Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej*

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej*"

Transkrypt

1 sylwan 153 (12): , 2009 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej* The influence of industry on Scots pine stands in the Tarnobrzeg area on the basis of dendrochronological analysis ABSTRACT Barniak J., Krąpiec M Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarno brzega w świetle analizy dendrochronologicznej. Sylwan 153 (12): Tree ring analysis has been used to evaluate the influence of industrial pollution on Scots pine (Pinus sylvestris) growing in the Tarnobrzeg region. 237 samples were taken from stands located in two profiles to picture dependence of health conditions of trees on distance from the emitter. The Tarnobrzeg Sulphur Works was the main source of pollution in that region. Factories in Mielec and Nowa Dęba as well as the Połaniec Power Plant could be additional sources of emission. Response of trees to anthropogenic stress was clearly visible in the years , when growth reductions occurred at the majority of the investigated trees. At the beginning of 1990s the decreasing trend stopped and wider tree rings could be observed. KEY WORDS tree ring analysis, industrial pollution, Pinus sylvestris, Tarnobrzeg region, SE Poland Addresses Joanna Barniak e mail: Marek Krąpiec Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska; Akademia Górniczo Hutnicza; al. Mickiewicza 30; Kraków Wstęp Wraz z rozwojem przemysłu pojawia się problem zanieczyszczenia środowiska związany z emisją szkodliwych substancji. Oddziałują one na poszczególne komponenty środowiska przyczyniając się do jego degradacji w różnym stopniu. Szczególnie widoczny jest wpływ emitowanych do atmosfery zanieczyszczeń gazowych na kompleksy leśne. Drzewa reagują zarówno na naturalne czynniki stresogenne, takie jak susze lub obfite opady czy ekstremalna temperatura w okresie wegetacji, ale także na stres antropogeniczny w postaci trujących związków emitowanych do atmosfery czy obniżenie zwierciadła wód gruntowych w sąsiedztwie kopalni. Zmiany zacho dzące w drzewostanach mogą być widoczne w postaci uszkodzeń aparatu asymilacyjnego, defo liacji lub obniżonej odporności na ataki szkodników. Osłabione kondycyjnie drzewa wytwarzają węższe przyrosty roczne lub w ogóle nie wykształcają słoja w danym roku. Wrażliwsze na nieko rzystny wpływ środowiska są gatunki iglaste [Schweingruber 1996]. W latach sześćdziesiątych XX wieku w rejonie Tarnobrzega na szeroką skalę rozpoczęto wydobycie i przeróbkę siarki rodzimej. Wpływ Tarnobrzeskiego Okręgu Przemysłowego na śro * Badania były finansowane w ramach tematu BS AGH nr

2 826 dowisko przyrodnicze był znaczny [Dziewański 1988]. W latach osiemdziesiątych przeprowa dzono badania wpływu emitowanych zanieczyszczeń gazowych na okoliczne drzewostany sosnowe. Dla nadleśnictwa Buda Stalowska podjęto próbę oszacowania strat wynikających z nadmiernego wydzielania się posuszu oraz z powodu spadku przyrostu względem powierzch ni kontrolnych zlokalizowanych w Lasach Janowskich [Orzeł, Rieger 1988; Orzeł 1994a; Orzeł 1996]. Dokonano także charakterystyki wielkości, zmienności i przebiegu rocznych przyrostów grubości sosen w różnych klasach wieku [Grabczyński 1986; Rieger i in. 1989]. Ocenie poddano drzewostany sosnowe pozostające jednocześnie pod wpływem emisji z elektrociepłowni Połaniec wskazując stopień uszkodzenia koron drzew z wyróżnieniem stref zagrożenia lasu [Greszta, Barszcz 1989] oraz spadek przyrostu grubości w latach [Orzeł 1994b]. Badania wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na drzewostany przeprowadzono również w innych częściach Polski, m.in. w rejonie Olkusza [Niedzielska 1986], Bełchatowa [Rieger i in. 1985], Puszczy Niepołomickiej [Rieger 1989] oraz Puław [Oleksyn, Giertych 1984]. Począwszy od lat osiemdziesiątych XX wieku w Europie zaczęto stosować analizę dendro chronologiczną do oceny wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na lasy. Metoda ta pozwala wskazać przedział czasu, w którym oddziaływały czynniki stresu antropogenicznego, określić zróżnicowanie jego wpływu wraz z odległością od źródła oraz wyznaczyć stopień redukcji szero kości przyrostów rocznych. Metodę opracowano i po raz pierwszy zastosowano w Szwajcarii [Kienast 1985; Schweingruber 1986]. W Polsce tego typu badania prowadzone były na drzewo stanach sosnowych w okolicach Zakładów Nawozów Azotowych w Puławach [Oleksyn, Giertych 1984], w rejonie Kwidzynia, gdzie emitentem zanieczyszczeń powietrza były Zakłady Celulozy [Zielski 1992] oraz w Sudetach przyjmując jako źródło zanieczyszczeń kopalnie i elektrownie w Polsce (Turów), Czechach (Most) i Niemczech (Hagenwerder) [Wilczyński 2006]. Analizie den drochronologicznej poddano również daglezję zieloną z Polski południowej, wykazując jej wysoką wrażliwość na emisje przemysłowe [Feliksik, Wilczyński 2003]. W Laboratorium Dendrochrono logicznym Akademii Górniczo Hutniczej w Krakowie badania prowadzono na populacjach sosny zwyczajnej z Puszczy Wkrzańskiej sąsiadującej z Zakładami Chemicznymi Police [Szychowska Krąpiec, Wiśniowski 1996], z Puszczy Niepołomickiej i Borów Nowotarskich [Szychowska Krąpiec 1997], z Ojcowskiego Parku Narodowego [Krąpiec, Szychowska Krąpiec 2001] oraz ze wschodniej części Wyżyny Śląsko Krakowskiej [Danek 2007, 2008]. W niniejszej pracy przedstawiono wyniki analizy dendrochronologicznej drzewostanów sos nowych pozostających pod wpływem zanieczyszczeń przemysłowych Tarnobrzeskiego Okręgu Przemysłowego. Charakterystyka obszaru badań Do badań wytypowano drzewostany sosnowe zlokalizowane w północnej części Równiny Tarnobrzeskiej [Kondracki 2002], należące do Nadleśnictwa Nowa Dęba (ryc. 1). W lasach tego obszaru dominuje sosna pospolita, której udział w drzewostanie wynosi 80,6%. Ponadto w składzie gatunkowym występuje brzoza brodawkowata (7,5%), olsza czarna (4,1%), dąb (4,2%) oraz jodła pospolita, świerk pospolity i inne gatunki. Siedliska borowe stanowią 70,4% powierzchni nadleśnictwa, z czego przeważa bór mieszany świeży [http://www.lublin.lasy.gov.pl/ nowadeba/index.php]. Gleby należą do gleb bielicowych rozwiniętych na piaskach i reprezen towane są głównie przez typy rdzawe i brunatne. Rozwój przemysłu w obszarze obejmującym Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy rozpoczął się w latach w ramach powstającego Centralnego Okręgu Przemysłowego i nastawio ny był głównie na produkcję zbrojeniową. Powstała w tym czasie fabryka samolotów w Mielcu

