Psychologiczne skutki aktywacji idei pieni dzy a obdarowywanie bliskich



Podobne dokumenty
Psychologiczne skutki aktywacji idei pieniędzy a obdarowywanie bliskich. Agata Gąsiorowska

The psychological consequences of mere exposure to money and gift-giving

Wybrane programy profilaktyczne

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja IV

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

Warszawa, maj 2012 BS/74/2012 O DOPUSZCZALNOŚCI STOSOWANIA KAR CIELESNYCH I PRAWIE CHRONIĄCYM DZIECI PRZED PRZEMOCĄ

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Satysfakcja pracowników 2006

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Działalność gospodarcza i działalność statutowa odpłatna organizacji pozarządowych. Tadeusz Durczok, 8 grudnia 2008

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych

Efektywna strategia sprzedaży

TEMAT EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ : Jak motywować uczniów do świadomego uczęszczania do szkoły.

DE-WZP JJ.3 Warszawa,

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

. Wiceprzewodniczący

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia roku

ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego.

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy

Postanowienia ogólne. Usługodawcy oraz prawa do Witryn internetowych lub Aplikacji internetowych

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, r.

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

I. 2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO:

LKA /2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE

INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA SPRAWOZDANIA CZĘŚCIOWEGO LUB KOŃCOWEGO

PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG

Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII

Niniejszy dokument obejmuje: 1. Szablon Umowy zintegrowanej o rachunek ilokata, 2. Szablon Umowy zintegrowanej o rachunek ilokata oraz o rachunek

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

Turniej Piłkarski. Copa Manufaktura 2006

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania

WZÓR WYPEŁNIENIA SPRAWOZDANIA SKŁADANEGO W RAMACH OTWARTYCH KONKURSÓW OFERT NA REALIZACJĘ ZADAŃ PUBLICZNYCH

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Aneks nr 8 z dnia r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o.

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE

Regulamin Konkursu na najlepszego studenta i na najlepsze koło naukowe Województwa Pomorskiego o nagrodę Czerwonej Róży 2016

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne

Warunki formalne dotyczące udziału w projekcie

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia:

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia:

1.2. Dochody maj tkowe x. w tym: ze sprzeda y maj tku x z tytu u dotacji oraz rodków przeznaczonych na inwestycje

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

Wprowadzam : REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

FB.6.ZT /2010 Szczecin, dnia lipca 2010 r. Wystąpienie pokontrolne

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela. Warszawa, kwiecień 2013

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, Wrocław tel. (71) fax (71) kancelaria@mhbs.

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson

PROCEDURY POSTĘPOWANIA PRZY UDZIELANIU ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH, KTÓRYCH WARTOŚĆ W ZŁOTYCH NIE PRZEKRACZA RÓWNOWARTOŚCI KWOTY EURO

ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia r.

Rozdział 1 Postanowienia ogólne

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Klasyczny model: jakość lojalność już dawno przestał działać!

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

Warszawa, dnia 23 lipca 2013 r. Poz. 832

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz

Kraków, dnia 19 kwietnia 2016 r. Poz UCHWAŁA NR XVIII/249/16 RADY MIEJSKIEJ W NIEPOŁOMICACH. z dnia 30 marca 2016 roku

Uchwała nr V/25/2015 Rady Miejskiej w Szczytnie z dnia 26 lutego 2015 r.

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia roku

Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony

Uniwersytet Warszawski Organizacja rynku dr Olga Kiuila LEKCJA 12

REGULAMIN RADY RODZICÓW Liceum Ogólnokształcącego Nr XVII im. A. Osieckiej we Wrocławiu

Pytania zadane przez uczestników spotkania informacyjnego dotyczącego Poddziałania w dniu 13 stycznia 2010 r.

Transkrypt:

Psychologia Spo eczna 2013 tom 8 2 (25) 156 168 ISSN 1896-1800 Psychologiczne skutki aktywacji idei pieni dzy a obdarowywanie bliskich Agata G siorowska Szko a Wy sza Psychologii Spo ecznej, Wydzia Zamiejscowy we Wroc awiu Celem prezentowanych bada by o zwery kowanie wp ywu aktywacji idei pieni dzy na wysoko wydatków ponoszonych na prezenty dla osób bliskich: przyjació i rodziny. Dotychczasowe badania skupia y si nad skutkami wzbudzenia my li o pieni dzach w odniesieniu do dzielenia si swoimi zasobami jedynie z osobami anonimowymi i nieznanymi, tzn. w sytuacji, gdy regu a wzajemno ci nie ma takiego znaczenia, jak w relacjach z osobami bliskimi. W zwi zku z tym przeprowadzono seri trzech eksperymentów, w których wykazano, e aktywowanie idei pieni dzy poprzez liczenie monet przedstawionych na fotogra- i zmniejsza wysoko deklarowanych kwot, jakie uczestnicy badania chc przeznacza na prezenty dla swoich przyjació (badanie 1 i 3) i prezenty bo onarodzeniowe (badanie 2). W badaniu 3 wykazano tak e, e liczenie monet nie tylko zmniejsza ch wydawania pieni dzy na prezenty dla przyjació, ale tak e zwi ksza oczekiwania co do prezentów, które mamy od przyjació otrzyma. Symboliczne oddzia ywanie pieni dzy jest wi c bardzo silne, gdy wp ywa na zachowania wobec obcych czy przypadkowych osób, ale tak e na zachowania wobec osób bliskich, nawet kosztem z amania norm spo ecznych obowi zuj cych w sytuacji obdarowywania. Pieni dze wzmagaj koncentracj na w asnych celach, sk aniaj do zatrzymywania zasobów istotnych dla ich realizacji i postrzegania relacji spo ecznych bardziej przez pryzmat regu wymiany ekonomicznej ni regu y wzajemno ci. S owa kluczowe: pieni dze, torowanie, prospo eczno, prezenty Badania nad rol pieni dzy jako motywatora wykazuj, e ludzie zmieniaj swoje zachowanie, gdy oczekuj za nie nagrody nansowej. Zmiana ta mo e oznacza zarówno polepszenie wykonania zadania (Lazear, 2000), jak i jego pogorszenie (Ariely, Gneezy, Loewenstein, Mazar, 2009). Okazuje si jednak, e do zmiany zachowania mo e doj nie tylko gdy ludzie spodziewaj si nagrody w postaci pieni dzy; wystarczy sam kontakt z pieni dzmi czy to poprzez liczenie banknotów, ich dotykanie, wykonywanie zada w tym samym pomieszczeniu, w którym le banknoty, ogl danie obrazków przedstawiaj cych Agata G siorowska, Katedra Psychologii Ekonomicznej, Szko a Wy sza Psychologii Spo ecznej, Wydzia Zamiejscowy we Wroc- awiu, ul. Ostrowskiego 30b, 53 238 Wroc aw, e-mail: agasiorowska@swps.edu.pl. Praca naukowa nansowana ze rodków bud etowych na nauk w latach 2011 2013 jako projekt badawczy nr N N106 289 039. Dzi kuj Redaktorowi i dwóm anonimowym Recenzentom, których cenne uwagi przyczyni y si do powstania ostatecznej wersji tej pracy. pieni dze, czy rozwi zywanie zada s ownych, które si do nich odwo uj. W takich przypadkach zmiana zachowania osób badanych jest zwi zana z przywo aniem w ich umys ach my li o pieni dzach, czyli inaczej mówi c z aktywowaniem idei pieni dzy (Vohs, Mead, Goode, 2006, 2008). Aktywacja taka wzbudza w osobach badanych orientacj samowystarczaln, przejawiaj c si w koncentracji na w asnych celach i osi gni ciach, kosztem zmniejszonej ch ci wspó pracy z innymi lud mi (Vohs i in., 2006, 2008). W dotychczasowych badaniach osoby, u których wzbudzano my lenie o pieni dzach, mniej ch tnie dzieli y si w asnymi zasobami z innymi osobami, to znaczy po wi ca y na pomaganie tym osobom mniej czasu (Vohs i in., 2006, 2008), mniej ch tnie anga owa y si w wolontariat (Pfeffer, DeVoe, 2009), a tak e przeznacza- y na cele dobroczynne mniejsze datki nansowe (Vohs i in., 2006, 2008) i przesy a y mniejsze kwoty odbiorcom w grze Dyktator (G siorowska, He ka, 2012) ni osoby z grupy kontrolnej. W badaniach tych uczestnicy nie znali 156 Copyright 2013 Psychologia Spo eczna

