MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI STRES BOJOWY. PRZYCZYNY, OZNAKI, ZAPOBIEGANIE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI STRES BOJOWY. PRZYCZYNY, OZNAKI, ZAPOBIEGANIE"

Transkrypt

1 MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI STRES BOJOWY. PRZYCZYNY, OZNAKI, ZAPOBIEGANIE Materiał do zajęć z kształcenia obywatelskiego Warszawa

2 MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI Beata Nowak STRES BOJOWY. PRZYCZYNY, OZNAKI, ZAPOBIEGANIE Materiał do zajęć z kształcenia obywatelskiego 7 Warszawa 2008

3 2

4 PLAN - KONSPEKT do przeprowadzenia zajęć z kształcenia obywatelskiego TEMAT: Stres bojowy. Przyczyny, oznaki, zapobieganie. CELE: 1. Przedstawienie stresu bojowego, jako zjawiska stale towarzyszącego żołnierzom działającym w sytuacjach ekstremalnych, sytuacjach walki. 2. Zapoznanie z głównymi źródłami stresu bojowego. 3. Zapoznanie z podstawowymi objawami stresu bojowego oraz ich wpływ na służbę wojskową. 4. Przedstawienie sposobów radzenia sobie ze stresem bojowym i przeciwdziałania jego skutkom. CZAS: 2 x 45 min. METODY: Wykład, prezentacja multimedialna, dyskusja. MATERIAŁY I ŚRODKI DYDAKTYCZNE: Foliogramy, rzutnik światła dziennego lub projektor multimedialny. MIEJSCE: Świetlica, sala wykładowa. ZAGADNIENIA: 1. Służba wojskowa poza granicami kraju stres pola walki. 2. Źródła stresu bojowego, sposoby przeciwdziałania jego skutkom. 3. Główne objawy stresu bojowego. 4. Wpływ stresu bojowego na działania i zachowania żołnierzy. 5. Następstwa ekspozycji na zdarzenia traumatyczne ASD i PTSD. 6. Metody i procedury odreagowania psychologicznego: - struktura pomocy psychologicznej w czasie i po zaistnieniu traumatycznych zdarzeń; - indywidualne metody radzenia sobie ze stresem. 7. Podsumowanie. 3

5 LITERATURA: 1. ANTONOVSKY A. Rozwikłanie tajemnicy zdrowia. Jak radzić sobie ze stresem i nie zachorować. Warszawa 1995; 2. BRYANT R. A. HARVEY A.G Zespół ostrego stresu, Warszawa 2003; 3. CYBUCH K. Stres pola walki, następstwa ekspozycji na zdarzenia traumatyczne (nie publikowane); 4. DUDEK B. Zaburzenia po stresie traumatycznym, Gdańsk 2003; 5. FLORKOWSKI A. GRUSZCZYŃSKI W. (red) Zdrowie psychiczne żołnierzy, Łódź 2000; 6. HERMAN J.L. Przemoc Uraz psychiczny i powrót do równowagi, Gdańsk 1999; 7. LEMANOWICZ P. DAROSZEWSKA T. Stres i pomoc psychologiczna w misjach pokojowych, Warszawa 2004; 8. LIS TURLEJSKA M. Traumatyczny stres. Koncepcje i badania, Warszawa 1998; 9. LIS TURLEJSKA M. Stres traumatyczny. Występowanie, następstwa, terapia, Warszawa 1998; 10. ROKICKI B. Straty psychiczne w działaniach bojowych (w) Zeszyty naukowe AON 1995, nr 3; 11. SĘK H. (red) Społeczna psychologia kliniczna, Warszawa 1991; 12. SELYE H. Stres okiełznany, Warszawa 1977; 13. SZYMBORSKI K. Wojna nie ma końca (w), Charaktery 2004, nr 1; 14. TRUSZCZYŃSKI O. KONOPKA L. SIKORA K. (red) Służba żołnierzy i funkcjonowanie służb państwowych wykonujących zadania w warunkach ekstremalnych, Warszawa 2004; 15. TERELAK J. F. Psychologia stresu, Warszawa 2001; 16. WOCHNA R. Lęki wojenne (w), Charaktery 2004, nr 1; 17. Foldery kieszonkowe MON - Departament Wychowania i Promocji Obronności. 4

6 PRZEBIEG ZAJĘĆ L.p. TREŚĆ ZAGADNIENIA CZAS WSKAZÓWKI ORGANIZACYJNO- METODYCZNE 1. CZĘŚĆ WSTĘPNA Rozpoczęcie zajęć Zapoznanie uczestników z tematem i celem zajęć CZĘŚĆ ZASADNICZA 2. ZAGADNIENIE 1. Służba wojskowa poza granicami kraju stres pola walki Kadra Zawodowa WP - zawodowa, umundurowana i wyposażona w specjalistyczny sprzęt formacja utrzymująca stałą gotowość do działań bojowych i przeznaczona do czynnego udziału w walce zbrojnej, Walka zbrojna jest formą rywalizacji, w której występuje świadome przeciwdziałanie zamiarom przeciwnika, prowadzone w warunkach stałego zagrożenia zdrowia i życia połączone z koniecznością zabijania i niszczenia. W 2008 r. w misjach poza granicami państwa brało udział żołnierzy. Stres jest codziennym elementem życia żołnierza w trakcie pobytu na misjach poza granicami kraju. Stres to natychmiastowa reakcja organizmu na wszelkie - negatywne i pozytywne bodźce z zewnątrz. Cztery poziomy stresu: Eu-stres ( konieczny, aby dobrze wykonać daną pracę, aby być czujnym, skoncentrowanym); Stres dysfunkcjonalny (np. złe warunki pracy, nieadekwatne wynagrodzenie, zły szef, nieodpowiedzialni podwładni, itp.); Stres kumulujący ( stres życia codziennego ); Stres związany z incydentem krytycznym. Stres u żołnierzy (Crocq) to zespół reakcji psychologicznych, fizjologicznych oraz zachowań alarmowych i obronnych organizmu, wobec sytuacji zagrożenia lub skierowanej przeciwko żołnierzowi agresji. Stres bojowy reakcja normalnych ludzi na nienormalną sytuację. 5 min. 10 min. Slajd nr 1 (Folia wstęp) Slajdy nr 2-4 Slajdy nr 5-6 (Folia nr 1) 5

7 3. ZAGADNIENIE 2. Główne źródła stresu bojowego. Sposoby przeciwdziałania jego skutkom Służba wojskowa poza granicami kraju jest nierozerwalnie związana z działaniami w sytuacjach ekstremalnych, traumatycznych wykraczających często poza ramy zwykłych, ludzkich doświadczeń. Podstawowe źródła stresu bojowego wiążą się z: 1. Zagrożeniami militarnymi w rejonie misji; 2. Realizacją zadań mandatowych udziałem w akcjach i wydarzeniach o charakterze traumatycznym. Żagrożenia militarne w rejonach misji: Stałe niebezpieczeństwo ostrzelania; Możliwość występowania aktów terrorystycznych przy wykorzystaniu min pułapek, samochodów pułapek, bomb, zamachowców- samobójców itp.; Pozostałości ostatniego konfliktu miny, niewybuchy; Nieprzewidywalność ataków poczucie stałego zagrożenia, obawa przed cierpieniem, śmiercią, kalectwem; Trudności w rozpoznawaniu zagrożeń militarnych wynikające z rozwoju sytuacji wewnętrznej oraz konfliktów powodowanych różnicami mentalnymi; Prawdopodobieństwo przekształcenia się nieporozumień z ludnością cywilną w otwarte konflikty z użyciem broni. Realizacja zadań mandatowych. Udział w akcjach, wydarzeniach o charakterze traumatycznym: Długotrwałe napięcie psychiczne; Akcje z użyciem broni lub innych środków przemocy, widok zabitych i rannych, krwi, zniszczeń; Inne akcje: rozminowywanie, niszczenie materiałów wybuchowych, broni, amunicji; Akcje ratownicze ewakuacja i pomoc medyczna osobom rannym wykonującym takie zdania; Akcje kierowane przeciwko dużym zgromadzeniom (manifestacjom) ludności cywilnej, niekiedy z udziałem kobiet i dzieci traktowanych jako żywe tarcze ; Działanie w terenie nieznanym, z reguły nieprzyjaznym: konieczność przestrzegania prawa konfliktów zbrojnych, często przeciwko tym, którzy nie przestrzegają żadnych zasad i praw; Niewystarczająca znajomość lub lekceważenie przepisów bezpieczeństwa przy obchodzeniu się z materiałami wybuchowymi, sprzętem technicznym oraz nieuwzględnianie warunków naturalnych (charakter terenu, nawierzchni dróg, temperatury); Długotrwały wysiłek fizyczny w niektórych akcjach: brak odpoczynku i snu, ograniczenia w higienie osobistej, nieregularne spożywanie posiłków. 10 min. Slajdy nr 7-8 (Folia nr 2) 6

