Daniel Eryk Lach UAM Poznań. O solidarności społecznej w ubezpieczeniu zdrowotnym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Daniel Eryk Lach UAM Poznań. O solidarności społecznej w ubezpieczeniu zdrowotnym"

Transkrypt

1 Daniel Eryk Lach UAM Poznań O solidarności społecznej w ubezpieczeniu zdrowotnym 1. Wprowadzenie - znaczenie zasady solidarności społecznej dla konstrukcji systemu opieki zdrowotnej Truizmem jest teza, zgodnie z którą zasada solidarności społecznej jest fundamentem (ideą przewodnią) ubezpieczeniowej techniki realizacji idei zabezpieczenia społecznego. Wypowiedzi takie moŝna znaleźć zarówno w literaturze 1, jak i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego 2. Gdy idzie o system opieki zdrowotnej art. 65 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych 3 (dalej: u.ś.o.z.) wprost wskazuje ją jako jedną z zasad konstruujących ubezpieczenie zdrowotne 4. MoŜna przy tym uznać, Ŝe chodzi nie tylko o zasadę w znaczeniu opisowym (określenie typu ukształtowania określonych instytucji prawnych ubezpieczenia zdrowotnego ), ale o zasadę w znaczeniu dyrektywalnym ścisłą dyrektywę postępowania. UŜyte przez ustawodawcę w art. 65 u.ś.o.z sformułowanie, zgodnie z którym ubezpieczenie zdrowotne jest realizowane na zasadzie solidarności społecznej, uzasadnia bowiem twierdzenie, Ŝe przypisano jej szczególną rolę w ramach konstrukcji systemu opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Stanowi ona bowiem nie tylko punkt odniesienia dla jego ocen natury społeczno-politycznej, ale jest przede 1 Tak J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001, s Por. orzeczenie z dnia 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992, nr 1, poz Tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz z późn. zm. 4 Pojęcie ubezpieczenie zdrowotne zostało wzięte w cudzysłów gdyŝ, wbrew nazwie, system opieki zdrowotnej nie realizuje załoŝeń techniki ubezpieczeniowej. Nie będąc ani ubezpieczycielem sensu stricte, ani organem władzy publicznej, NFZ, jako zarządca pochodzących przede wszystkim ze składek środków publicznych, działa w istocie rzeczy jako powiernik na rzecz świadczeniobiorców. Działa on bowiem we własnym imieniu (np. zawierając umowy ze świadczeniodawcami) ale na rzecz świadczeniobiorców (bo to im z tego tytułu przysługuje prawo do Ŝądania spełnienia zakontraktowanych świadczeń). Mimo ubezpieczeniowego sztafaŝu i opłacania składki, ubezpieczeni nie mają Ŝadnych praw o charakterze korporacyjnym w stosunku do NFZ. Będąc profesjonalnym powiernikiem stworzonym do celów zarządzania i organizowania systemu opieki zdrowotnej nie jest on samorządną instytucją ubezpieczeniową, reprezentującą wspólnotę ubezpieczonych. Działa on na rzecz beneficjentów, ale we własnym imieniu, jako odrębny organizacyjnie podmiot o wyraźnie określonym ustawowo zakresie kompetencji. Szerzej na ten temat: D.E. Lach, Powiernicza technika realizacji zabezpieczenia społecznego (na przykładzie ubezpieczenia zdrowotnego), Państwo i Prawo nr 3/

2 wszystkim treściowym uzasadnieniem dla całej grupy norm, dotyczących zwłaszcza finansowania systemu 5. To właśnie idea solidarności społecznej legła u podstaw takich rozwiązań, jak bezskładkowe współubezpieczenie członków rodziny, brak związku między wysokością składki a zakresem gwarantowanych świadczeń oraz brak ograniczeń co do wysokości podstawy wymiaru składki i obciąŝenie nią wszystkich źródeł dochodu (zasada uniwersalności składki). Stanowi ona równocześnie uzasadnienie wynikających z tych rozwiązań nierówności w uregulowaniu sytuacji poszczególnych grup świadczeniobiorców, co ma istotne znaczenie w świetle statuowanego w art. 68 ust. 2 Konstytucji RP nakazu stworzenia systemu opieki zdrowotnej, który słuŝyć ma nie tylko praktycznej realizacji prawa do Ŝycia i związanego z nim prawa do ochrony zdrowia, ale takŝe zapewniać obywatelom, niezaleŝnie od ich sytuacji materialnej, równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Uprzedzając dalsze rozwaŝania naleŝy w tym kontekście podkreślić, Ŝe zasada solidarności społecznej odnosi się głównie do obowiązków beneficjentów systemu, a nie do ich uprawnień. Innymi słowy przez pryzmat zasady solidarności społecznej oceniać naleŝy udział we wspólnocie ryzyka i stopień przyczyniania się do jej finansowania. Gdy idzie natomiast o prawo do świadczeń, to wynika ono z udziału w systemie, a jego zakres ze stopnia indywidualnej potrzeby, zatem omawiana zasada nie znajdzie zastosowania. Odnosząc się krótko do tej kwestii naleŝy przypomnieć, Ŝe w aktualnie funkcjonującym systemie gwarantującym świadczenia opieki zdrowotnej prywatnoprawnie rozumiana wzajemność składki i gwarancji opieki zdrowotnej nie zachodzi. Decydujące znaczenie ma brak powiązania nabycia prawa do świadczeń (objęcia ustawową gwarancją) z obowiązkiem opłacenia składki. NaleŜy bowiem zwrócić uwagę na tę okoliczność, Ŝe w art. 67 u.ś.o.z. ustawodawca odróŝnił spełnienie obowiązku ubezpieczenia (ust. 1), którego warunkiem jest zgłoszenie oraz opłacenie składki, od uzyskania prawa do świadczeń opieki zdrowotnej, którego warunkiem jest wyłącznie dopełnienie obowiązków zgłoszeniowych (ust. 2). Uzasadniony jest zatem wniosek, Ŝe wprawdzie opłacanie składek 5 Co do rozumienia pojęcia zasad prawa por.: S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s , J. Wróblewski, Prawo obowiązujące a ogólne zasady prawa, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego 1965, nr 42, s. 18 i n., a takŝe: K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 92 i n. 2

3 ubezpieczeniowych jest jednym z podstawowych obowiązków beneficjentów systemu, niemniej nabycie prawa do świadczeń opieki zdrowotnej zaleŝy wyłącznie od dokonania określonych czynności zgłoszeniowych 6. Z tego powodu wzajemność świadczeń składki ubezpieczonego i systemowej gwarancji w formie synallagmy z art. 487 k.c., rozumianej w ten sposób, iŝ jedno świadczenie ma być odpowiednikiem drugiego, jest oczywiście wyłączona. To zaś oznacza, Ŝe nie moŝna takŝe analizować ewentualnej ekwiwalentności tych świadczeń, gdyŝ nie sposób oceniać równowartości świadczeń w sytuacji, gdy brak między nimi związku wyraŝonego paremią do ut des 7. W kontekście zerwania związku między składką a świadczeniem w systemie opieki zdrowotnej naleŝy takŝe przywołać wypowiedź W. Sadurskiego, który nawiązując od arystolesowskiego podziału na sprawiedliwość rozdzielczą i wyrównawczą, zauwaŝał, Ŝe: Sprawiedliwość wyrównawcza domaga się równowartości wymienianych dóbr i usług, ale twierdzenie, jakie dobra i usługi mają równą wartość, nie moŝe być dokonane bez uprzednich ocen rozdzielczych, tzn. takich, które uwzględniają relatywne miejsce partnerów wymiany w szerszym systemie dystrybucji. (...). Sprawiedliwość komutatywna okazuje się (...) uzaleŝniona od sądów sprawiedliwości dystrybutywnej, równowartość bowiem wymienianych dóbr (...) nie oznacza nic innego niŝ tylko proporcjonalny rozdział dóbr wedle przyjętego kryterium dystrybucji 8. Innymi słowy, twierdzenie, iŝ zasada solidarności społecznej legitymizuje nieekwiwalentność składki i świadczenia, jest pewnym skrótem myślowym. Zasada solidarności uzasadnia bowiem jedynie taki, a nie inny kształt systemu, zgodnie z którym wkład finansowy jest pochodną uzyskiwanych dochodów, natomiast zakres świadczonej opieki zaleŝy włącznie od stwierdzonej potrzeby. Tak uzasadnione zróŝnicowanie sytuacji prawnej podmiotów uznaje się za usprawiedliwione z punktu widzenia sprawiedliwości dystrybutywnej, dlatego naleŝy przyjąć, Ŝe obowiązek ubezpieczonego i ustawowa gwarancja są równowarte w tym sensie, iŝ kaŝdemu beneficjentowi zapewnia się ten sam zakres i standard świadczeń, bez względu na wysokość obciąŝającej go (lub nie) składki. 6 Por. D.E. Lach, Nabycie prawa do świadczeń opieki zdrowotnej, PiZS 2010, nr Por. szerzej D.E. Lach, Zasada równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, Warszawa 2011, s W. Sadurski, Teoria sprawiedliwości. Podstawowe zagadnienia, Warszawa 1988, s

