonalszâ formâ wiedzy jest zaà wiedza naukowa. W takim kanonie jesteàmy ksztaûceni i naleòy to do naszego podstawowego wyposaòenia intelektualnego. Oto, w przeciwieºstwie do literatury, która prawdzie swojej sama zaprzecza, istnieje opis naukowy, który prawdziwoàå swâ podkreàla. Mógûby on zatem stanowiå wzorzec i miarå oceny,,obiektywizmu i,,prawdziwoàci literatury. NastÅpnie zaà odpowiedzi na tytuûowe pytanie. Nie ma chyba lepszego sposobu zaprezentowania tego wzorca niò powoûanie siå na wspóûczesny akademicki podråcznik socjologii. Piotr Sztompka w swojej Socjologii, w pierwszym rozdziale, poàwiåconym spoûeczeºstwu i naukowej wiedzy o nim, pisze: Czym cechuje siå przed-socjologiczna wiedza o spoûeczeºstwie? WystÅpuje ona w trzech postaciach: wiedzy potocznej, wraòliwoàci artystycznej i refleksji filozoficznej. 3 Literatura zostanie tu przez niego omówiona jako rodzaj wraòliwoàci artystycznej, rzecz jasna, ze szczególnym podkreàleniem poznawczych zalet powieàci realistycznej. Socjologia wyûania siå z tych trzech odmian myàli przed-socjologicznej, jest kontynuacjâ i zarazem odmiennâ postaciâ wiedzy potocznej, twórczoàci artystycznej i filozofii spoûecznej. OczywiÀcie, nie wypiera tamtych form myàli ludzkiej, dodaje siå do nich, istnieje obok nich, wyróòniajâc siå jednak pod istotnymi wzglådami. Momentem przeûomowym jest spostrzeòenie, Òe 3 Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza spoûeczeºstwa, Kraków 2002, s

10 spoûeczeºstwo nie jest chaosem ludzkich przypadków, lecz posiada swoiste, powtarzalne cechy i prawidûowoàci, a zatem moòe byå przedmiotem nowej, rozwijajâcej siå od epoki OÀwiecenia perspektywy poznawczej, a mianowicie nowoczesnej, empirycznej i eksperymentalnej nauki... 4 Nauka tworzy wûasny jåzyk oraz posûuguje siå metodâ naukowâ i, przypomnijmy, kreowane przez niâ sâdy podkreàlajâ swojâ prawdziwoàå, a nie fikcyjnoàå. Mamy tu wiåc do czynienia z dobrze ugruntowanâ konwencjâ, której gotowi jesteàmy przyznaå status bezstronnego narzådzia, a w konsekwencji uzyskanâ w ten sposób wiedzå o spoûeczeºstwie uznaå za obiektywnâ, lepszâ od innych. Za,,spoûeczeºstwo zaà to, co zostanie nam przez niâ przedstawione. Tym samym ûatwo zapominamy o konwencjonalnym charakterze nauki. I o tym, Òe jak twierdzi na przykûad Bourdieu Àwiat spoûeczny jest walkâ o to, czym jest Àwiat spoûeczny, a nauki spoûeczne sâ tylko jednâ ze stron tej walki. 5 PodâÒajâc dalej za Sztompkâ, dowiemy siå, Òe skrystalizowaûo siå siedem punktów widzenia tego, czym jest spoûeczeºstwo. Sâ to perspektywy, czy teò orientacje: demograficzna, grupowa, systemowa, strukturalna, aktywistyczna, kulturalistyczna i w koºcu zdarzeniowa. 6 I tu pojawia siå w podråczniku Sztompki okreàlenie, dopisujâce do wszystkich tych aspektów naszego widzenia spoûeczeºstwa konkretny desygnat. Spoûeczeºstwo to wszystko to razem, byt wielowymiarowy, wieloaspektowy, istniejâcy na wszystkich siedmiu poziomach. 7 Czy istotnie uda nam siå bytu tego dotknâå, zobaczyå go inaczej przez pryzmat naszych kategorii analitycznych? 4 TamÒe, s Za: Maûgorzata Jacyno, Iluzje codziennoàci. O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, Warszawa 1997, s Piotr Sztompka, Socjologia, s TamÒe, s