8 Minimalizowanie zagrożeń będących źródłem stresu bojowego: Utrzymywanie broni, odpowiedniego zapasu amunicji oraz opatrunków osobistych w stałej gotowości do użycia; Poruszanie się w hełmie i kamizelce kuloodpornej podczas wykonywania zadań mandatowych poza terenem bazy; Przemyślana organizacja przejazdu konwojów oraz ich systemu obserwacji i ognia; Rozbudowa umocnień polowych i schronów; Zorganizowanie ochrony i obrony rejonów dyslokacji, ograniczenie dostępu osób postronnych i samochodów, wnikliwa kontrola przesyłek, paczek, samochodów itp.; Stosowanie zasady ograniczonego zaufania wobec osób obcych (również wobec dzieci!) a także stosunkowo dobrze znanych, ale spoza kontyngentu np. lokalnych pracowników cywilnych, ograniczanie ich dostępu do newralgicznych obiektów i ważnych urządzeń (stanowisk dowodzenia, magazynów broni, materiałów wybuchowych, amunicji, urządzeń łączności); Systematyczne szkolenie podwładnych w zakresie samopomocy i pomocy medycznej oraz psychologicznej; Obserwowanie otoczenia i podwładnych (kolegów), ostrzeganie o grożącym niebezpieczeństwie, osłanianie (ubezpieczenie) ich podczas działań; Wnioskowanie o zagrożeniach na podstawie zachowania podwładnych (kolegów); Udzielanie kolegom pomocy w potrzebie poszkodowanym, rannym, zagrożonym w różny sposób wg generalnej zasady; nikogo nie pozostawiamy bez pomocy; Ścisłe i bezzwłoczne realizowanie rozkazów, zadań i planów działania; poruszanie się wyłącznie po wyznaczonych i nakazanych drogach; Utrzymanie stałej łączności z przełożonym (oficerem dyżurnym/operacyjnym) Ograniczanie kontaktów z miejscową ludnością do skali absolutnie niezbędnej; unikanie sporów i zbyt radykalnych reakcji wobec lokalnych władz i ludności; Wymiana doświadczeń i informacji nt. zachowań ludności cywilnej, tradycji oraz lokalnych zwyczajów; Okazywanie szacunku wobec lokalnych praw, zwyczajów i tradycji zwłaszcza religijnej; Niezbliżanie się do najświętszych miejsc kultu religijnego poza granice przyjęte i uznawane przez strony (niezapuszczanie się w te miejsca, nawet w warunkach dynamicznie prowadzonych akcji); Slajdy nr 9-11 (Folia nr 3-4) 7

9 Traktowanie z najwyższą ostrożnością miejsc i rejonów, w których powinni być ludzie, lecz ich nie ma, zwłaszcza jeśli nie ma tam dzieci (takie okoliczności mogą sygnalizować, że w danym rejonie jest przygotowana zasadzka); Stałe prowadzenie rozpoznania oraz wymiany informacji, doświadczeń nt. rozwoju sytuacji z innymi partnerami; Unikanie działań pochopnych podejmowania zbędnego ryzyka, nieprzemyślanego użycia broni lub innych środków przemocy, akcji niezaplanowanych bez odpowiedniego zabezpieczenia, wsparcia; Zbieranie i analizowanie doświadczeń w tym rozpoznawczych informacji o terenie, działaniu zorganizowanych grup oporu i przebiegu manifestacji osób cywilnych; Dokładne planowanie i zabezpieczenie akcji; Koncentrowanie się podczas działań na wykonywaniu zadań zgodnie z planem ale z jednoczesną psychiczną gotowością do działania w sytuacji nieprzewidzianego obrotu zdarzeń; Każdorazowo po drastycznym, traumatycznym wydarzeniu, akcji, korzystanie z dostępnych form odreagowania silnych emocji (rozmowa z zaufanym kolegą, przełożonym, kapelanem, psychologiem, defusing, odprawa po akcji); Prowadzenie stałego monitoringu stanu psychicznego nastrojów, morale stanów osobowych; Szybkie i adekwatne do potrzeb reagowanie na wszelkie negatywne zjawiska; Organizowanie systematycznych spotkań przełożonych z podwładnym, wysłuchiwanie skarg, wniosków, propozycji (najprostszy sposób poznania problemów nurtujących pododdziały); Systematyczne szkolenie, przypominanie i informowanie żołnierzy o zagrożeniach wynikających z niewłaściwego obchodzenia się z materiałami wybuchowymi, sprzętem technicznym oraz ryzykownego prowadzenia pojazdów mechanicznych; Omówienie z przełożonymi, kapelanem psychologiem, rozterek i wątpliwości natury etyczno moralnej w celu zrozumienia, zaakceptowania złożoności sytuacji polityczno militarnej w rejonie misji; Stosowanie prostych technik relaksacyjnych rozluźniających, dotleniających, uspokajających; Dbałość na ile to tylko możliwe o regenerację sił fizycznych i psychicznych (sen, drzemka, kąpiel, sport, rozrywka. Slajdy nr 9-11 (Folia nr 3-4) 8

10 4. ZAGADNIENIE 3. Główne objawy stresu bojowego Wojna jest bardziej stresogenna niż najcięższy z treningów. Dobra kondycja psychiczna i fizyczna pomaga w radzeniu sobie ze stresem, lecz nie uwalnia od odczuwania strachu i innych nieprzyjemnych doznań przed, w czasie i po walce. Zespół tych symptomów nazywa się WYCZERPANIEM WALKĄ i jest naturalnym wynikiem wykonywania trudnych zadań w ekstremalnych, zagrażających życiu warunkach. Objawy fizyczne i zmiany w zachowaniu: Silne napięcie mięśni aż do odczuwania bólu, dygotanie, nerwowość ruchów, niemożność usiedzenia w jednym miejscu, niezgrabność i brak precyzji w działaniu; Nadwrażliwość na bodźce podrywanie się z przerażeniem z powodu nagłego, głośnego dźwięku lub gwałtownego ruchu; Zimny pot, suchość w ustach, bladość skóry, trudności ze skupieniem; Kołatanie serca, zawroty głowy, poczucie bycia skołowanym; Poczucie braku tchu w piersiach, zbyt szybki oddech, mrowienie w kończynach; Skurcze i drętwienia; Rozstrój żołądka, mogą występować wymioty; Wypróżnianie się i/lub moczenie w sytuacji nagłego zagrożenia; Rozwolnienie lub zatwardzenie, częste oddawanie moczu Znużenie: poczucie bycia zmęczonym, wypompowanym, wykonywanie najmniejszych ruchów z wielkim wysiłkiem; Poczucie bycia nieobecnym, uporczywe wpatrywanie się w dal. Psychiczne objawy: Niepokój: rozstrojenie nerwowe, poczucie udręczenia, oczekiwanie na najgorsze; Drażliwość: przeklinanie, narzekanie, wybuchowość; Trudności w skupieniu uwagi, w przypomnieniu sobie szczegółów; Trudności w myśleniu, mówieniu, komunikowaniu się z innymi; Trudności w zasypianiu, budzenie się z powodu koszmarów sennych; Smutek, zgryzota, płaczliwość; Ciągłe rozpamiętywanie np. śmierci, ran odniesionych przez kolegów, uniemożliwiające dalsze działanie; Wyrzuty sumienia z powodu popełnionych błędów lub uporczywe rozpatrywanie tego, co powinno się wtedy zrobić a nie zrobiło; Poczucie opuszczenia przez dowódców lub kolegów z pododdziału; Zachwianie poczucia pewności siebie i zaufania do pododdziału. 15 min. Slajd nr 12 Slajd nr 13 Slajd nr