3 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe 827 Ryc. 1. Lokalizacja badanych stanowisk poszczególnych transektów Localisation of the study plots and profiles oraz fabryka amunicji w Nowej Dębie. Po II wojnie światowej nastąpił drugi etap rozwoju Tarnobrzeskiego Okręgu Przemysłowego, który związany był z udokumentowaniem w 1955 roku złóż siarki [Zioło 1990]. Wydobycie rozpoczęto w 1961 roku w Piasecznie, w 1966 uzyskano pierwszą tonę siarki metodą podziemnego wytopu ze złoża Grzybów Gacki, zaś w 1967 urucho miono kolejne dwie kopalnie: Grzybów i Jeziórko [Gutman, Kwiecień 1982]. Odkrywkowa kopal nia siarki Machów działała w latach , a odpady poflotacyjne składowano w Ocicach i Cyganach. Największe wydobycie siarki miało miejsce w latach osiemdziesiątych XX wieku, kiedy to osiągało poziom prawie 5 mln Mg/rok, po czym drastycznie spadło do 2,8 mln Mg w 1992 roku [Kirejczyk 1993]. Na obszarze oddziaływania przemysłu siarkowego odnotowano ponadnor matywne przekroczenie stężenia siarkowodoru, dwusiarczku węgla, dwutlenku siarki oraz fluoru [Grzmil 1990]. Dane dotyczące emisji tych związków w latach świadczą o znacznym spadku ich zawartości w powietrzu [Gutman, Kwiecień 1982]. Ograniczenie wydobycia siarki, zamknięcie części kopalni i zakładów oraz zastosowanie nowych technologii wydobycia pociąga za sobą zmniejszenie skali szkodliwego oddziaływania na środowisko, co widoczne było już w latach dziewięćdziesiątych. Materiał i metody Do badań wyznaczono 15 stanowisk, na których z sosny zwyczajnej pobrano łącznie 237 odwier tów. Z każdego drzewa pozyskano jedną próbę. Stanowiska ułożone były w 2 transektach prze biegających w kierunkach: N S oznaczony jako ITA oraz E W o sygnaturze IITA (ryc. 1). Transekt ITA składa się z 7 powierzchni badawczych i liczy 111 prób, natomiast IITA obejmu je 8 stanowisk, z których pozyskano 126 odwiertów (tab.). Odległość poszczególnych stanowisk od źródeł zanieczyszczeń jest zróżnicowana. Najbliżej emitenta zlokalizowane są powierzchnie

4 828 Tabela. Podstawowe informacje o stanowiskach badawczych Basic characteristics of study plots Liczba prób Średnia Liczba prób Symbol Symbol Odział Siedlisko pobranych/ liczba słoi z wypadającymi transektu stanowiska pomierzonych w próbie słojami ITA1 238h LMśw 16/ ITA2 228b 20/ ITA3 220j LMśw 15/ ITA ITA4 216f LMśw 15/ ITA5 209Ad Lśw 15/ ITA6 196a LMśw 15/ ITA7 187b Lśw 15/ IITA1 245b LMśw 14/ IITA2 259b LMśw 15/ IITA3 256b LMśw 18/ IITA4 86f LMśw 16/ IITA IITA5 141a BMw 16/ IITA6 134g Ol 15/ IITA7 107b LMśw 16/ IITA8 8f LMw 16/ oznaczone symbolami IITA1 IITA3 oraz ITA1 ITA7. Najdalej, tj. w odległości kilku kilometrów od obiektów przemysłowych, położone są stanowiska IITA4 IITA8. Próby pobrano świdrem Presslera o średnicy 0,5 cm i długości 40 cm. Otwory zabezpieczono specjalnym środkiem chro niącym drzewo przed atakiem grzybów i szkodników (LacBalsam). Uzyskane za pomocą świdra Presslera odwierty poddano preparatyce. Jeszcze na stano wisku badawczym zostały umieszczone w papierowych opakowaniach, które zabezpieczyły je przed zniszczeniem w czasie transportu do laboratorium. Kolejnym krokiem było wklejenie rdzeni w drewniane podstawy, co uchroniło je przed deformacjami na skutek utraty wilgoci. Próby wklejano w taki sposób, aby cewki drewna znajdowały się w pozycji pionowej. Gwaran tuje to czytelny obraz słojów po ścięciu cienkiej warstwy drewna ostrym nożem preparacyjnym. Pomiar i analizę szerokości słojów rocznych wykonano w Laboratorium Dendrochronolo gicznym Akademii Górniczo Hutniczej w Krakowie. W tym celu wykorzystano zestaw pomia rowy z komputerową rejestracją wyników oraz pakiet programów TREE RING [Krawczyk, Krąpiec 1995]. Zestaw umożliwia pomiar szerokości słojów z dokładnością do 0,01 mm. W opar ciu o otrzymane dane dla każdej próby wykreślono dendrogramy oraz dokonano wizualnej oceny wstępowania redukcji szerokości przyrostów. Sekwencje osobnicze, które nie wykazy wały gwałtownych zmian szerokości przyrostów, wybrano do zestawienia chronologii lokalnej. Poprawność jej złożenia sprawdzono przy pomocy programu COFECHA [Holmes 1986]. W oparciu o chronologię lokalną wyznaczono przedziały redukcji dla pozostałych sekwencji osobniczych. Posłużono się metodą Schweingrubera [1986], gdzie procent redukcji wyznacza się ze stosunku sumy szerokości przyrostów rocznych objętych redukcją i sumy szerokości przyrostów sprzed redukcji. Warunkiem koniecznym jest wzięcie takiej samej liczby słojów niewykazujących redukcji co nią objętych [Zielski, Krąpiec 2004]. Uzyskane wartości redukcji zakwalifikowano do trzech przedziałów: RI redukcje szerokości słojów większe od 70%, RII wartości redukcji mieszczące się w przedziale 50 70% oraz RIII redukcje szerokości przy rostów należące do przedziału 30 50%. Nie rozpatrywano przypadków, kiedy wartość redukcji

5 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe 829 była niższa niż 30%, a także, gdy przedział czasowy objęty redukcją był mniejszy niż 3 lata. Porównując sekwencje osobnicze z chronologią lokalną wyznaczono również słoje wypadające. Brak słoja w danym roku może być wynikiem oddziaływania zanieczyszczeń powietrza, które osłabiają kondycję drzewa hamując wzrost. Wyniki i dyskusja Analizę szerokości przyrostów rocznych przeprowadzono dla okresu ze szczególnym uwzględnieniem czasu działalności Tarnobrzeskiego Kombinatu Siarkowego. Redukcje sze rokości słojów rozpoczynają się w poszczególnych stanowiskach w różnym czasie. Najwcześniej, bo już w latach pięćdziesiątych, pojawiają się one w stanowiskach ITA3, ITA7 oraz IITA3 i mogą mieć związek z lokalnymi warunkami środowiska. Na początku lat sześćdziesiątych wąskie słoje zaczynają wykształcać drzewa z powierzchni badawczych IITA3, IITA4, IITA5, które zlokalizowane są stosunkowo daleko od źródła zanieczyszczeń, oraz na stanowiskach ITA3 i ITA6 położonych znacznie bliżej. Są to głównie redukcje średnie, długotrwałe, zapoczątkowane przez niekorzystne warunki klimatyczne, panujące podczas srogiej zimy 1962/63, a w późniejszym czasie czynniki stresu przemysłowego. Liczba drzew objętych redukcją na tych stanowiskach wzrasta osiągając z końcem lat sześćdziesiątych od 50 do 70% osobników. Reakcja drzew na warunki środowiska uwidacznia się szczególnie w latach W tym czasie redukcje przyrostów rocznych pojawiają się u większości badanych drzew, co ma niewątpliwie związek z intensywną działalnością zakładów wydobycia i przetwórstwa siarki. W latach siedemdziesiątych gwałtownie wzrasta liczba drzew objętych redukcjami (ryc. 2 i 3). Przeważają redukcje średnie, stanowiące od 20 do 50% drzew poddanych analizie (za wyjątkiem stanowisk ITA4, IITA5 oraz IITA8). Najwięcej drzew z wąskimi słojami (około 80%) odno towano na stanowiskach położonych blisko źródeł zanieczyszczeń ITA6 i ITA7 oraz w stanowisku IITA6 (90%). Nieco mniej drzew z redukcjami (od 60 do 70%) stwierdzono na powierzchniach badawczych IITA3, IITA4 i IITA5. Biorąc pod uwagę przewagę wiatrów SW na tym obszarze można wnioskować o oddziaływaniu zakładów przemysłowych w Mielcu [Greszta, Barszcz 1989] oraz w Nowej Dębie [Dziewański 1988]. W latach osiemdziesiątych liczba drzew objętych redukcjami rośnie do ponad 90% bada nych osobników, uzyskując punkt kulminacyjny w drugiej połowie dekady. Tylko na 4 stano wiskach zaobserwowano spadek liczby drzew wykształcających wąskie słoje (ITA2, ITA4, ITA6, IITA6). Wyraźnie wzrasta udział redukcji niskich (30%<R<50%) osiągający 50% analizowanych drzew. Sytuację tę można wiązać ze zwiększonym wydobyciem i przetwórstwem siarki. Ponadto drzewostany poddane badaniom znajdują się również pod wpływem emisji z elektrowni Połaniec. Przeprowadzone analizy wpływu elektrowni pozwoliły na wydzielenie stref zagrożenia lasu w zależności od odległości od emitenta [Greszta, Barszcz 1989]. Stanowiska badawcze założone w niniejszej pracy według klasyfikacji wspomnianych autorów znajdują się w strefach słabego (głównie transekt IITA) oraz średniego (transekt ITA) zagrożenia lasu. Największy wpływ na drzewostany mają zanieczyszczenia powietrza. Oprócz emisji pocho dzących z kopalni i zakładów przetwórczych siarki, oddziałują także odwodnione składowiska odpadów poflotacyjnych i hałdy keku siarkowego. Odpady poflotacyjne oraz z elektrociepłowni Machów składowane były w osadnikach Ocice i Cygany [Szmyd 1993]. Najbliżej osadnika Cygany położone są stanowiska badawcze ITA3, ITA4, ITA5, ITA6 (ryc. 1). Redukcje szero kości przyrostów rocznych dotknęły od 80 do 92% drzew. Drzewostan ze stanowisk ITA3 i ITA4 charakteryzuje się dużym (25%) udziałem redukcji największych. Stanowisko ITA6 znajduje się ponadto w bliskim sąsiedztwie kopalni Jeziórko. Redukcje występują u 80% badanych drzew,