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 157 potencjalnych bene cjentów swojej dobroczynno ci, jako e po drugiej stronie interakcji sta y albo osoby anonimowe (G siorowska, He ka, 2012), albo dopiero co poznane przez uczestników badania (Vohs i in., 2006, 2008), z którymi badanych nie wi za y adne relacje. W takiej sytuacji atwiej koncentrowa si na w asnych zyskach, bo w wi kszo ci przypadków nie amie to adnej istotnej normy spo ecznej. Czy aktywowanie idei pieni dzy b dzie skutkowa o koncentracj na w asnych celach i ignorowaniem potrzeb drugiej strony nawet wtedy, gdy bene cjentem interakcji jest osoba, z któr wi nas silne, d ugotrwa e wi zi emocjonalne i gdy interakcja taka regulowana jest wyra nymi normami spo ecznymi? Przyk adem sytuacji, w której z jednej strony mamy do czynienia z ponoszeniem kosztów na rzecz bliskiej osoby, ale z drugiej strony koszty te nie s zwykle traktowane w kategoriach ekonomicznych, lecz w kategoriach podtrzymywania relacji, jest kupowanie prezentów. W zwi zku z tym przeprowadzono seri trzech bada, w których sprawdzano, czy wzbudzenie my li o pieni dzach zmniejsza sk onno do po wi cenia swoich zasobów na rzecz obdarowywania przyjació (badanie 1 i 3) i rodziny (badanie 2) oraz zwi ksza oczekiwania dotycz ce otrzymywania prezentów od swoich przyjació (badanie 3). Wyniki bada wskazuj na wag orientacji samowystarczalnej zwi zanej z pieni dzmi, oznaczaj cej koncentracj na w asnych celach kosztem podejmowania dzia a niezgodnych z regu wzajemno ci, której skutki mo na zaobserwowa tak e w relacjach z rodzin i przyjació mi. Uzyskane wyniki mog wiadczy tak e o tym, e pieni dze i wywo ywana przez nie orientacja samowystarczalna zmienia wiat oparty na regule wzajemno ci w wiat oparty na koncepcji wymiany rynkowej, w której oczekuje si zysków równowa cych koszty w sensie ekonomicznym. PSYCHOLOGICZNE ZNACZENIE PIENI DZY Pieni dze stanowi jeden z bardziej wieloznacznych obiektów, z jakimi stykaj si ludzie, a jednocze nie s bardzo no nym tematem tak dla laików, jak i dla dziennikarzy, polityków czy naukowców. Z jednej strony s one powszechnie u ywane, dobrze znane i w pewien sposób bliskie ludziom, z drugiej jednak nawet ekonomi ci maj problemy z ich precyzyjnym zde niowaniem. Z perspektywy ekonomicznej pieni dze traktuje si jako zasób uniwersalny i jednorodny, i de niuje si je przez funkcje rodka wymiany, rodka przechowywania warto ci i jednostki obrachunkowej (Begg, Fischer, Dornbuch, 2003). Wskazuje si równie, e ze wzgl du na swoj moc nabywcz pieni dze s skutecznym motywatorem do pracy (Lazear, 2000). Na podstawie obserwacji zachowa ludzi mo na jednak wyci gn wniosek, e pieni dze to nie tylko neutralna, instrumentalna si a rynkowa. W wielu sytuacjach ludzie nie kieruj si instrumentaln warto ci czy korzy ciami p yn cymi z pos ugiwania si pieni dzmi, ale ujawniaj silne odst pstwa od racjonalno ci, których w aden sposób nie t umacz teorie ekonomiczne. Co wi cej, ludzie po daj pieni dzy i wykorzystuj je nie tylko po to, by kupowa dobra i us ugi, co wynika oby z ich ekonomicznych funkcji, ale tak e traktuj je jako cel sam w sobie i jako zasób spo eczny s u cy do regulacji interi intrapersonalnej (Burgoyne, Lea, 2006). Przez analogi do instrumentalnego znaczenia pieni dzy jako podstawowego zasobu w gospodarce s u cego do wymiany ekonomicznej, symboliczne znaczenie pieni dzy mo e polega na przekonaniu, e spe niaj one funkcje spo eczne i psychologiczne, wykraczaj ce poza funkcje ekonomiczne. W szczególno ci pieni dze mog symbolizowa niezale no, si, presti (Trachtman, 1999; Wilson, 1999) czy przewag nad innymi lud mi, mog tak e dawa poczucie bezpiecze stwa nie tylko ekonomicznego, ale i egzystencjalnego (Arndt, Solomon, Kasser, Sheldon, 2004; Kasser, Sheldon, 2000). Inaczej mówi c, ludzie odnosz si do pieni dzy jak do narkotyku, rodka o szerokim spektrum oddzia ywania, znacznie wykraczaj cego poza to, co mo na za nie kupi (Lea, Webley, 2006). Aktywowanie idei pieni dzy jako sposób badania ich symbolicznej natury W literaturze z zakresu psychologii ekonomicznej i spo ecznej niewiele jest bada, które ukazuj czysto symboliczn natur pieni dzy, niezwi zan ani bezpo- rednio, ani nawet po rednio z si nabywcz i warto ci pojmowan w kategoriach transakcji ekonomicznych. Chodzi tutaj przede wszystkim o badania, w których zmiana zachowania pod wp ywem pieni dzy wynika nie z tego, e s one oferowane jako nagroda dla uczestników za prawid owe wykonanie zadania (np. Ariely i in., 2009; Bijleveld, Custers, Aarts, 2011; Zink, Pagnoni, Martin- -Skurski, Chappelow, Berns, 2004), lecz w których osoby badane zmieniaj swoje decyzje pod wp ywem subtelnych bod ców aktywizuj cych w ich umy le koncepcj pieni dzy, bez otrzymania czy nawet obietnicy jakiejkolwiek rekompensaty pieni nej (Vohs i in., 2006, 2008). Procedura aktywacji idei pieni dzy rozpoczyna si z regu y od wykonania przez osoby badane zadania, które jest powi zane z pieni dzmi, ale nie polega ani na ich dawaniu, ani dostawaniu. Zadanie to ma charakter symboliczny w tym sensie, e uczestnicy nie maj do czynienia z realnymi zyskami czy stratami, a cz sto nawet z realnymi pieni dzmi, ale np. rozwi zuj anagramy odwo uj ce si do pieni dzy (Hansen, Kutzner, Wanke,

158 AGATA G SIOROWSKA 2013; Liu, Smeesters i Vohs, 2012; Mogilner, 2010; Vohs, i in., 2006, 2008), wykonuj zadania w pomieszczeniu, w którym le banknoty (Gino, Pierce, 2004; Vohs, i in., 2006, 2008), czy te s im pokazywane obrazki i animacje przedstawiaj ce pieni dze (Caruso, Mead, Vohs, 2009; Hansen i in., 2013; Liu, Vohs, Smeesters, 2011; Mead, Baumeister, 2009; Quoidbach, Duun, Petrides, Miko ajczak, 2010; Vohs i in., 2006, 2008). W niektórych badaniach stosowano tak e zyczny kontakt z pieni dzmi, np. przez ich liczenie (np. G siorowska, He ka, 2012; G siorowska, Zale kiewicz, Wygrab, 2012; Zale kiewicz, G siorowska, Kesebir, uszczy ska, Pyszczynski, 2013; Zhou, Vohs, Baumeister, 2009) czy po prostu dotykanie (Reutner, Wänke, 2013). Instrukcja opisuj ca polecenie dla badanych podczas takiego zadania nie odwo uje si bezpo rednio do pieni dzy, w adnym tak e przypadku pieni dze nie stanowi y nagrody dla uczestników za odpowiednie wykonanie zadania w a ciwego. Wr cz przeciwnie uczestnicy tego typu bada nie s wiadomi, e wykonanie pierwszego zadania pozostaje w jakimkolwiek zwi zku z zadaniem kolejnym, a co wi cej nie zdaj sobie sprawy, e wcze niejsze zadania, w których mieli do czynienia z pieni dzmi, maj jakikolwiek wp yw na ich pó niejsze decyzje. Koncentracja na w asnych celach jako skutek aktywacji idei pieni dzy Eksperymenty Vohs, Mead i Goode (2006, 2008) wykorzystuj ce opisan wcze niej procedur manipulacji wykaza y, e osoby badane, u których w sposób nie wiadomy wzbudzono my lenie o pieni dzach, w porównaniu do osób z grupy kontrolnej, bardziej preferowa y samodzieln prac i rozrywk oraz zachowywa y wi kszy dystans zyczny do innych ludzi, mniej ch tnie pomaga y wspó uczestnikom badania, mniej ch tnie prosi y ich o pomoc i wytrwalej pracowa y samodzielnie (Vohs i in., 2006, 2008). W dalszych badaniach wykazano tak e, e efekty te dotycz nie tylko niech ci do dzielenia si w asnym czasem czy wysi kiem, lecz tak e pieni dzmi czy innymi warto ciowymi zasobami. Osoby, które najpierw rozwi zywa y ró ne zadania zwi zane z pieni dzmi, oferowa y potem mniejsze kwoty na cel charytatywny (Vohs i in., 2006), a tak e przesy a y mniej pieni dzy drugiej stronie w grze ekonomicznej Dyktator (G siorowska, He ka, 2012). Efekt zmniejszonej ch ci do pomagania i niech ci do dzielenia si warto ciowymi zasobami po aktywacji idei pieni dzy zaobserwowano nie tylko u doros ych, ale tak e u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (G siorowska i in., 2012). Vohs postuluje, e wzbudzenie u osób badanych my- lenia o pieni dzach aktywuje w ich umys ach tzw. orientacj samowystarczaln (self-suf cient orientation), która ma dwa aspekty. Pierwszy z nich to koncentracja na w asnych celach, przejawiaj ca si w nastawieniu na autonomi, wi kszej wytrwa o ci w trudnych zadaniach, niech ci do korzystania z pomocy oferowanej przez innych ludzi (Vohs i in., 2006), ale tak e w reagowaniu l kiem i oporem w sytuacji do wiadczania wp ywu spo ecznego (Liu i in., 2011, 2012). Drugi aspekt orientacji samowystarczalnej to oboj tno na innych ludzi ignorowanie sytuacji, w których potrzebuj oni pomocy (Vohs i in., 2006), niech do sp dzania czasu wolnego na spotkaniach z innymi (Mogilner, 2010), przekonanie, e po wi canie czasu na wolontariat jest ma o interesuj ce (Pfeffer, DeVoe, 2009), oboj tno na odrzucenie spo eczne (Zhou i in., 2009); mniejsza sk onno do zachowa autoprezentacyjnych (Mead, Baumeister, 2009) czy wi ksza tendencja do przypisywania innym ludziom w asnych opinii (Caruso i in., 2009). Tym, co czy dwa opisane wcze niej motywy zachowania sk adaj ce si na orientacj samowystarczaln, a wi c d enie do autonomii i ignorowanie innych osób, jest bez w tpienia fakt, e po wzbudzeniu my li o pieni dzach ludzie staj si bardziej skupieni na sobie, na w asnych potrzebach i celach, a nie na potrzebach innych ludzi. Innymi s owy, mo na stwierdzi, e aktywowanie my li o pieni dzach nakierowuje cz owieka na jego w asne cele (Bargh, Lee-Chai, Barndollar, Gollwitzer, Trötschel, 2001), utrudniaj c zrozumienie perspektywy innych osób i korygowanie w asnej perspektywy egocentrycznej (Reunter, Wänke, 2013). Liu, Smeesters i Vohs (2012) sugeruj wr cz, e najwa niejszym w asnym celem, aktywowanym wraz ze wzbudzeniem my li o pieni dzach, jest mo liwo niezale nego, autonomicznego podejmowania decyzji. W ich eksperymentach osoby badane, u których aktywowano ide pieni dzy, podejmowa y decyzje odwrotne do tych rekomendowanych przez eksperymentatora czy innego uczestnika badania. Okazuje si bowiem, e sam fakt us yszenia rekomendacji wzbudza u osób my l cych o pieni dzach poczucie zagro enia, co z kolei skutkowa o podejmowaniem decyzji za wszelk cen chroni cych w asn autonomi i wolno wyboru. Efekt ten nie wyst pi natomiast u osób, u których nie wzbudzano my li o pieni dzach. Co wa niejsze, opór w reakcji na spontaniczn opini wspó uczestnika pojawia si jedynie, gdy osoby badane podejmowa y decyzj na swoj rzecz, ale nie w przypadku decydowania w imieniu innych osób (Liu i in., 2012). Podobne wyniki bada uzyska y Reutner i Wänke (2013), które u osób, u których uprzednio aktywowano ide pieni dzy, wery kowa y skuteczno komunikatu perswazyjnego wskazuj cego korzy ci dla ogó u (innych