4 Mając na uwadze rolę i znaczenie zasady solidarności społecznej dla konstrukcji systemu opieki zdrowotnej uzasadnione jest przypomnienie, przedstawionych juŝ w odrębnym opracowaniu w aspekcie zasadności róŝnicowania sytuacji prawnej określonych (grup) podmiotów 9, uwag dotyczących treści tej zasady i jej roli dla tworzenia i oceny rozwiązań prawnych dotyczących konstrukcji, organizacji i finansowania systemu opieki zdrowotnej. 2. Zasada solidarności społecznej w wypowiedziach literatury i orzecznictwa 2.1. Podstawy filozoficzne ideologii solidarności Definiując pojęcie solidarności społecznej wypada zacząć od ideologii solidarności, która pojawiła się w naukach społecznych na przełomie XIX i XX w. Punktem wyjścia była nowa wizja społeczeństwa, rozumianego jako samodzielny byt oparty właśnie na solidarności jego członków. E. Durkheim uwaŝał solidarność społeczną za zjawisko moralne, którego zewnętrznym wyrazem jest prawo 10. L. Duguit, nawiązując do idei E. Durkheima, podkreślał, Ŝe solidarność, rozumiana jako współzaleŝność społeczna, składa się z dwóch elementów: z podobieństwa potrzeb ludzi naleŝących do tej samej grupy społecznej oraz ze zróŝnicowania ich potrzeb i uzdolnień. W związku z tymi elementami moŝna mówić o solidarności przez podobieństwo (ludzie łączą się, by zaspokajać wspólne potrzeby) lub o solidarności przez podział pracy (ludzie łączą się, by wzajemnie świadcząc sobie usługi, zaspokajać jednocześnie zróŝnicowane potrzeby). L. Duguit stwierdzał, Ŝe uzasadnieniem istnienia państwa jest właśnie solidarność przez podział pracy 11. NaleŜy natomiast uznać, Ŝe fundamentem i uzasadnieniem technik realizacji idei zabezpieczenia społecznego: ubezpieczeniowej i powierniczej z ich naczelną koncepcją (przymusowych) wspólnot ryzyka jest natomiast solidarność przez 9 D. E. Lach, Zasada, s Szerzej na temat idei E. Durkheima: por. H. Olszewski, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1982, s. 327, a takŝe: J. Oniszczuk, Filozofia i teoria prawa, Warszawa 2008, s Por. ponadto: C. Mik, Solidarność w prawie Unii Europejskiej. Podstawowe problemy teoretyczne (w:) C. Mik (red.), Solidarność jako zasada działania Unii Europejskiej, Toruń 2009, s oraz A. Czarnota, Prawo a współczesne odmiany solidaryzmu społecznego [w:] A. Łabno (red.), Idea solidaryzmu we współczesnej filozofii prawa i polityki, Warszawa 2012, s Por. L. Duguit, Kierunki rozwoju prawa cywilnego na początku XIX wieku (w:) A. Czarnota, J. Justyński, Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn politycznoprawnych, t. 2, Toruń 1988, s. 196, a takŝe: C. Mik, Solidarność..., s. 34 oraz H. Olszewski, Historia..., s

5 podobieństwo i tworzenie wspólnot potrzeb, których ludzie inaczej nie mogą zaspokoić 12. W XX wieku reakcją na ideologie totalitarne i dramat II wojny światowej stała się koncepcja humanizmu integralnego, który, eksponując godność osoby w Ŝyciu społecznym i jej pierwszeństwo przed społeczeństwem, stanowił podstawę do formułowania doktryny personalizmu społecznego 13. Idea ta stała się punktem wyjścia dla nauk Soboru Watykańskiego II i encyklik soborowych podkreślających pierwszeństwo prywatnej inicjatywy, ograniczając interwencję państwa do funkcji popierania, pobudzania, koordynowania, pomagania i uzupełniania tych inicjatyw zgodnie z zasadą pomocniczości tak jak np. w encyklice Mater et magistra (1961 r.). Pojęcie solidarności pojawiło się w późniejszych encyklikach. W encyklice Laborem exercens (1981 r.) mowa była o solidarności w jej defensywnym znaczeniu w odniesieniu do konfliktu praca kapitał. Definiowano ją mianowicie jako zbiorową i słuszną reakcję przeciwko degradacji człowieka jako podmiotu pracy. Inne znaczenie pojęcia solidarności sformułowano w encyklice Sollicitudo rei socialis (1987 r.). Solidarność określono tam jako mocną i trwałą wolę angaŝowania się na rzecz dobra wspólnego, czyli dobra wszystkich i kaŝdego, nadano jej zatem, odmiennie niŝ w encyklice Laborem exercens, znaczenie pozytywne, zaangaŝowane 14. Warto w tym kontekście zauwaŝyć, Ŝe podkreślanie godności osoby w Ŝyciu społecznym i jej pierwszeństwa przed społeczeństwem nie musi stać w opozycji do powiązanej z ideami sprawiedliwości i solidarności społecznej zasady prymatu dobra wspólnego. Personalizm społeczny podkreślał bowiem godność i znaczenie jednostki wobec totalitarnej opresji. Natomiast w ustroju demokratycznym indywidualizm nie powinien przekształcać się w egoizm. MoŜna wręcz powiedzieć, Ŝe warunkiem powstania solidarnej wspólnoty (np. ryzyka) jest świadomość jej celu i znaczenia u osób tworzących tę wspólnotę, nawet jeŝeli przynaleŝność od niej jest obligatoryjna. Tak rozumiana świadomość powinna takŝe powstrzymywać jednostki przed naduŝywaniem solidarności oraz skłaniać do przestrzegania pewnych reguł 12 Nieco inaczej sprawa wygląda w odniesieniu do techniki zaopatrzeniowej, gdzie wspólnota obejmuje wszystkich obywateli (rezydentów) a podmiotem odpowiedzialnym za zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego (choć w bardzo ograniczonym zakresie) są władze publiczne. 13 Por. J. Auleytner, Polityka społeczna, czyli ujarzmianie chaosu socjalnego, Warszawa 2002, s ibidem, s

6 (obowiązków z tej solidarności wynikających), w tym uznania pierwszeństwa interesu wspólnoty (zasada dobra wspólnego) Wypowiedzi doktryny polskiej Z kanonicznych studiów polskiej doktryny zabezpieczenia społecznego naleŝy przywołać wypowiedź W. Szuberta, który wskazywał, Ŝe do cech charakterystycznych ubezpieczenia społecznego naleŝy rozłoŝenie cięŝaru świadczeń na szerszą zbiorowość osób objętych jego zakresem. W tym kontekście nie uŝywał on jednak określenia zasada solidarności społecznej 15. Dopiero Trybunał Konstytucyjny, nawiązując do tejŝe wypowiedzi w orzeczeniu w sprawie K 14/91, lakonicznie stwierdził, Ŝe zasada solidarności społecznej, nakazująca rozłoŝenie cięŝaru świadczeń na szerszą zbiorowość osób objętych zakresem ubezpieczeń społecznych, jest uzasadnieniem funkcji redystrybucyjnej ubezpieczeń 16. Z kolei T. Zieliński omawiał problematykę solidarności w związku z zasadami pomocniczości i personalizmu jako elementami katolickiej i ewangelickiej filozofii społecznej, stanowiącymi podstawę ideologii państwa socjalnego. Autor ten wskazywał, Ŝe w odniesieniu do ubezpieczeń społecznych zasadę solidarności naleŝy rozumieć jako konkretyzację idei samopomocy społecznej w udzielaniu świadczeń osobom znajdującym się w potrzebie, z funduszu wypracowanego wspólnym wysiłkiem ubezpieczonych 17. T. Zieliński przywoływał nadto zasadę solidarności ubezpieczeniowej, którą utoŝsamiał z ideą wzajemności, polegającą na ponoszeniu przez samych ubezpieczonych cięŝarów ubezpieczenia zgodnie z formułą wszyscy za jednego, jeden za wszystkich, zastrzegając jednak, Ŝe zasada wzajemności (solidarności ubezpieczeniowej) nie jest równoznaczna z zasadą zobowiązaniowej wzajemności (synalagmatyczności świadczeń), gdyŝ takiej w ubezpieczeniach społecznych brak W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987, s Orzeczenie z dnia 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK 1992, nr 1, poz T. Zieliński, Ubezpieczenia społeczne pracowników. Zarys systemu prawnego część ogólna, Warszawa Kraków 1994, s Por. ibidem, s. 17 i n. oraz