11 Spróbujmy rozszyfrowaå, co kryje siå pod tymi terminami naukowej dyscypliny i co ukaòe siå naszym oczom, kiedy uòyjemy owych punktów widzenia. Po pierwsze wiåc, spoûeczeºstwo to jak pisze Sztompka zbiór jednostek, populacja, my zaà powiedzmy: ludzie, konkretne cielesne jednostki, formy oòywionej materii, i skoro juò przy materii jesteàmy takòe przetworzona przez nich materia, czyli caûa nasza materialna cywilizacja, ûâcznie z przedmiotami, jakimi sâ ksiâòki. Ten moment jest dla mnie bardzo waòny, bo tu wûaànie chciaûabym z caûâ mocâ podkreàliå, Òe konstruktywizm nie prowadzi, moim zdaniem, do Òadnego rodzaju solipsyzmu, zaprzeczenia realnoàci materialnego Àwiata. KaÒe nam jedynie od razu zauwaòyå, Òe ludzie, podobnie jak wszystkie wytwory cywilizacji, pojawiajâ siå przed naszymi oczami w formie przetworzonej. Ich ciaûa sâ nienaturalne i,,obrobione. Miny, gesty, dziaûania, wyglâd wszystko to jest,,nienaturalne, a jednak w naturze osadzone. Mimo to, w tym wûaànie punkcie spoûeczeºstwo wydaje siå najbardziej realne. Materia stawia opór zarówno nasza podatna na choroby i cierpienie cielesnoàå, jak i ÀmiertelnoÀå sâ nieprzezwyciåòalne. Rzeczy bywajâ trwalsze od ludzi, ale jeàli ktoà uzna je tylko za puste miejsca koncentracji sensów, ûatwo moòe nabiå sobie guza. I do owej realnoàci literatura czåsto nas odsyûa przypomnijmy tu choåby dûugie listy rozmaitych, z pietyzmem przedstawianych przedmiotów, które moòna by sporzâdziå na podstawie powieàci Stefana Chwina. NiedostatecznoÀå takiego konkretnego i materialnego widzenia spoûeczeºstwa wydaje siå jednak oczywista. W tekàcie Rzecz w literaturze: wyzwanie mimetyczne Przemysûaw Czapliºski dokonuje drobiazgowej analizy wszystkich znaczeº i funkcji, jakie peûni materialny szczegóû w literaturze, by w koºcu doprowadziå nas do konkluzji, Òe,,andromimetyzm zawsze przynaleòna komuà rzecz zobrazowana w literaturze Àwiadczy o caûoàci ludzkiego doàwiadczenia. Jest teò przewodnikiem po historii i geografii, tworzy wiåî z innymi. 8 8 Przemysûaw Czapliºski, Œwiat podrobiony. Krytyka i literatura wobec nowej rzeczywistoàci, Kraków 2003, s

12 Rzeczy, podobnie jak demograficznie rozumiane zbiorowoàci, Àwiadczâ o spoûeczeºstwie, czyli o czymà, co je przekracza, lecz przecieò spoûeczeºstwem nie sâ. Musimy zatem rozwinâå naståpne punkty wyliczenia. Perspektywa grupowa kaòe nam patrzeå na spoûeczeºstwo jako na byt ponadjednostkowy. JuÒ nie jednostki, ale zintegrowane caûoàci, spoiste zbiorowoàci, wspólnoty, skoordynowane systemy, organizmy, w których czûowiek jest tylko komórkâ, albo mechanizmy, w których jest jednym z trybów. Naród, paºstwo, rodzina, partia, ale takòe grupa przyjacióû brnâca razem przez zaànie- Òone góry w Biaûym kruku Andrzeja Stasiuka byty pochûaniajâce naszâ jednostkowoàå z pewnoàciâ takòe pojawiajâ siå w literaturze. I zwykle zostajâ natychmiast przez jednostkowoàå zakwestionowane. Jak uchwyciå taki zbiorowy byt? Stanisûaw Ossowski w Wielogûowym lewiatanie i grupie spoûecznej zanalizowaû rozmaite perypetie pojåcia,,grupa spoûeczna na gruncie filozofii i socjologii. Ostatecznie Òadne z klasycznych pojåå nie ostaje siå tu krytyce, okazujâc siå fikcjâ, konstruktem. Choå intuicyjnie wiemy, czym jest grupa, nie potrafimy znaleîå przynajmniej w nauce Òadnego adekwatnego aparatu pojåciowego, dziåki któremu moglibyàmy jâ uchwyciå. I ostatecznie rozwiâzanie zaproponowane przez Ossowskiego (klasyka polskiej socjologii, dziaûajâcego, kiedy nikt jeszcze nie sûyszaû o postmodernizmie) jest juò tylko gestem bezradnoàci: Gdy idzie o aparaturå pojåciowâ, najszersze pojåcie grupy spoûecznej, takie, które pozwala traktowaå jako grupå spoûecznâ kaòdy zbiór ludzi, j e À l i b a d a c z l u b o b s e r w a t o r d o s t r z e g a w À r ó d n i c h s t o s u n k i d o s t a t e c z n i e w a Ò n e z p u n k t u w i d z e n i a j e g o p r o b l e m a t y k i [podkreàlenie moje K.D.], wydaje siå najdogodniejsze, poniewaò nadaje siå do róònych uòytków na drodze róònych relatywizacji... 9 Tak wiåc, im bardziej oddalamy siå od stawiajâcej opór materii, tym wiåksze znaczenie zyskuje obserwator i tym bardziej wâtpliwe 9 Stanisûaw Ossowski, Dzieûa, t. IV: O nauce, Warszawa 1967, s