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 159 ludzi) i dla jednostki. Wyniki ich badania wykaza y, e komunikat oparty na korzy ciach w asnych jest zdecydowanie skuteczniejszy w przypadku osób, które wcze niej dotyka y i liczy y banknoty, w porównaniu do osób, które dotyka y kawa ków papieru. Natomiast skuteczno komunikatu opartego na korzy ciach dla innych ludzi jest w grupie licz cej banknoty zdecydowanie ni sza ni w grupie kontrolnej (Reutner, Wänke, 2013). Podsumowuj c, aktywowanie w umys ach ludzi idei pieni dzy nasila orientacj samowystarczaln i niezale no, to znaczy wzmaga koncentracj na w asnych celach i w asnym rozwoju, a nie na zyskach dla innych ludzi, które mog zaistnie jako skutek decyzji danej jednostki. Prawdopodobnie mechanizm ten wynika z faktu, e nawet kontakt z subtelnymi bod cami zwi zanymi z pieni dzmi daje poczucie si y i stanowi wa ny zasób psychologiczny, dzi ki któremu cz owiek radzi sobie z niesprzyjaj cymi okoliczno ciami (Boucher, Kofos, 2012; Zhou i in., 2009). Posiadanie wi kszych zasobów redukuje z kolei potrzeb polegania na innych ludziach i pozwala skupi si tylko na swoich potrzebach. Tym samym wzbudzenie my lenia o pieni dzach prowadzi do koncentracji na w asnych celach, poniewa w pewnym symbolicznym sensie wyposa a ludzi w zasób, który jest potrzebny do tego, eby samodzielnie te cele realizowa (Zhou i in., 2009). Z drugiej strony, osoby skupione na realizowaniu w asnych celów powinny dba o to, by mie ku temu odpowiednie zasoby, a wi c mniej ch tnie b d dzieli si wysi kiem, czasem czy pieni dzmi (G siorowska, He ka, 2012; G siorowska i in., 2012; Pfeffer, DeVoe, 2009; Vohs i in., 2006). Kierowanie si regu wyceny rynkowej jako skutek aktywacji idei pieni dzy Alternatywnym wyt umaczeniem wyników uzyskiwanych w opisywanych wcze niej badaniach mo e by kierowanie si specy czn regu dotycz c oceny zysków i strat. Stan wywo any w umys ach ludzi przez wzbudzenie my li o pieni dzach jest podobny do koncepcji wyceny rynkowej (market-pricing mode; Fiske, 1992; McGraw, Tetlock, 2005) odnosz cej si do specy cznego podej cia do relacji spo ecznych. Zgodnie z t koncepcj, pieni dze i my lenie o nich prowadzi do przyjmowania perspektywy wiata opartego na wymiernych przychodach i kosztach zwi zanych z relacjami spo ecznymi i wymianie sprawiedliwej w sensie ekonomicznym, a nie na wymianie regulowanej przez regu wzajemno ci (Fiske, 1992). Przyk adem tego zjawiska mo e by zachowanie rodziców w eksperymencie opisywanym przez Gneezy ego i Rustichiniego (2000). Badacze ci wykazali, e po wprowadzeniu kar dla rodziców spó niaj cych si po dzieci do przedszkola nie tylko odsetek spó nie nie spad, ale wr cz wzrós, i efekt ten utrzyma si nawet gdy kary zlikwidowano. Mo na wi c stwierdzi, e na o- enie op at w opisywanej sytuacji zmieni o jej de niowanie z kategorii regu y wzajemno ci czy normy spo ecznej dotycz cej punktualno ci w a nie w kategori wyceny rynkowej, któr inaczej mo na by by o okre li jako p ac -wymagam (Gneezy, Rustichini, 2000), lub te spowodowa o koncentracj rodziców na w asnych potrzebach raczej ni na potrzebach i celach innych ludzi w tym wypadku pracowników przedszkola. Osoby skupione na w asnych celach, traktuj ce rzeczywisto w kategoriach wymiany ekonomicznej, mog ignorowa innych ludzi, gdy zak adaj, e ci nie maj zbytniego wp ywu na ich dobrostan czy mo liwo realizowania przez nich celów, a tak e mog w mniejszym stopniu zwraca uwag na funkcjonowanie i potrzeby innych, czy te relacje z innymi, je li nie przynosi to im zysku (Reutner, Wänke, 2013). Je li natomiast dzia anie innych osób mog oby si wi za z zyskiem w sprawie wa nej dla realizacji ich celów, to osoby, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, mog raczej mie wygórowane oczekiwania w stosunku do tych osób a przynajmniej zak ada, e korzy ci z takiej relacji powinny równowa y poniesione koszty. Dzielenie si cennymi zasobami Jak wspomniano wcze niej, w cz ci eksperymentów badaj cych symboliczne znaczenie pieni dzy wery kowano wp yw aktywacji idei pieni dzy na sk onno do dzielenia si cennymi zasobami. W badaniach Vohs i jej wspó pracowniczek (2006, 2008) osoby, które rozwi zywa y zadanie s owne z frazami dotycz cymi pieni dzy, mniej ch tnie chcia y po wi ci swój czas na pomoc eksperymentatorowi we wprowadzaniu danych do komputera, przekazywa y te mniej pieni dzy na fundusz dla mniej zamo nych studentów ni osoby, które rozwi zywa y zadanie z frazami neutralnymi. W innym badaniu osoby, które liczy y pieni dze, przekazywa y mniejsze kwoty anonimowemu odbiorcy w grze Dyktator i odczuwa y silniejsze negatywne emocje zwi zane z rozstawaniem si z pieni dzmi ni osoby, które w pierwszej cz - ci badania liczy y cukierki (G siorowska, He ka, 2012). Podobny wzorzec wyników uzyskano w badaniach przeprowadzonych na dzieciach w wieku wczesnoszkolnym (G siorowska i in., 2012). W badaniach tych dzieci z pierwszej klasy szko y podstawowej, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, mniej ch tnie dzieli y si naklejkami z anonimowym partnerem ni dzieci z grupy kontrolnej. Jednym s owem, aktywowanie idei pieni dzy poskutkowa o ch ci zatrzymania dla siebie wi kszej

