Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew iglastych z Wyżyny Kieleckiej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew iglastych z Wyżyny Kieleckiej"

Transkrypt

1 sylwan 156 (5): , 2012 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew iglastych z Wyżyny Kieleckiej Dendrochronological evaluation of the impact of industrial imissions on main coniferous species in the Kielce Upland ABSTRACT Wertz B Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew iglastych z Wyżyny Kieleckiej. Sylwan 156 (5): Intensive development of industry in the second half of the 20 th century resulted in significant changes in the level of pollutants emitted into the atmosphere in Poland. The paper presents an analysis of increment of three economically significant coniferous species (pine, fir and larch) in the Kielce Upland. The calculated incremental indices show that the reaction of trees in the years of the growing impact of air pollution was a decrease in tree ring widths and an increase in the variation of growth. Fir was found to be the most sensitive among the tested species, while larch the least sensitive. The performed spatial analysis indicates a significant impact of air pollution from the neighbouring, highly industrialized Śląsk and Małopolska regions on the radial increment of trees in the Kielce Upland. KEY WORDS dendrochronology, imissions, Kielce Upland, Poland Addresses e mail: Katedra Dendrometrii; Uniwersytet Rolniczy; Al. 29 Listopada 46; Kraków Wstęp Określenie wpływu imisji przemysłowych na drzewa jest zadaniem skomplikowanym ze wzglę du na fakt, że oddziaływanie to może dotyczyć znacznego obszaru. Ponadto zanieczyszczenia mogą wpływać na ekosystemy leśne w sposób bezpośredni oraz pośredni, a ich oddziaływanie zależy w dużym stopniu od cech ekosystemu oraz składu fizyko chemicznego samych zanie czyszczeń [Greszta i in. 2002]. Oddziaływanie to często bywa silnie destrukcyjne i może prowa dzić do nieodwracalnego przekształcenia składu gatunkowego ekosystemów [Świercz 2005]. Dlatego też zdefiniowanie ewentualnego zagrożenia ze strony imisji przemysłowych jest dla gospodarki leśnej bardzo istotne. Niniejsza praca miała na celu wielkoobszarową analizę zmienności przyrostów radialnych trzech gatunków drzew iglastych, pełniących istotną rolę lasotwórczą w Polsce oraz wyekspono wanie zmienności, wynikającej z wpływu zanieczyszczeń powietrza. Badania przeprowadzono na obszarze Wyżyny Kieleckiej, regionu położonego w południowo centralnej Polsce, gdzie na przełomie lat 60. i 70. XX wieku nastąpił intensywny rozwój zakładów przemysłowych, szcze gólnie zakładów energetycznych oraz cementowni.

2 380 Materiał i metody Badaniami objęto jodłę, sosnę i modrzew, czyli gatunki o odmiennych wymaganiach ekologicz nych. Założono łącznie 93 stanowiska badawcze, rozmieszczone w nieregularnej siatce, opierają cej się na podziale terytorialnym Lasów Państwowych i przestrzennym usytuowaniu kompleksów leśnych na terenie Wyżyny Kieleckiej (ryc. 1). 33 stanowiska założono dla jodły, 28 dla mod rzewia oraz 32 dla sosny. Stanowiska te zlokalizowano w co najmniej 70 letnich drzewosta nach, zróżnicowanych pod względem składu gatunkowego, struktury, wieku i warunków siedli skowych, które nie znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie zakładów przemysłowych. Na podstawie dostępnych informacji stanowiska badawcze lokalizowano w drzewostanach, w sąsiedztwie których w przeszłości nie przeprowadzano melioracji, nie wykonywano zrębów zupełnych i nie odnotowywano masowych gradacji foliofagów. Na każdym stanowisku dokonano wyboru około 30 drzew, pełniących dominującą rolę w drzewostanie (I lub II klasa biosocjalna Krafta) i niewykazujących wyraźnych deformacji oraz uszkodzeń pnia i korony. Z drzew tych, od północnej strony pnia, za pomocą świdra przyro stowego Presslera pozyskano po jednym wywiercie z wysokości 1,3 m od powierzchni gruntu. Pomiaru szerokości słojów rocznych dokonano przy użyciu przyrostomierza Biotronik, za pewniającego dokładność 0,01 mm. Do synchronizacji i datowania dendroskal wykorzystano program COFECHA z pakietu DPL [Holmes 1986, 1994]. Pominięto fragmenty sekwencji Ryc. 1. Lokalizacja stanowisk badawczych na terenie Wyżyny Kieleckiej dla jodły (1 33), modrzewia (34 61) oraz sosny (62 93) na tle kompleksów leśnych oraz granic podziału terytorialnego na nadleśnictwa Location of the study sites in the Kielce Upland for fir (1 33), larch (34 61) and pine (62 93) against the forest complexes and boundaries of the territorial division into forest districts

3 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew 381 przyrostowych wykazujące charakterystyczny dla wieku juwenilnego dodatni trend przyrostowy, uwzględniając w analizach jedynie część sekwencji po kulminacji bieżącego przyrostu grubości. W celu oceny zmian przyrostu drzew, dla każdego stanowiska badawczego obliczono wartości dwóch wskaźników przyrostowych, umożliwiających bezpośrednie porównanie warto ści dla każdego roku z przedziału Wartości chronologii standardowej (I t ) obliczono zgodnie ze wzorem: N æ rnt ö åç n= g nt I t = 1 è ø N t gdzie: I t wartość stanowiskowej chronologii standardowej w roku t, r nt przyrost drzewa n w roku t, g nt wartość krzywej wyrównującej przyrost dla drzewa n w roku t, N t liczba drzew w roku t. Proces standaryzacji pozwolił na zminimalizowanie zmienności, wynikającej z aktualnego wieku drzew oraz wpływu czynników o charakterze długookresowym. Do każdej sekwencji osobniczej (dendroskali) przy pomocy programu ARSTAN [Cook, Holmes 1986] dopasowano indywidu alną krzywą wyrównującą. Zastosowano dopasowanie krzywej ekspotencjalnej, a w przypadku braku powodzenia dopasowywano do sekwencji przyrostowych malejącą funkcję liniową lub wartość średnią z danej dendroskali. Wartości współczynnika zmienności indeksów przyrostowych (V t ) obliczono zgodnie ze wzorem: N æ rnt åç - I t è g nt N -1 n= 1 t V t = 100 I t gdzie: V t wartość stanowiskowa współczynnika zmienności indeksów przyrostowych w roku t [%], r nt przyrost drzewa n w roku t, g nt wartość krzywej wyrównującej przyrost dla drzewa n w roku t, I t wartość stanowiskowej chronologii standardowej w roku t, N t liczba drzew w roku t. Otrzymane w efekcie stanowiskowe sekwencje obliczonych indeksów uśredniono dla wszy stkich stanowisk badawczych danego gatunku w celu utworzenia chronologii regionalnych oraz dla poszczególnych dziesięcioleci z okresu i dla 6 letniego okresu , aby ograniczyć wpływ zmienności krótkookresowej, zależnej przede wszystkim od czynników mete orologicznych [Rubino, McCarthy 2004]. Założono, że wyeksponowana w efekcie zmienność średniookresowa, wobec faktu lokalizacji stanowisk badawczych na dużym obszarze, zależna była w głównej mierze od zmian presji zanieczyszczeń przemysłowych. Prezentacji zmienności czasowo przestrzennej obliczonych wskaźników dokonano przy pomocy programu ArcGis i algorytmu interpolacyjnego IDW. Wyniki Na podstawie zmian obliczonych wskaźników przyrostowych wyodrębnić można trzy okresy (ryc. 2 4). W pierwszym, obejmującym w przybliżeniu lata , wartości chronologii 2 ö ø

4 382 standardowych kształtowały się na poziomie zgodnym z przebiegiem krzywych modelowych, a współczynnik zmienności indeksów oscylował na poziomie 40%. Drugi okres obejmował w przybliżeniu lata Charakterystyczny był dla niego spadek wartości chronologii standardowych poniżej jedności, przy jednoczesnym stałym wzrośnie zmienności odkładanych Ryc. 2. Regionalna chronologia standardowa (I gruba linia) oraz zmiany współczynnika zmienności indeksów przyrostowych (V cienka linia) jodły z Wyżyny Kieleckiej Regional standard chronology (I thick line) and changes in the coefficient of variation of incremental indices (V thin line) for fir in the Kielce Upland Ryc. 3. Regionalna chronologia standardowa (I gruba linia) oraz zmiany współczynnika zmienności indeksów przyrostowych (V cienka linia) sosny z Wyżyny Kieleckiej Regional standard chronology (I thick line) and changes in the coefficient of variation of incremental indices (V thin line) for pine in the Kielce Upland