11 5. ZAGADNIENIE 4 Wpływ stresu bojowego na działania i zachowania żołnierzy. Podstawowe zachowania w stresie wojennym: 1. Adaptacja pozytywne zachowania stresowe Zjednoczenie się jednostki; Lojalność w stosunku do kolegów, przełożonych, identyfikacja z jednostką; Poczucie elitarności; Poczucie misji; Podwyższona tolerancja na trudy, niewygody, ból i rany; Poczucie celu; Akty heroizmu, odwagi, samopoświęcenia Dysfunkcjonalne zachowania stresowe Zmęczenie walką; Nieracjonalne i przestępcze zachowania; ASD, PTSD. Niemożność uporania się ze stresem przejawia się w działaniach żołnierza i jego poziomie funkcjonowania. Stanowi zagrożenie dla niego samego, kolegów jak i osób oczekujących pomocy. 6. ZAGADNIENIE 5 Następstwa ekspozycji na zdarzenia traumatyczne ASD i PTSD Badania potwierdzają, że udział świadków/uczestników zdarzeń traumatycznych nie jest obojętny dla osób ich doświadczających i może negatywnie wpływać na sprawność funkcjonowania, stan zdrowia i może prowadzić do zaburzeń pourazowych (ASD, PTSD). Rozpoznanie zaburzeń po stresie traumatycznym, opiera się na kilku kryteriach. Podstawowe z nich to: osoba doświadczyła, była świadkiem lub została skonfrontowana ze zdarzeniem, w którym ktoś poniósł śmierć, doznał poważnych obrażeń lub istniała groźba śmierci, obrażeń; reakcję osoby na to zdarzenie charakteryzuje intensywny strach, bezradność, przerażenie lub odraza. ASD Zespół Ostrego Stresu: Czas trwania: do 30 dni po zdarzeniu; Objawy: dysocjacja (odrętwienie, zredukowana świadomość, depersonalizacja, derealizacja, amnezja); ponowne doświadczanie urazowego zdarzenia; unikanie myśli, uczuć lub miejsc; pobudzenie, wyraźny niepokój; upośledzenie funkcjonowania. 15 min. 10 min. Slajdy nr (Folia nr 6) Slajd nr 18-20

12 PTSD Zespół Stresu Pourazowego: Czas trwania: co najmniej 1 miesiąc po urazie; Objawy: ponowne doświadczanie urazowego zdarzenia (wymagany charakter intruzywny); unikanie myśli, uczuć, rozmów, wyobcowanie, ograniczony zakres przeżywanych emocji, poczucie ograniczonej przyszłości; pobudzenie (nadmierna czujność, bezsenność, podwyższona reakcja przestrachu, podatność na irytację, trudności z koncentracją). Zespół stresu ostrego a inne zaburzenia zachowania: 1. Depresje 2. Fobie 3. Narkomania (lekomania) 4. Alkoholizm 5. Dysfunkcje seksualne 6. Próby samobójcze 7. Syndrom ocalonego Slajd nr ZAGADNIENIE 6 Metody i procedury odreagowania psychologicznego 15 min. Piramida pomocy psychologicznej 1. Radzenie sobie ze stresem, umiejętności nabyte - indywidualne metody odreagowania stresu 2. Psychologiczna pomoc koleżeńska oraz wsparcie społeczne ze strony kolegów, przełożonych, i innych osób 3. Defusing rozbrojenie sytuacji krytycznej przez przygotowanych przełożonych oraz kolegów (PEERS) 4. Odprawa z elementami wentylacji emocji. 5. Debriefing prowadzony przez psychologów lub inne przygotowane osoby 6. Terapia w warunkach polowych 7. Terapia w warunkach szpitalnych. 1. Indywidualne metody i sposoby radzenia sobie ze stresem bojowym pamiętaj, że znużenie walką jest normalne i inni też go doświadczają; weź głęboki oddech, rozruszaj ramiona, aby zredukować napięcie; skup się na wypełnieniu najbliższego zadania, jakie stoi przed twoją grupą; postaraj się sprawiać wrażenie spokojnego i opanowanego, mającego wszystko pod kontrolą; nastaw się na to, że dalej będziesz wykonywał swoje obowiązki, skup się na dobrze wyuczonym zadaniu i wyćwiczonych umiejętnościach, postępuj zgodnie z wytycznymi; Slajd nr 22 Slajd nr (Folia nr 7) 11

13 myśl o sobie, że jesteś w stanie osiągnąć cel, rozmawiaj o tym; pozostań w kontakcie z innymi członkami grupy, rozmawiajcie; opieraj się na faktach: nie wyciągaj pochopnych wniosków, nie wierz plotkom i pogłoskom; kiedy będzie to możliwe (przy zachowaniu warunków bezpieczeństwa i biorąc pod uwagę warunki taktyczne wykonania zadnia): pij dużo wody i dziel się z innymi, przygotuj posiłek i podziel się nim, osusz się, ochłodź bądź rozgrzej jeżeli to konieczne, umyj się, ogol, zmień ubranie, wyczyść broń, użyj znanej ci i sprawdzonej techniki relaksacyjnej żeby się rozluźnić, złap kilka godzin snu lub drzemki (wskazane co najmniej 4 godziny snu jeśli to możliwe), rozmawiaj o tym co się wydarzyło, spróbuj spojrzeć na to z perspektywy, wyjaśnij wszelkie niejasności i wyciągnij z tego dla siebie jakąś lekcję, spróbujcie żartować na ten temat, nabrać dystansu podziel się swoimi ciężkimi przeżyciami, przegadaj z kimś swoje obawy, szczerze porozmawiaj z zaufanym kolegą, kapelanem lub inną osobą, do której masz zaufanie, w czasie wolnym wykonuj czynności, które cię relaksują, zadbaj o stan swojego ekwipunku uporządkuj rzeczy, dociągnij paski oporządzenia, itp. jeżeli odpoczynek nie zniweluje oznak wyczerpania walką powiedz o tym swojemu, dowódcy lub lekarzowi. 2. Grupowe metody odreagowania stresu pola walki Defusing rozbrojenie sytuacji krytycznej przez przygotowanych przełożonych (ang. rozbrojenie, stępienie). Jest to metoda pomocy psychologicznej, sprowadzającą się do odreagowania silnych emocji i napięć spowodowanych udziałem w szczególnie dramatycznych wydarzeniach. Zasadnicze cele defusingu: Zniwelowanie skutków przeżytego stresu, przywrócenie równowagi i zdolności do dalszego działania; Ocena stanu psychicznego (emocjonalnego) żołnierzy; Zapobieganie wystąpieniu zespołu stresu pourazowego. Cele te osiąga się poprzez rozmowę w grupie (zespole, drużynie, pododdziale). Rozmowa ta daje możliwość ujścia nagromadzonych w stresie emocji oraz unormalnienia reakcji (wszystkie te reakcje są normalne na nienormalną sytuację). Slajd nr 26 Slajdy nr

14 3. Podstawowe zasady organizacji terapii ofiar stresu walki w czasie prowadzenia działań zbrojnych nieskomplikowane metody, możliwie proste warunki; usytuowanie polowych punktów terapeutycznych w pobliżu linii frontu; zakwaterowanie w spartańskich warunkach, najlepiej w namiotach wojskowych; porządek dnia pobytu organizować wg klasycznych reguł wojskowych: pobudka, ćwiczenia fizyczne, zajęcia z musztry, sprzątanie, kontrole capstrzyk. W ten sposób demonstrować, że sytuacja jest normalna i czasowo ograniczona; w fazy odpoczynku i czynności o charakterze wojskowym wkomponować zajęcia terapeutyczne, indywidualne i grupowe; wszystkie zajęcia powinny być organizowane i nadzorowane przez kadrę zawodową np. rekonwalescentów lub lekko rannych; ograniczać podawanie środków farmakologicznych; po zakończonej terapii zapewniać powrót do macierzystych pododdziałów, a żołnierzy tych pododdziałów przygotować, aby powrót rekonwalescentów odbywał się bez uprzedzeń i złośliwości; na okres terapii pozostawiać umundurowanie, wymagać zachowania zgodnego z regulaminami wojskowymi, obciążać obowiązkami. 8. ZAGADNIENIE 7 Podsumowanie Zawód żołnierza ze względu na charakter służby i wymagania zalicza się do zawodów trudnych i niebezpiecznych. Żołnierze objęci są interdyscyplinarnym szkoleniem zawodowym, które opiera się na założeniu, że człowiek przygotowany na mogące wystąpić zagrożenia, ma większe szanse, żeby je przeżyć To jak postrzegamy sytuacje i jak radzimy sobie ze stresem, zależy od wielu czynników: Istnieją wrodzone różnice w podatności ludzi na stres. Obycie z sytuacjami stresującymi zwiększa umiejętność radzenia sobie z nim. Ułatwieniem jest dokładna i prawdziwa wiedza o realnym zagrożeniu związanym z sytuacją. Sytuacje zasadniczo są mniej stresujące, jeśli potrafimy je kontrolować. Znacznie łatwiej jest radzić sobie ze stresem i reakcjami, które on powoduje, jeśli ma się wiedzę na temat własnych zachowań oraz nadzieję na pomoc innych. 10 min. Slajdy nr (Folia nr 8-9) Slajd nr 32 (Folia nr 10) Slajd nr 33 13