6 830 Ryc. 2. Rozkłady redukcji przyrostów rocznych sosen ze stanowisk transektu ITA w latach Increment reduction of Scots pines from ITA profile in years osiągając maksimum pod koniec lat osiemdziesiątych. Są to głównie redukcje średnie obej mujące prawie 60% osobników. Może tu odgrywać rolę odwodnienie terenu [Dziewański 1988] oraz zakwaszenie gleby wodami pochodzącymi z erupcji. Największą liczbę erupcji w kopalni Jeziórko około 60 rocznie odnotowano w roku 1975 oraz w latach W latach 1992 i 1993 nie powstała ani jedna nowa erupcja [Kirejczyk 1993]. Analizując rozkład redukcji dla drzewostanów poszczególnych stanowisk widać wyraźnie spadek ilości drzew z wąskimi słojami już na początku lat dziewięćdziesiątych. Świadczy to o poprawie warunków środowiska na rozważanym obszarze. Na skutek zamknięcia większości kopalni siarki, zmniejszenia wydobycia w działających zakładach oraz dzięki zastosowaniu coraz

7 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe 831 Ryc. 3. Rozkłady redukcji przyrostów rocznych sosen ze stanowisk transektu IITA w latach Increment reduction of Scots pines from IITA profile in years nowszych metod zmierzających do ochrony środowiska zmniejszyła się emisja szkodliwych ga zów i pyłów. Część redukcji pojawiających się po roku 1990 jest wynikiem osłabienia kondycji drzew, które mimo ustąpienia czynników stresogennych w dalszym ciągu wytwarzają wąskie słoje. Są to głównie redukcje najwyższe (R>70%) i długotrwałe występujące u pojedynczych osobników. Redukcje odnotowane w ostatnich latach mogą być spowodowane lokalnymi warunkami środowiska. Najwięcej (60%) drzew z wąskimi przyrostami rocznymi zaobserwo wano na stanowisku IITA5, nieco mniej (40%) na stanowisku IITA6. W analizowanych próbach odnotowano tzw. słoje wypadające (tab.). Są one odpowiedzią drzewa na niekorzystne warunki środowiska, w tym również zanieczyszczenia powietrza. Wśród

8 832 badanych drzew brak słojów stwierdzono w latach 1964, 1974, 1979, 1980, 1984, 1990, Większość wypadających słojów przypada na lata intensywnej działalności przemysłu siarkowego. Największe osłabienie kondycji drzewostanów sosnowych stwierdzono w latach [Rieger i in. 1989]. Negatywny wpływ na przyrost roczny sosny mają również mroźne zimy i następujący po nich ubogi w opady okres wegetacyjny [Wilczyński 1999]. Wyjątkowo srogie zimny odnotowano na przełomie lat 1962/1963 oraz 1978/1979. Okres zimowo wiosenny 1973 roku charakteryzował brak opadów atmosferycznych, co przyczyniło się do niskiego poziomu wód. Powiększył się lej depresji kopalni Jeziórko, a w najbliższej jej okolicy doszło do skażenia wód siarkowodorem [Dziewański 1988]. Przeprowadzone w latach w Nadleśnictwie Buda Stalowska badania drzewosta nów sosnowych wskazują na straty wynikające ze spadku dynamiki zasobności oraz na nasilenie się procesu wydzielania posuszu oraz obumierania drzew. Największe straty odnotowano w drzewostanach III klasy wieku, nieco mniejsze u starszych drzew [Orzeł, Rieger 1988; Orzeł 1994]. W latach odnotowano spadek dynamiki przyrostu grubości. Wyraźne zahamowanie wzrostu pola przekroju pierśnicowego oraz nasilony proces obumierania drzew stwierdzono w latach Powierzchnie badawcze założone były w drzewostanach rosnących w pobliżu stanowisk przyjętych w niniejszej pracy [Rieger i in. 1989]. Wyniki analizy dendrochronologicznej drzewostanów sosnowych potwierdzają rezultaty wyżej wspomnianych prac. W latach zaobserwowano gwałtowny wzrost liczby drzew objętych redukcjami. Wąskie słoje roczne w latach siedemdziesiątych wykształca od 60 do 80% badanych drzew. W latach osiemdziesiątych udział drzew wytwarzających wąskie przyrosty roczne wzrasta, osiągając maksimum w drugiej połowie dekady. Stwierdzone redukcje należą głównie do grupy średnich (50%<R<70%). O wyraźnym osłabieniu kondycji drzewostanów sosnowych świadczą także wypadające słoje odnotowane w latach Uzyskane wyniki porównano z badaniami prowadzonymi w innych rejonach Polski. Długotrwałe, dotkliwe redukcje zapoczątkowane w latach sześćdziesiątych XX wieku zaobser wowano również w drzewostanach sosnowych Puszczy Niepołomickiej [Szychowska Krąpiec 1997], Ojcowskiego Parku Narodowego [Krąpiec, Szychowska Krąpiec 2001] i w Sudetach [Wilczyński 2006], a wzrost liczby drzew nimi objętych także w południowo wschodniej części Wyżyny Śląsko Krakowskiej [Danek 2007]. W rejonie Tarnobrzega gwałtowny wzrost liczby drzew z redukcjami przyrostów rocznych wystąpił w latach siedemdziesiątych, a kontynuację tego trendu z osiągnięciem maksimum stwierdzono w kolejnej dekadzie. Podobny rozkład redukcji z maksimum przypadającym na lata osiemdziesiąte odnotowano w drzewostanie na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego [Krąpiec, Szychowska Krąpiec 2001]. Nieco inaczej rozkład ten wygląda w drzewostanie Puszczy Niepołomickiej, gdzie najwięcej sosen z reduk cjami przypada na lata siedemdziesiąte. Przestrzenny rozkład redukcji wskazuje na największy wpływ emitenta oraz mniejszych źródeł punktowych na drzewostany położone w ich najbliższym sąsiedztwie. Taką zależność zaobserwowano również w Ojcowskim Parku Narodowym i na Wyżynie Śląsko Krakowskiej. We wszystkich wspomnianych pracach odno towano znaczną poprawę kondycji drzewostanów objawiającą się zwiększeniem szerokości przy rostu rocznego począwszy od początku lat dziewięćdziesiątych. Wnioski i Zastosowana metodyka badań pozwoliła na uzyskanie czasowo przestrzennego rozkładu reduk cji szerokości słojów rocznych sosen pozostających pod wpływem stresu przemysłowego.