5 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew 383 Ryc. 4. Regionalna chronologia standardowa (I gruba linia) oraz zmiany współczynnika zmienności indeksów przyrostowych (V cienka linia) modrzewia z Wyżyny Kieleckiej Regional standard chronology (I thick line) and changes in the coefficient of variation of incremental indices (V thin line) for larch in the Kielce Upland przyrostów. Ostatni okres rozpoczął się pod koniec lat 80. XX wieku i trwał do roku 2005, stano wiącego koniec badań. Nastąpiło w nim odwrócenie obserwowanych poprzednio tendencji. Jednocześnie stwierdzono wyraźny wzrost wartości chronologii standardowych przy jednocze snym spadku wartości współczynnika zmienności. Mimo że badane gatunki różnią się wyraźnie pod względem wymagań ekologicznych, w okresie intensywnych zmian emisji zanieczyszczeń powietrza u wszystkich zaznaczył się spadek wartości chronologii indeksów. W latach 80. XX wieku spadek ten systematycznie się pogłębiał, natomiast w latach nastąpiło nagłe odwrócenie tego trendu. Efektem był wyraźny wzrost szerokości słojów przyrostu rocznego u wszystkich badanych gatunków. Różny był jednak zarówno czas rozpoczęcia, jak i trwania obserwowanych średniookresowych zmian obliczonych wskaźników przyrostowych. Największy zakres oraz dynamikę ich zmian zaobserwowano u jodły, dla której chronologia standardowa osiągnęła w latach 80. średnio wartość 0,75, co świadczy o 25% redukcji przyrostów (ryc. 2). Równolegle systematycznie wzrastała zmienność reakcji przyro stowych wartości współczynnika zmienności osiągnęły wówczas średnio ponad 64%. Od po czątku lat 90. nastąpiło odwrócenie tych tendencji, przejawiające się wyraźnym wzrostem wartości chronologii standardowych do poziomu 1,46 oraz spadkiem współczynnika zmienności indeksów przyrostowych do wartości 48%. Analiza przestrzenna wykazała, że największa dynamika zmian dotyczyła jodeł z zachodniej i południowo zachodniej części Wyżyny Kieleckiej. Jednak stosunkowo niska liczba stanowisk badawczych nie pozwala jednoznacznie wyodrębnić na analizowanym terenie obszarów jed norodnych pod względem presji zanieczyszczeń przemysłowych na lasy. Zmiany przestrzenne obliczonych wskaźników dla sosny oraz modrzewia były podobne do obserwowanych u jodły. Ich dynamika była jednak zdecydowanie mniejsza, a czas trwania poszczególnych faz krótszy (ryc. 5 i 6). W latach średniookresowego spadku wartości indeksów przyrostowych najwcze śniejszą i najsilniejszą reakcję można stwierdzić u drzew z zachodniej części Wyżyny Kieleckiej.

6 384 Ryc. 5. Przestrzenne zróżnicowanie średniej dekadowej chronologii standardowej jodły, sosny i modrzewia z Wyżyny Kieleckiej Spatial variation of average decade standard chronologies for fir, pine and larch in the Kielce Upland Wzrost wartości indeksów przyrostowych w latach 90. dotyczył natomiast głównie południowo zachodniej części obszaru badań (ryc. 5). Jednocześnie nadal utrzymywały się na tym obszarze względnie wysokie wartości współczynników zmienności obliczonych indeksów (ryc. 6). Nieco odmiennie niż u pozostałych gatunków kształtuje się zmienność współczynnika zmienności indeksów przyrostowych sosny. Wzrost obserwowany w latach 70. koncentruje się na północno wschodniej części Wyżyny Kieleckiej, podczas gdy w latach 80. obejmuje drzewa z całego terenu badań. Wartości tego wskaźnika utrzymują się na wysokim poziomie we wschodniej części Wyżyny Kieleckiej aż do końca okresu badawczego.

7 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew 385 Ryc. 6. Przestrzenne zróżnicowanie średniej dekadowej wartości współczynnika zmienności indeksów przyrosto wych jodły, sosny i modrzewia z Wyżyny Kieleckiej Spatial variation of the average decade value of the coefficient of variation of incremental indices for fir, pine and larch in the Kielce Upland Dyskusja Dynamiczne zmiany wielkości emitowanych zanieczyszczeń, które występowały w drugiej połowie XX wieku [Świątczak 2002], mogą wywierać istotny wpływ na środowisko przyrodnicze, w tym lasy [Muzika i in. 2002; Feliksik, Wilczyński 2003]. Ocena tego oddziaływania i jego zmian w czasie nie jest zadaniem łatwym, chociażby ze względu na powszechny brak danych o stęże niu określonych pierwiastków w drzewostanach w latach ubiegłych. W tej sytuacji jednym

8 386 z nielicznych sposobów opisu oddziaływania imisji przemysłowych na lasy w minionych deka dach może być analiza słojów przyrostów radialnych, w których w sposób pośredni zarejestro wane zostają czynniki warunkujące przyrost drzew [Fritts 1971]. Wyodrębnienie roli zanieczyszczeń przemysłowych w tym procesie nie jest zadaniem łatwym i wymaga starannego doboru odpowiednich metod analiz dendrochronologicznych [McLaughlin i in. 2002]. Dendrochronologiczną ocenę wpływu zanieczyszczeń na drzewa pro wadzi się z sukcesem przede wszystkim w skali lokalnej. W badaniach takich zakłada się naj częściej dominujący wpływ punktowego źródła emisji, a stanowiska badawcze lokalizowane są w homogenicznych, jednogatunkowych drzewostanach o zbliżonych warunkach siedliskowych. Stosunkowo rzadko badania wpływu imisji dotyczą większego obszaru oraz jednoczesnej analizy kilku gatunków drzew [McLaughlin, Bräker 1985; Le Blanc 1998; Bräker 2002]. W badaniach reakcji przyrostowych drzew na wpływ zanieczyszczeń przemysłowych często wykorzystuje się metodę analizy nagłych zmian przyrostów rocznych [Schweingruber i in. 1986], stosując nie kiedy jej modyfikacje. Metoda ta, polegająca na wyznaczeniu procentowego udziału drzew w wyróżnionych klasach redukcji przyrostu, znalazła dość szerokie zastosowanie w dendro chronologicznej ocenie wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na drzewa [Kienast 1985; Szychowska Krąpiec, Krąpiec 2002; Danek 2007]. Za pewną jej wadę można jednak uznać w dużej mierze subiektywny wybór drzew, stanowiących poziom odniesienia dla ocenianych redukcji przyrostów drzew. W niniejszej pracy, w celu możliwie obiektywnego scharakteryzowania zmienności przy rostów drzew na dużym obszarze, zdecydowano się na wykorzystanie dwóch stosunkowo prostych i obiektywnych wskaźników chronologii standardowej oraz współczynnika zmien ności indeksów przyrostowych. Aby zbadać wpływ imisji przemysłowych na drzewa rosnące w różnych warunkach siedliskowych na dużym obszarze, stanowiska badawcze zakładano w zróż nicowanych drzewostanach. Wobec braku szczegółowych danych o zmienności czasowej wielu czynników ekologicznych, mogących wpływać na przyrost drzew w ubiegłych dziesięcioleciach, wykorzystano metodykę, eksponującą zmienność średniookresową badanych sekwencji przy rostowych. Otrzymane wyniki dają podstawy do stwierdzenia, że wybrana metodyka może być alternatywą lub cennym uzupełnieniem metody Schweingrubera, a średniookresowa analiza obliczonych wskaźników może dawać dobre przesłanki do obiektywnej oceny wpływu imisji na przyrost drzew. Podobne podejście można również zaobserwować u autorów podejmujących podobną tematykę badań [Warren 1989; Elling i in. 2009]. Otrzymane wyniki ukazują wyraźnie, że wśród badanych gatunków największą wrażliwo ścią na wpływ imisji przemysłowych w latach charakteryzowała się jodła, najmniejszą zaś modrzew. Takie uszeregowanie wrażliwości poszczególnych gatunków jest zbieżne z oceną przedstawianą przez innych autorów. W badaniach jodły i sosny w Powsinie i Olkuszu Molski [1987] stwierdził bowiem wyraźnie większe redukcje szerokości odkładanego drewna u jodły, znajdującej się pod wpływem zanieczyszczeń przemysłowych. W badaniach koncentrujących się na obserwacji zmian właściwości drewna pięciu gatunków drzew pod wpływem skażeń śro dowiska Niedzielska [1991] zauważyła, że spadek szerokości przyrostów rocznych najwcześniej i najsilniej zaznaczył się u jodły. U sosny miał on przebieg znacznie łagodniejszy, u modrzewia przyrosty nie spadały poniżej wartości uznanych za normalne. Ponadto w latach Niedzielska [1991] zaobserwowała u większości badanych gatunków wzrost szerokości przy rostów rocznych w stosunku do poprzedniego dziesięciolecia, który najsilniej zaznaczył się u jodły i modrzewia. Również Feliksik [1991, 1995] w swoich badaniach nad wrażliwością na zanieczy szczenia przemysłowe buka, jodły, świerka, sosny i modrzewia wykazał, że największą wrażli