7 TakŜe J. Piotrowski podkreślał znaczenie zasady solidarności dla tworzenia wspólnoty ryzyka, w ramach której dochodzi do rozłoŝenia odpowiedzialności na wszystkich ubezpieczonych, stwierdzając, Ŝe jej sednem jest potrzeba rozłoŝenia kosztu pokrycia potrzeby majątkowej, będącej następstwem zajścia zdarzenia losowego, na ogół lub co najmniej na bardzo wiele osób w podobny sposób zagroŝonych danym zdarzeniem losowym 19. W tym samym duchu wypowiedział się J. Jończyk, który podkreślał, Ŝe w literaturze rzadko jest mowa o solidarności wspólnoty ryzyka w jej prawnym rozumieniu, chociaŝ rzecz jest o fundamencie wszelkiej formy zabezpieczenia społecznego 20. Szczególnie godne uwagi jest stwierdzenie cytowanego autora, zgodnie z którym zagadnienie solidarności dotyczy obowiązku, cięŝaru, indywidualnego wkładu, wspólnego wysiłku, a nie podziału świadczeń pienięŝnych lub rzeczowych, gdyŝ solidarność wspólnoty ryzyka wyraŝa się w finansowaniu (przez indywidualny wkład) zabezpieczenia społecznego i nie naleŝy jej mylić z wyrównaniem obciąŝeń finansowych między wspólnotami ryzyka i solidarności 21. Z tego powodu J. Jończyk zauwaŝał, Ŝe: W kontekście podziału świadczeń raczej mowa jest o sprawiedliwości, a nie o solidarności 22. Odnosząc się do treści zasady solidarności, cytowany autor stwierdzał, Ŝe tworzenie wspólnoty ryzyka (takŝe ryzyka niezdrowia) zasadza się na załoŝeniu, iŝ obejmuje podmioty, które choć w zróŝnicowanym stopniu są zdolne i gotowe do ponoszenia kosztów ochrony przed skutkami ziszczenia się danego ryzyka. W odniesieniu do systemów zabezpieczenia społecznego w ogóle, a systemów opieki zdrowotnej w szczególności, róŝnice dotyczą jednak nie tylko zdolności do finansowania systemu, ale takŝe podatności na ryzyko, co rozumieć naleŝy jako indywidualne zagroŝenie wystąpieniem zdarzenia losowego, na kanwie którego konstruuje się ryzyko socjalne jako pojęcie prawne. Nie ma takŝe symetrii między wkładem i zrealizowaną korzyścią, więcej asymetria jest charakterystyczna i w niej właśnie wyraŝa się sens solidarności: przyczyniają się wszyscy, często w nierównym stopniu oraz dłuŝej lub krócej, ale kompensację otrzymuje ten tylko, który doznał szkody 23. Z tego względu i równieŝ 19 Por. J. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne. Problematyka i metody, Warszawa 1966, s J. Jończyk, Prawo..., s Ibidem. 22 Ibidem. 23 Ibidem. 7

8 po to, by przeciwdziałać egoizmowi i spekulacji tworzenie wspólnoty ryzyka musi być obligatoryjne, bo to jest gwarancją solidarności i zdolności ponoszenia cięŝaru zabezpieczenia społecznego 24. Odnosząc się juŝ wprost do systemu opieki zdrowotnej J. Jończyk wskazywał, Ŝe: W porównaniu z okresem PRL nastąpiło nawet pogłębienie zasady solidarności przez to, Ŝe istnieje obecnie większe niŝ dawniej zróŝnicowanie udziału w finansowaniu ryzyka niezdrowia (...). Przy pogłębiającym się zróŝnicowaniu dochodów ludności (są to głównie dochody z tytułu zatrudnienia) oznacza to, Ŝe pogłębia się dysproporcja między wkładem i świadczeniem 25. Z tego powodu stwierdzał wprost: Jest to więc narzucona przez ustawę solidarność, która nie ma wystarczającego uzasadnienia etycznego, społecznego i ekonomicznego, zgodnego z ustrojem III RP Zasada solidarności i solidaryzm społeczny w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu NajwyŜszego NaleŜy takŝe przywołać wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego poświęcone zasadzie solidarności. Warto przypomnieć, Ŝe w cytowanym juŝ orzeczeniu z dnia 11 lutego 1992 r., K 14/91, Trybunał stwierdził, iŝ: Uzasadnieniem (...) funkcji redystrybucyjnej ubezpieczeń jest zasada solidarności społecznej, nakazująca rozłoŝenie cięŝaru świadczeń na szerszą zbiorowość osób objętych zakresem ubezpieczeń społecznych. TakŜe w wyroku z dnia 7 stycznia 2004 r., K 14/03 27, Trybunał podkreślił wątek finansowy zasady solidarności, stwierdzając: dostęp do świadczeń finansowanych ze środków publicznych musi być równy dla wszystkich obywateli, niezaleŝnie od ich sytuacji materialnej. Proklamowana w analizowanym przepisie równość w dostępie do świadczeń opieki zdrowotnej stanowi rozwinięcie wyraŝonej w art. 32 Konstytucji zasady równości oraz koncepcji solidaryzmu społecznego. Zasady korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej w tym zakresie są bowiem niezaleŝne od zakresu partycypacji poszczególnych członków wspólnoty 24 Ibidem, s Ibidem, s Ibidem. Por. takŝe: J. Jończyk, Transformacja ubezpieczeń społecznych i ochrony zdrowia (w:) H. Szurgacz (red.), Konstytucyjne problemy prawa pracy i zabezpieczenia społecznego. Referaty na XV Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Wrocław 1 2 czerwca 2005 r., Wrocław 2005, s Dz. U r. Nr 5, poz

9 obywatelskiej w tworzeniu zasobu środków publicznych stanowiących źródło ich finansowania. W tym duchu, lecz nieco odmiennie, zasadę solidarności sformułował Sąd NajwyŜszy w wyroku z dnia 9 czerwca 2005, III CK 626/04 28, stwierdzając, Ŝe władze publiczne zobowiązane zostały do utrzymywania systemu opieki zdrowotnej finansowanego ze środków publicznych opartego na zasadach równości dostępu i solidarności przejawiającej się w stosowaniu jednakowych, medycznie uzasadnionych procedur wobec potrzebujących bez względu na udział w kształtowaniu przychodów tego systemu. Na tym tle wypada wskazać, Ŝe w piśmiennictwie, na podstawie analizy praktyki orzeczniczej, zauwaŝono, Ŝe terminy <<solidarność>> ( ) i <<solidaryzm>> są traktowane zamiennie jako ekwiwalenty znaczeniowe, a decyzje co do wyboru jednego z nich spowodowane są raczej względami stylistycznymi niŝ merytorycznymi 29. W literaturze pojawiły się wręcz wypowiedzi, zgodnie z którymi często o rozróŝnieniu terminów <<solidarność>> i <<solidaryzm>> czy o zamienności ich uŝycia decyduje przyjęta konwencja językowa. Znaczy to, Ŝe często uzus językowy decyduje o tym, czy mówimy o solidaryzmie, czy o solidarności, o państwie solidarystycznym czy o państwie solidarnym. W takiej sytuacji na niepowodzenie skazane są wszelkie próby doszukania się róŝnic pojęciowych między tymi terminami. Nie ma więc Ŝadnych przeszkód, aby posługiwać się nimi zamiennie 30. Z tezą tą nie sposób się zgodzić Problem poprawności terminologii stosowanej przy omawianiu teoretycznych podstaw i konstrukcji technik realizujących ideę zabezpieczenia społecznego był juŝ podnoszony wcześniej w odniesieniu do orzecznictwa Sądu NajwyŜszego 31. Wypada jednak raz jeszcze zauwaŝyć, Ŝe między zasadą solidarności społecznej a solidaryzmem społecznym istnieje zasadnicza róŝnica. Zgodnie z definicją Słownika języka polskiego solidaryzm to kierunek społeczno-polityczny istniejący od połowy 28 OSNC 2006, nr 5, poz Por. A. Bielska-Brodziak, I. Bogucka, Solidarność jako termin prawny i jego funkcjonowanie w praktyce orzeczniczej [w:] A. Łabno (red.), Idea solidaryzmu we współczesnej filozofii prawa i polityki, Warszawa 2012, s. 208 i n. 30 Szerzej na temat pojęć solidaryzm i solidarność por. S. Tkacz, A. Wentkowska, O naturze teoretyczno-prawnej i uwikłaniach pojęcia solidaryzm [w:] A. Łabno (red.), Idea solidaryzmu we współczesnej filozofii prawa i polityki, Warszawa 2012, s Por. D.E. Lach, glosa do uchwały SN z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, GSP Prz. Orz. 2006, nr 2, s. 163 i n. 9

10 XIX w., a głoszący naturalną wspólnotę interesów róŝnych grup w państwie, niezaleŝną od róŝnic majątkowych i społecznych. Natomiast zasada solidarności społecznej dotyczy wyłącznie członków wspólnoty ubezpieczeniowej wspólnoty ryzyka a nie wszystkich obywateli (czego nie zmienia powszechny charakter ubezpieczenia zdrowotnego ). J. Jończyk podkreślał wprost: solidarność wspólnoty ryzyka ma charakter grupowy (...) nie jest to solidarność ogólnoludzka, globalna (...), narodowa 32. Nawiązując na tym tle do wypowiedzi K. Ślebzaka 33, który w odniesieniu do ubezpieczeń społecznych trafnie stwierdzał, Ŝe o solidarności określonej wspólnoty moŝna mówić zarówno w relacjach ubezpieczonych względem siebie, jak i ubezpieczonych ze świadczeniobiorcami 34, ubezpieczonych z płatnikami składek (w kontekście ich podziału między te podmioty), korzystających ze świadczeń względem siebie oraz korzystających ze świadczeń względem państwa, naleŝy wskazać, Ŝe w ubezpieczeniu zdrowotnym mowa być moŝe jedynie o solidarności ubezpieczonych. WiąŜe się to z faktem, Ŝe tylko oni tworzą wspólnotę ryzyka. Korzystający ze świadczeń pacjenci naleŝą do niej tylko o tyle, Ŝe mimo trwania fazy realizacyjnej nadal objęci są ustawową gwarancją. Wobec obciąŝenia składką, stanowiącą nota bene swoisty podatek celowy na opiekę zdrowotną, ściśle powiązany z podatkiem dochodowym od osób fizycznych, wyłącznie ubezpieczonych, w praktyce przede wszystkim zatrudnionych, oraz autonomii finansowej systemu opieki zdrowotnej solidarność w pozostałych relacjach nie dotyczy ubezpieczenia zdrowotnego. WiąŜe się to z faktem, Ŝe w kontekście jego funkcjonowania dochodzi do redystrybucji określanej jako tzw. wyrównanie interpersonalne, polegające na tym, Ŝe składki jednych finansują świadczenia innych, co uzasadnia się właśnie zasadą solidarności społecznej. Inne, szersze, bo odnoszące się do wspólnoty narodowej czy obywatelskiej funkcjonującej w ramach państwa, rozumienie zasady solidarności społecznej nie znajduje zatem uzasadnienia w konstrukcji systemu opieki zdrowotnej. W odniesieniu do załoŝeń aksjologicznych zabezpieczenia społecznego i poszczególnych technik realizujących tę ideę naleŝy zatem posługiwać się pojęciem 32 J. Jończyk, Ubezpieczenie zdrowotne, PiZS 2003, nr 4, s Por. K. Ślebzak, Zasada solidarności w ubezpieczeniu emerytalnym [w:] Z. Kubot, T. Kuczyński (red.), Z zagadnień prawa pracy i prawa socjalnego. Księga Jubileuszowa z okazji 70-tych urodzin Profesora Herberta Szurgacza, Wrocław 2011, s Mając na uwadze terminologię ustawy (art. 2 u.ś.o.z.) naleŝy mówić o korzystających ze świadczeń pacjentach. 10