15 Strategia radzenia sobie z negatywnymi skutkami stresu bojowego, polegająca na zmianach środowiska, które ograniczą liczbę i intensywność płynących ze środowiska stresorów jest w przypadku sytuacji stresu wojennego niemożliwa, stąd należy zapobiegać występowaniu niekorzystnych konsekwencji stresu bojowego poprzez skuteczne zarządzanie stresem. Podstawą zarządzania stresem jest Edukacja! wiedza na temat: stresu, w tym traumatycznego, bojowego, objawów, konsekwencji; szkolenia teoretyczne i praktyczne np. zaszczepianie stresu; wiedza z zakresu sposobów radzenia sobie ze stresem; znajomość najprostszych technik relaksacyjnych. Slajd nr 34 14

16 SKRYPT DO KONSPEKTU Stres bojowy przyczyny, oznaki, zapobieganie 15

17 16

18 WSTĘP Tematyka stresu zawodowego żołnierzy biorących udział w operacjach pokojowych jest bardzo obszerna. Obejmuje trzy główne obszary związane ze zdrowiem psychicznym. Po pierwsze są to typowe stresory związane z wykonywaniem czynności służbowych w warunkach dyskomfortu, deprywacji działań w warunkach obcych. Po drugie, wzrastające napięcie podczas tych działań sprzyja wyczerpaniu pod wpływem stresu, co prowadzi do zespołu wypalenia zawodowego. Trzeci obszar związany jest z funkcjonowaniem psychicznym w trakcie i po uczestniczeniu w szczególnie urazowych sytuacjach, w których dochodzi do zagrożenia życia, bycia świadkiem makabrycznych wydarzeń. Główną treścią konspektu są zagadnienia związane z trzecim obszarem, który bezpośrednio wiąże się z tematem szkolenia. Doświadczenia pracy z żołnierzami pokazują, że tematyka stresu zawodowego żołnierza jest z jednej strony powszechnie znana, z drugiej często opiera się na stereotypach, uogólnieniach, wiedzy potocznej, filmowej. Lekceważy się znaczenie przygotowania psychicznego do działań w stresie bojowym, często uznając reakcje stresowe za słabość czy chorobę psychiczną.cel szkolenia opiera się na założeniu, że człowiek przygotowany na mogące wystąpić zagrożenia ma większe szanse, żeby je przeżyć i prawidłowo funkcjonować. 17

19 ZAGADNIENIE 1 Siły Zbrojne Rzeczpospolitej Polskiej przeznaczone są do zapewnienia obrony państwa przed atakiem militarnym. Zgodnie z wymogami współczesnego pola walki są przystosowane do wykonywania zadań operacyjnych i taktycznych w skomplikowanych warunkach pogodowych i bojowych. Dysponują dużą siłą ognia, manewrowością, ruchliwością i odpornością na uderzenia przeciwnika. Ze struktur SZ RP wydzielane są kontyngenty pełniące służbę w najodleglejszych zakątkach świata. Profesjonalizm i zaangażowanie żołnierzy uczestniczących w tych trudnych i często niebezpiecznych przedsięwzięciach powoduje, że wśród państw Unii Europejskiej jesteśmy największym kontrybutorem misjonarzy. Polscy misjonarze ponoszą główny ciężar udziału w operacjach pokojowych NATO w Kosowie (KFOR), Bośni i Hercegowinie (SFOR) oraz w operacjach wsparcia pokoju UNIDOF i UNIFIL. Nasi żołnierze stanowią podstawowy komponent lądowy misji w Afganistanie. Udział w takich misjach to nie tylko wypełnianie międzynarodowych zobowiązań, ale także zdobywanie niezwykle cennych doświadczeń bojowych: działania w układzie międzynarodowym, w oddaleniu od własnego terytorium, w warunkach całkowitej autonomiczności, w warunkach zagrożenia życia i zdrowia. W 2008 r. w misjach pokojowych służyło ponad 4 tys. żołnierzy. Charakter służby wojskowej w dużej mierze obejmuje warunki działania w sytuacjach trudnych, ekstremalnych. Niezależnie czy żołnierz bierze udział w akcji, patrolu, czy jest w stanie czuwania nieustannie narażony jest na rozmaite zagrożenia, przeciążenia, utrudnienia, deprywacje, sytuacje konfliktowe. Istotnym, charakterystycznym czynnikiem służby wojskowej jest stres bojowy wynikający z uczestniczenia w sytuacjach, które wiążą się z zagrożeniem życia, fizycznej integralności, z widokiem ciał ofiar, rannych, ogromu zniszczeń, z odpowiedzialnością za życie i zdrowie kolegów, z bezsilnością. ZAGADNIENIE 2 Do najbardziej obciążających źródeł stresu bojowego należą sytuacje związane z działaniami militarnymi. Najważniejsze z nich to: - niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia (obawa przed cierpieniem, kalectwem); - stałe poczucie zagrożenia; - obawa o ataki terrorystyczne; - pozostałości po poprzednich konfliktach np. miny; - widok rannych, zabitych, zniszczeń; - konieczność zadawania śmierci; - utrzymywanie stałej gotowości bojowej. Każdemu zagrożeniu życia, zdrowia towarzyszy strach. Każdy odczuwa strach. W trakcie realizacji zadania bojowego uczucie to maleje a w miarę doświadczenia obniża się. Na opanowanie strachu istotny wpływ ma: zorientowanie się, że w pierwszych doświadczeniach bojowych występowała tendencja do przeceniania wielkości osobistego zagrożenia; pozytywne znaczenie sukcesu równoważy negatywne emocje związane z doświadczeniem zagrożenia. Działaniom bojowym towarzyszy wysokie i zmienne tempo działań prowadzonych na lądzie, powietrzu, wodzie w trudnych warunkach atmosferycznych. Wokół zgliszcza, ranni, huk, krzyk, brak wody, wygód, snu, stałe napięcie. W trakcie operacji pokojowych szczególnie stresogenne są: konieczność zadawania śmierci jako sytuacja wywołująca konflikt moralny i silną frustrację, dwuznaczność; niepewność związana z celem misji, jej czasem trwania; bezsilność i ograniczenia w podejmowanych działaniach. Sytuacje takie mogą doprowadzać do skrajnego wyczerpania. Duże znaczenie ma zatem, stopień przygotowania żołnierza do funkcjonowania w warunkach bojowych tj. wykształcenia wysokiej odporności fizycznej i psychicznej. 18