160 AGATA G SIOROWSKA ilo ci atrakcyjnych zasobów, a wi c os abionymi preferencjami prospo ecznymi. Badania nad preferencjami prospo ecznymi wskazuj wiele czynników determinuj cych ich poziom. Biolodzy i ewolucjoni ci najcz ciej dziel te czynniki na cztery grupy: mutualizm, dobór krewniaczy, dzia ania powodowane regu wzajemno ci i sankcjami za brak kooperacji (Stevens, Cushman, Hauser, 2005). Psychologowie wskazuj tak e na wp yw kultury (Fülöp, Sándor, 2006), zmiennych indywidualnych (Strelau, 2000), p ci (Andreoni, Vesterlund, 2001) czy wieku (Pilch, Rosmus, 1999), a tak e na cechy sytuacji, w której jest podejmowana decyzja ekonomiczna o charakterze prospo ecznym. W ramach cech sytuacji najcz ciej wymienia si anonimowo osoby podejmuj cej decyzj (Fox, Guyer, 1978), identy kowalno osoby, która jest obdarowywana (Kogut, Ritov, 2011), przynale no do grupy w asnej lub obcej i stopie identy kowania si z grup (Pilch, Rosmus, 1999), hojne i sprawiedliwe zachowania drugiej strony interakcji lub przynajmniej przekonanie o takim zachowaniu (Fehr, Gachter, Fischbacher, 2002), kontekst spo eczny (Cronk, 2007) czy te aktywowanie norm spo- ecznych przez uprzedni trening rywalizacji lub wspó pracy (Zale kiewicz, He ka, 2007). Ogólnie rzecz bior c, mo na wyci gn wniosek, e ludzie s bardziej sk onni do dzielenia si swoimi zasobami z osobami, z którymi wi ich bliskie relacje b d to na gruncie krewniaczym, b d przyjacielskim, lub te gdy w sytuacji dzielenia si obowi zuj silne normy spo- eczne, wyznaczaj ce ramy takiego zachowania. Tak siln norm mo e by w a nie regu a wzajemno ci, która reguluje relacje z osobami znanymi, ale ma zdecydowanie mniejsze znaczenie, gdy druga strona interakcji jest anonimowa. Jak wskazuj bowiem badania nad zachowaniem ludzi podczas gier ekonomicznych (np. Franzen, Pointner, 2012), osoby przekonane o swojej anonimowo ci podejmuj zdecydowanie bardziej egoistyczne decyzje alokacyjne, podczas gdy osoby zak adaj ce mo liwo kontaktu z odbiorc w ramach gry Dyktator czy to w trakcie badania, czy to po nim, mog obawia si odwzajemniania egoistycznych decyzji, co popycha ich do wyborów bardziej prospo ecznych. Tym samym, z przeprowadzonych do tej pory eksperymentów dotycz cych skutków wzbudzenia my lenia o pieni dzach w kontek cie dzielenia si w asnymi zasobami trudno wyci ga wniosek, e koncentracja na w asnych celach wywo ana przez aktywacj idei pieni dzy zast puje w umys ach osób badanych regu wzajemno- ci. We wszystkich dotychczasowych eksperymentach bowiem drug stron, która zyskiwa a lub traci a na decyzji osoby badanej, by albo odbiorca wprost okre lony jako anonimowy (Caruso, Vohs, Baxter, Waytz, 2013; G siorowska, He ka, 2012; G siorowska i in., 2012), albo przynajmniej nieznany osobie dokonuj cej podzia u (Vohs i in., 2006, 2008). W relacji z tak osob przysz e dobre stosunki nie maj praktycznie adnego znaczenia, a wi c kierowanie si regu wzajemno ci schodzi na dalszy plan, a to z kolei mo e u atwia aktywowanie w asnych celów i potrzeb w kontakcie z pieni dzmi. W sytuacji jednak, gdy bene cjentem zachowania jest osoba znana, a szczególnie bliska czy spokrewniona, poleganie na regule wzajemno ci jest bardzo wa nym elementem funkcjonowania spo ecznego. Czy koncentracja na w asnych celach zwi zana z aktywowaniem idei pieni dzy jest na tyle silna, by zmieni decyzje, w których podzia zasobów jest dokonywany na rzecz osób znanych, a w szczególno ci osób bliskich, takich jak rodzina i przyjaciele? Liu, Smeesters i Vohs (2012) sugeruj, e gdy ludzie, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, podejmuj decyzj w imieniu czy na korzy osoby, z któr wi e ich wa na relacja emocjonalna, mog broni swojej autonomii wyboru, a wi c reagowa podobnie jak w przypadku decydowania we w asnym imieniu, a nie ignorowa zewn trzne oddzia ywania, jak w przypadku decyzji na rzecz osób znanych, ale nie bliskich. Nale y pami ta, e w badaniach przez nich przeprowadzonych osoby, które podejmowa y decyzje na rzecz innych, nie musia y ponosi adnych kosztów, a wi c nie rezygnowa y ze swoich zasobów na korzy innych ludzi. Co jednak si stanie, gdy zysk bliskiej osoby bezpo rednio b dzie zwi zany ze strat w asn? Je li i w takim przypadku osoby, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, b d chcia y zatrzyma wi cej zasobów dla siebie, b dzie mo na stwierdzi, e koncentracja na w asnych potrzebach i celach wywo ywana przez aktywowanie my li o pieni dzach faktycznie zast puje regu wzajemno ci. Specy czn sytuacj, w której ludzie dziel si w asnymi zasobami, jest dawanie prezentów. W sytuacji kupowania prezentu chodzi przede wszystkim o znaczenie symboliczne i emocjonalne, jakie towarzyszy temu obdarowywaniu (Burgoyne, Routh, 1991). To znaczenie symboliczne jest mocno zwi zane z regu wzajemno ci, reguluj c zasady dawania prezentów, zarówno odno- nie do przyjació, jak i krewnych. Co prawda sam fakt obdarowywania ma raczej znaczenie wi ziotwórcze ni ekonomiczne (Mysterud, Drevon, Slagsvold, 2006), jednak aby kupi prezent, musimy po wi ci swoje zasoby przede wszystkim pieni dze, ale tak e czas czy wysi ek. Wydaj c pieni dze na prezent, ludzie z jednej strony pozbywaj si wa nego zasobu, uszczuplaj c tym samym mo liwo wykorzystania go do swoich potrzeb, jednak z drugiej strony podtrzymuj relacje spo eczne oparte na

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 161 regule wzajemno ci. Z tego powodu, aby zwery kowa, czy aktywacja idei pieni dzy spowoduje koncentracj na w asnych celach kosztem relacji z osobami bliskimi, przeprowadzono trzy eksperymenty, w których zmienn zale n zoperacjonalizowano jako ch do wydawania pieni dzy na prezenty dla bliskich, w tym przyjació i rodziny. We wszystkich trzech eksperymentach zak adano, e osoby, u których zostanie wzbudzone my lenie o pieni dzach, b d deklarowa mniejsze wydatki ni osoby z grupy kontrolnej. W trzecim eksperymencie sprawdzano tak e, czy my lenie o pieni dzach faktycznie skutkuje oczekiwaniem sprawiedliwej w sensie ekonomicznym wymiany prezentów, a wi c takiej, w której warto kosztów jest zrównowa ona warto ci potencjalnych zysków. BADANIE 1. PREZENT DLA PRZYJACIELA Cel badania W pierwszym eksperymencie przetestowano hipotez dotycz c wp ywu aktywacji idei pieni dzy na sk onno do ponoszenia wydatków na prezenty dla przyjació. Jak wspomniano wcze niej, dawanie prezentów jest sytuacj o tyle interesuj c, e z jednej strony ma znaczenie emocjonalne, wi ziotwórcze i symboliczne, silnie oparte na regule wzajemno ci (Burgoyne, Routh, 1991; Mysterud, Drevon, Slagsvold, 2006), ale z drugiej strony, aby da prezent, trzeba zazwyczaj po wi ci w tym celu w asne zasoby czas, energi czy pieni dze a wi c zrezygnowa z mo liwo ci wykorzystania ich do w asnych celów. Je li wzbudzenie my li o pieni dzach spowoduje zmniejszon ch kupna prezentu czy te mniejsz sk onno do wydawania pieni dzy na taki prezent, b dzie to oznacza, e w asne cele i potrzeby, które zosta y w ten sposób zaktywowane, s dla jednostki znacznie wa niejsze ni relacje z innymi. Tym samym pierwsz hipotez badawcz sformu owano jako: H1. Po aktywacji idei pieni dzy ludzie s sk onni przeznacza mniejsze kwoty na prezenty dla swoich przyjació ni osoby z grupy kontrolnej, w której nie aktywowano idei pieni dzy. Ze wzgl du na wykryte przez innych badaczy ró nice w preferencjach prospo ecznych w zale no ci od p ci i wieku (Gneezy, Niederle, Rustichini, 2003; Pilch, Rosmus, 1999) zdecydowano tak e o kontrolowaniu tych zmiennych. Procedura i osoby badane W badaniu wzi o udzia N = 52 osoby, w tym 27 kobiet i 25 m czyzn. rednia wieku osób badanych wynios a M = 25,63 (SD = 4,437). Wi kszo z nich by a aktywna zawodowo (48,1% sta a praca, 26,9% praca dorywcza), 25% nie pracowa o i uczy o si lub studiowa o. Badanie przeprowadzono w warunkach naturalnych, na ulicy przy kampusie uniwersyteckim w jednym z du ych polskich miast. Do potencjalnej osoby badanej podchodzi pierwszy eksperymentator i prosi o wyra enie zgody na udzia w prostym badaniu dotycz cym percepcji wzrokowej. Nast pnie pokazywa osobie badanej losowo wybran jedn z dwóch kolorowych fotogra i w formacie A4. Fotogra e te przedstawia y biurko z ró nymi drobiazgami, takimi jak okulary przeciws oneczne, ipod, chusteczki higieniczne, klucze, d ugopis, pendrive, legitymacja studencka, bi uteria itp. oraz, w zale no ci od grupy eksperymentalnej, cukierki lub monety. Uk ad przedmiotów na fotogra- ach by taki sam, jedyna ró nica polega a na zast pieniu monet (grupa eksperymentalna n = 26) cukierkami (grupa kontrolna n = 26). Eksperymentator prosi o policzenie monet lub cukierków w ci gu jednej minuty i podanie wyniku. Nast pnie do osoby badanej i eksperymentatora podchodzi drugi eksperymentator (nieznaj cy przyporz dkowania osoby badanej do grupy eksperymentalnej i nieujawniaj cy, e zna pierwszego eksperymentatora) i prosi obie osoby o wzi cie udzia u w krótkim badaniu marketingowym. Po uzyskaniu zgody pyta o wiek i status zawodowy uczestników, a nast pnie o to, jak kwot byliby sk onni przeznaczy na prezent urodzinowy dla najlepszego przyjaciela. Pytanie to w pierwszej kolejno ci by o zadawane zawsze osobie badanej, a dopiero pó niej pierwszemu eksperymentatorowi. Po uzyskaniu odpowiedzi obaj eksperymentatorzy dzi kowali i badanie by o zako czone. Wyniki Niezale nie od grupy eksperymentalnej, wszystkie osoby badane zadeklarowa y ch wydania na prezent dla przyjaciela jakiej kwoty (wi kszej od zera). Analiza wariancji wykaza a jednak istotny efekt g ówny manipulacji eksperymentalnej, je li chodzi o warto tego prezentu [F(1, 50) = 13,391; p = 0,001; 2 = 0,211]. Osoby badane, które w pierwszej cz ci badania liczy y monety, by y sk onne wyda mniej pieni dzy (M = 93,46 z ; SD = 40,884) ni osoby, które liczy y cukierki (M = 157,69 z ; SD = 79,614). W kolejnym kroku do modelu analizy wariancji wprowadzono p e i wiek jako wspó zmienne. Nie uzyskano efektu ani dla p ci (p = 0,737), ani dla wieku (p = 0,351). Przy kontroli wspó zmiennych efekt g ówny manipulacji pozosta istotny [F(1, 47) = 13,020; p = 0,001; 2 = 0,213]. Wnioski Jakkolwiek wszystkie osoby badane zadeklarowa- y ch wydania pieni dzy na prezent urodzinowy dla