9 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew 387 wością wśród badanych gatunków odznaczała się jodła, najmniejszą zaś modrzew. Odporność na zanieczyszczenia sosny zależała natomiast w dużym stopniu od zasobności siedliska, w jakim wzrastała. Badania na wpływem zanieczyszczeń z Zakładów Azotowych w Puławach prowadzono również dla różnych proweniencji sosny, dębu, modrzewia polskiego i modrzewia japońskiego [Oleksyn i in. 1993]. Autorzy stwierdzili w nich zróżnicowaną reakcję sosny w zależności od proweniencji. Redukcje wielkości jej słojów przyrostowych wynosiły w latach największych uszkodzeń 35 41%. W tym samym okresie modrzewie wykazały zwiększone wartości przyrostów radialnych, co autorzy tłumaczą nawożącym wpływem związków azotowych przewyższającym szkodliwe działanie dwutlenku siarki. Obserwowane zróżnicowanie reakcji poszczególnych gatunków wskazuje na ich poten cjalną rolę jako indykatorów wpływu imisji przemysłowych. Dotychczasowe badania wskazują, że oprócz jodły wykorzystywać można w tym celu sosnę [Koval i in. 2002; Juknys i in. 2003]. Znacznie słabsze, choć zbieżne z pozostałymi gatunkami reakcje przyrostowe modrzewia, pozwalają przypuszczać, że gatunek ten może odgrywać rolę bioindykatora stanu zanieczysz czenia powietrza na obszarach, gdzie sosna i jodła nie występują bądź są uszkadzane w znacz nym stopniu. Wniosek taki należałoby potwierdzić w dodatkowych badaniach, uwzględniających informacje o zmienności innych czynników środowiskowych, modelujących średniookresowy przyrost drzew tego gatunku. Analiza częstości wiatrów, na podstawie danych ze stacji IMGW w Kielcach oraz ze Świętego Krzyża, pozwala stwierdzić, że na obszarze Wyżyny Kieleckiej dominują wiatry zachodnie, połud niowo zachodnie i południowe. Obserwowane najwcześniejsze i najsilniejsze zmiany wartości obliczonych wskaźników u drzew w południowo zachodniej części obszaru badań pozwalają przypuszczać, że dużą rolę w kształtowaniu przyrostów drzew odegrały silnie uprzemysłowione i zurbanizowane województwa, sąsiadujące z Wyżyną Kielecką od strony południowo zachod niej. Przede wszystkim jest to województwo śląskie (wcześniej katowickie) i małopolskie (wcze śniej krakowskie), których łączny udział w sumarycznej emisji atmosferycznych zanieczyszczeń na terenie Polski przekraczał w badanym okresie 30%. Przypuszczenie to potwierdzają wyniki osiągnięte przez innych autorów, badających reakcje przyrostowe drzew z tego obszaru [Szychow ska Krąpiec, Krąpiec 2002; Szychowska Krąpiec 2004; Danek 2007]. Ze względu na znaczny zasięg oddziaływania emisji przemysłowych można ponadto podejrzewać, że deponowane tu były również zanieczyszczenia przemysłowe pochodzące z dalszych obszarów Polski południo wej i zachodniej oraz Czech [Kulig 1964; Jóźwiak, Wróblewski 2002]. Interesujący jest dynamiczny wzrost wartości indeksów przyrostowych w latach , który wśród badanych gatunków w największym stopniu dotyczył jodły. Wydaje się, że oprócz faktu znacznej redukcji ilości zanieczyszczeń przemysłowych emitowanych przez zakłady prze mysłowe, w procesie tym mogły odegrać rolę dodatkowe czynniki. Mogły nimi być: wzrost potencjału przyrostowego osobników pozostałych w drzewostanie, wynikający z wydzielenia się osobników słabszych [Sutherland, Martin 1990; Jämbäck i in. 1999], uwalnianie składników pokarmowych, dostarczonych do ekosystemu w postaci imisji przemysłowych [Świercz 2005] oraz potencjalnie korzystne dla drzew zmiany klimatyczne, objawiające się głównie długo falowym wzrostem temperatury oraz spadkiem ilości opadów [Thompson 1981; Cook 1989]. Analiza dostępnych danych meteorologicznych z terenu badań nie potwierdziła długofalowych zmian klimatycznych, obserwowanych przez innych autorów [Kundzewicz, Przymusińska 2002], natomiast pozostałe wymienione czynniki mogą być w sposób bezpośredni lub pośredni powią zane ze zmianami ilości zanieczyszczeń w atmosferze. Podobne wnioski wynikają z badań prowadzonych w Niemczech [Eckstein, Saß 1989; Elling 2001; Elling i in. 2009].

10 388 Obserwowana dodatnia reakcja przyrostowa drzew w latach była wyjątkowo dynamiczna, szczególnie w aspekcie zaawansowanego wieku badanych drzewostanów. W pewnym stopniu może to tłumaczyć wykorzystana metodyka, której podstawą są indeksy przyrostowe. Ponieważ w procesie indeksacji krzywe modelujące przyrost poszczególnych osob ników były dopasowywane na podstawie wartości z całego życia drzew, redukcje przyrostów w latach z pewnością zaniżyły wartości funkcji modelujących. Mając to na uwadze, można przypuszczać, że faktyczny spadek szerokości przyrostów radialnych drzew w latach intensywnego oddziaływania przemysłu był większy niż wynika z otrzymanych wartości indek sowanych, natomiast obserwowany gwałtowny, ponadnaturalny wzrost szerokości przyrostów radialnych w latach późniejszych był swego rodzaju powrotem do stanu normalnego. Świadczy to o tym, że w latach silnej presji zanieczyszczeń potencjalny przyrost badanych drzew mógł być znacznie wyższy niż obserwowany, a imisje przemysłowe odegrały bardzo istotną rolę w kształ towaniu się przyrostu na grubość drzew Wyżyny Kieleckiej i prawdopodobnie nadal w istotny sposób wpływają na możliwości przyrostowe drzew i drzewostanów. Brak wysokiej zbieżności reakcji przyrostowych badanych gatunków w poszczególnych częściach Wyżyny wynika prawdopodobnie pośrednio z faktu, że analizowano przyrosty radialne drzew ze zróżnicowanych drzewostanów. Należy mieć na uwadze, że brak danych o historii zmian wielu czynników ekologicznych, wpływających lokalnie na poszczególne populacje cząstkowe, uniemożliwia wyeliminowanie ich wpływu na zmienność obliczonych wskaźników. Można przy puszczać, że w obecnych realiach wyraźniejsze wyeksponowanie roli zanieczyszczeń przemy słowych oraz wyodrębnienie obszarów o zróżnicowanej presji imisji w minionych dekadach, możliwe byłoby jedynie na drodze zwiększenia liczby analizowanych stanowisk badawczych. Podsumowanie Otrzymane wyniki wskazują, że atmosferyczne zanieczyszczenia przemysłowe, docierające do drzew w postaci imisji, wywierały istotny wpływ na średniookresowe zmiany przyrostów radial nych drzew na terenie Wyżyny Kieleckiej. Na podstawie zmienności obliczonych wskaźników przyrostowych określono, że negatywne oddziaływanie imisji objawiało się spadkiem wartości chronologii standardowych oraz równoległym wzrostem zróżnicowania reakcji przyrostowych drzew. Oddziaływanie to rozpoczęło się na przełomie lat 60. i 70. XX wieku i osiągnęło kulmi nację w latach 80., po czym nastąpiło wyraźne odwrócenie obserwowanych wcześniej trendów. Największa dynamika zmian obliczonych wskaźników zaznaczyła się w zachodniej i połud niowej części Wyżyny Kieleckiej, co wskazuje, że ważną rolę w kształtowaniu zachowań przyro stowych drzew odegrały zanieczyszczenia pochodzące z sąsiednich, silnie uprzemysłowionych regionów Śląska i Małopolski. Do badań wpływu zanieczyszczeń przemysłowych na drzewa należy wykorzystywać przede wszystkim gatunki wrażliwe, ze względu na ich wyraźne reakcje przyrostowe. Wśród badanych gatunków rolę tę najlepiej spełnia jodła, w drugiej kolejności sosna. Modrzew, wobec stosun kowo niewielkiej wrażliwości na zanieczyszczenia powietrza, może potencjalnie pełnić rolę bio indykacyjną na terenach silnie narażonych na wpływ imisji przemysłowych, gdzie sosna i jodła nie występują lub są silnie uszkadzane. Dzięki analizie standardowych chronologii przyrostów radialnych oraz ich zmienności, możliwe jest wyeksponowanie roli imisji przemysłowych w kształtowaniu średniookresowych reakcji przyrostowych drzew. W celu oceny tego wpływu w skali wielkoobszarowej należy dys ponować możliwie bogatym materiałem z wielu stanowisk badawczych, szczególnie w sytuacji braku danych o innych czynnikach ekologicznych, mogących mieć wpływ na aktywność przy rostową drzew w analizowanym okresie czasu.