11 zasady solidarności społecznej, odnoszącej się do zakładanej i poŝądanej więzi między członkami obligatoryjnych wspólnot podmiotów objętych gwarancją świadczeń w sytuacji ziszczenia się określonych ryzyk socjalnych. Zasada ta ma swoją określoną treść (por. pkt 3) i w Ŝaden sposób nie moŝe być utoŝsamiana z polityczną doktryną solidaryzmu, odnoszącą się do szerszej wspólnoty i kwestii społeczno-politycznych Wypowiedzi doktryny niemieckiej Gdy idzie o prawo socjalne i jego aksjologiczne podstawy bogaty jest dorobek doktryny niemieckiej. Temat zasady solidarności (niem. Solidarprinzip) jako zasady konstytucyjnej omawiał m.in. U. Volkmann 35, który zauwaŝał, Ŝe solidarność ma wymiar międzypodmiotowy, widoczny przede wszystkim w obowiązkach: wzajemnego uwzględniania interesów stron, kooperacji i tych, które dotyczą udziału w kosztach funkcjonowania solidarnego systemu 36, a zatem statuuje ona odpowiedzialność podmiotów. Z tego względu przywołany autor stawiał tezę o solidarności jako obowiązku podstawowym 37. Odnosząc się do zasady państwa socjalnego cytowany autor stwierdzał, Ŝe: W świetle solidarności państwo socjalne nie moŝe być rozumiane wyłącznie jako biurokratyczno-instytucjonalny kompleks, za pomocą którego zajęte waŝniejszymi sprawami społeczeństwo obsługuje kwestię socjalną, zmieniając swoich potrzebujących pomocy członków w pasywnych petentów, ale raczej jako określenie obejmującej wszystkich jego członków wspólnoty odpowiedzialności 38. Efektem solidarności jest zatem nie tylko wzmocnienie praw socjalnych, ale takŝe poczucie, iŝ kaŝdy z obywateli jest dłuŝnikiem solidarności, gdyŝ: Koncepcja państwa socjalnego stanowi jedynie środek, którym posługują się obywatele, aby zorganizować ich solidarność 39. Cytowany autor stwierdzał, Ŝe z tego powodu zasada solidarności jest podstawą do ingerowania w sytuację prawną 35 Por. U. Volkmann, Solidarität Programm und Prinzip der Verfassung, Tübingen Einstandspflichten - dosłownie chodzi o obowiązek wkupienia się w odniesieniu do solidarnej wspólnoty. 37 Por. U. Volkmann, Solidarität..., s ibidem, s ibidem, s TakŜe inni autorzy zauwaŝali, Ŝe zasada państwa socjalnego moŝe być równieŝ postrzegana przez obciąŝający obywateli aspekt, który moŝna określić mianem zasady solidarności. Por. H. Bley, R. Kreikebohm, A. Marschner, Sozialrecht, Neuwied 2007, s

12 jednostek oraz nakładania i róŝnicowania obciąŝeń, takich jak np. składki zróŝnicowane w zaleŝności od dochodu 40. Godzi się takŝe przywołać opracowanie F. Rulanda, gdzie niemal hasłowo zostało omówione pojęcie solidarności, takŝe w odniesieniu do regulacji ubezpieczeń społecznych. Przede wszystkim autor ten zauwaŝał, Ŝe solidarność oznacza odindywidualizowanie ryzyka 41, co jednak nie moŝe prowadzić do rezygnacji z odpowiedzialności własnej beneficjenta solidarnego systemu świadczeń, gdyŝ solidarność to takŝe obowiązek, w tym obowiązek lojalnego działania na rzecz solidarnej wspólnoty ryzyka. Z tego powodu narusza swoje obowiązki ten, kto korzysta ze świadczeń bez potrzeby, oraz ten, kto sam powoduje wystąpienie zdarzenia losowego, będącego podstawą konstruowania danego ryzyka socjalnego 42. W tym kontekście warto takŝe przytoczyć trafne spostrzeŝenie W. Gittera, który zauwaŝył: Bez własnej odpowiedzialności solidarność jest anonimowa i moŝe być naduŝywana, bez solidarności odpowiedzialność własna to egoizm 43. Z kolei M. Faude, ujmując zasadę solidarności jako aksjologiczny fundament prawa socjalnego 44, stwierdzał, Ŝe jest ona koncepcją wspólnej odpowiedzialności za los jednostek, przeciwstawiającą się indywidualistycznej koncepcji prawa prywatnego. Podkreślał, iŝ moŝe ona być realizowana na róŝnych poziomach organizacyjnych, a następnie wyróŝniał skalę państwa, wskazując jako przykłady pomoc społeczną, świadczenia wspierające oraz odszkodowania społecznego, a takŝe skalę poszczególnych systemów ubezpieczenia społecznego (w tym systemu opieki zdrowotnej). Podobnie jak F. Ruland takŝe cytowany autor podkreślał wynikającą z omawianej zasady konieczność solidarnego zachowania się, zauwaŝając, Ŝe moŝe ona być oceniana w róŝnych wymiarach: 1) zachowania podmiotu (podmiot działający w złej woli nie zasługuje na solidarność), 2) celu, dla którego powstała dana solidarna wspólnota ryzyka [np. ograniczenie definicji ryzyka 40 Por. U. Volkmann, Solidarität..., s H. F. Zacher pisze w tym kontekście o kolektywizacji indywidualnych ryzyk. Por. H.F. Zacher, Individuelle und soziale Sicherung gegen die Notfälle des Lebens in der sozialen Marktwirtschaft, Berlin 1973, s Por. F. Ruland, Solidarität, Neue Juristische Wochenschrift 2002, z. 48, s , a takŝe: G. Borchert, Die Rolle der Patienten und Versicherten im neustrukturierten GKV-System (w:) M. Heinze, J. Schmitt (red.), Festschrift für Wolfgang Gitter zum 65. Geburtstag am 30. Mai 1995, Wiesbaden 1995, s W. Gitter, Strukturen der Reform der gesetzlichen Krankenversicherung. Die Sozialegesrichtsbarkeit, Heft 3 März 1991, str Podobnie: H.M. Heinig, Der Sozialstaat im Dienst der Freiheit, Tübingen 2008, s

13 do typowych następstw i przyczyn danego zdarzenia losowego poprzez wykluczenie gwarancji w przypadkach (zawinionego) przyczynienia się danego podmiotu], 3) gwarantowanych świadczeń (ocenie podlegać będzie sposób korzystania ze świadczeń i współdziałania świadczeniobiorcy) 45. W literaturze niemieckiej zasada solidarności przywoływana jest na ogół w kontekście relacji z zasadą wzajemności i równowartości składki oraz świadczenia, która stanowiąc fundament ubezpieczeń prywatnoprawnych, w ubezpieczeniu zdrowotnym jest jak juŝ wyŝej wskazano co do zasady wyłączona. W tym kontekście naleŝy przywołać stanowisko F. Kirchhofa 46, który omawiając treść zasady solidarności wskazywał na cztery zasadnicze formy redystrybucji, w wyniku których relacja między obowiązkiem zapłaty a świadczeniem zabezpieczenia społecznego ma charakter nieekwiwalentny. Po pierwsze, jest to wyrównanie intertemporalne, przy którym dochodzi do czasowego przesunięcia między opłacaniem składek a otrzymaniem świadczenia, ale przesunięcie to dotyczy tego samego podmiotu (np. kapitałowo finansowane ubezpieczenie emerytalne), po drugie wyrównanie międzypokoleniowe (np. redystrybucyjnie finansowane ubezpieczenie emerytalne), po trzecie wyrównanie międzyinstytucjonalne, dotyczące przesunięć między budŝetami instytucji ubezpieczenia społecznego (np. konieczne w przypadku wielości instytucji ubezpieczenia zdrowotnego funkcjonowanie mechanizmów zapobiegających zjawisku selekcji ryzyka) 47. W kontekście funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej najistotniejsza jest jednak jak juŝ wyŝej wspomniano czwarta forma redystrybucji: tzw. wyrównanie interpersonalne, wskazane jako przykład realizacji zasady solidarności, w efekcie którego składki jednych finansują świadczenia innych 48. F. Kirchhof zauwaŝył równieŝ, Ŝe legitymizowana zasadą solidarności redystrybucja moŝe być następnie uregulowana w odniesieniu do składek (w drodze obciąŝenia ich kosztami takŝe innych podmiotów oprócz ubezpieczonych, a mianowicie ubezpieczających lub 45 Por. M. Faude, Selbstverantwortung und Solidarverantwortung im Sozialrecht. Strukturen und Funktionen der sozialrechtlichen Relevanz des Selbstverschuldens des Leitungsberechtigten, Bonn 1983, s i Por. F. Kirchhof, Das Solidarprinzip im Sozialversicherungsbeitrag (w:) B. Schulin (red.), Sozialfinanzverfassung: 5. Sozialrechtslehrertagung 6. bis 8. März 1991 in Göttingen, Wiesbaden 1992, s. 65 i n. 47 Warto na marginesie przypomnieć, Ŝe podobne mechanizmy przewidywała ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Zgodnie z art. 135 ust. 1 kasy chorych uczestniczyły w wyrównaniu finansowym ze względu na zróŝnicowanie przychodów i kosztów. 48 Por. F. Kirchhof, Das Solidarprinzip..., s