162 AGATA G SIOROWSKA przyjaciela, to jednak osoby, u których wzbudzono my- lenie o pieni dzach, deklarowa y mniejsze wydatki ni osoby z grupy kontrolnej. Koncentracja na w asnych celach wywo ana przez my lenie o pieni dzach powoduje wi c sk onno do ograniczania wydatków i zatrzymywania dla siebie cennych zasobów nawet wtedy, gdy drug stron interakcji s osoby, z którymi cz nas bliskie relacje emocjonalne. Z drugiej jednak strony, w ród uczestników badania nie znalaz a si ani jedna osoba, która pod wp ywem aktywowania idei pieni dzy zrezygnowa aby w ogóle z poniesienia wydatku na prezent dla przyjaciela. Mo e to oczywi cie wynika z si y normy spo ecznej, jak jest obdarowywanie z okazji urodzin. Jednak mo na si te spodziewa, e w bezpo rednim kontakcie z eksperymentatorem uczestnicy mogli po prostu prezentowa si jako osoby, które nie ami takiej normy. Z tego powodu kolejne badania by y przeprowadzone bez kontaktu z eksperymentatorem. BADANIE 2. PREZENTY WI TECZNE Cel badania W drugim eksperymencie wery kowano hipotez o wp ywie aktywacji idei pieni dzy na wydawanie pieni dzy na bliskie nam osoby, to znaczy rodzin, w kolejnej sytuacji, w której obdarowywanie jest norm spo eczn. Z prototypow wr cz sytuacj obdarowywania mamy do czynienia podczas wi t Bo ego Narodzenia, kiedy to zgodnie z norm spo eczn podczas kolacji wigilijnej prezent powinien dosta ka dy, nawet osoba, z któr nie czujemy si blisko zwi zani (Burgoyne, Routh, 1991). Je li taka norma spo eczna jest silniejsz warto ci ni w asne cele aktywowane przez wzbudzenie my li o pieni dzach, to liczba osób, które chcemy obdarowa, nie powinna si zmieni po aktywacji idei pieni dzy, gdy zale y raczej od liczby cz onków rodziny ni od chwilowej manipulacji. Zgodnie z wcze niejszymi wynikami nale y si jednak spodziewa, e podobnie jak w badaniu 1 osoby, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, b d mniej ch tnie dzieli y si swoimi zasobami ni osoby z grupy kontrolnej, a tym samym b d deklarowa y ch przeznaczenia na prezenty wi teczne mniejszych kwot. W zwi zku z tym postawiono nast puj ce hipotezy badawcze: H2a. Wzbudzenie my lenia o pieni dzach nie wp ywa na liczb osób, które badani planuj obdarowa podarkiem wi tecznym. H2b. Po aktywacji idei pieni dzy ludzie s sk onni przeznacza mniejsze kwoty na prezenty wi teczne dla swoich bliskich ni osoby z grupy kontrolnej, u których nie aktywowano idei pieni dzy. Podobnie jak w poprzednim eksperymencie kontrolowano tak e wp yw p ci i wieku na zmienn zale n. Procedura i osoby badane Badanie zosta o przeprowadzone w okresie miesi ca poprzedzaj cego wi ta Bo ego Narodzenia z wykorzystaniem systemu bada internetowych, bez obecno ci eksperymentatora. Link do badania zosta rozes any drog e-mailow do ponad 350 osób studentów studiów dziennych i zaocznych. Ostatecznie do analizy wykorzystano dane uzyskane od N = 80 osób, w tym 41 kobiet i 39 m czyzn. rednia wieku osób badanych wynios a M = 24,60 roku (SD = 4,443). Spo ród osób badanych wi kszo pracowa a (52,5% sta a praca, 23,75% praca dorywcza), 23,75% badanych studiowa o i nie pracowa o. Osoby badane by y informowane o uczestnictwie w dwóch niezale nych badaniach badaniu percepcyjnym i marketingowym, za które mog y otrzyma punkty kredytowe. W pierwszym kroku osoba badana podawa a swoje dane demogra czne (p e, wiek i status zawodowy) i wybiera a, czy chce wzi udzia w jednym, czy w dwóch zadaniach, przy czym rejestrowane by y jedynie dane osób, które zadeklarowa y udzia w obu badaniach. Nast pnie na ekranie komputera by a losowo wy wietlana fotogra a biurka jak w badaniu 1. Osoba badana mia a jedn minut na policzenie monet (grupa eksperymentalna n = 40) lub cukierków (grupa kontrolna n = 40) i podanie tej liczby. W kolejnym kroku osoba badana odpowiada a na dwa pytania wy wietlane na kolejnych planszach dla ilu osób ma zamiar kupi prezenty bo onarodzeniowe i ile pieni dzy zamierza cznie przeznaczy na ten cel. Na tym badanie si ko czy o. W badaniu kontrolowano czas wykonywania zadania, który w adnym przypadku nie przekroczy 10 minut. Na podstawie odpowiedzi na pytanie o liczb osób, które ma zamiar obdarowa osoba badana, oraz o czn kwot przeznaczon na prezenty obliczano redni warto prezentu. Gdy osoba deklarowa a, e nie ma zamiaru kupi adnego prezentu, czn i redni kwot przyjmowano jako zero. Wyniki Je li chodzi o liczb obdarowanych osób, nie zaobserwowano efektu g ównego manipulacji eksperymentalnej [F(1, 78) = 0,229; p = 0,634]. Jednak w grupie eksperymentalnej zarejestrowano pi przypadków osób, które nie mia y zamiaru kupi ani jednego prezentu (12,5% osób badanych), podczas gdy w grupie kontrolnej takich osób nie by o [ 2 (1, N = 80) = 5,333; p = 0,021]. Analiza wariancji wykaza a istotny efekt g ówny manipulacji eksperymentalnej zarówno w przypadku cznej kwoty przeznaczonej na prezenty [F(1, 78) = 4,688;