9 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe 833 i Pierwsze redukcje, będące odpowiedzią na zanieczyszczenie powietrza oraz warunki klima tyczne, pojawiają się w latach sześćdziesiątych. Są to głównie redukcje średnie i długotrwałe. Liczba drzew wykształcająca wąskie słoje roczne systematycznie wzrasta. i W drugiej połowie lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych odnotowano najwięcej drzew objętych redukcją przyrostu (do 90% badanych drzew). Zjawisko to jest następstwem zwiększającego się wydobycia i przetwórstwa siarki, którego maksimum przypada na lata sie demdziesiąte. i Badane drzewostany znajdują się ponadto w strefach niskiego i średniego zagrożenia emisją z uruchomionej w 1979 roku elektrowni Połaniec. Wpływ na drzewostan mogą mieć również zakłady zlokalizowane w Nowej Dębie. i Od początku lat dziewięćdziesiątych obserwuje się znaczny spadek liczby drzew dotkniętych redukcjami słojów rocznych. Zjawisko to związane jest z poprawą warunków środowiska, na co wpływ miało zamknięcie większości zakładów wydobycia i przetwórstwa siarki oraz wpro wadzenie nowych technologii zmierzających do ochrony środowiska. Literatura Danek M The influence of industry on scots pine stands in the south eastern part of the Silesia Krakow Upland (Poland) on the basis of dendrochronological analysis. Water, Air and Soil Pollution 185: Danek M Wpływ działalności przemysłowej na szerokość przyrostów rocznych sosen (Pinus sylvestris L.) w rejonie Olkusza. Sylwan 152 (11): Dziewański J. [red.] Oddziaływanie przemysłu siarkowego na środowisko przyrodnicze województwa tarno brzeskiego. AGH, Kraków. Feliksik E., Wilczyński S Tree rings as indicators of environmental change. Electronic Journal of Polish Agricultural Universities 6 (2). Grabczyński S Wzrost i przyrost sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w regionie Tarnobrzeskiego Zagłębia Siarkowego. Acta Agr. et Silv, Ser. Silv. 25: Greszta J., Barszcz J Effect of emissions from the electric power station Polaniec on some biometric traits in the scotch pine (Pinus sylvestris L.). Zesz. Nauk. AR w Krakowie. Sesja Naukowa 23: Grzmil A Uciążliwość przemysłu siarkowego w województwie tarnobrzeskim. W: Międzyrzecze Wisły i Sanu przykład regionu przeobrażonego przez górnictwo siarki i przemysł: VIII Sympozjum Geografów Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL RFN 5 10 czerwca 1989 r., Tarnobrzeg, Wyd. Poznań: Instytut Zachodni. Gutman E., Kwiecień K Przemysł siarkowy w Polsce: tradycje, teraźniejszość, przyszłość. KAW, Rzeszów. Holmes R. L Quality control of crossdating and measuring. Users manual for computer program COFECHA. In: Holmes R. L., Adams R. K., Fritts H. C. [red.]. Tree rings chronologies of western North America: California, eastern Oregon and northern Great Basin. Chronology Series 6, University of Arizona, Tuscon: Kienast F Tree ring analysis, forest damage and air pollution in the Swiss Rhone Valley. Land use Policy Kirejczyk J Postęp w zakresie ekologicznego prowadzenia otworowej eksploatacji siarki. W: Górnictwo siarki a ekologia: międzynarodowe sympozjum naukowe, Baranów Sandomierski, listopad Pracownia Infor macji Naukowo Technicznej i Ochrony Własności Przemysłowej Ośrodka Badawczo Rozwojowego Przemysłu Siarkowego Siarkopol : 1 7. Kondracki J Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa. Krawczyk A., Krąpiec M Dendrochronologiczna baza danych. Mat. II Krajowej Konferencji: Komputerowe wspomaganie badań naukowych, Wrocław, Krąpiec M., Szychowska Krąpiec E Tree ring estimation of the effect of industrial pollution on pine (Pinus sylvestris) and fir (Abies alba) in the Ojców National Park (Southern Poland). Nature Conservation 58: Niedzielska B Wpływ zanieczyszczeń powietrza na budowę anatomiczną drewna sosny pospolitej (Pinus sylvestris L.) rosnącej w zasięgu imisji huty Bolesław koło Olkusza. Acta Agr. et Silv. 25: Oleksyn J., Giertych M Results of a 70 years old Scots pine (Pinus sylvestris L.) provenance experiment in Puławy, Poland. Silvae Genetica 33 (1): Orzeł S. 1994a. Wzrost drzewostanów sosnowych w rejonie Tarnobrzeskiego Kombinatu Siarkowego. W: Reakcje bio logiczne drzew na zanieczyszczenia przemysłowe. III Krajowe Sympozjum, Kórnik, maja Orzeł S. 1994b. Dynamika przyrostu grubości drzewostanów sosnowych w rejonie elektrociepłowni Połaniec. Acta Agr. et Silv. Ser. Silv. 32:

10 834 Orzeł S Dynamika przyrostu grubości drzewostanów sosnowych położonych w zasięgu emisji Tarnobrzeskiego Kombinatu Siarkowego (TKS). Sylwan 140 (2): Orzeł S., Rieger R Próba oszacowania spadku produkcyjności drzewostanów sosnowych w rejonie Tarnobrzes kiego Zagłębia Siarkowego na przykładzie nadleśnictwa Buda Stanowska. Sylwan 132 (9): Rieger R Dendrometryczna charakterystyka zagrożenia ekologicznego oraz ocena potencjalnych strat przyros tu grubości drzewostanów dębowych Puszczy Niepołomickiej. Acta. Agr.et Silv. Ser. Silv. 28: Rieger R., Grabczyński S., Orzeł S., Raimer J Badania wpływu Bełchatowskiego Okręgu Przemysłowego na lasy. Dok. Nauk., Zakład Dendrometrii AR, mpis., Kraków. Rieger R., Grabczyński S., Orzeł S., Raimer J Dendrometryczna charakterystyka wpływu przemysłu na lasy na przykładzie Tarnobrzeskiego Zagłębia Siarkowego. Zesz. Nauk. AR w Krakowie 232, Sesja naukowa 23: Schweingruber F. H Abrupt growth changes in conifers. IAWA Bulletin 7 (4): Schweingruber F. H Tree Rings and Environment. Dendroecology. Paul Haupt Publ. Berne Stuttgart Vienna. Szmyd S Środowisko naturalne po eksploatacji siarki metodą odkrywkową. W: Górnictwo siarki a ekologia: Międzynarodowe Sympozjum Naukowe, Baranów Sandomierski, listopad 1993 red. Pracownia Informacji Naukowo Technicznej i Ochrony Własności Przemysłowej Ośrodka Badawczo Rozwojowego Przemysłu Siarkowego Siarkopol. Szychowska Krąpiec E Ocena wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na drzewostany sosnowe Puszczy Niepołomickiej i Borów Nowotarskich w świetle analizy dendrochronologicznej. Kwartalnik AGH, Geologia 23 (4): Szychowska Krąpiec E., Wiśniowski Z Zastosowanie analizy przyrostów rocznych sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) do oceny wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na przykładzie Zakładów Chemicznych Police (woj. szczecińskie). Kwartalnik AGH, Geologia 22 (3): Wilczyński S Dendroklimatologia sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) z wybranych stanowisk w Polsce. Praca doktorska, mpis., AR Kraków. Wilczyński S The variation of tree ring widths of Scots pine (Pinus sylvestris L.) affected by air pollution. European Journal of Forest Research 125 (3): Zielski A Dendrochronological studies on pines growing under the influence of air pollution near the Pulp and Paper Factory in Kwidzyn, Poland. Lundqua Report 34: Zielski A., Krąpiec M Dendrochronologia. PWN, Warszawa. Zioło Z Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy czynniki i problemy rozwoju. W: Międzyrzecze Wisły i Sanu przykład regionu przeobrażonego przez górnictwo siarki i przemysł: VIII Sympozjum Geografów Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL RFN 5 10 czerwca 1989 r., Tarnobrzeg, Wyd. Poznań: Instytut Zachodni. summary The influence of industry on Scots pine stands in the Tarnobrzeg area on the basis of dendrochronological analysis Tree ring analysis has been used to evaluate the influence of industrial pollution on Scots pine (Pinus sylvestris). Studies were carried out on pines growing near Tarnobrzeg Sulphur Works. Połaniec Power Station and factories in Mielec seems to be additional source of pollution it this region. Stands were located along two profiles: NE profile ITA including 7 stands and SW profile IITA which contains 8 stands (fig. 1). Samples were taken from old trees ( years) using 40 cm long Pressler borer, one core per tree. There were collected 237 samples: 111 from transect ITA and 126 from IITA (tab.). In the investigation the Schweingruber s [1986] method was used. The first reduction of tree rings width concerning with industrial pollution were appeared in 1960s. The severe winter 1962/1963 was the beginning of the reduction period in many analyzed samples (sites IITA3, IITA4, IITA5 and ITA3, ITA6). The number of trees with reductions increased to the level of 50 to 70% in the end of 1960s. Response of trees for anthro pogenic stress was clearly visible in the years (figs. 2, 3). The growth reductions

11 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe 835 occurred in the majority of investigated trees. This situation could be related with rising production of sulphur mines and industrial plants. In 1970s the average reductions appeared in 20 to 50% of analyzed trees (with exception of sites:: ITA4, IITA5 and IITA8). The most of trees with tree ring reductions occurred in stands located close to the source of pollution ITA6, ITA7 (about 80%) and in stand IITA6 (90%). The reductions of annual rings in locali ties IITA3, IITA4, IITA5 and IITA6 could be also caused by emission from factories in Mielec and Nowa Dęba. In the second half of 1980s the number of trees with reductions reached 90% of investigated trees. This could be a result of the highest production of Tarnobrzeg Sulphur Works and emission from Połaniec Power Plant, which has been working since Significant part of trees with tree ring reductions (80 92%) were observed in stands ITA3, ITA4, ITA5, ITA6 located in vicinity of the Cygany post floating reservoir (fig. 1). In stands ITA3 and ITA4 the highest reduction (R>70%) appeared in 25% of trees. Tree ring reductions in locality ITA6, located closest Jeziórko Mine, could be a result of low level of groundwater and soil acidification. The average reductions occurred in 60% of investigated trees (fig. 2). At the beginning of 1990s decreasing trend stopped and the wider tree rings could be observed. This situation was related with limited production of operating mines and factories as well as applied modern technologies. In study samples missing rings, effect of unfavorable climatic conditions and air pollution, were also observed (tab.).

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań

Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań Paulina Rola, Paweł Staniszewski, Robert Tomusiak, Paweł Sekrecki, Natalia Wysocka

Bardziej szczegółowo

Ocena zagospodarowania leśnego zrekultywowanych terenów po otworowej eksploatacji siarki przekazanych pod administrację Nadleśnictwa Nowa Dęba

Ocena zagospodarowania leśnego zrekultywowanych terenów po otworowej eksploatacji siarki przekazanych pod administrację Nadleśnictwa Nowa Dęba Ocena zagospodarowania leśnego zrekultywowanych terenów po otworowej eksploatacji siarki przekazanych pod administrację Nadleśnictwa Nowa Dęba Marcin Pietrzykowski 1, Wojciech Krzaklewski 1, Bartłomiej

Bardziej szczegółowo

Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1

Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1 Wydział Leśny SGGW w Warszawie Niestacjonarne studia II (magisterskie) Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1 Prowadzący: Prof. dr hab. Bogdan Brzeziecki - wykłady, dr inż. Jacek

Bardziej szczegółowo

HODOWLA LASU. Może na początek ogólne wiadomości co to jest las

HODOWLA LASU. Może na początek ogólne wiadomości co to jest las HODOWLA LASU Może na początek ogólne wiadomości co to jest las Las- jest to zbiorowisko drzew i krzewów oraz zwierząt, które wraz ze swoistą glebą wzajemnie na siebie oddziaływają i tworzą specyficzny

Bardziej szczegółowo

The impact of the atmospheric pollu on on pine tree-stands in marshy forests of the Orawa Nowy Targ peat bogs

The impact of the atmospheric pollu on on pine tree-stands in marshy forests of the Orawa Nowy Targ peat bogs ARTYKUŁY Chrońmy Przyr. Ojcz. 65 (6): 423 430, 2009. Wpływ zanieczyszczeń atmosferycznych na drzewostany sosnowe borów bagiennych torfowisk orawsko-nowotarskich The impact of the atmospheric pollu on on

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny. Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce

Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny. Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce Zmiany klimatyczne (Zmiany klimatu - 1 800 000) - 380 000 wyników Climate change

Bardziej szczegółowo

Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie

Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie Rafał Wojtan, Robert Tomusiak ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. W pracy podjęto próbę określenia czy drzewa

Bardziej szczegółowo

Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne

Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne Piotr Sewerniak Katedra Gleboznawstwa i Kształtowania Krajobrazu Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Bardziej szczegółowo

Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów

Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów Andrzej Boczoń Zamieranie drzewostanów dębowych w Polsce Krahl Urban (1943) i Kościecki (1955) pierwsze opisy zamierania dębów na dużych obszarach w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Zagrożenie eutrofizacją i zakwaszeniem ekosystemów leśnych w wyniku koncentracji zanieczyszczeń gazowych oraz depozytu mokrego

Zagrożenie eutrofizacją i zakwaszeniem ekosystemów leśnych w wyniku koncentracji zanieczyszczeń gazowych oraz depozytu mokrego Zagrożenie eutrofizacją i zakwaszeniem ekosystemów leśnych w wyniku koncentracji zanieczyszczeń gazowych oraz depozytu mokrego Anna Kowalska Zakład Ekologii Lasu Instytut Badawczy Leśnictwa Sękocin Stary,

Bardziej szczegółowo

Babiogórski Park Narodowy.

Babiogórski Park Narodowy. Babiogórski Park Narodowy. Lokalizacja punktów pomiarowych i wyniki badań. Na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego zlokalizowano 3 punkty pomiarowe. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia 2005 roku.