11 Dendrochronologiczna ocena wpływu imisji przemysłowych na główne gatunki drzew 389 Literatura Bräker O. U Measuring and data processing in tree ring research a methodological introduction. Dendrochro nologia 20 (1 2): Cook E. R The use and limitations of dendrochronology in studying effects of air pollution on forests. W: Hutchinson T. C, Meema K. A. [red.]. Effects of Atmosferic Pollutants on Forests, Wetlands an Agriculture Ecosystems. Springer Verlag, Berlin Cook E. R., Holmes R. L Useres manual for computer program ARSTAN. W: Holmes R. L., Adams R. K., Fritts H. C. [red.]. Tree ring chronologies of western North America: California, eastern Oregon and northern Great Basin. Chronology Ser. 6. Univ. of Arizona Danek M The influence of industry on scots pine stands in the south eastern part of the Silesia Kraków Upland (Poland) on the basis of dendrochronological analysis. Water, Air and Soil Pollution 185: Eckstein D., Saß U Dendroecological assessment of decline and recovery of fir and spruce in the Bavarian Forest. W: Bucher J. B., Bucher Wallin I. [red.]. Air pollution and forest decline, Proceedings of the 14th inter national meeting for Specialists in Air Pollution Effects on Forest Ecosystems, IUFRO, Interlaken, 2 8 October Elling W Emissions of power plants and growth of silver fir. International Conference on the Future of Dendrochronology Tree Ring and People. Davos, Switzerland Elling W., Dittmar C., Pfaffelmoser K., Rotzer T Dendroecological assessment of the complex causes of decline and recovery of the growth of silver fir (Abies alba Mill.) in Southern Germany. Forest Ecology and Management 257: Feliksik E Badania wrażliwości ważniejszych gatunków drzew leśnych na zanieczyszczenia przemysłowe. Zeszyty Naukowe AR, Kraków 254, Leśnictwo 20: 353. Feliksik E Dendrochronological monitoring of the threat to the forests of Western Beskids created by industrial immissions. Zpravodaj Beskydy Vliv imisi na lesy a lesni hospodarstvi Beskyd 7: Feliksik E., Wilczyński S Tree rings as indicators of environmental change. EJPAU 6: 2. Fritts H. C Dendroclimatology and Dendroecology. Quaternary Research 1: Greszta J., Gruszka A., Kowalkowska M Wpływ imisji na ekosystem. Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice. Holmes R. L Quality control of crossdating and measuring. Users manual for computer program COFECHA. W: Holmes R. L., Adams R. K., Fritts H. C. [red.]. Tree rings chronologies of western North America: California, eastern Oregon and northern Great Basin. Chronology Series 6. Univ. of Arizona, Tucson Holmes R. L Dendrochronology program library users manual. Tucson, Arizona. Jämbäck J., Heikkinen O., Tuovinen M., Autio J The effect of air borne pollutants on the growth of Pinus sylvestris in the City of Oulu, Finland. Fennia 177 (2): Jóźwiak M., Wróblewski H Dynamika pyłu zawieszonego na Stacji Monitoringu Akademii Świętokrzyskiej w latach Regionalny Monitoring Środowiska Przyrodniczego 3: Juknys R., Vencloviene J., Stravinskiene V., Augustaitis A., Bartkevicius E Scots pine (Pinus sylvestris L.) growth and condition in a polluted environment: from decline to recovery. Environmental Pollution 125: Kienast F Tree ring analysis, forest damage and air pollution in the Swiss Rhone Valley. Land use Polic Koval I., Voron V., Leman A Radial increment of Pinus sylvestris L. under the influence of air pollution in forest zone in Ukraine. Abstracts of 6th International Conference on Dendrochronology Dendrochronology, Environmental Change and Human History. Quebec, Canada, August Kulig L Szkody wyrządzane w lasach przez dymy w Krakowskim Okręgu Przemysłowym. Biuletyn ZG LOP 10: Kundzewicz Z. W., Przymusińska I Zaobserwowane zmiany klimatu i ich skutki. W: Kundzewicz Z. W., Radziejewski M. [red.]. Detekcja zmian klimatu i procesów hydrologicznych. ZBŚRiL PAN. Sorus Poznań. LeBlanc D. C Interactive effects of acidic deposition, drought, and insect attack on oak populations in the Midwestern United States. Canadian Journal of Forest Research 28: McLaughlin S. B., Bräker O. U Methods for evaluating and predicting forest growth response to air pollution. Experientia 41. McLaughlin S. B., Shortle W. C., Smith K. T Dendroecological applications in air pollution and environ mental chemistry: research needs. Dendrochronologia 20 (1 2): Molski B Fir and pine phloem and wood growth retardation due to air pollution. W: Kairiukstis L., Straszak A. [red.]. Forest decline and reproduction: regional and global consequences. Proceedings of the workshop held in Krakow, Poland March IIASA, Laxenburg, Austria Muzika R M., Guyette R., Zielonka T., Liebhold A The Influence of Air Pollution on Tree Growth in the Carpathian Mountains. W: Szaro R. C. [red.]. Effects of Air Pollution on Forest Health and Biodiversity in Forest of the Carpathian Mountains. IOS Press