14 budŝetu państwa [dotacje]) albo świadczeń (gwarantowanych takŝe innym podmiotom niŝ ubezpieczeni, np. członkowie rodzin, oraz wynikających z zadań nałoŝonych przez ustawodawcę a stanowiących zadania władz publicznych, tzw. zadania pozaubezpieczeniowe, np. współubezpieczenie bezrobotnych, beneficjentów pomocy społecznej itp.) 49. Analizując istniejące w Niemczech systemy ubezpieczenia społecznego, cytowany autor stwierdzał, Ŝe właśnie w przypadku ubezpieczenia zdrowotnego elementy społeczne są wyraźniej zaznaczone niŝ w innych systemach. Podkreślał, Ŝe składka ubezpieczeniowa zaleŝna jest od dochodu ubezpieczonego, a zatem pomimo gwarancji obejmującej świadczenia rzeczowe, spełniane w ramach medycznej potrzeby, a nie ryczałtowego wyrównania uszczerbku w zarobkach, róŝnicuje sytuację prawną ubezpieczonych w zaleŝności od stopnia ich zamoŝności, co wskazuje na zastosowanie zasady solidarności 50. Podnosił takŝe kwestię współubezpieczenia członków rodziny 51. zdrowotnym 3. Podsumowanie - treść zasady solidarności społecznej w ubezpieczeniu Podejmując próbę zdefiniowania treści zasady solidarności społecznej w ubezpieczeniu zdrowotnym w oparciu o dorobek doktryny polskiej i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Sądu NajwyŜszego z jednej, a literatury niemieckiej z drugiej strony, naleŝy przede wszystkim zwrócić uwagę na odmienność akcentów dotyczących znaczenia i funkcji zasady solidarności. Rzutuje to zresztą na ocenę funkcjonalności systemu oraz jego pozaprawne postrzeganie w opinii publicznej. W uzasadnieniu wyroku z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie K 14/03 Trybunał wprost stwierdzał, Ŝe z solidarności wynikać ma równość w dostępie do świadczeń opieki zdrowotnej, a korzystanie ze świadczeń opieki zdrowotnej ma być niezaleŝne od 49 Por. ibidem, s Por. ibidem, s. 75. Ten aspekt jako wyraz solidarności wiąŝącej ubezpieczonego z innymi członkami wspólnoty ubezpieczeniowej (wspólnoty ryzyka) podkreśla takŝe W. Ost [w:] Ost W., Mohr G., Estelmann M., Grundzüge des Sozialrechts, München 1998, s Por. F. Kirchhof, Das Solidarprinzip..., s. 75. TakŜe G. Haverkate uznawał w odniesieniu do ubezpieczenia chorobowego czy teŝ zdrowotnego nieodpłatne współubezpieczenie członków rodziny za najistotniejszy (oprócz zróŝnicowania wysokości składek w sytuacji identycznej gwarancji ustawowej) przejaw realizacji zasady solidarności jako podstawowej idei konstruującej system prawa ubezpieczeń społecznych w Niemczech. Por. G. Haverkate, Gleichheitsprobleme an den Nahtstellen der Sozialleistungssysteme Am Beispiel der Alterssicherung (w:) U. Beyerlin, M. Bothe, R. Hofmann, E.U. Petersmann (red.), Recht zwischen Umbruch und Bewahrung, Völkerrecht, Europarecht, Staatsrecht. Festschrift für Rudolf Bernhardt, Berlin 1995, s

15 zakresu partycypacji poszczególnych członków wspólnoty obywatelskiej w tworzeniu zasobu środków publicznych stanowiących źródło ich finansowania. Nie negując co do zasady tych tez, trzeba jednak podkreślić, Ŝe wynika z nich obraz zasady solidarności przede wszystkim jako uzasadnienia nabywania uprawnień przez osoby uboŝsze, milcząco: na koszt osób lepiej sytuowanych. Podobnie zauwaŝano w polskim piśmiennictwie, podnosząc, Ŝe zasada solidarności społecznej (solidaryzmu społecznego) jako zasada ubezpieczenia zdrowotnego polega na tym, Ŝe fundusz powstały ze składek na ubezpieczenie zdrowotne jest niejako anonimowy. Zasadą jest, Ŝe ci, którzy opłacają składkę, nie wiedzą, na czyje świadczenia zostają wydane te konkretnie oznaczone pieniądze, które wpłacili. NiezaleŜnie od kwoty, jaką wpłacili, mają takie same uprawnienia do świadczeń jak osoby, które wpłaciły mniej lub więcej od nich. Oznacza to, Ŝe Ŝaden ubezpieczony nie nabywa większych uprawnień w ramach dostępu do świadczeń z tego tylko tytułu, Ŝe jego składki są większe niŝ innej osoby 52. Na tym tle godzi się wskazać, Ŝe zasada solidarności interpretowana jest w doktrynie niemieckiej zupełnie inaczej (i trafniej). Z idei solidarności wyprowadza się głównie obowiązki członków wspólnoty: uczestnictwa w systemie, uiszczania składki mimo braku ekwiwalentności składki i otrzymywanego świadczenia oraz lojalnego, solidarnego zachowania się. Wydaje się, Ŝe tak w orzecznictwie, jak i doktrynie naleŝałoby podkreślać ten zobowiązujący beneficjenta systemu aspekt zasady solidarności, odwołujący się do odpowiedzialności i świadomej postawy. Jego pomijanie, wręcz niedostrzeganie, prowadzi do sytuacji, w której beneficjenci systemu nie identyfikują się z nim, próbując za wszelką cenę uciec przed obowiązkami składkowymi (m.in. szara strefa, rejestrowanie działalności gospodarczej za granicą) lub naduŝywając gwarantowanych świadczeń. Nawiązując do cytowanej juŝ wypowiedzi J. Jończyka naleŝy podkreślić, Ŝe zagadnienie solidarności dotyczy obowiązku, cięŝaru, indywidualnego wkładu, wspólnego wysiłku, a nie podziału świadczeń pienięŝnych lub rzeczowych, a w kontekście podziału świadczeń raczej mowa jest o sprawiedliwości, a nie o 52 J. Nowak-Kubiak, B. Łukasik, Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Warszawa 2006, komentarz do art. 65. Nawiasowo moŝna tylko wskazać, Ŝe z wyjątkiem kapitałowo finansowanego ubezpieczenia emerytalnego kaŝdy inny fundusz ubezpieczeniowy jest anonimowy w tym sensie, Ŝe składka (jej wysokość) nie wiąŝe się z konkretnym ubezpieczonym. Brak powiązania wysokości składki z rozmiarem świadczenia natomiast nie ma nic wspólnego z anonimowością funduszu, jest za to kwintesencją zasady solidarności społecznej. 15

16 solidarności 53. Innymi słowy poszukując w kontekście zasady równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych aksjologicznego uzasadnienia róŝnicowania sytuacji prawnej beneficjentów systemu (kryterium dyferencjacji powinno bowiem wynikać z przyjętego systemu wartości) zasada sprawiedliwości (społecznej) uzasadniać moŝe zróŝnicowanie przyznanych praw, podczas gdy zasada solidarności społecznej dotyczyć będzie oceny zróŝnicowania obowiązków nałoŝonych na uczestników systemu. Na tle przedstawionych wypowiedzi doktryny polskiej i niemieckiej i przy uwzględnieniu orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego moŝna zatem podsumowująco uznać, Ŝe treścią zasady solidarności społecznej jest, wynikające z istniejącej współzaleŝności, przejmowanie przez wspólnotę (np. beneficjentów systemu opieki zdrowotnej) pewnych cięŝarów i obowiązków, które prowadzą do społecznego wyrównania w ramach tej wspólnoty. Idea solidarności zakłada bowiem uwspólnienie ( odindywidualizowanie ) ryzyka, przejawiające się przede wszystkim w opłacaniu składki uzaleŝnionej od dochodu, a nie indywidualnego ryzyka lub potrzeby (wyrównanie interpersonalne). Solidarność członków wspólnoty rozumiana jako łącząca ich więź ma przy tym charakter pierwotny w stosunku do prymatu dobra wspólnego nad indywidualnym. Dobro wspólne i działania na jego rzecz są celami i skutkami istnienia solidarnej wspólnoty. Z tego względu z zasady solidarności społecznej wynika m.in. obowiązek lojalności w stosunku do pozostałych członków wspólnoty przejawiający się w podejmowaniu działań ograniczających prawdopodobieństwo wystąpienia ryzyka i minimalizujących jego skutki oraz w rozsądnym korzystaniu z gwarantowanych świadczeń, a takŝe konieczność kooperacji i uwzględniania interesów innych członków wspólnoty np. poprzez zapewnienie równej gwarancji przy nierównych obciąŝeniach. NaleŜy bowiem raz jeszcze z mocą podkreślić, Ŝe zasada solidarności społecznej dotyczy w istocie rzeczy obowiązków beneficjentów systemu, a nie ich uprawnień. Przez jej pryzmat oceniać moŝna udział we wspólnocie ryzyka i stopień przyczyniania się do jej finansowania, podczas gdy prawo do świadczeń wynika z udziału w systemie, a jego zakres ze stopnia indywidualnej potrzeby. Udział we wspólnocie ryzyka nie moŝe zatem prowadzić do rezygnacji z odpowiedzialności własnej beneficjenta solidarnego systemu świadczeń, gdyŝ solidarność to takŝe, a 53 Ibidem. 16