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016 Zagadnienia z Ekologii Lasu 2015/2016 Spis ważniejszych zagadnień w ramach przedmiotu (rozszerzonego) EKOLOGIA LASU 1. EKOLOGIA OGÓLNA (wybrane zagadnienia) - Podstawowe pojęcia (ich znaczenie i wzajemne

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Słowa kluczowe: zanieczyszczenie powietrza, redukcje przyrostów rocznych, śmiertelność

Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Słowa kluczowe: zanieczyszczenie powietrza, redukcje przyrostów rocznych, śmiertelność Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Ireneusz Malik*, Małgorzata Danek**, Ewa Marchwińska-Wyrwał***, Tomasz Danek****, Małgorzata Wistuba*****, Marek Krąpiec******, Beata Woskowicz-Ślęzak*******

Bardziej szczegółowo

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 3, 1998 Zuzanna Bielec WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm 1954-1993 LONG-TERM VARIABILITY

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI / INDEX OGRÓD GARDEN WYPOSAŻENIE DOMU HOUSEHOLD PRZECHOWYWANIE WINA WINE STORAGE SKRZYNKI BOXES

SPIS TREŚCI / INDEX OGRÓD GARDEN WYPOSAŻENIE DOMU HOUSEHOLD PRZECHOWYWANIE WINA WINE STORAGE SKRZYNKI BOXES KATALOG 2016 CATALOGUE 2016 SPIS TREŚCI / INDEX WYPOSAŻENIE DOMU HOUSEHOLD OGRÓD GARDEN PRZECHOWYWANIE WINA WINE STORAGE 31-38 21-30 4-20 SKRZYNKI BOXES 39-65 3 WYPOSAŻENIE DOMU HOUSEHOLD 4 WYPOSAŻENIE

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych

Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych dr inż. Henryk KLETA WYDZIAŁ GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ Katedra Geomechaniki, Budownictwa Podziemnego i Zarządzania Ochroną Powierzchni Analiza

Bardziej szczegółowo

Tematy projektów inżynierskich zgłoszonych do realizacji w roku akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Środowiska

Tematy projektów inżynierskich zgłoszonych do realizacji w roku akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Środowiska Tematy projektów inżynierskich zgłoszonych do realizacji w akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Lp. Kierunek studiów stacjonarnych I stopnia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Temat projektów inżynierskich

Bardziej szczegółowo

dawniej Tom

dawniej Tom Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk Wydział Nauk rolniczych i leśnych Forestry Letters dawniej Prace komisji nauk rolniczych i komisji nauk leśnych Tom 104 2013 Wpływ systemów wynagradzania na koszty

Bardziej szczegółowo

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach.

w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach. Rtęć w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach. Ludmiła Polechońska Małgorzata Polechońska CEL BADAŃ rozpoznanie zawartości rtęci w przypowierzchniowej warstwie gleby

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce

Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce Rok: 2015; okres: 09 (21.VI - 20.VIII) Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy w Puławach, zgodnie z wymogami Obwieszczenia

Bardziej szczegółowo

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Misiołek Wydział Nauk Technicznych Wyższa Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach

Bardziej szczegółowo

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA Magdalena Szewczyk Dział programowy : Ekologia CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA temat lekcji : Przyczyny i rodzaje zanieczyszczeń powietrza. Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów ( cele operacyjne):

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich

Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich Adrian Olesiak, Robert Tomusiak, Wojciech Kędziora, Rafał Wojtan ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Specyficzną cechą wydm nadmorskich

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W REJONIE DOŚWIADCZEŃ ŁĄKOWYCH W FALENTACH

CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W REJONIE DOŚWIADCZEŃ ŁĄKOWYCH W FALENTACH WODA-ŚRODOWISKO-OBSZARY WIEJSKIE 2006: t. 6 z. specj. (17) WATER-ENVIRONMENT-RURAL AREAS s. 15 22 www.imuz.edu.pl Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach, 2006 CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE DATOWANIE DENDROCHRONOLOGICZNE DOMU NAROŻNEGO PRZY RYNKU W KÓRNIKU

WSTĘPNE DATOWANIE DENDROCHRONOLOGICZNE DOMU NAROŻNEGO PRZY RYNKU W KÓRNIKU KRZYSZTOF UFNALSKI INSTYTUT DENDROLOGII PAN WSTĘPNE DATOWANIE DENDROCHRONOLOGICZNE DOMU NAROŻNEGO PRZY RYNKU W KÓRNIKU W związku z trwającą dyskusją, dotyczącą wyburzenia domu narożnego przy rynku (plac

Bardziej szczegółowo

Nadleśnictwo Świeradów

Nadleśnictwo Świeradów Nadleśnictwo Świeradów Nadleśnictwo Świeradów należy do Leśnego Kompleksu Promocyjnego,,Sudety Zachodnie. obejmującego swoim zasięgiem całe góry i Pogórze Izerskie. Ze względu na specyfikę położenia pozostają

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Budowa drewna iglastego

Budowa drewna iglastego Drzewo naturalny zapis warunków środowiskowych i zdarzeń losowych Literatura: Zielski A., Krąpiec M. 2004. Dendrochronologia. PWN. DEFINICJE: Co to jest dendrochronologia? Dendrochronologia to nauka (i

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie 1 Prognozowany wzrost: produkcji zbóż, światowej populacji ludności, zużycia nawozów i areałów rolniczych [adapted

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KATOWICACH DELEGATURA W CZĘSTOCHOWIE ul. Rząsawska 24/28 tel. (34) 369 41 20, (34) 364-35-12 42-200 Częstochowa tel./fax (34) 360-42-80 e-mail: czestochowa@katowice.wios.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Nauka o produkcyjności lasu

Nauka o produkcyjności lasu Nauka o produkcyjności lasu Wykład 4 Studia I Stopnia, kierunek leśnictwo Treść Podstawy dendrologii, dendroklimatologii i zagadnień pokrewnych Wzrost drzew pierwotny wydłuŝanie dzięki merystemom apikalnym

Bardziej szczegółowo

Asia Maziarz Aneta Wyrwich Piotrek Dobrowolski

Asia Maziarz Aneta Wyrwich Piotrek Dobrowolski Asia Maziarz Aneta Wyrwich Piotrek Dobrowolski Nadleśnictwo Zawadzkie - jednostka organizacyjna Lasów Państwowych podległa Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach, której siedziba znajduje

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Tadeusz Pindór Mariusz Trela PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Tadeusz Pindór, dr hab. inż. Akademia Górniczo-Hutnicza Mariusz

Bardziej szczegółowo

STAWY OSADOWE INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu

STAWY OSADOWE INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA STAWY OSADOWE 2014 r. Działalność przemysłowa prowadzona na terenie

Bardziej szczegółowo

Niska emisja sprawa wysokiej wagi

Niska emisja sprawa wysokiej wagi M I S EMISJA A Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Suwałkach Sp. z o.o. Niska emisja sprawa wysokiej wagi Niska emisja emisja zanieczyszczeń do powietrza kominami o wysokości do 40 m, co prowadzi do

Bardziej szczegółowo

Punkt zlokalizowano na obszarze Parku tak, aby charakteryzował tło stężeń NO 2 i SO 2.

Punkt zlokalizowano na obszarze Parku tak, aby charakteryzował tło stężeń NO 2 i SO 2. Na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego w 26 roku kontynuowano badania zanieczyszczenia powietrza metodą wskaźnikową w zakresie NO 2 i SO 2 w 3 punktach pomiarowych. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r.

Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad

Bardziej szczegółowo

Rola wskaźnika NAO w kształtowaniu przyrostów rocznych sosny zwyczajnej

Rola wskaźnika NAO w kształtowaniu przyrostów rocznych sosny zwyczajnej K. Piotrowicz, R. Twardosz (red.) Wahania klimatu w różnych skalach przestrzennych i czasowych Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytet Jagielloński Kraków, 2007, 323-330 Rola wskaźnika

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

KOMBAJNY ZBOŻOWE W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY

KOMBAJNY ZBOŻOWE W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY Inżynieria Rolnicza 8(117)/2009 KOMBAJNY ZBOŻOWE W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY Edmund Lorencowicz, Jarosław Figurski Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W 2009 ROKU

SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W 2009 ROKU WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W RZESZOWIE DELEGATURA W JAŚLE SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W 2009 ROKU Stanowisko pomiarowe: ŻYDOWSKIE Jasło, luty 2010 r. 1. Położenie i najbliższe

Bardziej szczegółowo

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Józef Wójcik Samodzielna Pracownia Chemii Środowiska Leśnego Instytut Badawczy Leśnictwa Seminarium, Ustroń Jaszowiec, 27-28 lutego

Bardziej szczegółowo

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Złoże Borzęcin jest przykładem na to, że szczerpane złoża węglowodorów mogą w przyszłości posłużyć jako składowiska odpadów gazowych

Bardziej szczegółowo

Wiosna, wiosna. Autor: Dominik Kasperski

Wiosna, wiosna. Autor: Dominik Kasperski Wiosna, wiosna Autor: Dominik Kasperski Abstract Presentation briefly describes the terminology used in the analysis. Next, data about March and April are presented in context of definitions of the spring.