12 390 Niedzielska B Analiza zmian zachodzących w podstawowych właściwościach drewna pięciu gatunków drzew leśnych pod wpływem skażeń środowiska. Zeszyty Naukowe AR w Krakowie, Leśnictwo 254: Oleksyn J., Fritts H. C., Hughes M. K Tree ring analysis of different Pinus sylvestris provenances, Quercus robur, Larix decidua Larix kaempferi affected by air pollution. Arboretum Kórnickie 38: Rubino D. L., McCarthy B. C Comparative analysis of dendroecological methods used to assess disturbance events. Dendrochronologia 21 (3): Schweingruber F. H., Albrecht H., Beck M., Hessel J., Joos K., Keller D Abrupte Zuwachsschwankungen in Jahrringabfolgen als oekologische Indicatoren. Dendrochronologia Sutherland E. K., Martin B Growth response of Pseudotsuga menziensii to air pollution from copper smelting. Canadian Journal of Forest Research 20: Szychowska Krąpiec E Monitoring drzewostanów zagrożonych przez emisje przemysłowe. W: Zielski A., Krąpiec M. Dendrochronologia. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa Szychowska Krąpiec E., Krąpiec M Kondycja drzewostanów sosnowych w Ojcowskim Parku Narodowym w świetle analizy dendroekologicznej. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 58 (5): Świątczak B Zmienność zanieczyszczenia powietrza w Polsce na tle zmniejszania emisji zanieczyszczeń do atmosfery w okresie zmian gospodarczych państwa. Przegląd Geofizyczny 1 2: Świercz A Analiza procesów glebowych i przekształceń roślinnych w zalkalizowanych siedliskach leśnych regionu świętokrzyskiego. Zeszyty Naukowe PAN 39. Thompson M. A Tree rings and air pollution: A case study of Pinus monophylla growing in east central Nevada. Environmental Pollution (Series A) 26: Warren W.G Tree rings and pollution: trend removal or trend estimation? W: Pezl D. R. [red.]. Proceedings of the IUFRO Conference on Forest Statistics. Abteilung fuer Forstliche Biometrie. Universitat Freiburg summary Dendrochronological evaluation of the impact of industrial imissions on main coniferous species in the Kielce Upland Intensive development of industry in the second half of the 20 th century brought significant changes in the level of pollutants emitted into the atmosphere in Poland. Although the literature describing the effect of industrial pollution on trees is voluminous, there is a lack of studies in Poland dealing with the analysis of the growth dynamics of the selected tree species with different environmental requirements over large areas. One of the ways describing the effect of industrial emissions on forests in recent decades is the analysis of the radial increment of tree rings in which the factors affecting tree growth are indirectly recorded. The paper presents the large area analysis of the variation of the radial growth of three coniferous species fir, pine and larch playing an important forest forming role in Poland. In order to assess changes in the radial growth of trees from different forest stands, two incremental indices were calculated to enable a direct comparison of the study sites in each year: the standard chronology (I t ) and the coefficient of variation of incremental indices of trees (V t ). Industrial emissions had a significant effect on the medium term changes in the radial growth of trees and forest stands in the Kielce Upland area. The variation in the calculated incremental indices showed that the negative effects of emissions resulted in a decline in the value of standard chronologies and a simultaneous increase in the variation of the radial growth of trees. The duration and extent of the variation in the calculated indices proved that fir was the most sensitive among the tested species (fig. 2), less sensitive was pine (fig. 3), while larch was the least sensitive to the impact of industrial pollution (fig. 4). The performed spatial analy sis of the variation in the calculated indices indicates a significant impact of air pollution from the neighbouring, highly industrialized Śląsk and Małopolska regions on the radial increment of trees in the Kielce Upland.

Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie

Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie Porównanie sekwencji przyrostowych jesionu wyniosłego i olszy czarnej rosnących w bliskim sąsiedztwie Rafał Wojtan, Robert Tomusiak ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. W pracy podjęto próbę określenia czy drzewa

Bardziej szczegółowo

Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych jodły pospolitej (Abies alba Mill.) na Pojezierzu Olsztyńskim (Nadleśnictwo Wichrowo)

Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych jodły pospolitej (Abies alba Mill.) na Pojezierzu Olsztyńskim (Nadleśnictwo Wichrowo) sylwan nr 11: 35 40, 2007 Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych jodły pospolitej (Abies alba Mill.) na Pojezierzu Olsztyńskim (Nadleśnictwo Wichrowo) Dendrochronological analysis of silver fir

Bardziej szczegółowo

Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań

Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań Strukturalne właściwości drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) w zależności od strony świata wstępne wyniki badań Paulina Rola, Paweł Staniszewski, Robert Tomusiak, Paweł Sekrecki, Natalia Wysocka

Bardziej szczegółowo

Wpływ warunków klimatycznych na szerokość przyrostów rocznych modrzewia (Larix decidua Mill.) rosnącego w północnej części województwa małopolskiego*

Wpływ warunków klimatycznych na szerokość przyrostów rocznych modrzewia (Larix decidua Mill.) rosnącego w północnej części województwa małopolskiego* sylwan 153 (11): 768 776, 2009 Wpływ warunków klimatycznych na szerokość przyrostów rocznych modrzewia (Larix decidua Mill.) rosnącego w północnej części województwa małopolskiego* The influence of climate

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Słowa kluczowe: zanieczyszczenie powietrza, redukcje przyrostów rocznych, śmiertelność

Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Słowa kluczowe: zanieczyszczenie powietrza, redukcje przyrostów rocznych, śmiertelność Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Ireneusz Malik*, Małgorzata Danek**, Ewa Marchwińska-Wyrwał***, Tomasz Danek****, Małgorzata Wistuba*****, Marek Krąpiec******, Beata Woskowicz-Ślęzak*******

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie

Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie Porównanie przyrostów radialnych dębu czerwonego i szypułkowego rosnących w bliskim sąsiedztwie Robert Tomusiak, Rafał Wojtan, Wioleta Arasim ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Gatunki drzew obcego pochodzenia

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich

Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich Charakterystyka dendrochronologiczna drzew rosnących na wydmach nadmorskich Adrian Olesiak, Robert Tomusiak, Wojciech Kędziora, Rafał Wojtan ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Specyficzną cechą wydm nadmorskich

Bardziej szczegółowo

Nauka o produkcyjności lasu

Nauka o produkcyjności lasu Nauka o produkcyjności lasu Wykład 4 Studia I Stopnia, kierunek leśnictwo Treść Podstawy dendrologii, dendroklimatologii i zagadnień pokrewnych Wzrost drzew pierwotny wydłuŝanie dzięki merystemom apikalnym

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny. Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce

Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny. Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Zmiany klimatyczne w nauce, leśnictwie i praktyce Zmiany klimatyczne (Zmiany klimatu - 1 800 000) - 380 000 wyników Climate change

Bardziej szczegółowo

dawniej Tom

dawniej Tom Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk Wydział Nauk rolniczych i leśnych Forestry Letters dawniej Prace komisji nauk rolniczych i komisji nauk leśnych Tom 104 2013 Wpływ systemów wynagradzania na koszty

Bardziej szczegółowo

Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych świerka pospolitego (Picea abies (L.) Karsten) poza naturalnym zasięgiem a cechy biometryczne szyszek

Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych świerka pospolitego (Picea abies (L.) Karsten) poza naturalnym zasięgiem a cechy biometryczne szyszek sylwan nr 3: 50 57, 2008 Marcin Koprowski Dendrochronologiczna analiza przyrostów rocznych świerka pospolitego (Picea abies (L.) Karsten) poza naturalnym zasięgiem a cechy biometryczne szyszek Dendrochronological

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1

Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1 Wydział Leśny SGGW w Warszawie Niestacjonarne studia II (magisterskie) Przedmiot SIEDLISKOZNAWSTWO LEŚNE Organizacja zajęć w semestrze 1 Prowadzący: Prof. dr hab. Bogdan Brzeziecki - wykłady, dr inż. Jacek

Bardziej szczegółowo

KOSZTY UŻYTKOWANIA MASZYN W STRUKTURZE KOSZTÓW PRODUKCJI ROŚLINNEJ W WYBRANYM PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM

KOSZTY UŻYTKOWANIA MASZYN W STRUKTURZE KOSZTÓW PRODUKCJI ROŚLINNEJ W WYBRANYM PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM Inżynieria Rolnicza 13/2006 Zenon Grześ, Ireneusz Kowalik Instytut Inżynierii Rolniczej Akademia Rolnicza w Poznaniu KOSZTY UŻYTKOWANIA MASZYN W STRUKTURZE KOSZTÓW PRODUKCJI ROŚLINNEJ W WYBRANYM PRZEDSIĘBIORSTWIE

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KATOWICACH DELEGATURA W CZĘSTOCHOWIE ul. Rząsawska 24/28 tel. (34) 369 41 20, (34) 364-35-12 42-200 Częstochowa tel./fax (34) 360-42-80 e-mail: czestochowa@katowice.wios.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Rola wskaźnika NAO w kształtowaniu przyrostów rocznych sosny zwyczajnej

Rola wskaźnika NAO w kształtowaniu przyrostów rocznych sosny zwyczajnej K. Piotrowicz, R. Twardosz (red.) Wahania klimatu w różnych skalach przestrzennych i czasowych Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytet Jagielloński Kraków, 2007, 323-330 Rola wskaźnika

Bardziej szczegółowo

Wpływ wieku na odpowiedź przyrostową drzew na czynnik klimatyczny na przykładzie modrzewia europejskiego

Wpływ wieku na odpowiedź przyrostową drzew na czynnik klimatyczny na przykładzie modrzewia europejskiego Wpływ wieku na odpowiedź przyrostową drzew na czynnik klimatyczny na przykładzie modrzewia europejskiego Sławomir Wilczyński, Norbert Szymański, Bogdan Wertz, Elżbieta Muter ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt.