17 nawet przede wszystkim, obowiązek lojalnego działania na rzecz solidarnej wspólnoty ryzyka, nawiązujący do odpowiedzialności i świadomej postawy beneficjenta systemu, w tym obowiązek dbałości o własne zdrowie. Na marginesie jedynie naleŝy zauwaŝyć, Ŝe problematyczna jest kwestia ewentualnego sankcjonowania naruszenia tak zdefiniowanych obowiązków, co wiąŝe się nie tylko z ograniczeniami w ustalaniu stanów faktycznych (przede wszystkim stwierdzaniem nielosowości zdarzeń, tzn. na ile wystąpienie ryzyka niezdrowia, względnie czas i [niska] skuteczność terapii są związane z czynami [zaniechaniami] świadczeniobiorcy), ale takŝe ze środkami prawnymi przysługującymi organizatorowi systemu (NFZ). Jak juŝ stwierdzono w innym opracowaniu 54 ewentualna wina beneficjenta nie moŝe skutkować nienabyciem prawa do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych, gdyŝ idzie tu nie o zindywidualizowaną opiekę w skonkretyzowanej sytuacji wystąpienia utraty zdrowia, ale o objęcie systemem i gwarancją udzielenia opieki zdrowotnej w ogóle, w chwili i rozmiarze uzaleŝnionym od okoliczności danego przypadku. Dlatego teŝ moŝna raczej uznać, Ŝe stwierdzenie zawinionych działań beneficjenta prowadzi do utraty lub ograniczenia prawa do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Trzeba teŝ zdecydowanie zaznaczyć, Ŝe owa utrata prawa nie moŝe być rozumiana w ten sposób, iŝ nastąpi odmowa udzielenia koniecznych świadczeń składających się na niezbędną w danych okolicznościach opiekę zdrowotną. Proponowane sankcjonowanie zawinionego przyczynienia się beneficjenta systemu do nielosowej utraty zdrowia miałoby polegać na zobligowaniu owego beneficjenta do pokrycia w całości lub w części kosztów udzielonych mu w takiej sytuacji świadczeń. Innymi słowy, potrzebujący opieki otrzymałby ją na zasadach ogólnych (wizyta u lekarza pierwszego kontaktu, ewentualne badania, skierowania do specjalistów itp., względnie świadczenia ratownictwa medycznego w stanach nagłych), natomiast gdy organizator systemu stwierdziłby umyślne wywołanie lub przyczynienie się do wystąpienia utraty zdrowia i jej nielosowy charakter, mógłby dopiero ex post wystąpić z roszczeniem regresowym D.E. Lach, Zasada Przy zastrzeŝeniu kontrowersyjności tej tezy naleŝy podkreślić, Ŝe NFZ juŝ w tej chwili dysponuje moŝliwościami dochodzenia roszczeń regresowych od sprawców czynów, których następstwem była konieczność udzielenia ubezpieczonym opieki zdrowotnej, zgodnie bowiem z art. 116 ust. 1 pkt 6 u.ś.o.z. przychodami Funduszu są m.in. środki uzyskane z tytułu roszczeń regresowych. Szerzej na ten temat por. D.E. Lach, Roszczenia regresowe przysługujące NFZ, PiZS 2005, nr 8. 17

Zabezpieczenie społeczne

Zabezpieczenie społeczne Zabezpieczenie społeczne Zabezpieczenie społeczne - jako idea i przedmiot polityki Zabezpieczenie społeczne to całokształt środków i działań publicznych, za pomocą których społeczeństwo stara się chronić

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

CHRONOLOGICZNY WYKAZ PUBLIKACJI. 1. Zasada równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, Warszawa 2011, ss. 397.

CHRONOLOGICZNY WYKAZ PUBLIKACJI. 1. Zasada równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej, Warszawa 2011, ss. 397. dr hab. Daniel Eryk Lach LL.M. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Katedra Prawa Pracy i Prawa Socjalnego CHRONOLOGICZNY WYKAZ PUBLIKACJI I. Monografie 1. Zasada równego dostępu do świadczeń opieki

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

2003.09.24 uchwała SN III CZP 56/03 OSNC 2004/11/172

2003.09.24 uchwała SN III CZP 56/03 OSNC 2004/11/172 2003.09.24 uchwała SN III CZP 56/03 OSNC 2004/11/172 W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małŝeńskiej, w skład którego wchodzi prawo najmu lokalu mieszkalnego, sąd przyznając

Bardziej szczegółowo

215/6B/2005. POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień,

215/6B/2005. POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień, 215/6B/2005 POSTANOWIENIE z dnia 8 sierpnia 2005 r. Sygn. akt Tw 30/05 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jerzy Stępień, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Ogólnopolskiego Związku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. I. Uwagi wstępne... 46

Spis treści. I. Uwagi wstępne... 46 Wykaz skrótów... Bibliografia... XIII Przedmowa do tomu I... XXXV Rozdział 1. Krytyka wartości poznawczej i analitycznej funkcji ochronnej prawa pracy... 1 1. Uwagi wstępne... 1 2. Funkcje prawa pracy

Bardziej szczegółowo

Arkadiusz Sobczyk. Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy

Arkadiusz Sobczyk. Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy Arkadiusz Sobczyk Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy Kodeks pracy a Konstytucja RP - tzw. podstawowe zasady prawa pracy zawarte w kodeksie pracy stanowią odzwierciedlenie

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg I. Stan faktyczny i prawny W dniu 6 października 2009 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich wydał wyrok

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

R E G U L U S. zapytanie Zleceniodawcy. ustawa z dnia Kodeks Pracy. Opinia prawna

R E G U L U S. zapytanie Zleceniodawcy. ustawa z dnia Kodeks Pracy. Opinia prawna Warszawa, dnia 3 lutego 2009 r. Przedmiot opinii: Podmiotowość spółek dominujących w sporach zbiorowych pojęcie pracodawcy Zleceniodawca opinii: Podstawy faktyczne opinii: Podstawy prawne opinii: Rada

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 12 czerwca 2002 r. III UZP 4/02. Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Maria Tyszel.

Uchwała z dnia 12 czerwca 2002 r. III UZP 4/02. Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Maria Tyszel. Uchwała z dnia 12 czerwca 2002 r. III UZP 4/02 Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 210/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 14 lipca 2015 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jolanta Frańczak SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

Bardziej szczegółowo

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2013 r. III AUa 1423/12

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2013 r. III AUa 1423/12 ISSN 2300-9853 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2013.012 JACEK WANTOCH-REKOWSKI Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2013 r. III AUa

Bardziej szczegółowo

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10 id: 20332 1. Spór o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy z powodu jej niewaŝności moŝe być poddany przez strony pod rozstrzygnięcie sądu polubownego (art. 1157 k.p.c.). 2. [Z]datność

Bardziej szczegółowo

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego. Data wydania Akty prawne powołane w orzeczeniu TEZY

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego. Data wydania Akty prawne powołane w orzeczeniu TEZY Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Sygnatura II SA/Wr 1234/03 Data wydania 2003-09-11 Akty prawne powołane w orzeczeniu Przedmiot Dz.U. 2001 nr 142 poz. 1591 ze zm. art. 7 Dz.U. 2000 nr 80 poz. 903

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego

UBEZPIECZENIA. Co to jest ubezpieczenie??? Warunki zaliczenia 2014-12-03. Literatura: Literatura: Słownik języka polskiego Warunki zaliczenia Egzamin pisemny: 22 stycznia 2012 r. Godz. 11.05-12.40 w Sali RA3. UBEZPIECZENIA Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Katedra Makroekonomii pokój A 109, tel. (17) 866 11 34 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, ze zm.) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy

Bardziej szczegółowo

Wacław Szubert: Ubezpieczenie społeczne stanowi system zagwarantowanych ustawowo i związanych z pracą świadczeń o charakterze roszczeniowym,

Wacław Szubert: Ubezpieczenie społeczne stanowi system zagwarantowanych ustawowo i związanych z pracą świadczeń o charakterze roszczeniowym, Wacław Szubert: Ubezpieczenie społeczne stanowi system zagwarantowanych ustawowo i związanych z pracą świadczeń o charakterze roszczeniowym, pokrywających potrzeby wywołane przez zdarzenia losowe lub inne

Bardziej szczegółowo

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 14 maja 2013 r. III AUa 306/13

Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 14 maja 2013 r. III AUa 306/13 ISSN 2300-9853 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2013.006 JACEK WANTOCH-REKOWSKI Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 14 maja 2013 r. III AUa

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Instytucjonalne uwarunkowania narodowego systemu innowacji w Niemczech i w Polsce wnioski dla Polski Frankfurt am Main 2012 1 Instytucjonalne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Co to jest ubezpieczenie???