Bardziej szczegółowo

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne PRACA DYPLOMOWA Ocena atrakcyjności ośrodków osadniczych regionu krakowskiego. Rating attractiveness of the cracovian

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie dyrektywy IED realne koszty i korzyści dla środowiska? Marzena Jasińska - Łodyga Grupa Ożarów S.A.

Wdrożenie dyrektywy IED realne koszty i korzyści dla środowiska? Marzena Jasińska - Łodyga Grupa Ożarów S.A. Wdrożenie dyrektywy IED realne koszty i korzyści dla środowiska? Marzena Jasińska - Łodyga Grupa Ożarów S.A. Historia Zakładu Czerwiec 1974 decyzja o powołaniu Cementowni Ożarów Listopad 1977 - uruchomienie

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

OKRESY UŻYTKOWANIA I WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW ENERGETYCZNYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

OKRESY UŻYTKOWANIA I WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW ENERGETYCZNYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 7(95)/2007 OKRESY UŻYTKOWANIA I WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW ENERGETYCZNYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Edmund Lorencowicz Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce

Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce Komunikat odnośnie wystąpienia warunków suszy w Polsce Raport III (21.IV - 20.VI.2015) Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy w Puławach, zgodnie z wymogami Obwieszczenia

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KOSZTÓW ŚRODOWISKOWYCH W GOSPODARCE NARODOWEJ

ANALIZA KOSZTÓW ŚRODOWISKOWYCH W GOSPODARCE NARODOWEJ ANALIZA KOSZTÓW ŚRODOWISKOWYCH W GOSPODARCE NARODOWEJ prof. dr hab. KAZIMIERZ GÓRKA UNIWERSYTET EKONOMICZNY KRAKÓW III Konferencja PF ISO 14000 Zarządzanie kosztami środowiskowymi Warszawa 24 25.04.2014

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Najistotniejszym problemem programu poprawy jakości wód jest budowa oczyszczalni ścieków. W przemyśle konieczne jest zamknięcie technologicznych obiegów wody, zaś w elektroenergetyce - zaprzestanie zrzutu

Bardziej szczegółowo

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności:

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności: Dziennik Ustaw Nr 73-3950- Poz. 824 10. 1. Zabezpieczeniu przeciwpożarowemu lasów służą pasy przeciwpożarowe w lasach położonych przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe lasu. 2. Wyróżnia się

Bardziej szczegółowo

Pierwszy dzień wiosny i pory roku

Pierwszy dzień wiosny i pory roku Pierwszy dzień wiosny i pory roku W ostatnim czasie przygotowałem kilka skryptów GrADS, których zadaniem było obliczenie średnich wieloletnich wartości danego parametru. Głównie chodziło tu o średnie wieloletnie

Bardziej szczegółowo

Analiza możliwości wykorzystania istniejącej infrastruktury urządzeń wodno-melioracyjnych na obszarze Nadleśnictwa Taczanów na potrzeby małej retencji

Analiza możliwości wykorzystania istniejącej infrastruktury urządzeń wodno-melioracyjnych na obszarze Nadleśnictwa Taczanów na potrzeby małej retencji Analiza możliwości wykorzystania istniejącej infrastruktury urządzeń wodno-melioracyjnych na obszarze Nadleśnictwa Taczanów na potrzeby małej retencji dr hab. Tomasz Kałuża Katedra Inżynierii Wodnej i

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W ZAKRESIE POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA

STRATEGIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W ZAKRESIE POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA STRATEGIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W ZAKRESIE POPRAWY JAKOŚCI POWIETRZA Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Ś l ą s k i e. P o z y t y w n a e n e r g i a STRATEGIA OCHRONY POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE

Bardziej szczegółowo

Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach

Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach Longina Chojnacka-Ożga, Wojciech Ożga ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Badania przeprowadzono w 8 starych drzewostanach

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r.

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r. Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, IMGW - PIB OWr Dr inż. Mariusz Adynkiewicz - Piragas Dr Iwona Lejcuś Problematyka związana ze starymi zanieczyszczeniami w Polsce

Bardziej szczegółowo

WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Sławomir Kocira Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja końcowa

Dokumentacja końcowa SZKOŁA GŁÓWNA GOSPODARSTWA WIEJSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ LEŚNY KATEDRA HODOWLI LASU OCENA WZROSTU, JAKOŚCI ORAZ ZAGROŻENIA PRZEZ GRZYBY I OWADY UPRAW NA POWIERZCHNI POHURAGANOWEJ NADLEŚNICTWA PRZEDBÓRZ

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

1. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE WOJEWÓDZTWA I POLSKI

1. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE WOJEWÓDZTWA I POLSKI 1. ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAWOWYCH WSKAŹNIKÓW NA TLE WOJEWÓDZTWA I POLSKI Porównanie gminy Bogdaniec z gminami ościennymi pod względem występowania zagrożeń środowiska (stan na 1996 r.) Lp. Gmina PA WP

Bardziej szczegółowo

PRÓBA OSZACOWANIA AKTUALNEJ WARTOŚCI WSKAŹNIKA KOSZTU NAPRAW CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH UŻYTKOWANYCH W WARUNKACH GOSPODARSTW WIELKOOBSZAROWYCH

PRÓBA OSZACOWANIA AKTUALNEJ WARTOŚCI WSKAŹNIKA KOSZTU NAPRAW CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH UŻYTKOWANYCH W WARUNKACH GOSPODARSTW WIELKOOBSZAROWYCH Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCLVIII (2003) ZENON GRZEŚ PRÓBA OSZACOWANIA AKTUALNEJ WARTOŚCI WSKAŹNIKA KOSZTU NAPRAW CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH UŻYTKOWANYCH W WARUNKACH GOSPODARSTW WIELKOOBSZAROWYCH

Bardziej szczegółowo

Jak działamy dla dobrego klimatu?

Jak działamy dla dobrego klimatu? Jak działamy dla dobrego klimatu? Utrzymanie stanu czystości powietrza Zanieczyszczenia powietrza w istotny sposób wpływają na społeczeństwo. Grupy najbardziej narażone to: dzieci, osoby starsze oraz ludzie

Bardziej szczegółowo

WODA W EKOSYSTEMACH LEŚNYCH WIELKOPOLSKI

WODA W EKOSYSTEMACH LEŚNYCH WIELKOPOLSKI WODA W EKOSYSTEMACH LEŚNYCH WIELKOPOLSKI Paweł Rutkowski Abstrakt Wielkopolska uchodzi za jeden z najbardziej deficytowych w wodę obszarów w Polsce. Jest to głównie wynikiem niskich rocznych sum opadów

Bardziej szczegółowo

Z wizytą u norweskich leśników

Z wizytą u norweskich leśników Z wizytą u norweskich leśników Konferencja podsumowująca realizację projektu Zachowanie różnorodności biologicznej siedlisk obszarów NATURA 2000, poprzez ochronę ex situ jesionu wyniosłego, wiązu górskiego,

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej.