13 staje siå realne istnienie badanego przedmiotu. Jest on taki, jakim zechcemy go zobaczyå, ze wzglådu na n a s z e cele. JuÒ tylko krok dzieli nas od caûkowitego wyabstrahowania siå z materialnej rzeczywistoàci. W ujåciu systemowym pozostaje nam ze spoûeczeºstwa jedynie ukûad pozycji, ról, statusów. Generaûowie, tancerki, kobiety, måòczyîni, teatrzyk marionetek czy nie tak zgryîliwi krytycy komentowali powieàå Magdaleny Tulli W czerwieni, narzekajâc na schematyzm, czyli... brak prawdziwego spoûeczeºstwa. A przecieò prawdziwe spoûeczeºstwo to takòe te schematy oraz sama sieå relacji miådzyludzkich, formy. Przyjaκ, wojna, rynek. Ale wciâò moòemy spojrzeå na spoûeczeºstwo z innych punktów widzenia, kolejno: przyjmujâc perspektywå aktywistycznâ, skupiajâcâ siå na interakcji, czyli wzajemnie na siebie zorientowanych ludzkich dziaûaniach. Literatura wûaàciwie nie potrafi siå bez nich obyå, ale raz jeszcze Magdalena Tulli moòe posûuòyå nam za przykûad, a wûaàciwie kontrprzykûad. W Snach i kamieniach interakcji takich nie ma. I to budzi nasze zdziwienie, bo to wûaànie relacje z innymi sâ najbardziej widocznym sposobem spoûecznego uczestnictwa. NastÅpnie moòemy przyjâå perspektywå kulturalistycznâ, czyli spojrzenie przez pryzmat wspólnych znaczeº, symboli, historii, obyczajów, reguû. I tu juò kontrprzykûadu nie znajdujå. Szczególnie, jeàli za podstawowy wyznacznik kultury uznamy jåzyk. Mówiâc o doàå abstrakcyjnych ujåciach spoûeczeºstwa, celowo przytaczam konkretne przykûady ze wspóûczesnej literatury polskiej. ChcÅ pokazaå, jak wybierajâc dowolne narzådzie z arsenaûu teorii socjologicznych, moòna uporzâdkowaå materiaû literacki. I kaòde z takich uporzâdkowaº wydaje siå równie uzasadnione. W polskim literaturoznawstwie znakomitym przykûadem takiego zastosowania socjologii moòe byå ksiâòka Zdzisûawa òapiºskiego Ja Ferdydurke, w której koncepcja Ervinga Goffmana spoûeczeºstwa jako teatru staûa siå kluczem do odczytania twórczoàci Gombrowicza Zdzisûaw òapiºski, Ja Ferdydurke. Gombrowicza Àwiat interakcji, Lublin

14 Na koniec moòemy siå posûuòyå perspektywâ socjologicznâ podejàciem zdarzeniowym albo polowym. Ïyjemy wàród zdarzeº spoûecznych, które tworzymy i którym ulegamy. Ta mglista, zdarzeniowa perspektywa zdaje siå juò zupeûnie nie przypominaå bytu, jest raczej procesem, który zaczyna umykaå naszej uwadze, ilekroå mówimy o populacjach, grupach, strukturach, normach czy wartoàciach. Wreszcie okazuje siå, Òe socjologia, czyli nauka o spoûeczeºstwie, mówi nam o ludziach dziaûajâcych w polu wzajemnych relacji (w,,przestrzeni miådzyludzkiej ), którzy nadajâ temu polu nieustannâ dynamikå funkcjonowania i stawania siå (podtrzymujâ,,òycie spoûeczne ), a utrwalone, czåsto niezamierzone efekty swoich dziaûaº pozostawiajâ jako ramy strukturalne i kulturowe kolejnych dziaûaº naståpujâcym po sobie pokoleniom. 11 To wciâò Sztompka i podråcznik wprowadzajâcy nas w elementarne podstawy nauki o spoûeczeºstwie. O spoûeczeºstwie, czyli czymà, co rozpûynåûo nam siå w råkach. Zamiast twardego desygnatu mamy pûynnâ rzeczywistoàå, stajâcâ siå, nieustannie podtrzymywanâ, konstruowanâ, a jednoczeànie podtrzymujâcâ i konstruujâcâ. I tu nadszedû moment, kiedy trzeba juò sobie otwarcie powiedzieå, Òe spoûeczeºstwo poza fundamentalnym, fizyczno-materialnym wymiarem istnienia jest bytem fikcyjnym. Pochodnâ wielorakich i czynionych z róònych pobudek interpretacji. To, co istnieje, to jego interpretacje socjologiczne, interpretacje dokonywane w dyskursie publicznym w jåzykach polityki, ideologii, publicystyki, a tak- Òe interpretacje dokonywane przez literaturå. Wszystkie te systemy interpretacyjne pozostajâ ze sobâ w wielorakich relacjach, wpûywajâ na siebie, a jednoczeànie starajâ siå od siebie odróòniå. Ich moc przekonywania zaleòy od mocy wyparcia wiedzy o ich fikcyjnym/konwencjonalnym charakterze; od tego, jak bardzo wierzymy w egzystencjalnâ realnoàå desygnatu. Wbrew pozorom, moc przekonywania nauki jest ograniczona do doàå wâskich kontekstów, a znacznie wiåkszâ siûâ perswazji dysponujâ inne jåzyki. 11 Piotr Sztompka, Socjologia, s