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 163 p = 0,033; 2 = 0,05]), jak i redniej warto ci prezentu [F(1, 78) = 4,003; p = 0,049; 2 = 0,049]. Osoby w pierwszej cz ci badania licz ce monety deklarowa y ni sz czn kwot, któr chc przeznaczy na prezenty dla bliskich (M = 228,38 z ; SD = 156,44), ni osoby, które liczy y cukierki (M = 390,00 z ; SD = 445,45). Podobnie mniej warto ciowy mia by ich redni zakup (grupa eksperymentalna: M = 61,35 z ; SD = 56,86, grupa kontrolna: M = 126,79 z ; SD = 198,89). W drugiej kolejno ci przeprowadzono analiz ANCOVA, kolejno z czn kwot oraz redni warto ci prezentu jako zmiennymi zale nymi, oraz p ci i wiekiem jako wspó zmiennymi. W przypadku redniej warto ci prezentu nie zaobserwowano istotnego efektu adnej wspó zmiennej (dla p ci p = 0,346, dla wieku p = 0,270). W przypadku cznej kwoty przeznaczanej na prezenty nie zaobserwowano efektu p ci (p = 0,813). Istotny natomiast okaza si wp yw wieku na zmienn zale n [F(1, 76) = 7,210; p = 0,009; 2 = 0,087]. Osoby starsze chcia y przeznaczy wi cej pieni dzy na prezenty ni osoby m odsze (r = 0,291; p = 0,009). Nie zanotowano jednak ró nic w wieku mi dzy grup eksperymentaln i kontroln [F(1, 78) = 0,01; p = 0,921]. Przy kontroli wspó zmiennych, efekt g ówny manipulacji pozosta istotny zarówno dla cznej kwoty przeznaczanej na prezenty [F(1, 76) = 4,899, p = 0,03; 2 = 0,061], jak i dla przeci tnej warto ci prezentu [F(1, 76) = 4,060, p = 0,047, 2 = 0,051]. Wnioski Wzbudzenie u osób badanych my lenia o pieni dzach skutkowa o obni eniem wydatków, jakie osoby te planowa y przeznaczy na prezenty bo onarodzeniowe, i obni eniem redniej warto ci prezentu. Tym samym, podobnie jak w badaniu 1 wykazano, e koncentracja na w asnych celach pojawiaj ca si jako skutek my lenia o pieni dzach jest w stanie zmieni zachowanie w tak dobrze okre lonej przez norm spo eczn sytuacji, jak jest dawanie bliskim prezentów z okazji wi t Bo ego Narodzenia. Jednak, odmiennie ni zak adano, oddzia- ywanie my li o pieni dzach jest na tyle silne, e mo e przynajmniej u niektórych osób zredukowa do zera ch ponoszenia wydatków na prezenty. BADANIE 3. PRZYJACIELE I PREZENTY Cel badania W badaniach 1 i 2 wykazano, e aktywacja idei pieni dzy zmniejsza sk onno do ponoszenia wydatków na rzecz osób tak bliskich, jak przyjaciele czy rodzina. Kolejne, trzecie badanie mia o na celu zreplikowanie efektów z badania 1 w innych warunkach (bez udzia u eksperymentatora), a tak e dostarczenie dodatkowych danych, które pozwol odpowiedzie na pytanie, czy motywacja le ca u podstaw uzyskiwanych efektów jest faktycznie zwi zana z pos ugiwaniem si koncepcj wyceny rynkowej zamiast regu y wzajemno ci (Fiske, 1992). Je li aktywacja idei pieni dzy wywo uje po prostu koncentracj na w asnych celach, to dzia anie osoby po takiej manipulacji powinno by nakierowane na posiadanie jak najwi kszej ilo ci pieni dzy, czyli kupienie taniego prezentu i zatrzymanie sobie wi kszej kwoty do dalszej dyspozycji. W takim przypadku jednak manipulacja nie powinna wp ywa na wymagania dotycz ce prezentów otrzymywanych od innych osób. Prezenty takie nie maj bowiem si y nabywczej, lecz raczej warto emocjonaln, a ludzie raczej doceniaj sam fakt otrzymania prezentu ni zwracaj uwag na jego cen (Burgoyne, Routh, 1991). Prezenty nie mog by w prosty sposób zamieniane na inne dobra i us ugi, nie spe niaj wi c podstawowej funkcji pieni dzy jako rodka wymiany (por. Begg i in., 2003), a wi c otrzymanie dro szego czy ta szego prezentu nie wp ywa na wielko w asnych zasobów do dyspozycji. Je li jednak manipulacja polegaj ca na aktywowaniu idei pieni dzy zmienia regu wzajemno ci w koncepcj wyceny rynkowej (Fiske, 1992) czy te koncentracj na w asnych potrzebach, to wraz ze zmniejszon ch ci wydania pieni dzy na prezent dla przyjaciela powinny pojawi si zwi kszone oczekiwania co do prezentu zwrotnego, tak by wielko poniesionych wydatków na prezent o arowany by a rekompensowana przez potencjaln warto prezentu otrzymanego. W trzecim badaniu za o ono wi c, e je li aktywacja idei pieni dzy wywo uje koncentracj na w asnych celach, to osoby z grupy eksperymentalnej nie tylko b d deklarowa ni sze warto ci potencjalnego prezentu dla przyjaciela (dodatkowe potwierdzenie hipotezy H1), ale tak e b d oczekiwa dro szych prezentów dla siebie, tak by proporcja mi dzy warto ci tych prezentów by a zbli- ona do jedno ci. Tym samym sformu owano nast puj ce hipotezy badawcze: H3a. Osoby badane, u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, maj wi ksze ni osoby z grupy kontrolnej oczekiwania dotycz ce warto ci prezentu od przyjaciela. H3b. Osoby u których wzbudzono my lenie o pieni dzach, w wi kszym stopniu ni osoby z grupy kontrolnej spodziewaj si prezentu, którego warto rekompensuje ich wydatek. Podobnie jak w poprzednich eksperymentach, kontrolowano efekt p ci i wieku, a tak e mierzono stan emocjonalny osoby badanej po manipulacji. Co prawda w dotychczasowych badaniach nie wykazano silnych skutków emocjonalnych aktywowania idei pieni dzy (Vohs i in.,

164 AGATA G SIOROWSKA 2008), to jednak uprzedni stan emocjonalny mo e wp ywa na decyzje ekonomiczne. W badaniach przeprowadzonych przez Andrade i Ariely ego (2009) wykazano, e osoby w pozytywnym stanie emocjonalnym, w porównaniu do osób w stanie negatywnym, oferowa y wi ksze kwoty w grach Dyktator i Ultimatum, i akceptowa y mniejsze kwoty w tej ostatniej. Z tego powodu mo na si spodziewa, e na mierzone w niniejszym badaniu zmienne zale ne mo e wp ywa stan emocjonalny osoby badanej, w tym stan wywo any manipulacj eksperymentaln. Procedura i osoby badane Badanie zosta o przeprowadzone z wykorzystaniem systemu CAWI, bez obecno ci eksperymentatora. Link do badania zosta rozes any drog e-mailow do ponad 350 osób studentów studiów dziennych i zaocznych jednej z wy szych uczelni. By y to inne osoby ni te, które otrzyma y zaproszenie do uczestnictwa w badaniu 2. Procedura badania by a podobna do procedury zastosowanej w badaniu 2. Osoby badane informowano o uczestnictwie w dwóch niezale nych badaniach badaniu percepcyjnym i marketingowym, za które mog y otrzyma punkty kredytowe, przy czym rejestrowane by y jedynie dane osób, które zadeklarowa y udzia w obu badaniach. W pierwszym kroku osoba badana podawa a swoje dane demogra czne (p e, wiek i status zawodowy) i deklarowa a, czy chce wzi udzia w jednym, czy w dwóch zadaniach. Nast pnie na ekranie komputera by a wy wietlana losowo wybrana fotogra a biurka jak w badaniu 2 i osoba badana mia a jedn minut na policzenie monet (grupa eksperymentalna n = 36) lub cukierków (grupa kontrolna n = 37). Nast pnie by a proszona o podanie wyniku liczenia. W kolejnym kroku osoba badana wype nia a kwestionariusz nastroju PANAS w wersji skróconej (Watson, Clark, Tellegen, 1988) a pó niej odpowiada a na dwa pytania wy wietlane w losowej kolejno ci: Ile pieni dzy by by sk onny przeznaczy na prezent urodzinowy dla swojego najlepszego przyjaciela/najlepszej przyjació ki oraz Ile Twój przyjaciel/przyjació ka powinien minimalnie wyda na prezent urodzinowy dla Ciebie, eby by z tego prezentu zadowolony?. Na tym badanie si ko czy o. Na podstawie odpowiedzi na dwa ostatnie pytania wyliczano tak e wska nik zwrotu, to znaczy proporcj warto ci wydatku przyjaciela do wydatku w asnego. Im wska nik ten jest bli szy 1, tym bardziej wiadczy to o oczekiwaniu wymiany sprawiedliwej w sensie ekonomicznym. Ostatecznie do analizy wykorzystano dane uzyskane od N = 73 osób, w tym 47 kobiet i 26 m czyzn. rednia wieku osób badanych wynios a M = 24,73 roku (SD = 2,40). Spo ród osób badanych wi kszo pracowa a (60,3% sta a praca, 19,2% praca dorywcza), 20,5% badanych studiowa o i nie pracowa o. Czas wype niania obu zada przez wszystkie osoby badane by krótszy ni 15 minut. Wyniki Podobnie jak w badaniu 1, wszyscy uczestnicy, niezale nie od warunku eksperymentalnego, zadeklarowali sk onno poniesienia jakiego wydatku na prezent urodzinowy dla przyjaciela. Wysoko tego wydatku zale- a a jednak od manipulacji eksperymentalnej [F(1, 71) = 5,381; p = 0,023; 2 = 0,070]. Osoby, które liczy y monety, chcia yby obdarowa przyjaciela ta szym prezentem (M = 88,33 z ; SD = 58,627) ni osoby, które liczy y cukierki (M = 122,16; SD = 65,665). W analizie ANCOVA nie stwierdzono istotnego efektu wspó zmiennej dla pozytywnego afektu [F(1, 69) = 0,877; p = 0,352], natomiast dla negatywnego afektu taki efekt zanotowano [F(1, 69) = 10,234; p = 0,002]. Co prawda si a deklarowanego negatywnego afektu ujemnie korelowa a z deklarowan warto ci prezentu (r = 0,383; p = 0,001), jednak osoby z grupy kontrolnej nie ró ni y si od osób z grupy eksperymentalnej pod wzgl dem wyników na tej skali [F(1, 71) = 1,795; p = 0,185]. Przy kontrolowaniu pozytywnego i negatywnego nastroju efekt g ówny manipulacji pozosta istotny [F(1, 69) = 4,173; p = 0,045; 2 = 0,057]. W przypadku drugiej zmiennej zale nej, to jest zadowalaj cej warto ci prezentu od przyjaciela, podobnie zaobserwowano efekt g ówny manipulacji, F(1, 71) = 4,463; p = 0,038; 2 = 0,058. Po wzbudzeniu my lenia o pieni dzach oczekiwania osób badanych co do warto ci prezentu by y istotnie wy sze (M = 32,61 z ; SD = 25,951) ni w grupie kontrolnej (M = 19,84 z ; SD = 25,709). Dodatkowo w ród osób z grupy eksperymentalnej tylko 8,3% zadeklarowa o, e b d zadowolone w sytuacji, gdy ich przyjaciel nie kupi adnego prezentu, podczas gdy w grupie kontrolnej by o to a 24,3% [ 2 (1, N = 73) = 3,397; p = 0,065]. Wyniki w skali pozytywnych i negatywnych emocji nie wp ywa y istotnie na analizowan zadowalaj c warto prezentu (p = 0,776 dla emocji pozytywnych i p = 0,947 dla negatywnych), a przy kontrolowaniu tych zmiennych efekt g ówny manipulacji utrzyma si na zbli onym poziomie: F(1, 69) = 3,949; p = 0,051; 2 = 0,054. Je li chodzi o wska nik zwrotu, to jest proporcj mi dzy warto ci zadowalaj cego prezentu od przyjaciela i wydatkiem na prezent dla przyjaciela, tak e zanotowano istotny efekt manipulacji: [F(1, 71) = 8,783; p = 0,004; 2 = 0,110]. Osoby, które w pierwszej cz ci badania liczy y monety, oczekiwa y zwrotu prezentu o warto ci bardziej zbli onej do w asnego wydatku (M = 0,508; SD = 0,534) ni osoby, które liczy y cukierki (M = 0,21;