Bardziej szczegółowo

Dendrochronologiczna analiza przyrostów radialnych dêbu szypu³kowego (Quercus robur L.) z terenu Mazurskiego

Dendrochronologiczna analiza przyrostów radialnych dêbu szypu³kowego (Quercus robur L.) z terenu Mazurskiego Dendrochronologiczna analiza przyrostów radialnych dêbu szypu³kowego (Quercus robur L.) z terenu Mazurskiego Parku Krajobrazowego Wojciech Kêdziora, Robert Tomusiak ARTYKU Y / ARTICLES Abstrakt. Wytrzyma³e,

Bardziej szczegółowo

Zasoby leśne Polski funkcje lasów / zadrzewień

Zasoby leśne Polski funkcje lasów / zadrzewień Zasoby leśne Polski funkcje lasów / zadrzewień czym jest las? Las (biocenoza leśna) kompleks roślinności swoistej dla danego regionu geograficznego, charakteryzujący się dużym udziałem drzew rosnących

Bardziej szczegółowo

WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW TECHNICZNEGO UZBROJENIA PROCESU PRACY NA NADWYŻKĘ BEZPOŚREDNIĄ W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Sławomir Kocira Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

MSOŚ - Gospodarka leśna a ochrona środowiska Organizacja zajęć kameralnych w semestrze 4.

MSOŚ - Gospodarka leśna a ochrona środowiska Organizacja zajęć kameralnych w semestrze 4. MSOŚ - Gospodarka leśna a ochrona środowiska Organizacja zajęć kameralnych w semestrze 4. Osoby prowadzące: Dr inż. Stanisław Drozdowski - kierownik przedmiotu, wykłady (pokój 51A) Mgr inż. Leszek Gawron

Bardziej szczegółowo

MODELE DO ŚREDNIOTERMINOWEGO. Lidia Sukovata PROGNOZOWANIA POCZĄTKU GRADACJI BRUDNICY MNISZKI. Zakład Ochrony Lasu. Instytut Badawczy Leśnictwa

MODELE DO ŚREDNIOTERMINOWEGO. Lidia Sukovata PROGNOZOWANIA POCZĄTKU GRADACJI BRUDNICY MNISZKI. Zakład Ochrony Lasu. Instytut Badawczy Leśnictwa MODELE DO ŚREDNIOTERMINOWEGO PROGNOZOWANIA POCZĄTKU GRADACJI BRUDNICY MNISZKI Lidia Sukovata Instytut Badawczy Leśnictwa Zakład Ochrony Lasu Definicje Prognoza jest przewidywaniem przyszłych faktów, zdarzeń

Bardziej szczegółowo

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 3, 1998 Zuzanna Bielec WIELOLETNIA ZMIENNOŚĆ WYSTĘPOWANIA BURZ W SZCZECINIE, ŁODZI, KRAKOWIE I NA KASPROWYM WIERCHU W LATAm 1954-1993 LONG-TERM VARIABILITY

Bardziej szczegółowo

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT ON REGIONAL LABOUR MARICETS IN POLAND jt^l Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

CENY ZAKUPU I DZIERŻAWY KWOTY MLECZNEJ W GOSPODARSTWACH KRAJÓW EUROPEJSKICH W LATACH

CENY ZAKUPU I DZIERŻAWY KWOTY MLECZNEJ W GOSPODARSTWACH KRAJÓW EUROPEJSKICH W LATACH FOLIA UNIVERSITATIS AGRICULTURAE STETINENSIS Folia Univ. Agric. Stetin. 2007, Oeconomica 256 (48), 117 122 Bogusław GOŁĘBIOWSKI, Agata WÓJCIK CENY ZAKUPU I DZIERŻAWY KWOTY MLECZNEJ W GOSPODARSTWACH KRAJÓW

Bardziej szczegółowo

Investment expenditures of self-governement units in percentage of their total expenditure

Investment expenditures of self-governement units in percentage of their total expenditure CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module More information: for substantive matters concerning: national indicators and those on the

Bardziej szczegółowo

CURRICULUM VITAE. Karol Bronisz Dr inż.

CURRICULUM VITAE. Karol Bronisz Dr inż. CURRICULUM VITAE PODSTAWOWE INFORMACJE Karol Bronisz Dr inż. Adres Ul. Nowoursynowska 159 Bud. 34 Samodzielna Pracownia Dendrometrii i Nauki o Produkcyjności Lasu Wydział Leśny, SGGW 02 776 Warszawa Telefon

Bardziej szczegółowo

OCENA POZIOMU PRODUKCYJNOŚCI I WYDAJNOŚCI W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH REGIONÓW POLSKI

OCENA POZIOMU PRODUKCYJNOŚCI I WYDAJNOŚCI W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH REGIONÓW POLSKI Inżynieria Rolnicza 6(115)/2009 OCENA POZIOMU PRODUKCYJNOŚCI I WYDAJNOŚCI W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH REGIONÓW POLSKI Katarzyna Grotkiewicz, Rudolf Michałek Instytut Inżynierii Rolniczej i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach

Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach Sygnał klimatyczny w przyrostach rocznych buka zwyczajnego (Fagus sylvatica L.) w Bieszczadach Longina Chojnacka-Ożga, Wojciech Ożga ARTYKUŁY / ARTICLES Abstrakt. Badania przeprowadzono w 8 starych drzewostanach

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

Wpływ wysokości nad poziomem morza na przyrost radialny świerka Picea abies (L.) Karst. z Tatr oraz Picea schrenkiana

Wpływ wysokości nad poziomem morza na przyrost radialny świerka Picea abies (L.) Karst. z Tatr oraz Picea schrenkiana Wpływ wysokości nad poziomem morza na przyrost radialny świerka Picea abies (L.) Karst. z Tatr oraz Picea schrenkiana sp. z Gór Czatkalskich (Tien-Szan) Barbara Czajka, Michał Magnuszewski, Ryszard J.

Bardziej szczegółowo

Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008. I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007

Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008. I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007 Bio S oil Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008 I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007 Janusz Czerepko Zakład Siedliskoznawstwa IBL 1 The BioSoil Demonstration

Bardziej szczegółowo

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 3, 1998 Danuta Limanówka ZMIENNOŚĆ WARUNKÓW TERMICZNYCH WYBRANYCH MIAST POLSKI CHANGES OF THE THERMAL CONDmONS IN THE SELECTED POLISH CITIES Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Budowa drewna iglastego

Budowa drewna iglastego Drzewo naturalny zapis warunków środowiskowych i zdarzeń losowych Literatura: Zielski A., Krąpiec M. 2004. Dendrochronologia. PWN. DEFINICJE: Co to jest dendrochronologia? Dendrochronologia to nauka (i

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

The use of aerial pictures in nature monitoring

The use of aerial pictures in nature monitoring ROCZNIKI BIESZCZADZKIE 18 (2010), str. 403 408 Marcin Czerny Received: 5.05.2010 KRAMEKO sp. z o.o. Reviewed: 30.07.2010 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 108 m.czerny@krameko.com.pl WYKORZYSTANIE ZDJĘĆ LOTNICZYCH

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016

Zagadnienia. Ekologii Lasu 2015/2016 Zagadnienia z Ekologii Lasu 2015/2016 Spis ważniejszych zagadnień w ramach przedmiotu (rozszerzonego) EKOLOGIA LASU 1. EKOLOGIA OGÓLNA (wybrane zagadnienia) - Podstawowe pojęcia (ich znaczenie i wzajemne

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY z dnia... 2015 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Uroczysko Koneck Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA ZUŻYCIA I KOSZTÓW ENERGII DLA BUDYNKU JEDNORODZINNEGO W SŁUBICACH I FRANKFURCIE NAD ODRĄ

ANALIZA PORÓWNAWCZA ZUŻYCIA I KOSZTÓW ENERGII DLA BUDYNKU JEDNORODZINNEGO W SŁUBICACH I FRANKFURCIE NAD ODRĄ HENRYK KWAPISZ *1 ANALIZA PORÓWNAWCZA ZUŻYCIA I KOSZTÓW ENERGII DLA BUDYNKU JEDNORODZINNEGO W SŁUBICACH I FRANKFURCIE NAD ODRĄ COMPARATIVE ANALYSIS OF ENERGY CONSUMPTION AND COSTS FOR SINGLE FAMILY HOUSE