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Marcin Panowski Politechnika Częstochowska Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Wstęp W pracy przedstawiono analizę termodynamicznych konsekwencji wpływu wstępnego podsuszania

Bardziej szczegółowo

PKN ORLEN SA, a środowisko przyrodnicze Rola mediów w kształtowaniu świadomości ekologicznej. Płock, luty 2010

PKN ORLEN SA, a środowisko przyrodnicze Rola mediów w kształtowaniu świadomości ekologicznej. Płock, luty 2010 PKN ORLEN SA, a środowisko przyrodnicze Rola mediów w kształtowaniu świadomości ekologicznej. Płock, luty 2010 AGENDA 1. Czym możemy poszczycić się w ekologii za ostanie 20 lat? 2. Co PKN ORLEN SA oferuje

Bardziej szczegółowo

Czy można budować dom nad klifem?

Czy można budować dom nad klifem? Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej [PUGP] Ćwiczenie 1 zagadnienia wprowadzające do informacji o środowisku przyrodniczym Zagadnienia wprowadzające czyli przypomnienie - po trochę o wszystkim

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WYPOSAŻENIA GOSPODARSTW EKOLOGICZNYCH W CIĄGNIKI ROLNICZE

ANALIZA WYPOSAŻENIA GOSPODARSTW EKOLOGICZNYCH W CIĄGNIKI ROLNICZE Łukasz KRZYŚKO, Kazimierz SŁAWIŃSKI ANALIZA WYPOSAŻENIA GOSPODARSTW EKOLOGICZNYCH W CIĄGNIKI ROLNICZE Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań nad wyposażeniem gospodarstw ekologicznych zlokalizowanych

Bardziej szczegółowo

Katedra Ochrony Środowiska

Katedra Ochrony Środowiska Katedra Ochrony Środowiska Lp. Kierunek studiów stacjonarnych II stopnia Specjalność Temat pracy dyplomowej magisterskiej 2016/2017 Opiekun pracy Nazwisko studenta 1. Ochrona środowiska TOŚ Wpływ eksploatacji

Bardziej szczegółowo

STAN INFRASTRUKTURY WODOCIĄGOWEJ W WYBRANYCH MIASTACH DOLINY SANU WATER INFRASTRUCTURE IN THE CHOSEN CITIES IN THE SAN VALLEY

STAN INFRASTRUKTURY WODOCIĄGOWEJ W WYBRANYCH MIASTACH DOLINY SANU WATER INFRASTRUCTURE IN THE CHOSEN CITIES IN THE SAN VALLEY Katarzyna Pietrucha-Urbanik Politechnika Rzeszowska im. I. Łukasiewicza STAN INFRASTRUKTURY WODOCIĄGOWEJ W WYBRANYCH MIASTACH DOLINY SANU Abstrakt W pracy dokonano charakterystyki wyposaŝenia wybranych

Bardziej szczegółowo

Wyniki inwentaryzacji entomofauny na terenach pod liniami elektroenergetycznymi i na przylegających obszarach leśnych

Wyniki inwentaryzacji entomofauny na terenach pod liniami elektroenergetycznymi i na przylegających obszarach leśnych Wyniki inwentaryzacji entomofauny na terenach pod liniami elektroenergetycznymi i na przylegających obszarach leśnych Radosław Plewa, Tomasz Jaworski, Grzegorz Tarwacki Zakład Ochrony Lasu Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

Najstarsza prywatna fabryka papierosów w Polsce THE Oldest private cigarettes factory in poland

Najstarsza prywatna fabryka papierosów w Polsce THE Oldest private cigarettes factory in poland Najstarsza prywatna fabryka papierosów w Polsce THE Oldest private cigarettes factory in poland Praxis to spółka produkująca papierosy w Kamiennej Górze, oparta w 100% na polskim kapitale. Jest wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja szczegółowa zieleni

Inwentaryzacja szczegółowa zieleni Olsztyn 1 Inwentaryzacja szczegółowa zieleni Nazwa inwestycji: Projekt nasadzeń kompensacyjnych drzew i krzewów w okolicy Oczyszczalni Ścieków Łyna w Olsztynie Adres inwestycji: Olsztyn Działki nr 156/14,

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak Inwentaryzacja barszczu Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i niecierpka gruczołowatego Impatiens glandulifera na obszarach Natura 2000 "Dolina Górnej Rospudy" oraz "Ostoja Augustowska" Opracowanie: Lech

Bardziej szczegółowo

Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec***

Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec*** Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 47, 2011 r. Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec*** WPŁYW EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ ATMOSFERYCZNYCH PRZEZ ZAKŁADY

Bardziej szczegółowo

2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006

2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006 Powietrze 17 2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006 Charakterystykę warunków meteorologicznych województwa małopolskiego w roku 2006 przedstawiono na podstawie

Bardziej szczegółowo

Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie

Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie Robert Tomusiak, Rafał Wojtan, Wioleta Arasim ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Gatunki drzew obcego pochodzenia

Bardziej szczegółowo

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies 544524-TEMPUS-1-2013-1-PL-TEMPUS-SMHES Qualifications Frameworks for Environmental Studies at Ukrainian Universities Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental

Bardziej szczegółowo

OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 9(134)/2011 OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Krzysztof Kapela, Szymon Czarnocki Katedra Ogólnej Uprawy Roli, Roślin i Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Instytut Badawczy Leśnictwa

Instytut Badawczy Leśnictwa Instytut Badawczy Leśnictwa www.ibles.pl ANALIZA POZIOMU WIEDZY SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ NA TEMAT STANU PUSZCZY BIAŁOWIESKIEJ Miłosz Mielcarek Zakład Zarządzania Zasobami Leśnymi Instytut Badawczy Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

Problemy zanieczyszczenia powietrza w Polsce i innych krajach europejskich

Problemy zanieczyszczenia powietrza w Polsce i innych krajach europejskich Problemy zanieczyszczenia powietrza w Polsce i innych krajach europejskich Barbara Toczko Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku Główny Inspektorat Ochrony Środowiska 15 listopada 2012 r. Wyniki

Bardziej szczegółowo

WYDAJNOŚĆ I CZAS PRACY KOPAREK WIELONACZYNIOWYCH W KOPALNIACH WĘGLA BRUNATNEGO W POLSCE. 1. Wprowadzenie. Zbigniew Kasztelewicz*, Kazimierz Kozioł**

WYDAJNOŚĆ I CZAS PRACY KOPAREK WIELONACZYNIOWYCH W KOPALNIACH WĘGLA BRUNATNEGO W POLSCE. 1. Wprowadzenie. Zbigniew Kasztelewicz*, Kazimierz Kozioł** Górnictwo i Geoinżynieria Rok 31 Zeszyt 2 2007 Zbigniew Kasztelewicz*, Kazimierz Kozioł** WYDAJNOŚĆ I CZAS PRACY KOPAREK WIELONACZYNIOWYCH W KOPALNIACH WĘGLA BRUNATNEGO W POLSCE 1. Wprowadzenie Branża

Bardziej szczegółowo

NAKŁADY PRACY W GOSPODARSTWACH ROLNYCH O RÓŻNEJ WIELKOŚCI EKONOMICZNEJ

NAKŁADY PRACY W GOSPODARSTWACH ROLNYCH O RÓŻNEJ WIELKOŚCI EKONOMICZNEJ Inżynieria Rolnicza 1(126)/2011 NAKŁADY PRACY W GOSPODARSTWACH ROLNYCH O RÓŻNEJ WIELKOŚCI EKONOMICZNEJ Jarosław Figurski, Edmund Lorencowicz Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej,Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

CEM. Polacy o zmianach klimatu. Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej. Prezentacja głównych wyników badań. Październik 2013

CEM. Polacy o zmianach klimatu. Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej. Prezentacja głównych wyników badań. Październik 2013 CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Polacy o zmianach klimatu Prezentacja głównych wyników badań Październik 2013 POSTRZEGANIE WAGI PROBLEMU ZMIAN KLIMATU Bardzo poważnym Jak poważnym problemem

Bardziej szczegółowo