15 Eliot Aronson, zajmujâc siå mechanizmami wiedzy potocznej, przywoûuje taki oto eksperyment. Badanych proszono o przeczytanie artykuûu prasowego, który w obrazowy i negatywny sposób przedstawiaû Òycie konkretnej rodziny korzystajâcej z zasiûku socjalnego. Dodawano do tego obiektywnâ, popartâ badaniami statystycznymi informacjå, Òe jest to rodzina nietypowa, niereprezentatywna dla ogóûu pobierajâcych zasiûki. Mimo to tekst ten wpûywaû na nastawienie badanych, pobudzaû niechåå do klientów opieki spoûecznej. 12 Wynik ten nie wydaje siå zaskakujâcy. Konkretna opowieàå dostarcza nam zaståpczego przeòycia, pozwala doàwiadczaå, a nasza potoczna wiedza spoûeczna w jakiejà przynajmniej czåàci pochodzi z uogólnionych doàwiadczeº; we wspóûczesnym Àwiecie na ogóû z doàwiadczeº zaståpczych, odrealnionych, pozbawionych czåsto egzystencjalnej bazy. Jak mówi Jean Baudrillard, Òyjemy w Àwiecie symulakrów. Obrazy, wraòenia, informacje docierajâce do nas z mediów (a literatura to przecieò teò Àrodek przekazu) nie podlegajâ weryfikacji empirycznej, która w ogromniejâcym Àwiecie jest zresztâ niemoòliwa. Nie oznacza to jednak, Òe nad przeòycie, choåby sztuczne, gotowi jesteàmy przedkûadaå dyskursywny jåzyk nauki i abstrakcyjne dane. I tu przywoûajmy kolejnâ dobrze znanâ tezå, tym razem pochodzâcâ od Williama Thomasa, twórcy amerykaºskiej socjologii: to, co jest uznawane za realne, ma realne konsekwencje. Czytelnicy artykuûu o naduòywajâcej Àwiadczeº socjalnych rodzinie zapewne bådâ gûosowali przeciwko zwiåkszaniu funduszy na pomoc spoûecznâ, przez co wpûynâ na caûkiem juò realnâ sytuacjå caûkiem,,nietekstowych rodzin. W tym ûaºcuchu pokarmowym, w którym rzeczywistoàå poòywia siå sûowem, a sûowa interpretowanâ nieustannie rzeczywistoàciâ, ma swoje miejsce takòe literatura, dziåki której nie tylko poznajemy rzeczywistoàå, ale takòe wûâczajâc jâ w strukturå naszych motywacji tworzymy owâ rzeczywistoàå i zmieniamy. Sûowa i rzeczy tworzâ przestrzenie symbiotyczne, jak grzyby i brzozy. Sûowa wyrastajâ na rzeczach i dopiero wtedy sâ dojrzaûe w sens, gdy rosnâ 12 Eliot Aronson i in., Psychologia spoûeczna, Poznaº 1997, s