Bardziej szczegółowo

Ocena stanu zagrożenia środowiska leśnego Puszczy Zielonka przez zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego w latach

Ocena stanu zagrożenia środowiska leśnego Puszczy Zielonka przez zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego w latach sylwan 153 (7): 451 456, 2009 Ocena stanu zagrożenia środowiska leśnego Puszczy Zielonka przez zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego w latach 1992 2006 Assessment of the threat to the forest environment

Bardziej szczegółowo

Lasy i gospodarka leśna w Polsce w świetle raportu Stan lasów Europy 2011 wskaźniki ilościowe

Lasy i gospodarka leśna w Polsce w świetle raportu Stan lasów Europy 2011 wskaźniki ilościowe Kierunki rozwoju polskich lasów w kontekście rozwoju lasów europejskich, Warszawa, 22 listopada 2012 r. Lasy i gospodarka leśna w Polsce w świetle raportu Stan lasów Europy 2011 wskaźniki ilościowe Marek

Bardziej szczegółowo

Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej*

Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej* sylwan 153 (12): 825 835, 2009 Wpływ działalności przemysłowej na drzewostany sosnowe w rejonie Tarnobrzega w świetle analizy dendrochronologicznej* The influence of industry on Scots pine stands in the

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec***

Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec*** Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 47, 2011 r. Ireneusz Malik*, Małgorzata Wistuba*, Małgorzata Danek**, Tomasz Danek**, Marek Krąpiec*** WPŁYW EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ ATMOSFERYCZNYCH PRZEZ ZAKŁADY

Bardziej szczegółowo

DŁUGOTRWAŁOŚĆ WYSTĘPOWANIA MAS POWIETRZNYCH W POLSCE POŁUDNIOWEJ ( ) Duration of air mass occurrence in Southern Poland ( )

DŁUGOTRWAŁOŚĆ WYSTĘPOWANIA MAS POWIETRZNYCH W POLSCE POŁUDNIOWEJ ( ) Duration of air mass occurrence in Southern Poland ( ) Prace i Studia Geograficzne 2011, T. 47, ss. 247 253 Paweł Kotas Uniwersytet Jagielloński, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Zakład Klimatologii 30 387 Kraków, ul. Gronostajowa 7 e-mail: pawel.kotas@uj.edu.pl

Bardziej szczegółowo

Dz.U Nr 3 poz. 16 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA

Dz.U Nr 3 poz. 16 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 1999 Nr 3 poz. 16 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 28 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad sporządzania planu urządzenia

Bardziej szczegółowo

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności:

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności: Dziennik Ustaw Nr 73-3950- Poz. 824 10. 1. Zabezpieczeniu przeciwpożarowemu lasów służą pasy przeciwpożarowe w lasach położonych przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe lasu. 2. Wyróżnia się

Bardziej szczegółowo

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA Atrakcyjne tereny inwestycyjne znajdują się przy ul. Leśnej w Bytomiu, w bezpośrednim sąsiedztwie Alei Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Przeznaczona do sprzedaży uzbrojona

Bardziej szczegółowo

Susza meteorologiczna w 2015 roku na tle wielolecia

Susza meteorologiczna w 2015 roku na tle wielolecia Susza meteorologiczna w 2015 roku na tle wielolecia Irena Otop IMGW-PIB Warszawa, 24.02.2016 r. Seminarium PK GWP PLAN PREZENTACJI 1. Wprowadzenia: definicja suszy i fazy rozwoju suszy 2. Czynniki cyrkulacyjne

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Model wzrostu wysokości

Model wzrostu wysokości Model wzrostu wysokości Modele wzrostu wysokości w matematyczny sposób ujmują zmiany wysokości drzewa z wiekiem. Najprostszym sposobem prześledzenia zmian wysokości drzewa z wiekiem są tablice zasobności.

Bardziej szczegółowo

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 BIURO PROJEKTOWO - BADAWCZE DRÓG I MOSTÓW Sp. z o.o. TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 PRACOWNIA RUCHU I STUDIÓW DROGOWYCH GENERALNY POMIAR

Bardziej szczegółowo

sylwan nr 9: 3 15, 2006

sylwan nr 9: 3 15, 2006 sylwan nr 9: 3 15, 2006 Jerzy Szwagrzyk, Waldemar Sulowski, Tomasz Skrzydłowski Structure of a natural stand of a Carpathian beech forest in the Tatra mountains compared with natural beech stands from

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczanie, pobieranie oraz przechowywanie drewna i innych. potrzeby analiz DNA

Zabezpieczanie, pobieranie oraz przechowywanie drewna i innych. potrzeby analiz DNA Zabezpieczanie, pobieranie oraz przechowywanie drewna i innych śladów z drzew leśnych na potrzeby analiz DNA dr Artur Dzialuk Katedra Genetyki Instytut Biologii Eksperymentalnej Nomenklatura materiał porównawczy

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average

Bardziej szczegółowo

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody Bilans jonów Zasady ogólne Kontroli jakości danych dokonuje się wykonując bilans jonów. Bilans jonów jest podstawowym testem poprawności wyników analiz chemicznych

Bardziej szczegółowo

Revenue to gminas budgets from service charges in division 756 per capita

Revenue to gminas budgets from service charges in division 756 per capita CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module More information: for substantive matters concerning: national indicators and those on the

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, 20.10.2013 Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, 20.10.2013 Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, 20.10.2013 Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu Recenzja istotnej aktywności naukowej oraz osiągnięcia naukowego

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 9(134)/2011 OCENA WYKORZYSTANIA CIĄGNIKÓW ROLNICZYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Krzysztof Kapela, Szymon Czarnocki Katedra Ogólnej Uprawy Roli, Roślin i Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Zmienność wzrostu promieniowego czterech proweniencji świerka pospolitego w warunkach środkowej Polski

Zmienność wzrostu promieniowego czterech proweniencji świerka pospolitego w warunkach środkowej Polski DOI: 10.1515/frp-2015-0006 Wersja PDF: www.lesne-prace-badawcze.pl ORYGINALNA PRACA NAUKOWA Leśne Prace Badawcze / Forest Research Papers Marzec / March 2015, Vol. 76 (1): 59 65 e-issn 2082-8926 Zmienność

Bardziej szczegółowo

Nowe usługi informatyczne systemu bibliotecznego Instytutu Badawczego Leśnictwa

Nowe usługi informatyczne systemu bibliotecznego Instytutu Badawczego Leśnictwa Nowe usługi informatyczne systemu bibliotecznego Instytutu Badawczego Leśnictwa Ewa Lewandowska, Joanna Szewczykiewicz Instytut Badawczy Leśnictwa Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Charakterystyka systemu

Bardziej szczegółowo

Zapis zanieczyszczenia powietrza w przyrostach rocznych drzew

Zapis zanieczyszczenia powietrza w przyrostach rocznych drzew Przegląd Geograficzny, 2014, 86, 3, s. 317-338 PRZEGLĄD GEOGRAFICZNY 2014, 86, 3, s. 317-338 Zapis zanieczyszczenia powietrza w przyrostach rocznych drzew The record of air pollution in tree rings FILIP

Bardziej szczegółowo

Country fact sheet. Noise in Europe overview of policy-related data. Poland

Country fact sheet. Noise in Europe overview of policy-related data. Poland Country fact sheet Noise in Europe 2015 overview of policy-related data Poland April 2016 The Environmental Noise Directive (END) requires EU Member States to assess exposure to noise from key transport

Bardziej szczegółowo

Length of expressways and highways per 100 km 2

Length of expressways and highways per 100 km 2 CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module More information: for substantive matters concerning: national indicators and those on the

Bardziej szczegółowo

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia z PZO obszarów ptasich

Doświadczenia z PZO obszarów ptasich Doświadczenia z PZO obszarów ptasich Przemysław Chylarecki Muzeum i Instytut Zoologii PAN Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków Co ja tutaj robię? Moje związki z PZO PZO dla OSO Puszcza Białowieska

Bardziej szczegółowo

Lasy Puszczy Białowieskiej w perspektywie zmian długoterminowych Małgorzata Latałowa