Co to jest ubezpieczenie??? SYSTEM UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH Prowadzący: dr Jacek Rodzinka Co to jest ubezpieczenie??? INSTYTUT BADAŃ i ANALIZ FINANSOWYCH pokój RA 50, tel. (17) 866 15 29 1 jrodzinka@wsiz.rzeszow.pl 2 Słownik języka

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 14 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Warszawa, dnia 14 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Warszawa, dnia 14 czerwca 2016 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III 4110 3/16 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Na podstawie art. 60

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna dotycz ca mo liwo ci uzyskiwania od pracodawców informacji o zarobkach piel gniarek i poło nych, w celu ustalenia wysoko ci nale

Opinia prawna dotycz ca mo liwo ci uzyskiwania od pracodawców informacji o zarobkach piel gniarek i poło nych, w celu ustalenia wysoko ci nale Opinia prawna dotycząca moŝliwości uzyskiwania od pracodawców informacji o zarobkach pielęgniarek i połoŝnych, w celu ustalenia wysokości naleŝnej składki członkowskiej Jak wynika z 1 aktualnie obowiązującej

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Art. 1.

USTAWA z dnia r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Art. 1. PROJEKT USTAWA z dnia... 2010 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Art. 1. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Bardziej szczegółowo

Działając na podstawie art ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Działając na podstawie art ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie SĄD NAJWYŻSZY Rzeczypospolitej Polskiej Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Warszawa, dnia 16 stycznia 2017 r. Prof. dr hab. Małgorzata Gersdorf BSA III 4110 7/16 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

389/5/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 22 czerwca 2010 r. Sygn. akt Ts 316/09. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Maria Gintowt-Jankowicz,

389/5/B/2010. POSTANOWIENIE z dnia 22 czerwca 2010 r. Sygn. akt Ts 316/09. Trybunał Konstytucyjny w składzie: Maria Gintowt-Jankowicz, 389/5/B/2010 POSTANOWIENIE z dnia 22 czerwca 2010 r. Sygn. akt Ts 316/09 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Maria Gintowt-Jankowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej

Bardziej szczegółowo

ASPEKTY PAWNE POZYSKANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO. Prelegent: Marcin Arciszewski

ASPEKTY PAWNE POZYSKANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO. Prelegent: Marcin Arciszewski ASPEKTY PAWNE POZYSKANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO Prelegent: Marcin Arciszewski Pozyskanie środków z KFS umoŝliwia zindywidualizowanie tematyki szkoleń do specyfiki prowadzonej działalności.

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Sygn. akt III CZP 16/16 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Czy zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 217/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 8 lipca 2015 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jolanta Frańczak SSN Zbigniew Hajn w

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDŹ NA PYTANIE PRAWNE

ODPOWIEDŹ NA PYTANIE PRAWNE Sopot, dnia 11.03.2014 r. ODPOWIEDŹ NA PYTANIE PRAWNE skierowane przez Pana Czesława Miś w dniu 10.03.2014 r. o godzinie 16:22 w ramach abonamentu Lex Secure Twoja Opieka Prawna Przedmiot odpowiedzi: 1.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt III CK 277/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 listopada 2005 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maria Grzelka SSN Iwona

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa

Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa W n i o s e k Na podstawie art. 122 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wnoszę o zbadanie zgodności z Konstytucją ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-662364-II-10/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Krzysztof Kwiatkowski Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r. III CZP 128/13 Id: 20382 [S]posób doręczenia określony w art. 1160 k.p.c., należy stosować także do wyroków sądów polubownych. ( ) [B]rak dostatecznych podstaw, aby przez pisemne zawiadomienie, o którym mowa w art. 1160

Bardziej szczegółowo

Rekomendacja U. (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r.

Rekomendacja U. (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r. Rekomendacja U (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r. 2 3 Rekomendacja 7.1 Bank jako ubezpieczający w danej umowie ubezpieczenia nie powinien jednocześnie przy tej samej umowie występować

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-697013-III-12/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA Trybunał Konstytucyjny w Warszawie. dot. Sygn. akt: SK 25/14

Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA Trybunał Konstytucyjny w Warszawie. dot. Sygn. akt: SK 25/14 Warszawa, 12 stycznia 2015 roku NRA.52-2.2.2014 Trybunał Konstytucyjny w Warszawie dot. Sygn. akt: SK 25/14 W imieniu Naczelnej Rady Adwokackiej, na podstawie 29 ust. 2 Regulaminu Trybunału Konstytucyjnego,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02)

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Warszawa, dnia 16 grudnia 2002 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Stosownie do zlecenia z dnia 18 listopada

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 4 maja 2009 r. BAS-WAL-848/09

Warszawa, dnia 4 maja 2009 r. BAS-WAL-848/09 Warszawa, dnia 4 maja 2009 r. BAS-WAL-848/09 Opinia prawna w sprawie propozycji dotyczącej uprawnień emerytalnych zawartej w poprawce do projektu ustawy o słuŝbie celnej (druk sejmowy nr 1492) I. Tezy

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO IV/12/BB. Pan Jarosław Gowin Minister Sprawiedliwości WARSZAWA

RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO IV/12/BB. Pan Jarosław Gowin Minister Sprawiedliwości WARSZAWA RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-702353-IV/12/BB 00-090 Warszawa Tel. centr. 0 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0 22 827 64 53 Pan Jarosław Gowin Minister Sprawiedliwości WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (redystrybucja dochodów) Aspekt redystrybucyjny redystrybucja horyzontalna redystrybucja wertykalna Aspekt redystrybucyjny redystrybucja

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r.

Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r. Warszawa, dnia 6 listopada 2003 r. GI-DS-430/218/03 (dotyczy udostępnienia przez Zakład Ubezpieczeń Zdrowotnych - Szpitalowi danych osobowych osób, którym Szpital udzielił świadczeń zdrowotnych) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH

USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH USTAWA O ŚWIADCZENIACH OPIEKI ZDROWOTNEJ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH Joanna Nowak-Kubiak Bożena Łukasik 2. wydanie Warszawa 2010 Spis treści Wykaz skrótów...7 Wstęp...9 Ustawa z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb,

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb, 8 POSTANOWIENIE z dnia 22 stycznia 2003 r. Sygn. akt K 44/01 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE Stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy celnych, analogicznie jak stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy innych słuŝb mundurowych mają charakter

UZASADNIENIE Stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy celnych, analogicznie jak stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy innych słuŝb mundurowych mają charakter UZASADNIENIE Stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy celnych, analogicznie jak stosunki słuŝbowe funkcjonariuszy innych słuŝb mundurowych mają charakter stosunków administracyjnoprawnych, powstających w drodze

Bardziej szczegółowo

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ISSN 2300-9853 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/pbps.2014.023 ANDRZEJ BORODO Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Martyna Łaszewska-Hellriegel, Państwo a dzieci czyli jak prowadzić politykę rodzinną

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Powództwo pracownika przeciwko pracodawcy o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy podlega oddaleniu ze względu na brak biernej legitymacji procesowej

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada Sygn. akt II CSK 716/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 26 września 2013 r. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Źródła prawa pracy

Rozdział I. Źródła prawa pracy Kodeks pracy Rozdział I. Źródła prawa pracy Tabl. 1. Hierarchia źródeł prawa pracy Hierarchia źródeł prawa pracy (art. 9 1 KP) Kodeks pracy przepisy innych ustaw przepisy aktów wykonawczych postanowienia

Bardziej szczegółowo

Anna Hrycaj. Wprowadzenie

Anna Hrycaj. Wprowadzenie Anna Hrycaj Zbieg wniosku restrukturyzacyjnego i wniosku o ogłoszenie upadłości oraz oświadczenia o wszczęciu postępowania naprawczego złożonych przed 1 stycznia 2016r. Wprowadzenie Zbieg wniosku restrukturyzacyjnego

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec Sygn. akt II UK 88/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 1 września 2010 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec w sprawie

Bardziej szczegółowo

REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA w RZESZOWIE

REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA w RZESZOWIE REGIONALNA IZBA OBRACHUNKOWA w RZESZOWIE ` 35-064 Rzeszów, ul. Mickiewicza 10 U c h w a ł a Nr XI/2396/2015 z dnia 2 czerwca 2015 r. Kolegium Regionalnej Izby Obrachunkowej w Rzeszowie Kolegium Regionalnej

Bardziej szczegółowo

Wolontariat. Unormowania kwestii wolontariatu w myśl ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o. wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873)

Wolontariat. Unormowania kwestii wolontariatu w myśl ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o. wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873) Wolontariat Unormowania kwestii wolontariatu w myśl ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalno alności poŝytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873) Prawo dot. wolontariatu przed wejściem

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY

INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY UMOWA O PRACĘ Umowa o pracę stanowi dokument stwierdzający zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania

Bardziej szczegółowo

W przedmiotowym wniosku przedstawiono następujący stan faktyczny.