20 ZAGADNIENIE 3. Wojna jest bardziej stresogenna niż najcięższy z treningów, poligonów. Bycie świadkiem uczestnikiem sytuacji, która zagraża życiu, zdrowiu własnemu lub najbliższych, powoduje zawsze reakcję organizmu. Podlegają temu zjawisku wszyscy uczestnicy walki. Reakcje i objawy są bardzo różnorodne. Najważniejsze objawy wyszczególnione są w konspekcie. W trakcie omawiania objawów należy podkreślić fakt, że każdy z tych objawów to reakcja normalnych ludzi na nienormalną sytuację. Warto, też zwrócić uwagę słuchaczy na to, że wielu żołnierzy w trakcie sytuacji walki odczuwa takie symptomy, jednakże jest w stanie walczyć i wykonywać swoje obowiązki. ZAGADNIENIE 4 Stres bojowy jako skrajne zagrożenie powoduje różne reakcje, czasem do głosu dochodzą nieznane wcześniej uczucia. Ta różnorodność zachowań jest normalna, gdy istnieje ryzyko utraty zdrowia, życia. Człowiek nie jest w stanie całkowicie wyeliminować strachu o własne bezpieczeństwo. Pojawiają się zachowania skrajne, takie jak niesubordynacja, nadużywanie siły, dopuszczanie się okrucieństw. W literaturze dominują prace dotyczące żołnierzy, których zachowania w wyniku oddziaływania stresu bojowego podważało profesjonalizm i naruszało dyscyplinę wojskową. Mało jest doniesień odwołujących się do czynników wspomagających żołnierzy z radzeniem sobie ze stresem pola walki i dobrze funkcjonujących po powrocie z misji, mimo udziału w traumatycznych sytuacjach. Jedną z takich zmiennych jest poczucie sensowności, które ma bezpośredni wpływ na ocenę pozytywną lub negatywną operacji pokojowej. Inną cechą wspomagają prawidłowe funkcjonowanie w stresie bojowym jest altruizm chęć pomagania innym. Powody wstąpienia do wojska i zgłaszania się do uczestnictwa w misjach pokojowych rozciągają się od szlachetnych do przyziemnych. System wartości, nowe poglądy na siebie i przyszłość mogą mieć znaczny wpływ na funkcjonowanie w trakcie jak i po zakończeniu zdarzenia bojowego. Dokładny wpływu stresu pola walki na działania żołnierzy slajd ZAGADNIENIE 5 Naturalną reakcją na stres pola walki jest ASD ostre zaburzenie stresowe - krótkotrwałe zaburzenie doświadczane podczas lub bezpośrednio po urazie, trwa co najmniej dwa dni, zanika w ciągu 4 tygodni po zdarzeniu traumatycznym. Objawy ASD pojawiają się natychmiast i mogą same zaniknąć lub z czasem przejść w PTSD. Jedną z najpoważniejszych psychicznych konsekwencji stresu pola walki jest zespół stresu pourazowego (PTSD) szczególna postać zaburzeń będących reakcją na stresujące wydarzenia lub sytuacje wyjątkowe zagrażające lub katastroficzne występujące u normalnych, zdrowych ludzi. W przypadku PTSD początkowe symptomy, typowe dla uczestników doznających traumy wojennej (ASD), takie jak nadmierna czujność, niepokój nasilają się a w ślad za nimi pojawiają się nawracające uporczywe myśli i unikanie sytuacji. Ryzyko rozwoju PTSD i innych zaburzeń rośnie wraz z aktywnym uczestnictwem w walkach i długością trwania misji. Ponadto wpływ mają: wcześniejsza historia deficytów zdrowia psychicznego, płeć żeńska, pochodzenie ze środowisk słabych ekonomicznie, bezrobocie, posiadanie licznej rodziny. Obok PTSD, do głównych problemów żołnierzy uczestniczących w walkach należą: - depresje; - agresja; - nadużywanie substancji psychoaktywnych; - izolacja społeczna; - myśli i czyny samobójcze. Nasilenie powyższych symptomów zwiększa ryzyko dysfunkcji w sferze zawodowej, społecznej, rodzinnej. 19

21 ZAGADNIENIE 6 Wyjazd na misję, to przeniesienie się do odrębnego świata, gdzie wszystko jest inne, począwszy od krajobrazu, klimatu, trybu życia, a skończywszy na zadaniach służbowych. W Afganistanie, Iraku, największe niebezpieczeństwo stanowią zasadzki, zagrożenie ostrzałem, wypadkiem drogowym podczas patroli, konwojów, zadań wykonywanych poza bazą. Właśnie w tych najtrudniejszych sytuacjach, gdy może zdarzać się, że psychika odmówi posłuszeństwa, należy kontrolować wydarzenia, wiedzieć co się z nami dzieje i co należy robić. Działanie w sytuacjach ekstremalnych, skrajnych, na granicy życia i śmierci to szczególna umiejętność pełnego panowania nad własną psychiką, fizjologią. By to osiągnąć potrzebne jest połączenie obszernej wiedzy teoretycznej z doświadczeniem. Omawiając piramidę odreagowania psychologicznego w czasie i po zaistnieniu sytuacji o wysokiej stresogenności podkreślić należy, że podstawę piramidy tworzą indywidualne umiejętności i sposoby radzenia żołnierza ze stresem. Stąd tak ważny jest dobór odpowiednich ludzi, sprawdzenia ich predyspozycji. Kolejno rozpoczyna się budowanie zespołu zżytych ze sobą zawodowców. Drużyna czy pluton powinny działać jak rodzina. Taki mały team wytwarza bowiem mechanizmy obronne. Ważne jest, aby dowódcy nauczyli się być nie tylko wzorami do naśladowania, ale też tzw ojcami, pomagając rozwiązywać najważniejsze problemy, opierając się na zasadzie bezwzględnego zaufania, otwartości i przyzwolenia na działania. Jeżeli w takim zespole pojawią się straty np. ktoś jest ranny, ktoś zginął, możliwe, że przeprowadzenie defusingu, wentylacji emocji, pozwoli przywrócić stan gotowości bojowej. Żołnierze są przygotowani do tego, że będą zabijani, że mogą ponosić straty, że kolega może być zabity lub ranny. Dopiero, gdy nie radzą sobie z czymś, potrzebna jest interwencja zespołu kryzysowego. Grupa składająca się z psychologa, psychiatry, terapeutów nie później niż w ciągu 72 godzin powinna dotrzeć do żołnierzy by pomóc im ujawnić i odreagować emocje związane z traumą. Istotne dla kolejności działań jest prowadzenie pierwszego etapu terapii osób z objawami zaburzeń na terenie pododdziału. Istotą terapii jest nie zrywanie kontaktu z rzeczywistością wojskową, nie izolowanie żołnierzy od macierzystej grupy. Jest to najbardziej racjonalny sposób na pokonanie stresu bojowego. Co powinieneś robić jeśli przeżyłeś zdarzenie traumatyczne? Koncentruj się na swoich doświadczeniach w innych trudnych sytuacjach, z którymi sobie poradziłeś, przypomnij sobie jak sobie poradziłeś i co pozwoliło ci przetrwać; Myśl o przyszłości, planuj co zrobisz jak wrócisz; Kontaktuj się z rodziną tak często, jak możesz; Dostarczaj swojemu organizmowi wystarczające ilości jedzenia, picia i snu; Nie zażywaj substancji odurzających; Mów szczerze o swoich uczuciach; Powstrzymaj się od oskarżania innych lub podejmowania ważniejszych decyzji; Nie obwiniaj się. Otwórz się na ludzi i spędzaj z nimi czas; Uprawiaj regularnie ćwiczenia fizyczne (bieganie, siłownia); Nie izoluj się od otoczenia, przebywaj w towarzystwie innych; Wiedz, że twoje reakcje w sytuacji stresu nie są ani nadzwyczajne ani nienormalne; Kontaktuj się z psychologiem, kapelanem; Zachowaj poczucie humoru. 20 Zasady prowadzenia defusingu: Należy przeprowadzić go jak najszybciej po zaistnieniu zdarzenia (do 8 godz. po, jednak nie później niż w pierwszej dobie po zdarzeniu); Defusing powinien prowadzić bezpośredni przełożony (d-ca drużyny, plutonu), będący jednoceśnie uczestnikiem zdarzenia; Zasadniczą treść defusingu stanowi relacja uczestników zdarzenia, koncentrująca się na udzieleniu odpowiedzi na następujące pytania: gdzie byli w istotnych momentach wydarzenia; co wówczas robili (także jaka była ich rola); co w tym czasie myśleli;

22 co odczuwali; co robili aby opanować sytuację, co wymknęło się spod kontroli; jakie wnioski płyną z przebiegu zdarzeń; indywidualnie i dla zespołu; co czują teraz po zakończeniu akcji; W czasie defusingu nie wolno dokonywać oceny postępowania i reakcji innych; Każdy mówi za siebie, o własnych odczuciach, przeżyciach i reakcjach; W defusingu ważne jest uporządkowanie informacji oraz próba wyjaśnienia zachowań poszczególnych uczestników zdarzenia; Przebieg, treść relacji i zachowania uczestników defusingu mają charakter poufny; Defusing powinien być prowadzony w bezpiecznym miejscu, gdzie uczestnicy będą mieli zapewniony spokój oraz brak zakłóceń ze strony osób postronnych. Schemat przebiegu defusingu Cele: wentylacja emocji, szybkie redukowanie ostrych reakcji stresu traumatycznego oraz ograniczenie jego negatywnych skutków; przekonanie uczestników, że przeżyte doświadczenie i uwolnione emocje są normalne wobec zaistniałych wydarzeń; pomoc w odzyskaniu równowagi duchowej i powrocie do zwykłych obowiązków; odtworzenie sieci stosunków społecznych i systemu wsparcia społecznego w pododdziale, aby nikt nie izolował się i nie czuł się odizolowany. Charakter: rozmowa uczestników wydarzenia traumatycznego Miejsce przeprowadzenia w bezpiecznym rejonie, najlepiej w pobliżu miejsca zdarzenia. Kiedy? jak najszybciej (najlepiej w okresie pierwszych 8 godzin), generalnie w czasie pierwszej doby po wydarzeniu. Uczestnicy: osoby uczestniczące w zdarzeniu, tj. obsługa, załoga, drużyna (bez obecności osób trzecich wyjątek może stanowić osoba prowadząca). Wielkość grupy: Optymalnie 4-8 osób (tj. obsługa, załoga, drużyna) Prowadzenie: Przygotowani przełożeni lub koledzy (może to być także psycholog, terapeuta, lekarz) Fazy defusingu Faza I wprowadzenie prowadzący objaśnia przebieg defusingu, zwraca uwagę na zasadę poufności, szczerości i wzajemnego zaufania. Podkreśla rolę wzajemnego wsparcia i zaufania w pododdziale. Faza II wymiana spostrzeżeń i opinii uczestnicy omawiają przebieg wydarzenia, opisują swoje reakcje i wyrażają opinie (nie oceny!). Wskazane jest aby wypowiadali się wszyscy, choć w dowolnej kolejności. Faza III zakończenie Podkreślenie, że wszystkie zaobserwowane u siebie reakcje oraz uczucia mają normalny, naturalny charakter. Niektórzy z uczestników mogą wymagać dłuższej rozmowy. ZAGADNIENIE 7 Podsumowaniem niech będzie prosta zależność - im lepiej żołnierze przygotowani są do swej roli, tym rzadziej występują wśród nich zaburzenia stresowe. Praca nad psychiką, nauka reagowania, gdy zetkną się z objawami stresu bojowego, powinna być prowadzona od etapu selekcji do wkomponowania w system szkolenia wojskowego. 21