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 165 SD = 0,294). Wyniki w skali pozytywnych i negatywnych emocji nie wp ywa y istotnie na warto wska nika zwrotu (p = 0,593 dla emocji pozytywnych i p = 0,161 dla negatywnych), a przy kontrolowaniu tych zmiennych efekt g ówny manipulacji pozosta istotny [F(1, 69) = 7,608; p = 0,007; 2 = 0,099]. Wnioski Wyniki trzeciego eksperymentu s spójne z wynikami eksperymentu pierwszego w zakresie wp ywu torowania my li o pieni dzach na sk onno do przeznaczania ich na prezent dla przyjaciela. Wykazano tak e, e aktywowanie u osób badanych idei pieni dzy zwi ksza oczekiwania dotycz ce warto ci prezentu od innych osób, tak eby proporcja warto ci obu prezentów by a bardziej zbli ona do 1. Tym samym koncentracja na w asnych celach oznacza nie tylko ch zatrzymania wi kszej ilo ci zasobów dla siebie, ale tak e przede niowanie wymiany opartej na regule wzajemno ci w wymian opart na koncepcji wyceny rynkowej. DYSKUSJA WYNIKÓW W opisanych trzech eksperymentach osoby badane ogl da y i liczy y ró ne przedmioty zaprezentowane na fotogra ach, w tym tak e cukierki (w grupie kontrolnej) i monety (w grupie eksperymentalnej). Nast pnie decydowa y, jakie kwoty chcia yby przeznaczy na prezenty urodzinowe dla przyjació i prezenty bo onarodzeniowe. Osoby, u których w sposób symboliczny wzbudzono my- lenie o pieni dzach poprzez liczenie monet, nie tylko planowa y wyda mniej na prezenty dla swoich bliskich w porównaniu do osób, które liczy y cukierki, ale wr cz wskazywa y, e nie b d kupowa adnych prezentów. Z drugiej strony, osoby takie mia y zwi kszone oczekiwania co do warto ci prezentów otrzymywanych od przyjació. Bod ce prowadz ce do takiej zmiany s bardzo subtelne, sprowadzaj si bowiem do wizualnego kontaktu z pieni dzmi, a nie do zysków i strat, które mog by w nich wyra one. Osoby badane nie dostawa y ani nie wydawa y pieni dzy w adnym z przeprowadzonych bada, a jedynie liczy y monety przedstawione na obrazku. W dotychczasowych badaniach nad skutkami aktywowania idei pieni dzy uczestnicy nie musieli podejmowa decyzji kosztem bliskich sobie osób. Je li nawet wery - kowano wp yw aktywacji idei pieni dza na dzielenie si atrakcyjnymi zasobami, bene cjentem decyzji by y osoby anonimowe lub te przed chwil poznane przez uczestników badania (G siorowska, He ka, 2012; G siorowska i in., 2012; Pfeffer, DeVoe, 2009; Vohs i in., 2006, 2008). Jak natomiast pokazuj wyniki bada nad zachowaniami w grach ekonomicznych, w takiej sytuacji zdecydowanie atwiej podj decyzj egoistyczn, gdy nie ma oczekiwa co do dalszych interakcji z bene cjentem decyzji. W szczególno ci, gdy uczestnicy decyduj o podziale zasobów mi dzy siebie a osob skrajnie anonimow, kieruj si w wi kszym stopniu w asnym interesem ni interesem tej e osoby czy regu wzajemno ci (Franzen, Pointner, 2012). W tej sytuacji nie jest zaskakuj ce, e wzbudzenie my li o pieni dzach pot guje koncentracj na w asnych celach, bo cele te nie pozostaj w kon ikcie z obowi zuj c norm spo eczn. Okazuje si jednak, e efekt my lenia o pieni dzach jest na tyle silny, e mo e zmienia zachowanie nie tylko wzgl dem osób anonimowych czy nieznanych, ale tak e w relacjach z bliskimi i przyjació mi, prowokuj c ludzi do naruszania regu i norm spo ecznych. We wszystkich trzech badaniach zaprezentowanych w niniejszym artykule uczestnicy zostali postawieni w sytuacji, w której zachowanie zgodne z norm spo eczn rz dz c dawaniem prezentów bliskim osobom wymaga oddania cz ci swoich zasobów na rzecz tych e osób. Uszczuplenie w asnych zasobów utrudnia z kolei samodzielne realizowanie swoich celów i zaspokajanie w asnych potrzeb. Wyniki eksperymentów wykaza y, e wzbudzenie my li o pieni dzach skutkowa o tak siln koncentracj na w asnych celach, e osoby badane nie tylko ogranicza y wydatki (eksperyment 1), ale wr cz by y sk onne naruszy regu obdarowywania innych osób podczas Bo ego Narodzenia i nie zamierza y kupowa adnych prezentów (eksperyment 2). Zachowanie takie tylko pozornie jest bardziej racjonalnie zgodnie ze standardami teorii ekonomicznych (Fehr, Schmidt, 1999). W rzeczywisto ci fakt, e aktywacja idei pieni dzy wywo uje niech do dzielenia si cennymi zasobami nie wynika z tego, i za pieni dze mo na kupi ró ne dobra i us ugi i zaspokoi podstawowe potrzeby, ale raczej z tego, e pieni dze daj poczucie si y (Vohs i in., 2006), za ich pomoc ludzie mog zapewni sobie swoist równowag psychiczn (Zhang, 2009), radzi sobie z odrzuceniem spo ecznym, bólem (Zhou i in., 2009) czy do wiadczeniem trwogi egzystencjalnej (Zale kiewicz, G siorowska, Kesebir, uszczy ska, Pyszczynski, 2013). W trzecim eksperymencie zaprezentowanym w niniejszym artykule osoby badane, u których wzbudzono my- lenie o pieni dzach, nie tylko pragn y ponie mniejsze ni w przypadku osób, w których nie wzbudzono takiej my li, koszty zwi zane z prezentem dla przyjaciela, ale tak e deklarowa y, e b d zadowolone z otrzymanego prezentu, gdy b dzie on zdecydowanie dro szy. Co wi cej, aktywowanie idei pieni dzy spowodowa o, e proporcja obu kwot by a zdecydowanie bli sza jedno ci ni w grupie kontrolnej, a wi c bli sza wymianie sprawiedliwej w sensie ekonomicznym. Wynik ten dostarcza