16 w krajobrazie. [...] Takie sûowa nigdy nie umrâ, bo potrafiâ uruchomiå inne swoje znaczenia, rosnâå w stronå Àwiata; chyba Òe umrze caûy jåzyk. 13 Koºczâc tym porównaniem zaczerpniåtym z prozy Olgi Tokarczuk, chcå raz jeszcze podkreàliå, Òe p r z y j Å t y t u p u n k t w i d z e n i a w Ò a d e n s p o s ó b n i e o d c i n a n a s o d r z e c z y w i s t o À c i, n i e l i k w i d u j e z a a n g a Ò o- w a n i a w c o À w i Å c e j n i Ò g r y j Å z y k o w e. Czy istnieje literatura? JeÒeli,,nie istnieje spoûeczeºstwo, lecz tylko rozmaite jego odczytania, to dlaczego mielibyàmy sâdziå, Òe istnieje literatura, dzieûo literackie, mocâ swojej spójnoàci i systemu oznaczania narzucajâce okreàlone odczytanie? W zbiorze esejów Stanleya Fisha moòemy przeczytaå takâ oto anegdotkå. Na zajåcia do nieznanego sobie wykûadowcy zgûasza siå byûa studentka Fisha. (Fish w najwiåkszym skrócie uwaòa, Òe wszystko jest interpretacjâ.) Zadaje pytanie:,,czy na tych zajåciach jest tekst? Nauczyciel odpowiada:,,tak, jest to Norton Anthology of Literature.,,Nie, nie powiada na to studentka. Chodzi mi o to, czy na tych zajåciach wierzy siå w wiersze i takie róòne rzeczy, czy moòe tylko w nas? 14 Anegdotka ta wzruszyûa mnie dodatkowo, gdyò od lat, koºczâc pierwsze zajåcia w semestrze, na których wprowadzam podstawowe pojåcia dotyczâce socjologii i spoûeczeºstwa, sama zadajå zgromadzonym wokóû stoûu studentom pytanie:,,gdzie na tej sali jest spoûeczeºstwo? Po rozwaòeniu szeregu moòliwoàci ostateczna konkluzja brzmi: w nas, w naszych interpretacjach. 13 Olga Tokarczuk, Dom dzienny, dom nocny, Waûbrzych 1998, s Stanley Fish, Interpretacja, retoryka, polityka, przekûad zbiorowy, Kraków 2002, s

17 Tu trzeba bardzo wyraînie zdaå sobie sprawå, iò poczucie, Òe nie ma spoûeczeºstwa, nie ma tekstu literackiego, sâ tylko nasze interpretacje, jest sprzeczne z naszymi podstawowymi intuicjami, sprzeczne teò z referencjalnym charakterem jåzyka, który wråcz wymusza wiarå w desygnaty. Sprzeczne w koºcu ze zdrowym rozsâdkiem, a takòe z naszym bardzo powszechnym i dobrze uzasadnionym materializmem, a w przypadku jåzyka z przekonaniem, Òe konkretne sûowa majâ konkretne i niezmienne znaczenia. Chciaûabym jednak pozostaå w krågu poczynionych wyòej ustaleº: nie mamy doståpu do Òadnego,,prawdziwego spoûeczeºstwa, jednej,,prawdziwej wersji tekstu literackiego. Co wiåcej, nie ma teò,,prawdziwego podmiotu, gdyò sami jesteàmy procesem nieustannych interpretacji, autointerpretacji, reinterpretacji. Nie warto wiåc szukaå ani pierwszej przyczyny, ani punktu omega. Dzieûo literackie, podobnie jak spoûeczeºstwo, pojawia siå nam zawsze w jakiejà formie i nie istnieje taki punkt widzenia, z którego patrzâc, moglibyàmy oceniå zgodnoàå naszego poznania z rzeczywistoàciâ. Nasza niemoc ma charakter metodologiczny nie pociâga wiåc za sobâ mocnych twierdzeº o nieistnieniu literatury czy spoûeczeºstwa kaòe siå jedynie pogodziå z tym, Òe nie warto podejmowaå prób ustalania ostatecznych prawd. Nie ma teò nadziei na spójne uzasadnienie przyjåtej zasady interpretacji, na Òadnâ n i e p r z e w r o t n â (dwuznacznoàå zamierzona) teoriå. MoÒna jedynie przekonywaå do swojego punktu widzenia. Czyli uprawiaå retorykå. W tym miejscu naleòy wyraînie powiedzieå, Òe neopragmatyzm, tak jak go tutaj rozumiem i uòywam, nie jest teoretycznâ ramâ odniesienia, spójnym systemem uzasadnieº, ale raczej polem podzielanych praktyk. I tylko przez retorycznâ praktykå moòe zyskaå legitymizacjå. Jest antyfundamentalistyczny i antyteoretyczny. Pozwala na uòywanie dowolnych jåzyków, domagajâc siå jedynie samoàwiadomoàci, zdawania sobie sprawy z tego, co siå robi. I tu zresztâ popada w sprzecznoàå. Bo ten rodzaj samoàwiadomoàci tworzy,,podmiot naukowy, odmienny od empirycznego. Stwarza pozór, Òe ktoà, kto analizuje reguûy wûasnego poznania, a wiåc skupia siå na metodzie, 20