23 NOTATKI 22

24

25 W działalności wychowawczej prowadzonej w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej istotną rolę odgrywa edukacja obywatelska żołnierzy, która realizowana jest poprzez programowe kształcenie obywatelskie. Kształcenie obywatelskie obejmuje między innymi wiedzę o funkcjonowaniu państwa i jego instytucjach, polityce zagranicznej, wewnętrznej, społecznej, oświatowej, gospodarczej i obronnej, systemie prawnym oraz prawach i obowiązkach obywateli, a także prawach i obowiązkach żołnierzy. 1. Zasadniczym celem kształcenia obywatelskiego żołnierzy jest: a) ugruntowanie świadomości obronnej; b) zrozumienie polskiej racji stanu i interesów narodowych; c) pełna akceptacja gotowości do ponoszenia ofiar i dobrowolnych ograniczeń dla ochrony i obrony najwyższych wartości niepodległości, suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz wolności i praw obywatelskich; d) ukształtowanie pozytywnych postaw współdziałania sojuszniczego; e) kształtowanie postaw etycznych i moralnych żołnierzy, zaangażowania w służbie oraz karności i zdyscyplinowania; f) zapobieganie patologiom społecznym. 2. W procesie kształcenia obywatelskiego należy odwoływać się do: a) wartości konstytucyjnych wolności i praw obywatelskich, reguł państwa prawa, poszanowania własności, wartości ustroju demokratycznego, idei samorządności, sprawiedliwości społecznej, niepodległości i suwerenności państwa; b) tradycji narodowych i oręża polskiego; c) uniwersalnych wartości leżących u podstaw cywilizacji europejskiej, w szczególności: wolności, równości, tolerancji, pokoju, prawdy; d) zasad etyki i honoru żołnierza. (Metodyka kształcenia obywatelskiego żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, Warszawa 2008)

Psychologiczne problemy adaptacji żołnierzy po powrocie z misji poza granicami kraju. STRES Stres jest codziennym elementem życia żołnierza w trakcie pobytu na misjach poza granicami kraju Stres to natychmiastowa

Bardziej szczegółowo

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego

Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Kierowcy- sprawcy i ofiary wypadków drogowych. Konsekwencje uczestnictwa w wypadku a bezpieczeństwo ruchu drogowego Dorota Merecz Zakład Psychologii Pracy Psychologiczne konsekwencje uczestnictwa w wypadku

Bardziej szczegółowo

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ

STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ STRES W ŻYCIU CODZIENNYM I SŁUŻBIE WOJSKOWEJ Naród i wojsko to jedno i nie może być żadnych między nimi rozgraniczeń W prezentacji wykorzystano materiały profilaktyczno-edukacyjne Departamentu Wychowania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA ŻOŁNIERZY ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/

PROGRAM SZKOLENIA ŻOŁNIERZY ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/ MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI PROGRAM SZKOLENIA ŻOŁNIERZY ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/ KSZTAŁCENIE OBYWATELSKIE ORAZ PROFILAKTYKA I DYSCYPLINA

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

Stres w pracy negocjatora. Wydział Psychologów Policyjnych KGP

Stres w pracy negocjatora. Wydział Psychologów Policyjnych KGP Stres w pracy negocjatora Rozwiązania przyjęte w zakresie korzystania z psychologa konsultanta konkretny psycholog przypisany do zespołu osoby pełniące dyżur telefoniczny w danej jednostce powoływana konkretna

Bardziej szczegółowo

Metody psychoregulacji

Metody psychoregulacji Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Psychologii Zdrowia Metody psychoregulacji Osoby prowadzące przedmiot: 1. Krokosz Daniel, magister, daniel.krokosz@awfis.gda.pl

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT DO ZAJĘĆ Z DYSCYPLINY WOJSKOWEJ

KONSPEKT DO ZAJĘĆ Z DYSCYPLINY WOJSKOWEJ MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT WYCHOWANIA I PROMOCJI OBRONNOŚCI KONSPEKT DO ZAJĘĆ Z DYSCYPLINY WOJSKOWEJ (przeprowadzanych podczas szkolenia uzupełniającego dla szeregowych zawodowych, realizowanego

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Cele kształcenia wymagania ogólne

Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 197 199 i 255) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w

Bardziej szczegółowo

WYKAZ TEMATÓW OBLIGATORYJNYCH DO SZKOLENIA ŻOŁNIERZY W PODODDZIAŁACH ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/

WYKAZ TEMATÓW OBLIGATORYJNYCH DO SZKOLENIA ŻOŁNIERZY W PODODDZIAŁACH ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/ MINISTERSTWO OBRONY NARODOWEJ DEPARTAMENT KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ WYKAZ TEMATÓW OBLIGATORYJNYCH DO SZKOLENIA ŻOŁNIERZY W PODODDZIAŁACH ZAWODOWYCH /szkolenie programowe w JW 3 lata/ ORAZ PODZIAŁ GODZIN NA

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI im. gen. DEZYDEREGO CHŁAPOWSKIEGO W BOJANOWIE. PODSTAWY PRAWNE SZKOLNEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI Podstawę do szkolnego programu profilaktyki stanowią następujące akty prawne:

Bardziej szczegółowo

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Psychiczne skutki aborcji Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Badania nad wpływem aborcji na psychikę kobiet, które poddały się zabiegowi przerwania ciąży prowadzone

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA OBRONNEJ PAŃSTWA ORAZ STANÓW W NADZWYCZAJNYCH. Zbigniew FILIP

CHARAKTERYSTYKA OBRONNEJ PAŃSTWA ORAZ STANÓW W NADZWYCZAJNYCH. Zbigniew FILIP CHARAKTERYSTYKA STANÓW W GOTOWOŚCI OBRONNEJ PAŃSTWA ORAZ STANÓW W NADZWYCZAJNYCH Zbigniew FILIP 2 3 Konflikt na Ukrainie Ofiary wśród żołnierzy biorących udział w konflikcie: ok. 50.000 Ofiary wśród ludności

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE Chalin, wrzesień 2012r. KONCEPCJA PROGRAMU Program przewidziany jest do realizacji dla klas I III oraz IV VI. Założenia

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 212/2012 z dnia 15 października 2012 r. o projekcie programu Program pomocy i edukacji w zespołach zaburzeń stresu

Bardziej szczegółowo

KOMENDA GŁÓWNA PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ BIURO SZKOLENIA

KOMENDA GŁÓWNA PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ BIURO SZKOLENIA KOMENDA GŁÓWNA PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ BIURO SZKOLENIA Program szkolenia doskonalącego dla strażaków jednostek ratowniczo-gaśniczych Państwowej Straży Pożarnej z zakresu zarządzania stresem oraz organizacji

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 22/2014. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 29 maja 2014 roku

UCHWAŁA NR 22/2014. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 29 maja 2014 roku UCHWAŁA NR 22/2014 Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 29 maja 2014 roku w sprawie: określenia dodatkowych efektów kształcenia dla kandydatów na żołnierzy zawodowych dla

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA. Warszawa, 28 października 2008

WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA. Warszawa, 28 października 2008 Dr Beata Mazurek-Kucharska Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa WSPIERANIE MIĘKKICH KOMPETENCJI DZIECKA Warszawa, 28 października 2008 Czym są kompetencje? Kompetencje traktowane jako