166 AGATA G SIOROWSKA dowodu na olbrzymi si koncentracji na w asnych celach wywo anej przez pieni dze, ale tak e wykazuje, e zgodnie z postulatem Vohs (Caruso i in., 2013; Vohs i in., 2008) orientacja samowystarczalna jest podobna do koncepcji wyceny rynkowej, zaproponowanej przez Fiske (1992). Ludzie, którzy przyjmuj tak koncepcj w ocenie wiata, nie tylko koncentruj si na osobistych celach i kosztach, ale przede wszystkim oceniaj partnerów interakcji, w które wchodz, w kategoriach rachunku zysków i strat (Fiske, 1992; McGraw, Tetlock, 2005), ignoruj c przy tym zasady wspólnotowo ci czy relacje oparte na regule wzajemno ci. Poniewa pieni dze faktycznie stanowi symbol wolnego rynku i handlu (De em, 2003; Lea, Webley, 2006), kontakt z nimi mo e powodowa aplikowanie regu dotycz cych rynków ekonomicznych do funkcjonowania relacji spo ecznych. Jak wykazuj bowiem badania Caruso i wspó pracowników (2013), aktywowanie my li o pieni dzach prowadzi do zmiany przekona o fundamentalnej naturze wiata spo ecznego, w tym do wi kszej legitymizacji obowi zuj cego systemu spo ecznego, racjonalizowania niesprawiedliwo ci spo ecznych, preferowania silnej hierarchii i dyskryminacji s abszych grup, a przede wszystkim do silniejszego poparcia systemu wolnorynkowego, nawet w takich obszarach, w których zwykle stosowanie wymiany handlowej jest traktowane jako niedopuszczalne i niemoralne, jak np. handel organami do transplantacji (Caruso i in., 2013; Fiske, Tetlock, 1997). Niniejsze badania wykaza y, e pieni dze nie tylko wzbudzaj aprobat systemu wolnorynkowego, ale wprost powoduj aplikowanie jego regu do wiata relacji interpersonalnych. LITERATURA CYTOWANA Andrade, E. B., Ariely, D. (2009). The enduring impact of transient emotions on decision making. Organizational Be - havior and Human Decision Processes, 109, 1 8. Andreoni, J., Vesterlund, L. (2001). Which is the fair sex? Gender differences in altruism. Quarterly Journal of Economics, 116 (1), 293 312. Ariely, D., Gneezy, U., Loewenstein, G., Mazar, N. (2009). Large stakes and big mistakes. Review of Economic Studies, 75, 1 19. Arndt, J., Solomon, S., Kasser, T., Sheldon, K. M. (2004). The urge to splurge: A terror management account of materialism and consumer behavior. Journal of Consumer Psychology, 14, 198 212. Bargh, J. A., Lee-Chai, A., Barndollar, K., Gollwitzer, P. M., Trötschel, R. (2001). The automated will: Nonconscious activation and pursuit of behavioral goals. Journal of Personality and Social Psychology, 81 (6), 1014 1027. Begg, D., Fischer, S., Dornbusch, R. (2003). Economics. Londyn: McGraw-Hill. Bijleveld, E., Custers, R., Aarts, H. (2011). Once the money is in sight: Distinctive effects of conscious and unconscious rewards on task performance. Journal of Experimental Social Psychology, 47, 865 869. Boucher, H. C., Kofos, M. N. (2012). The idea of money counteracts ego depletion effects. Journal of Experimental Social Psychology, 48 (4), 804 810. Burgoyne, C. B., Routh, D. A. (1991) Constraints on the use of money as a gift at Christmas: The role of status and intimacy. Journal of Economic Psychology, 12, 47 69. Burgoyne, C., Lea, S. E. (2006). Money is material. Science, 134, 1091 1092. Caruso, E. M., Vohs, K. D., Baxter, B., Waytz, A. (2013). Mere exposure to money increases endorsement of free market systems and social inequality. Journal of Experimental Psychology: General, 142 (2), 301 306. Caruso, E., Mead, N., Vohs, K. D. (2009). There s no You in money: Thinking of money increases egocentrism. Advances in Consumer Research, 36, 208 209. Cronk, L. (2007). The in uence of cultural framing on play in the trust game: A Massai example. Evolution and Human Behavior, 28, 352 358. De em, M. (2003). The sociology of the sociology of money. Journal of Classical Sociology, 3, 67 96. Fehr, E., Gachter, S., Fischbacher, U. (2002). Strong reciprocity, human cooperation and the enforcement of social norms. Human Nature, 13, 1 25. Fehr, E., Schmidt, K. M. (1999). A theory of fairness, competition and cooperation. The Quarterly Journal of Economics, 114 (3), 817 868. Fiske, A. P. (1992). The four elementary forms of sociality: Framework for a uni ed theory of social relations. Psychological Review, 99, 689 723. Fiske, A., Tetlock, P. E. (1997). Taboo trade-offs: Reactions to transactions that transgress spheres of justice. Political Psychology, 18, 255 297. Fox, J., Guyer, M. (1978). Public choice and cooperation in n-person Prisoner s Dilemma. Journal of Con ict Resolution, 22, 469 481. Franzen, A., Pointner, S. (2012). Anonymity in the dictator game revisited. Journal of Economic Behavior and Organization, 81, 74 81. Fülöp, M., Sándor, M. (2006). Cross-cultural understandings from social psychology on cooperation and competition. W: A. Ross (red.), Citizenship education: Europe and the World (s. 75 88). Londyn: CiCe. G siorowska, A., He ka, A. (2012). Psychological consequences of money and money attitudes in dictator game. Polish Psychological Bulletin, 43 (1), 20 26. G siorowska, A., Zale kiewicz, T., Wygrab, S. (2012). Would you do something for me? The effects of money activation on social preferences and social behavior in young children. Journal of Economic Psychology, 33, 603 608. Gino, F., Pierce, L. (2009). The abundance effect: Unethical behavior in the presence of wealth. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 109 (2), 142 155.

PSYCHOLOGICZNE SKUTKI AKTYWACJI IDEI PIENI DZY A OBDAROWYWANIE BLISKICH 167 Gneezy, U., Niederle, M., Rustichini, A. (2003). Performance in competitive environments: Gender differences. Quarterly Journal of Economics, 118, 1049 1074. Gneezy, U., Rustichini, A. (2000). A ne is a price. Journal of Legal Studies, 29, 1 17. Hansen, J., Kutzner, F., Wanke, M. (2013). Money and thinking: Reminders of money trigger abstract construal and shape consumer judgments. Journal of Consumer Research, w druku. DOI: 10.1086/667691 Kasser, T., Sheldon, K. M. (2000). Of wealth and death: Materialism, mortality salience, and consumption behavior. Psychological Science, 11, 348 351. Kogut, T., Ritov, I. (2011). The identi able victim effect. Causes and boundary conditions. W: D. M. Oppenheimer, C. Y. Olivola (red.), The science of giving. Experimental approaches to the study of charity (s. 133 144). London: Taylor and Francis. Lazear, E. P. (2000). Performance pay and productivity. American Economic Review, 90 (5), 1346 1361. Lea, S. E. G., Webley, P. (2006). Money as tool, money as drug: The biological psychology of a strong incentive. Behavioral and Brain Sciences, 29, 161 209. Liu, J. E., Smeesters, D., Vohs, K. D. (2012). Reminders of money elicit feelings of threat and reactance in response to social in uence. Journal of Consumer Research, 38, 1030 1046. Liu, J. E., Vohs, K. D., Smeesters, D. (2011). Money and mimicry: When being mimicked makes people feel threatened. Psychological Science, 22 (9), 1150 1151. McGraw, A. P., Tetlock, P. E. (2005). Taboo trade-offs, relational framing and the acceptability of exchanges. Journal of Consumer Psychology, 15, 2 15. Mead, N., Baumeister, R. (2009). Money reduces self- -presentation and interpersonal likability in novel social situations. Advances in Consumer Research, 36, 208. Mogilner, C. (2010). The pursuit of happiness: Time, money, and social connection. Psychological Science, 21 (9), 1348 1354. Mysterud, I., Drevon, T., Slagsvold, T. (2006). An evolutionary interpretation of gift-giving behavior in modern Norwegian society. Evolutionary Psychology, 4, 406 425. Pfeffer, J., DeVoe, S. E. (2009). Economic evaluation: The effect of money and economics on attitudes about volunteering. Journal of Economic Psychology, 30, 500 508. Pilch, I., Rosmus, R. (1999). Ró nice w zachowaniach rywalizacyjnych i kooperacyjnych podejmowanych przez grupy mened erów i m odzie y. Czasopismo Psychologiczne, 5 (4), 369 374. Quoidbach, J., Dunn, E. W., Petrides, K. V., Mikolajczak, M. (2010). Money giveth, money taketh away: The dual effect of wealth on happiness. Psychological Science, 21 (6), 759 763. Reutner, L., Wänke, M. (2013). For my own bene t or for the bene t of others: Reminders of money moderate the effects of self-related versus other-related persuasive arguments. Social Psychological and Personality Science, 4 (2), 220 223. Stevens, J. R., Cushman, F. A., Hauser, M. D. (2005). Evolving the psychological mechanisms for cooperation. Annual Re - view of Ecology, Evolution, and Systematics, 36, 499 518. Strelau, J. (2000). Psychologia ró nic indywidualnych. Gda sk: Gda skie Wydawnictwo Psychologiczne. Trachtman, R. (1999). The money taboo: Its effects in everyday life and in the practice of psychotherapy. Clinical Social Work Journal, 27 (3), 275 288. Vohs, K. D., Mead, N. L., Goode, M. R. (2006). The psychological consequences of money. Science, 314, 1154 1156. Vohs, K. D., Mead, N. L., Goode, M. R. (2008). Merely activating the concept of money changes personal and inter personal behavior. Current Directions in Psychological Science, 17, 208 212. Watson, D., Clark, L. A., Tellegen, A. (1988). Development and validation of brief measures of positive and negative affect: The PANAS scales. Journal of Personality and Social Psychology, 54 (6), 1063 1070. Wilson, V. (1999). The secret life of money: Exposing the private parts of personal money. St. Leonards, N. S. W.: Allen and Unwin. Zale kiewicz, T., G siorowska, A., Kesebir, P., uszczy ska, A., Pyszczynski, T. (2013). Money and the fear of death: The symbolic power of money as an existential anxiety buffer. Journal of Economic Psychology, 36, 55 67. Zale kiewicz, T., He ka, A. (2007). Trening wspó pracy/ry - walizacji jako forma wp ywu na zachowanie ludzi w dwuosobowej grze zaufania. Decyzje, 7, 83 104. Zhang, L. (2009). An exchange theory of money and self-esteem in decision making. Review of General Psychology, 13 (1), 66 76. Zhou, X., Vohs, K. D., Baumeister, R. F. (2009). The symbolic power of money: Reminders of money alter social distress and physical pain. Psychological Science, 20 (6), 700 706. Zink, C. F., Pagnoni, G., Martin-Skurski, M. E., Chappelow, J. C., Berns, G. S. (2004). Human striatal responses to monetary reward depend on saliency. Neuron, 42, 509 517.

168 AGATA G SIOROWSKA The psychological consequences of mere exposure to money and gift-giving Agata G siorowska University of Social Sciences and Humanities, Faculty in Wroclaw ABSTRACT The aim of this paper was to verify if money reminders will in uence the tendency to spend one s resources on kin and friends. Previous research concerned with the mere exposure to money concentrated only on behaviors directed at anonymous partners. However, in such a situation the reciprocity rule is of less importance than when behavior is directed at known partners, especially close friends and relatives. This paper presents three experiments showing that subtle reminders of money decrease the declared value of birthday gift to the best friend (Study 1 and 3) and the value of Christmas gifts (Study 2). Moreover, counting coins instead of candies increased the expectation about the value of a birthday present received from the very best friend (Study 3). To conclude, the symbolic power of money is very strong, as it decreases the propensity to share own resource with friends and relatives, even if it means behaving against social rules that apply to such situations. Money bolsters concentration on own goals, motivates to keep resources necessary to reach those goals, and changes the perception of social world from community mode to market-pricing mode. Key words: money, priming, prosociality, gifts Z o ono: 3.04.2012 Z o ono poprawiony tekst: 20.10.2012 Zaakceptowano do druku: 6.04.2013