Lasy Puszczy Białowieskiej w perspektywie zmian długoterminowych Małgorzata Latałowa Lasy Puszczy Białowieskiej w perspektywie zmian długoterminowych Małgorzata Latałowa Pracownia Paleoekologii i Archeobotaniki Katedra Ekologii Roślin Uniwersytet Gdański Cel referatu: odniesienie się do

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3 Stacja Badawcza PZŁ Czempiń SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 1 3 Opracowanie prezentuje informacje o pozyskaniu ważniejszych gatunków zwierzyny w sezonie łowieckim oraz ich liczebności w 213 roku,

Bardziej szczegółowo

Nauka o produkcyjności lasu

Nauka o produkcyjności lasu Nauka o produkcyjności lasu Wykład 2 Studia I Stopnia, kierunek leśnictwo http://www.marek-paterczyk.waw.pl M. Brach, N. Grala Wzrost i przyrost drzew Wzrost Jest to powiększanie się z wiekiem wartości

Bardziej szczegółowo

Czas na zmianę? Postępowanie hodowlane w obliczu zmiennego klimatu Daniel J. Chmura, Władysław Chałupka

Czas na zmianę? Postępowanie hodowlane w obliczu zmiennego klimatu Daniel J. Chmura, Władysław Chałupka Czas na zmianę? Postępowanie hodowlane w obliczu zmiennego klimatu Daniel J. Chmura, Władysław Chałupka Pracownia Biologii Rozmnażania i Genetyki Populacyjnej Instytut Dendrologii PAN w Kórniku Wstęp Zmienność

Bardziej szczegółowo

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740 PRACE INSTYTUTU TECHNIKI BUDOWLANEJ - KWARTALNIK BUILDING RESEARCH INSTITUTE - QUARTERLY 2 (162) 2012 ARTYKUŁY - REPORTS Anna Iżewska* NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Tadeusz Pindór Mariusz Trela PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Tadeusz Pindór, dr hab. inż. Akademia Górniczo-Hutnicza Mariusz

Bardziej szczegółowo

Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów

Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów Wpływ suszy na stan zdrowotny i obumieranie dębów Andrzej Boczoń Zamieranie drzewostanów dębowych w Polsce Krahl Urban (1943) i Kościecki (1955) pierwsze opisy zamierania dębów na dużych obszarach w Polsce.

Bardziej szczegółowo

CECHY TECHNICZNO-UŻYTKOWE A WARTOŚĆ WYBRANYCH TECHNICZNYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI W ROLNICTWIE

CECHY TECHNICZNO-UŻYTKOWE A WARTOŚĆ WYBRANYCH TECHNICZNYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI W ROLNICTWIE Inżynieria Rolnicza 9(107)/2008 CECHY TECHNICZNO-UŻYTKOWE A WARTOŚĆ WYBRANYCH TECHNICZNYCH ŚRODKÓW PRODUKCJI W ROLNICTWIE Zbigniew Kowalczyk Katedra Inżynierii Rolniczej i Informatyki, Uniwersytet Rolniczy

Bardziej szczegółowo

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne

PRACA DYPLOMOWA. Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne PRACA DYPLOMOWA Ocena atrakcyjności ośrodków osadniczych regionu krakowskiego. Rating attractiveness of the cracovian

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 5 212 EWA DZIAWGO ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE Wprowadzenie Proces globalizacji rynków finansowych stwarza

Bardziej szczegółowo

Robert Tomusiak, Paweł Staniszewski, Katarzyna Szyc, Wojciech Kędziora, Jacek Sagan, Rafał Wojtan

Robert Tomusiak, Paweł Staniszewski, Katarzyna Szyc, Wojciech Kędziora, Jacek Sagan, Rafał Wojtan Wybrane właściwości strukturalne drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) i sosny czarnej (Pinus nigra Arn.) rosnących na wydmach nadmorskich w rezerwacie Mierzeja Sarbska Robert Tomusiak, Paweł Staniszewski,

Bardziej szczegółowo

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów.

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów. Zawartość, tryb sporządzania i zakres prac koniecznych dla sporządzenia projektu planu ochrony dla parku narodowego, uwzględniającego zakres planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Zgodnie z art. 20 ust.

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu Prof. dr hab. Jerzy Modrzyński Poznań, 24.02.2014 Katedra Siedliskoznawstwa i Ekologii Lasu Wydział Leśny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu Recenzja dorobku oraz osiągnięcia naukowego dr. inż. Marcina

Bardziej szczegółowo

POTRZEBY INFORMACYJNE W ZAKRESIE STANU LASU ORAZ OCHRONY PRZYRODY W STATYSTYCE PUBLICZNEJ

POTRZEBY INFORMACYJNE W ZAKRESIE STANU LASU ORAZ OCHRONY PRZYRODY W STATYSTYCE PUBLICZNEJ POTRZEBY INFORMACYJNE W ZAKRESIE STANU LASU ORAZ OCHRONY PRZYRODY W STATYSTYCE PUBLICZNEJ Główny Urząd Statystyczny Departament Rolnictwa Departament Badań Regionalnych i Środowiska USTAWA Z DNIA 26 CZERWCA

Bardziej szczegółowo

Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna. dr inż. Edward Roszyk

Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna. dr inż. Edward Roszyk Drewno jest wspaniałe Ośrodek Edukacji Leśnej Łysy Młyn w Biedrusku 06.09.2013 r. Struktura drewna dr inż. Edward Roszyk Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Technologii Drewna Katedra Nauki o Drewnie

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

1. Renewable Energy Policy Project (REPP). (2003). The effect of wind development on local property values

1. Renewable Energy Policy Project (REPP). (2003). The effect of wind development on local property values 1. Renewable Energy Policy Project (REPP). (2003).The effect of wind development on local property values W związku z dynamicznym rozwojem energetyki wiatrowej w Stanach Zjednoczonych pod koniec lat 90

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA I TECHNOLOGIA TRANSPORTU A POSTĘP TECHNICZNY W PRODUKCJI ROLNICZEJ

TECHNIKA I TECHNOLOGIA TRANSPORTU A POSTĘP TECHNICZNY W PRODUKCJI ROLNICZEJ Inżynieria Rolnicza 5(123)/2010 TECHNIKA I TECHNOLOGIA TRANSPORTU A POSTĘP TECHNICZNY W PRODUKCJI ROLNICZEJ Maciej Kuboń, Sylwester Tabor Instytut Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne

Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne Hodowanie sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.) na glebach drobnoziarnistych jest nieracjonalne Piotr Sewerniak Katedra Gleboznawstwa i Kształtowania Krajobrazu Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie

prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie prof. dr hab. Tadeusz Filipek, dr Monika Skowrońska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie 1 Prognozowany wzrost: produkcji zbóż, światowej populacji ludności, zużycia nawozów i areałów rolniczych [adapted

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne podstawy analizy indeksowej klasyfikacja indeksów, konstrukcja, zastosowanie

Teoretyczne podstawy analizy indeksowej klasyfikacja indeksów, konstrukcja, zastosowanie Teoretyczne podstawy analizy indeksowej klasyfikacja indeksów, konstrukcja, zastosowanie Szkolenie dla pracowników Urzędu Statystycznego nt. Wybrane metody statystyczne w analizach makroekonomicznych dr

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WYNIKÓW NAUCZANIA W GIMNAZJUM NR 3 Z ZASTOSOWANIEM KALKULATORA EWD 100 ROK 2012

ANALIZA WYNIKÓW NAUCZANIA W GIMNAZJUM NR 3 Z ZASTOSOWANIEM KALKULATORA EWD 100 ROK 2012 ANALIZA WYNIKÓW NAUCZANIA W GIMNAZJUM NR 3 Z ZASTOSOWANIEM KALKULATORA EWD 100 ROK 2012 OPRACOWAŁY: ANNA ANWAJLER MARZENA KACZOR DOROTA LIS 1 WSTĘP W analizie wykorzystywany będzie model szacowania EWD.

Bardziej szczegółowo

Zielone powiaty województwa śląskiego

Zielone powiaty województwa śląskiego Zielone powiaty województwa śląskiego Raport analityczny opracowany w oparciu o Indeks Zielonych Powiatów Strona2 Spis treści Koncepcja Indeksu Zielonych Powiatów... 3 Metodologia badawcza... 4 Indeks

Bardziej szczegółowo