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspieranie miękkich kompetencji dziecka Mgr Beata Skowrońska Uniwersytet w Białymstoku 2 października 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE. z wykonania zadania publicznego. w okresie od 01.02 do 31.12

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE. z wykonania zadania publicznego. w okresie od 01.02 do 31.12 SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania publicznego Terapia i rehabilitacja osób uzależnionych od alkoholu i członków ich rodzin z terenu Gminy Andrychów (tytuł zadania publicznego) w okresie od 01.02

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 Załącznik do uchwały Nr III/7/11 Rady Gminy Ulan-Majorat z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 1 I. WSTĘP Rodzina jest podstawowym i najważniejszym

Bardziej szczegółowo

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM

,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM ,,BĄDŹ CZUJNY, NIE ULEGAJ NAŁOGOM UZALEŻNIENIE UZALEŻNIENIE TO NABYTA SILNA POTRZEBA WYKONYWANIA JAKIEJŚ CZYNNOŚCI LUB ZAŻYWANIA JAKIEJŚ SUBSTANCJI. WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIA TRAKTUJE POJĘCIE UZALEŻNIENIA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU

PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 4 W RAWICZU Główne cele Programu Profilaktyki Szkoły Podstawowej nr 4 - kształtowanie postaw promujących zdrowy tryb życia - wdrażanie do dbałości o własne prawa

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN

SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN SPRAWOZDANIE DPS LUBLIN Szkolenie prowadzone w dniach 28-29 września i 23-24 listopada 2012 roku w wymiarze 30 godzin. Uczestnicy mieszkańcy DPS, uzależnieni od alkoholu. Przebieg szkolenia: Trudnością

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH ZESPOŁU SZKÓŁ GIMNAZJUM I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W DOBRZEJEWICACH NA LATA: 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 1. WSTĘP Szkolny Program Profilaktyki powstał w oparciu

Bardziej szczegółowo

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej Definicja wypalenia zawodowego: Według H.J. Freudenberga. syndrom wypalenia charakteryzuje się poczuciem psychicznego

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 3 IM. ORŁA BIAŁEGO W BIERUNIU Rok szkolny 2015/2016 Szkolny Program Profilaktyki Profilaktyka to proces wspierający zdrowie psychiczne i fizyczne poprzez

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA DZIECI ODDZIAŁU PRZEDSZKOLNEGO SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH. w roku szkolnym 2014/2015

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH. w roku szkolnym 2014/2015 PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ W ZRĘBICACH w roku szkolnym 2014/2015 Celem nadrzędnym profilaktyki w naszej szkole jest zapobieganie zachowaniom ryzykownym, pomoc w radzeniu sobie z trudnościami występującymi

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Wstęp Wychodząc na przeciw potrzebom wynikającym z obserwacji, rozmów i analizy

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Osoby odpowiedzialne. I. 1. Stworzyć możliwość wykorzystania i zastosowania wiedzy w praktyce

Osoby odpowiedzialne. I. 1. Stworzyć możliwość wykorzystania i zastosowania wiedzy w praktyce Sfera rozwoju Zadania I. 1. Stworzyć możliwość wykorzystania i zastosowania wiedzy w praktyce Formy realizacji Poznanie technik i stylów uczenia się na gddw stosowanie metod aktywizujących na lekcjach

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI X LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KRÓLOWEJ JADWIGI ROK SZKOLNY 2015/2016

PROGRAM PROFILAKTYKI X LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KRÓLOWEJ JADWIGI ROK SZKOLNY 2015/2016 PROGRAM PROFILAKTYKI X LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO IM. KRÓLOWEJ JADWIGI ROK SZKOLNY 2015/2016 Szkolny program profilaktyki opiera się na rozumieniu profilaktyki jako procesu mającego na celu: 1. wspieranie

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia psychospołeczne Zagrożenia psychospołeczne 1. Wstęp Zarządzanie stresem nie jest dla pracodawców jedynie obowiązkiem moralnym i dobrą inwestycją, jest to wymóg prawny określony w dyrektywie ramowej 89 /391/EWG 3 2. Przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POWIATOWEGO CENTRUM ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO W RAWICZU

REGULAMIN POWIATOWEGO CENTRUM ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO W RAWICZU ZATWIERDZAM: Załącznik do Zarządzenia Nr 7/08 Starosty Rawickiego Rawicz, dnia 24 stycznia 2008 r. z dnia 24 stycznia 2008 r. REGULAMIN POWIATOWEGO CENTRUM ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO W RAWICZU Biuro ds. Ochrony

Bardziej szczegółowo

W R Z E S I E Ń 2 0 0 8 BIAŁYSTOK

W R Z E S I E Ń 2 0 0 8 BIAŁYSTOK S P O Ł E C Z N E G I M N A Z J U M N R 7 PROGRAM PROFILAKTYKI SPOŁECZNEGO GIMNAZJUM NR 7 W BIAŁYMSTOKU W R Z E S I E Ń 2 0 0 8 BIAŁYSTOK WSTĘP Podstawowym i naturalnym środowiskiem wychowawczym dziecka

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne PRZYJACIELE ZIPPIEGO Charakterystyka programu Polska Adaptacja programu Partnership for Children. Pierwsze wdrożenie przez Ośrodek Rozwoju Edukacji. Koordynator, szkolenia

Bardziej szczegółowo

Analiza zjawiska i aspekt prawny.

Analiza zjawiska i aspekt prawny. Analiza zjawiska i aspekt prawny. Wywieranie wpływu na proces myślowy, zachowanie lub stan fizyczny osoby pomimo braku jej przyzwolenia przy użyciu środków komunikacji interpersonalnej. Typowe środki przemocy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE

PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ PLASTYCZNYCH W KOLE ROK SZKOLNY 2014/15 1 WSTĘP Wychowanie jest stałym procesem doskonalenia się ucznia. To on przez swoje wybory i działania rozwija się i usprawnia

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki Bezpieczny przedszkolak

Program profilaktyki Bezpieczny przedszkolak Program profilaktyki Bezpieczny przedszkolak Przedszkola Publicznego w Ustroniu Morskim Wstęp Przedszkole to placówka przeznaczona dla dzieci od 3 do 6 lat. Zadaniem przedszkola jest zapewnienie dzieciom

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM DWUJĘZYCZNE NR 2 IM. S. ŻEROMSKIEGO W BIELSKU BIAŁEJ Jesteśmy razem ROK SZKOLNY 2014/2015 Celem Szkolnego Programu Profilaktyki jest wspieranie wszechstronnego i

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkół Przyrodniczo - Biznesowych im. Jadwigi Dziubińskiej w Tarcach PROGRAM PROFILAKTYKI Tarce 2010/2011 PODSTAWY PRAWNE DZIAŁALNOŚCI PROFILAKTYCZNEJ W SZKOE Szkoła wspierając rozwój dzieci i młodzieży,

Bardziej szczegółowo

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6 POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W ZAKRESIE PROMOWANIA I WDROŻENIA PRAWIDŁOWYCH METOD WYCHOWAWCZYCH W STOSUNKU DO DZIECI W RODZINACH ZAGROŻONYCH PRZEMOCĄ W RODZINIE Sandomierz 2013r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Wspólny obszar bezpieczeństwa w wymiarze ponadsektorowym

Wspólny obszar bezpieczeństwa w wymiarze ponadsektorowym Wspólny obszar bezpieczeństwa w wymiarze ponadsektorowym Strategiczna wizja administracji publicznej w obszarze zarządzania kryzysowego Zmienne uwarunkowania środowiska kształtowania polityki i tworzenia

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE Chalin, 2013 r. 1 KONCEPCJA PROGRAMU Program przewidziany jest do realizacji dla klas I III oraz IV VI. Założenia programowe

Bardziej szczegółowo

WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCYNY LOTNICZEJ PROGRAM SZKOLENIA. Kurs podstawowy

WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCYNY LOTNICZEJ PROGRAM SZKOLENIA. Kurs podstawowy WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCYNY LOTNICZEJ ZATWIERDZAM Dyrektor WIML PROGRAM SZKOLENIA Kurs podstawowy w zakresie medycyny lotniczej dla lekarzy i ratowników medycznych zabezpieczających wykonywanie lotów w

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Stres w pracy? Nie, dziękuję!