18 jest obiektywny, w przeciwieºstwie do bezrefleksyjnych uòytkowników dyskursów. Przy czym takim bezrefleksyjnym uòytkownikiem moòe byå teò profesjonalista, niezdajâcy sobie sprawy z tego, Òe jego podejàcie jest jedynie punktem widzenia. Rozwiâzaniem tej sytuacji jest uznanie wyróònionego charakteru poznania refleksyjnego, ale jednoczeànie traktowanie go jako czåàci procesu obiektywizacji, który nigdy nie zostanie zakoºczony. 15 Z pragmatycznego podejàcia do teorii i metafizyki wynika równieò mój stosunek do,,hermeneutycznego bûådnego koûa. Jak to nieraz zauwaòano, w naukach humanistycznych podmiot i przedmiot zakûadajâ siå nawzajem. Podmiot wnosi sam siebie do wiedzy o przedmiocie, z kolei zaà jego wûasna subiektywnoàå jest determinowana przez moc, jakâ miaû nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zaczâû go poznawaå. Koûo hermeneutyczne przedstawione w terminach podmiotu i przedmiotu moòe siå wydawaå jedynie bûådnym koûem. To jednak, co w analizie metodologicznej jawi siå jako bûådne koûo, ontologia fundamentalna objaània, wydobywajâc na jaw strukturå, na jakiej siå ono opiera pisze Ricoeur, by dalej pogrâòyå siå w analizie Heideggerowskiego Desein Podmiot naukowy, wûaànie dlatego, Òe sam daje sobie do råki naukowe Àrodki do obrania za przedmiot wûasnego, naiwnego punktu widzenia na przedmiot, prawdziwie odcina siå od podmiotu empirycznego i, tym samym, od innych podmiotów, czy to profesjonalistów, czy teò laików, tkwiâcych jak w zamkniåciu przy okreàlonym punkcie widzenia, którego nie dostrzegajâ jako takiego. I skoro tak trudno jest niekiedy przekazaå wyniki badaº prawdziwie refleksyjnych, to powinno siå wyjednaå u czytelnika, by zrezygnowaû z dopatrywania siå,,ataku bâdî,,krytyki w sensie potocznym w tym, co chce byå analizâ, by zaakceptowaû przyjåcie za swój wûasny punkt widzenia punktu widzenia obiektywizujâcego, stanowiâcego podstawå analiz, by przyûâczyû siå do wyzwalajâcego wysiûku zwûaszcza poddajâc go krytyce, opartej na zgodzie co do jego przesûanek którego celem jest obiektywizacja wszystkich obiektywizacji, miast odrzucaå samâ jego zasadå, sprowadzajâc go do próby nadania pozorów uniwersalnoàci naukowej indywidualnemu punktowi widzenia. 16 Paul Ricoeur, JÅzyk, tekst, interpretacja, s

19 Ja, zamiast poszukiwania gûåbszej zasady istnienia, umoòliwiajâcej przekroczenie sprzecznoàci, wolå pozostaå w,,bûådnym kole. Oznacza to rezygnacjå z wszelkich fundamentów, takich czy innych filozoficznych lub teoretycznych odpowiedzi. Pozwala za to zgodnie zresztâ z duchem hermeneutycznym na zatarcie róònicy miådzy poznajâcym i poznawanym, ale jednoczeànie dopuszcza odwoûywanie siå do tych pojåå. Kiedy przenosimy nasze zainteresowanie z dylematów epistemologicznych i filozoficznych na Àwiat i dziaûanie w nim, terminy takie, jak czytelnik, literatura, spoûeczeºstwo, wciâò okazujâ siå cudownie uòyteczne. Musimy jednak zawsze mieå ÀwiadomoÀå, Òe sâ to jedynie artefakty, zawsze dialektycznie zawierajâce swoje dopeûnienie. PodejÀcie takie powinno nas równieò skûaniaå do ujawniania wûasnej pozycji poznawczej i niepoprzestawania na tym, Òe jest ona juò zawarta w naszej interpretacji. Pozwala to innym na rozpoczåcie procesu dalszych odczytaº, na interpretacjå naszej wypowiedzi jako naszej, a nie uniwersalnie prawdziwej. Z Ricoeura z którym nie tyle siå zgadzam, co wykorzystujå go do wûasnych celów i interpretujå zacytujmy:...tekst literacki rozpoàciera potencjalny horyzont znaczenia, który moòe byå aktualizowany w róònoraki sposób. 17 To, jak i ostatnie, puentujâce ksiâòkå zdania: Konflikt miådzy interpretacjami jest nieprzezwyciåòalny i nieuchronny, poniewaò wiedza absolutna jest niemoòliwa. Musimy wybieraå miådzy wiedzâ absolutnâ a hermeneutykâ 18 nie wydajâ siå sprzeczne z banaûem Fisha: wszystko jest interpretacjâ. JeÀli bowiem Ricoeur mówi o obiektywnoàci znaczenia, to nie chodzi tu o jednâ obiektywnâ prawdå zawartâ w dziele, tylko o to, Òe tekst jest zawsze dla nas obiektywnie znaczâcy. Spotykamy siå dziåki niemu z obiektem naszego zainteresowania. 17 TamÒe, s TamÒe, s

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1.11 pieczątka jednostki organizacyjnej OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Poziom

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu Filozofia umysłu Wykład VIII: Eliminatywizm w filozofii umysłu Materializm Funkcjonalizm daje się uzgodnić z materializmem, nie implikuje go jednak Eliminatywizm to stanowisko konsekwentnie materialistyczne:

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

PodziÅkowania. Autorka

PodziÅkowania. Autorka PodziÅkowania Nie mogâc tu pomieàciå wszystkich nazwisk, wymieniå tylko te, bez których naprawdå powstanie tej ksiâòki byûoby niemoòliwe. Sâ to: Maria Janion, Krystyna Kûosiºska, Aleksandra Solik, Wanda

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu Metodyka badań w naukach o zarządzaniu - konspekt prowadzący: dr inż. Paweł Morawski Katedra Marketingu i Logistyki Kontakt z prowadzącym: www: http://pmorawski.spoleczna.pl mail: pmorawski@spoleczna.pl

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI KREATYWNEGO MYŒLENIA STOSOWANE W BIZNESIE

TECHNIKI KREATYWNEGO MYŒLENIA STOSOWANE W BIZNESIE ul. Narutowicza 16\18\22 20-804 Lublin tel. 081 536 26 07, fax 081 532 13 51, tel. 604 720 161 szkolenia@edisonteam. zaproszenie na szkolenie: TECHNIKI KRETYWNEGO MYŒLENI STOSOWNE W BIZNESIE twórczoœæ

Bardziej szczegółowo

Amerykańscy pragmatyści: Charles S. Peirce, William James, John Dewey

Amerykańscy pragmatyści: Charles S. Peirce, William James, John Dewey Amerykańscy pragmatyści: Charles S. Peirce, William James, John Dewey Twórcą terminu pragmatyzm był Peirce Prawda jest działaniem, każdy sąd, który rości sobie pretensje do prawdziwości, musi mieć konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Marek Kaczmarzyk Pracownia Dydaktyki Biologii Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytet Śląski Przekaz pozagenetyczny - gatunkowa przypadłośd

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Podstawy psychologii i socjologii Rok akademicki: 2014/2015 Kod: RAR-1-107-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Kierunek: Automatyka i Robotyka Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski Piotr Lewandowski Creative writing publicystycznych tekstów dziennikarskich kreatywny wywiad dziennikarski Copyright by Piotr Lewandowski & e-bookowo Projekt okładki: Piotr Lewandowski ISBN 978-83-7859-561-8

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL 1 Kontekst teoretyczny diagnozy zainteresowań zawodowych i przystosowania do sytuacji pracy, czyli jak pomóc uczniowi z niepełnosprawnością umysłową w efektywnym przejściu ze szkoły na rynek pracy Wojciech

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Opisy przedmiotów ECTS dla kierunku Socjologia forma studiów stacjonarne nabór 2013 2016

Opisy przedmiotów ECTS dla kierunku Socjologia forma studiów stacjonarne nabór 2013 2016 Opisy przedmiotów ECTS dla kierunku Socjologia forma studiów stacjonarne nabór 2013 2016 Semestr I (limit 30) I. Przedmioty obowiązkowe (limit 28) 1 Wstęp do filozofii 4 30 15 E 08.1 2 Pracownia komputerowa

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna Uczeń porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Umysł-język-świat. Wykład XII: Semantyka języka naturalnego

Umysł-język-świat. Wykład XII: Semantyka języka naturalnego Umysł-język-świat Wykład XII: Semantyka języka naturalnego Znaczenie Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń postulaty

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 4 S t r o n a

Spis treści. 4 S t r o n a Spis treści POZNAJ POSTĘPOWANIE SĄDOWE... 7 Sąd powszechny, sąd polubowny - co wybrać?... 8 Sąd polubowny... 8 Sąd powszechny... 9 Jaki wybór?... 9 Właściwy tryb postępowania A raczej, czy zawsze będzie

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974 TWORZENIE GRY Projektowanie gry jest połączeniem naśladownictwa istniejących już formatów gier, nieuchwytnej, ale prawdziwej sztuki i pewnych zasad projektowania, z których część jest już dobrze określona

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Język polski. Konspekt lekcji otwartej dla nauczycieli

Język polski. Konspekt lekcji otwartej dla nauczycieli Język polski Konspekt lekcji otwartej dla nauczycieli Prezentowana lekcja została przygotowana w celu zaprezentowania nauczycielom jednej z metod uczenia czytania ze zrozumieniem- Metoda Czytania OLPI.

Bardziej szczegółowo

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska" prowadząca:" psychoanalityk jungowski

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska prowadząca: psychoanalityk jungowski S A L V A T E K A T O W I C E www.salvate.pl J U N G O W S K A A N A L I Z A M A R Z E Ń S E N N Y C H C Y K L S E M I N A R Y J N Y prowadząca:" Małgorzata Kalinowska" psychoanalityk jungowski JUNGOWSKA

Bardziej szczegółowo

Psychologia zeznañ œwiadków. (w æwiczeniach)

Psychologia zeznañ œwiadków. (w æwiczeniach) Psychologia zeznañ œwiadków (w æwiczeniach) NR 105 Psychologia zeznañ œwiadków (w æwiczeniach) Redakcja naukowa Jan M. Stanik, Wydawnictwo Uniwersytetu Œl¹skiego Katowice 2009 Redaktor serii: Psychologia

Bardziej szczegółowo

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii Filozofowie starożytni życie i śmierć traktowali poważnie. Najwięksi z nich, tacy jak Platon, przekazali nam m.in. taką koncepcję

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA NAUKOWA (socjalizacja itd.) wiedza zindywidualizowana, subiektywna, różna, zależna od doświadczeń życiowych. Jednolita, systematyczna. Sądy należące do tzw. korpusu wiedzy w danym

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st.

KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. studia społeczne, kierunek: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * *

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * * AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne Pomiędzy małym a dużym obrazem świata o tym, jak pomocną w rysowaniu KRATKĘ szybko można zmienić w ograniczającą KLATKĘ * * * Pozornie paradoksalna

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna dotycząca rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty (druk nr 2075)

Opinia prawna dotycząca rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty (druk nr 2075) Warszawa, 31 stycznia 2014 r. Opinia prawna dotycząca rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty (druk nr 2075) 1. Tezy opinii 1. Propozycja zmiany ustawy o systemie oświaty wymaga ponownego

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. MK_10 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia II stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu

SYLABUS. MK_10 Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Politologia studia II stopnia stacjonarne Rodzaj przedmiotu Rzeszów, 1 październik 014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Psychologia polityki Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_10 Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Piotr Kowolik "Światopogląd młodzieży", Antonina Gurycka, Warszawa 1991 : [recenzja] Chowanna 1, 59-62

Piotr Kowolik Światopogląd młodzieży, Antonina Gurycka, Warszawa 1991 : [recenzja] Chowanna 1, 59-62 Piotr Kowolik "Światopogląd młodzieży", Antonina Gurycka, Warszawa 1991 : [recenzja] Chowanna 1, 59-62 1993 Chowanna Uniwersytet Śląski! I Katowice 1993! R. XXXV (XLVI) i T. 1 j s. 59-62 j RECENZJE Antonina

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA wykład 1 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Definicja pedagogiki opiekuoczej 2. Geneza pedagogiki opiekuoczej 3. 4. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych I Ogólnopolska interdyscyplinarna konferencja z cyklu Rzeczywistości kulturowe i teksty pisane Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych 6-7 listopada 2014 r. w Łodzi Organizatorzy Sekcja

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

fale kolorów, mix i coś jeszcze

fale kolorów, mix i coś jeszcze Kuba Ryniewicz RGB fale kolorów, mix i coś jeszcze Czasami wybieramy zakład fotograficzny, gdzie wywołujemy negatywy, ze względu na jakość. Nie raz zderzyliśmy się ze stwierdzeniem - że dany lab robi lepsze,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

MiASI. Modelowanie systemów biznesowych. Piotr Fulmański. 7 stycznia 2010. Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska

MiASI. Modelowanie systemów biznesowych. Piotr Fulmański. 7 stycznia 2010. Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska MiASI Modelowanie systemów biznesowych Piotr Fulmański Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska 7 stycznia 2010 Spis treści 1 Czym jest system biznesowy? Po co model bizensowy? Czym

Bardziej szczegółowo

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie METODA NAUKOWA Weiner J., Życie i ewolucja biosfery. PWN 1999 Wudka J., http://physics.ucr.edu Wolfs F., http://teacher.pas.rochester.edu/ Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie SPIS TREŚCI 5 WPROWADZENIE... 11 Rozdział 1 PRÓBA DEFINICJI ANALIZY FILMU... 17 1. Analiza i inne dyskursy o filmie... 19 1.1. Różne typy dyskursu o filmie... 19 1.2. Analiza i krytyka... 22 1.3. Analiza

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

EWA CHYLAK-WIÑSKA. Afryka KAPUŒCIÑSKIEGO

EWA CHYLAK-WIÑSKA. Afryka KAPUŒCIÑSKIEGO EWA CHYLAK-WIÑSKA Afryka KAPUŒCIÑSKIEGO POZNAÑ 2007 Redakcja Piotr Szmajda Redakcja techniczna Jerzy Witkowski Korekta Wojciech Nowakowski Projekt ok³adki Dominik Szmajda Zdjêcie na ok³adce Grafika czarno-bia³a

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE. Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski

ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE. Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski Definicja Zogniskowany wywiad grupowy (grupa fokusowa, dyskusja grupowa) metoda badawcza wykorzystywana w badaniach jakościowych

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA. Studia stacjonarne

FILOZOFIA. Studia stacjonarne FILOZOFIA Studia stacjonarne II stopnia Studia filozoficzne II stopnia na kierunku filozofia prowadzone są w ramach dwóch specjalności: Filozofia teoretyczna Kognitywistyka Studia na każdej specjalności

Bardziej szczegółowo