W przedmiotowym wniosku przedstawiono następujący stan faktyczny. IP Interpretacja dostarczona przez portal http://interpretacja-podatkowa.pl/. Największe archiwum polskich interpretacji podatkowych. Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy Data 2009.02.04 Rodzaj dokumentu

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. wnoszę o

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. wnoszę o RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz RPO-740411-V-13/GH 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Naczelny Sąd Administracyjny Izba Gospodarcza

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA DLA SĘDZIÓW Z ZAKRESU PRAWA PRACY

PROGRAM SZKOLENIA DLA SĘDZIÓW Z ZAKRESU PRAWA PRACY KCSC 1410-43/08 PROGRAM SZKOLENIA DLA SĘDZIÓW Z ZAKRESU PRAWA PRACY Zakaz dyskryminacji i obowiązek przeciwdziałania mobbingowi w krajowej i wspólnotowej praktyce sądowej. Ochrona dóbr osobistych w stosunkach

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dn. 8. września 2009 r. Topadvert Agnieszka Czaplicka-WoroŜyńska ul. Smolna 13, piętro II 00-375 Warszawa

Warszawa, dn. 8. września 2009 r. Topadvert Agnieszka Czaplicka-WoroŜyńska ul. Smolna 13, piętro II 00-375 Warszawa Warszawa, dn. 8. września 2009 r. Topadvert Agnieszka Czaplicka-WoroŜyńska ul. Smolna 13, piętro II 00-375 Warszawa Biuro Zamówień Publicznych Uniwersysetu Jagiellońskiego, ul. Straszewskiego 25/9, 31-113

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy

Bardziej szczegółowo

Pan Krzysztof KWIATKOWSKI Minister Sprawiedliwości

Pan Krzysztof KWIATKOWSKI Minister Sprawiedliwości RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-631333-III/09/JP 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al, Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pan Krzysztof KWIATKOWSKI Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca) SSN Beata Gudowska

POSTANOWIENIE. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca) SSN Beata Gudowska Sygn. akt I UZ 104/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 2 czerwca 2010 r. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca) SSN Beata Gudowska w sprawie z odwołania C.

Bardziej szczegółowo

IPTPB3/ /12-2/IR Data Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi

IPTPB3/ /12-2/IR Data Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi Rodzaj dokumentu interpretacja indywidualna Sygnatura IPTPB3/423-254/12-2/IR Data 2012.10.02 Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Łodzi Temat Podatek dochodowy od osób prawnych --> Przedmiot i podmiot opodatkowania

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 505/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 16 lipca 2014 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Bogusław Cudowski SSN Zbigniew Hajn

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Ewa Wolna

UCHWAŁA. Protokolant Ewa Wolna Sygn. akt II UZP 4/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 4 lipca 2013 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Kuczyński SSN Jolanta Strusińska-Żukowska Protokolant Ewa Wolna w

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 158/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 4 grudnia 2013 r. SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Kuczyński SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika.

Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika. Odszkodowanie dla pracodawcy za nieuzasadnione rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika. Zgodnie z art. 55 1¹ kodeksu pracy (dalej k.p.) pracownikowi przysługuje prawo do rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA KRAJOWEJ IZBY ODWOŁAWCZEJ z dnia 22 lipca 2011 r.

UCHWAŁA KRAJOWEJ IZBY ODWOŁAWCZEJ z dnia 22 lipca 2011 r. Sygn. akt: KIO/KU 54/11 UCHWAŁA KRAJOWEJ IZBY ODWOŁAWCZEJ z dnia 22 lipca 2011 r. po rozpatrzeniu zastrzeŝeń z dnia 29 czerwca 2011 r. zgłoszonych do Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych przez Miasto Poznań

Bardziej szczegółowo

Pytania z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych na kolokwium ustne w 2012r. II rok aplikacji radcowskiej]

Pytania z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych na kolokwium ustne w 2012r. II rok aplikacji radcowskiej] Pytania z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych na kolokwium ustne w 2012r. II rok aplikacji radcowskiej] 1. Kto ma uprawnienia do zasiłku opiekuńczego. 2. Zasiłek pogrzebowy. Omów podstawowe kwestie.

Bardziej szczegółowo

4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę.

4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę. 4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę. W ramach spraw wywłaszczeniowych należy przywołać mający precedensowe znaczenie

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

IPTPB1/415-179/11-2/MD

IPTPB1/415-179/11-2/MD IPTPB1/415-179/11-2/MD Mając powyŝsze na uwadze, skoro Spółka jest stroną umowy ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej, w której ubezpieczonymi są m.in. członkowie zarządu i rady nadzorczej, to opłacana

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. 1. Ochrona pracodawcy jako konsekwencja stosunku

Spis treści. Spis treści. 1. Ochrona pracodawcy jako konsekwencja stosunku Spis treści Wstęp... XIII Wykaz skrótów... XIX Wykaz literatury... XXIII Rozdział I. Obowiązki pracownika a interes gospodarczy pracodawcy jako przedmiot ochrony... 1 1. Uwagi wstępne... 1 2. Stosunek

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 6 lipca 2005 r. III UK 50/05

Wyrok z dnia 6 lipca 2005 r. III UK 50/05 Wyrok z dnia 6 lipca 2005 r. III UK 50/05 Dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r.

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05

Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05 Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05 Orzeczenie stwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności nie jest równoznaczne z orzeczeniem lekarza orzecznika organu rentowego o całkowitej niezdolności

Bardziej szczegółowo

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Warszawa, 2 / /, 2 0 /ć f RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz 1.501.14.2014.KMŁ Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Zaniepokoiły mnie pojawiające się sygnały o szerokiej dostępności danych 0

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 29 maja 2001 r. III ZP 8/01

Uchwała z dnia 29 maja 2001 r. III ZP 8/01 Uchwała z dnia 29 maja 2001 r. III ZP 8/01 Przewodniczący SSN Maria Tyszel, (przewodnicząca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Jerzy Kuźniar (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06

Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06 Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06 Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. III. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. w prawie lądowym... 5 2. Rozwój ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.

Spis treści. III. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. w prawie lądowym... 5 2. Rozwój ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Wprowadzenie... Wykaz skrótów... XIII Wykaz literatury... XVII Rozdział I. Kształtowanie się idei ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej... 1 1. Wyodrębnienie ubezpieczenia odpowiedzialności. cywilnej...

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II UZ 44/11. Dnia 15 grudnia 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II UZ 44/11. Dnia 15 grudnia 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt II UZ 44/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 grudnia 2011 r. SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca) SSN Zbigniew Hajn w sprawie

Bardziej szczegółowo

Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia

Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia Załącznik 1 do Zarządzenia Nr 88/2016 Burmistrza Tyszowiec z dnia 12 października 2016r. - projekt- Uchwała Nr / /16 Rady Miejskiej w Tyszowcach z dnia.. 2016 w sprawie uchwalenia Rocznego Programu Współpracy

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zadawane pytania dot. monitorowania i sprawozdawczości w ramach PO Kapitał Ludzki

Najczęściej zadawane pytania dot. monitorowania i sprawozdawczości w ramach PO Kapitał Ludzki Najczęściej zadawane pytania dot. monitorowania i sprawozdawczości w ramach PO Kapitał Ludzki ZAGADNIENIA OGÓLNE 1. Jak naleŝy rozumieć ogólną zasadę systemu monitorowania wskaźników PO KL dot. wykazywania

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH Michał Serzycki Warszawa, dnia 21 sierpnia 2007 r. GI-DEC-DOLiS-180/07 D E C Y Z J A Na podstawie art. 104 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 63/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 października 2005 r. SSN Beata Gudowska (przewodniczący) SSN Zbigniew Hajn SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

RPO VIII/07/JP

RPO VIII/07/JP RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich dr Janusz Kochanowski RPO-548443-VIII/07/JP 00-090 Warszawa Tel. centr. 022 551 77 00 Ai. Solidarności 77 Fax 022 827 64 53 Warszawa, dnia ia 2007 r. Trybunał

Bardziej szczegółowo

RPO III/06/LN. Pan Profesor Marek Safjan Prezes Trybunału Konstytucyjnego. Sygn. akt SK 16/06

RPO III/06/LN. Pan Profesor Marek Safjan Prezes Trybunału Konstytucyjnego. Sygn. akt SK 16/06 Warszawa, 7.04.2006 r. RZECZPOSPOLIT A POLSK A Rzecznik Pr aw O bywatelskich dr Janusz KOCHANOWSKI 00 090 Warszawa Tel. centr. 0 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0 22 827 64 53 37242 RPO 526299 III/06/LN

Bardziej szczegółowo

Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji. Izabela Banaś Magdalena Zając

Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji. Izabela Banaś Magdalena Zając Koordynowana opieka zdrowotna cele i zasady organizacji Izabela Banaś Magdalena Zając Koordynowana opieka zdrowotna (KOZ) z angielskiego ManagedHealth Care plan KOZ ( program KOZ )-konkretna organizacja,

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 382/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 5 maja 2011 r. SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPB3/423-188/11-2/GJ 2011.05.31. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPB3/423-188/11-2/GJ 2011.05.31. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie 1 z 6 2011-12-01 08:48 Powrót Drukuj Wyszukiwarka Rodzaj dokumentu Sygnatura Data interpretacja indywidualna IPPB3/423-188/11-2/GJ 2011.05.31 Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie Temat Podatek dochodowy

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski Sygn. akt I CSK 18/06 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 27 kwietnia 2006 r. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie

Bardziej szczegółowo

Informacja Zespołu Radców Prawnych Naczelnej Izby Lekarskiej

Informacja Zespołu Radców Prawnych Naczelnej Izby Lekarskiej Informacja Zespołu Radców Prawnych Naczelnej Izby Lekarskiej dotycząca obowiązku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lekarzy i lekarzy dentystów za szkody wyrządzone przez nich przy wykonywaniu czynności

Bardziej szczegółowo

WYROK Sądu Apelacyjnego w Gdansku z dnia 12 grudnia 2008 r. III AUa 867/08

WYROK Sądu Apelacyjnego w Gdansku z dnia 12 grudnia 2008 r. III AUa 867/08 WYROK Sądu Apelacyjnego w Gdansku z dnia 12 grudnia 2008 r. III AUa 867/08 Skład orzekający: SSA BoŜena Grubba SSA Małgorzata Gerszewska (spr.) SSA Małgorzata Węgrzynowska Czajewska Teza: 1. Warunkiem

Bardziej szczegółowo