Stres w pracy? Nie, dziękuję! Najważniejsze informacje i wyniki badań nt. stresu zawodowego. Metody i techniki radzenia sobie ze stresem Dr Dorota Żołnierczyk Zreda Pracownia Psychologii i Socjologii Pracy Centralny Instytut Ochrony

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

Plan wychowawczy dla klasy V na rok szkolny 2014/2015. Wychowawca: Aneta Śliwa

Plan wychowawczy dla klasy V na rok szkolny 2014/2015. Wychowawca: Aneta Śliwa Plan wychowawczy dla klasy V na rok szkolny 2014/2015 : Aneta Śliwa ZADANIA FORMY REALIZACJI SPOSOBY DZIAŁANIA ODPOWIEDZIALNI TERMIN REALIZACJI 1. Pierwsze spotkanie z Godzina wychowawcza: Wrzesień wychowawcą-

Bardziej szczegółowo

Chcesz pracować w wojsku?

Chcesz pracować w wojsku? Praca w wojsku Chcesz pracować w wojsku? Marzysz o pracy w służbie mundurowej, ale nie wiesz, jak się do niej dostać? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Charakterystyka Sił Zbrojnych RP Siły Zbrojne Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016

Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Oferta Zespołu ds. Młodzieży rok szkolny 2015/2016 Skład zespołu: pedagog, koordynator zespołu - mgr pedagog - mgr pedagog - mgr pedagog mgr Rafał Peszek psycholog - mgr Aleksandra Kupczyk psycholog -

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Szkolny Program Profilaktyczny. Gimnazjum nr 39 im rtm. Witolda Pileckiego we Wrocławiu

Szkolny Program Profilaktyczny. Gimnazjum nr 39 im rtm. Witolda Pileckiego we Wrocławiu Szkolny Program Profilaktyczny Gimnazjum nr 39 im rtm. Witolda Pileckiego we Wrocławiu Wrocław 2008 1 Przedmiotem profilaktyki może być każdy problem, w odniesieniu do którego odczuwamy potrzebę uprzedzającej

Bardziej szczegółowo

Wybierz zdrowie i wolność

Wybierz zdrowie i wolność O przedsięwzięciu Program profilaktyki uzależnień Wybierz zdrowie i wolność Niniejszy program stanowi wypadkową zdobytej na szkoleniach wiedzy i doświadczeń własnych autorki, które przyniosło kilkanaście

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi. Jan Paweł II SPIS TREŚCI 1. Podstawa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPÓŁ SZKÓŁ ROLNICZYCH W GRUDZIĄDZU

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPÓŁ SZKÓŁ ROLNICZYCH W GRUDZIĄDZU PROGRAM PROFILAKTYKI Misją naszej szkoły jest: NA ROK SZKOLNY 2015/2016 ZESPÓŁ SZKÓŁ ROLNICZYCH W GRUDZIĄDZU stworzenie optymalnych warunków dla rozwoju każdego ucznia stymulowanie procesu rozwoju osobowości

Bardziej szczegółowo

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C

S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C S c h r o n i s k o d l a N i e l e t n i c h D o m i n ó w 8 1 C 20 388 Lublin 6 tel. 081 7518741, tel / fax. 081 7518621 PROGRAM ODDZIAŁYWAŃ SOCJOTERAPEUTYCZNYCH. BEZ ZŁUDZEŃ ZAŁOŻENIA OGÓLNE opracowanie:

Bardziej szczegółowo

MAŁY RATOWNIK. pierwsza pomoc już od przedszkola. PRZEDSZKOLE MIEJSKIE nr 35

MAŁY RATOWNIK. pierwsza pomoc już od przedszkola. PRZEDSZKOLE MIEJSKIE nr 35 PRZEDSZKOLE MIEJSKIE nr 35 Ul. ZAGÓRSKA 3 41-216 SOSNOWIEC Tel. (32) 263 38 78 Fax: 032 263 38 78 e-meil : p35@sosnowiec.edu.pl MAŁY RATOWNIK pierwsza pomoc już od przedszkola PROPOZYCJA INNOWACJI PEDAGOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU

PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU RAMOWY PLAN KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU Lp Nazwa przedmiotu Liczba godzin zajęć Liczba godzin zajęć

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty mediacji

Psychologiczne aspekty mediacji Psychologiczne aspekty mediacji dr Magdalena Błażek Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku Uniwersytet Gdański GDAŃSK, 10 grudnia 2015 R Mediacja rówieśnicza* Cztery

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Warto rozróŝnić 3 pojęcia:

Warto rozróŝnić 3 pojęcia: Kampania 1997 1 Warto rozróŝnić 3 pojęcia: złość jest to uczucie nie mamy wpływu na emocje, one powstają jako reakcja na potrzeby agresja jest to zachowanie skierowane przeciwko sobie i innym związane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Szkoła realizuje cele i zadania wychowawcze na podstawie Ustawy o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Koszalińska Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych INFORMATOR SZKOLEŃ

Koszalińska Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych INFORMATOR SZKOLEŃ Koszalińska Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych INFORMATOR SZKOLEŃ SOCJOTERAPIA I PROFILAKTYKA SPOŁECZNA DZIECI I MŁODZIEŻY AGRESJA JAKO PROBLEM SPOŁECZNY WŚRÓD DZIECI I MŁODZIEŻY ŚWIETLICA MIEJSCE SPĘDZANIA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO NR 1 CALINECZKA w Policach

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO NR 1 CALINECZKA w Policach PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO NR 1 CALINECZKA w Policach Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz. U> nr 256, poz. 2572 z późn. zm) 2. Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik

Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Company Profilaktyka zachowań problemowych dzieci i młodzieży Opracowała: mgr Małgorzata Pawlik Plan szkolenia 1. Zabawy integrujące grupę, zapoznanie się uczestników, sprawy organizacyjne( czas trwania,

Bardziej szczegółowo

30 ZARZĄDZENIE NR 428 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI

30 ZARZĄDZENIE NR 428 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI Komendy Głównej Policji Nr 6 213 30 ZARZĄDZENIE NR 428 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI z dnia 17 kwietnia 2009 r. w sprawie form i metod wykonywania niektórych, służbowych zadań przez psychologów pełniących

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Obowiązki i uprawnienia organów państwowych, samorządowych i organizacji społecznych.

Obowiązki i uprawnienia organów państwowych, samorządowych i organizacji społecznych. Podstawowe cele i główne zadania OC. Obrona cywilna ma na celu ochronę ludności, dóbr kultury, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny

Bardziej szczegółowo

Publiczna Szkoła Podstawowa w Pilźnie SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

Publiczna Szkoła Podstawowa w Pilźnie SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI Publiczna Szkoła Podstawowa w Pilźnie SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI 2014-2017 1 CELE PROFILAKTYKI W SZKOLE Dbanie o zdrowie i bezpieczeństwo uczniów w szkole Diagnoza zagrożeń w szkole Wczesna interwencja

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO I PROFILAKTYCZNEGO SZKOŁY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

TEMATYKA ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO I PROFILAKTYCZNEGO SZKOŁY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 TEMATYKA ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO I PROFILAKTYCZNEGO SZKOŁY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 Lp Klasa Tematyka Realizujący 1. Oddział Bezpieczeństwo w drodze do i ze

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI. w świetle przepisów prawa

PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI. w świetle przepisów prawa PRAWA DZIECI A OBOWIĄZKI NAUCZYCIELI w świetle przepisów prawa Zależności Konwencja o prawach dziecka 1. Prawo do wychowania w duchu tolerancji i zrozumienia dla innych, bez dyskryminacji wynikającej z

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ... PROGRAM PROFILAKTYKI na lata 2015/2016 2016/2017 ZESPÓŁ SZKÓŁ W GOŁASZYNIE Gołaszyn, 1 września 2015 r. SPIS TREŚCI Założenia programu... 3 Cele i zadania... 4 Zalecane metody pracy...

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI. XXXVIII L.O. im. Stanisława Kostki Potockiego. L.p. Cel ogólny Adresaci Cele szczegółowe Sposoby realizacji Realizatorzy

PROGRAM PROFILAKTYKI. XXXVIII L.O. im. Stanisława Kostki Potockiego. L.p. Cel ogólny Adresaci Cele szczegółowe Sposoby realizacji Realizatorzy PROGRAM PROFILAKTYKI XXXVIII L.O. im. Stanisława Kostki Potockiego L.p. Cel ogólny Adresaci Cele szczegółowe Sposoby realizacji Realizatorzy 1. Wyjazd integracyjny- integracja klasowa 2. Profilaktyka uzależnieńdostarczanie

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu na okres: rok szkolny 2012/2013, Zespół w składzie: M. Ulanowska S. Zaborowska I. Kulczyńska A. Ludwiczak D. Kofel E.

Bardziej szczegółowo