Nerwoból językowo-gardłowy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nerwoból językowo-gardłowy"

Transkrypt

1 Czas. Stomatol., 2010, 63, 4, Polish Dental Society Nerwoból językowo-gardłowy Glossopharyngeal neuralgia Anna Foczpańska-Setta, Wojciech Split Z Zakładu Zaburzeń Czynnościowych Narządu Żucia Katedry Stomatologii Odtwórczej UM w Łodzi Kierownik: prof. dr hab. med. W. Split Summary Aim of the study: To present the identification criteria for glossopharyngeal neuralgia according to the international IHS classification, as well as the most recent developments concerning neuralgia s etiopathogenesis and treatment methods. Conclusion: Primary glossopharyngeal neuralgia is mostly related to vasculoneural conflict. The diagnosis is confirmed by magnetic resonance angiography (MRA) of the head. The treatment of choice is pharmacotherapy including antiepileptic medication. Surgical treatment may follow. Secondary glossopharyngeal neuralgia results from nerve irritation of intracranial or extracranial segments by a variety of factors. Physical symptoms that accompany this type of neuralgia indicate the involvement of the adjacent structures. In diagnosing the condition, pathological lesions located at the scull base should be considered. Streszczenie Cel pracy: przedstawiono krytera rozpoznawcze nerwobólu językowo-gardłowego w oparciu o międzynarodową klasyfikację IHS oraz aktualny stan wiedzy dotyczący jego etiopatogenezy i metod leczenia. Podsumowanie: pierwotny nerwoból językowo-gardłowy najczęściej jest związany z konfliktem naczyniowo-nerwowym. Rozpoznanie potwierdza angiorezonans magnetyczny głowy. W leczeniu stosuje się farmakoterapię lekami przeciwpadaczkowymi. W dalszej kolejności rozważa się leczenie chirurgiczne. Wtórny nerwoból językowo-gardłowy jest następstwem drażnienia nerwu w odcinku wewnątrz lub zewnątrz czaszkowym przez czynniki o różnej etiologii. Towarzyszące mu objawy przedmiotowe wskazują na zajęcie sąsiadujących struktur. W diagnozowaniu należy brać pod uwagę zmiany chorobowe zlokalizowane na podstawie czaszki. KEYWORDS: glossopharyngeal neuralgia, anatomy, physiology, diagnosis, treatment HASŁA INDEKSOWE: nerwoból językowo-gardłowy, anatomia, fizjologia, rozpoznanie, leczenie Wstęp Nerwoból językowo-gardłowy jako pierwszy opisał Weissenberg w 1910 r. Jego pacjent cierpiał na nerwoból, spowodowany guzem kąta mostowo-móżdżkowego. Dziesięć lat później Siccard i Robineau [27] opisali trzech pacjentów z nerwobólem samoistnym, u których leczenie farmakologiczne i fizykalne było nieskuteczne. Dopiero przecięcie nerwów spowodowało ustąpienie bólu we wszystkich trzech przypadkach. Termin neuralgia pierwszy użył Harris w 1921 roku [12]. Jako metodę leczenia zalecał usunięcie nerwu oraz jego dwóch zwojów. Dandy [6] w 1927 roku podzielił neuralgię nerwu IX na dwie główne grupy: neuralgię idiopatyczną (samoistną), oraz symptomatyczną (objawową). Z kolei Bohm [cyt. wg 5] podzielił neuralgię idiopatyczną na uszną, w której 267

2 A. Foczpańska-Setta, W. Split Czas. Stomatol., ból jest zlokalizowany w okolicy ucha środkowego oraz ustno gardłową z bólem umiejscowionym w okolicy języka i migdałka podniebiennego oraz promieniowaniem do ucha środkowego. Nerw językowo-gardłowy (n. IX) jest nerwem mieszanym. Zawiera on włókna: czuciowe (przewodzą czucie somatyczne z tylnej trzeciej części języka, z łuków podniebiennych, jamy bębenkowej, trąbki słuchowej i ścian gardła), włókna smakowe (przewodzą impulsy z brodawek okolonych i liściastych), włókna autonomiczne (przywspółczulne włókna wydzielnicze z jądra ślinowego dolnego do ślinianki przyusznej, gruczołów policzkowych i nasady języka) i włókna ruchowe z przedniej części jądra dwuznacznego zaopatrujące mięśnie gardła (n. IX jest najważniejszym nerwem przełykania). Nerw wychodzi z rdzenia przedłużonego na jego powierzchni bocznej ku tyłowi od oliwki i poniżej nerwu przedsionkowo-ślimakowego. W otworze szyjnym nerw tworzy zwój górny (I neuron drogi czucia somatycznego, II neuron tej drogi znajduje się w jądrze pasma samotnego, III w jądrze brzusznym tylnym przyśrodkowym wzgórza) i po opuszczeniu czaszki zwój dolny (leży on bezpośrednio pod nim i zawiera komórki I neuronu drogi smakowej i komórki czucia narządowego z kłębka szyjnego). Nerw IX opuszcza jamę czaszki przez przyśrodkową część otworu szyjnego [2, 13, 15, 32]. Na podstawie czaszki nerw IX leży pomiędzy tętnicą szyjną wewnętrzną i żyłą szyjną wewnętrzną. Następnie kieruje się ku dołowi i biegnie pomiędzy tętnicą szyjną zewnętrzną i wewnętrzną wzdłuż tylnego brzegu mięśnia rylcowo-gardłowego, krzyżuje ten mięsień po jego bocznej stronie (przy wydłużonym wyrostku rylcowatym mięsień może być odpowiedzialny za objawy nerwobólu językowo gardłowego i zespołu Eagle a [28]). W dalszym przebiegu nerw zatacza łuk i wchodzi między mięsień rylcowo-gardłowy i mięsień rylcowo-językowy, dzieli się na gałęzie końcowe, które wnikają do podstawy języka. Nerw językowo-gardłowy oddaje następujące gałęzie: nerw bębenkowy (odchodzi od zwoju dolnego i zawiera włókna przywspółczulne przeznaczone dla ślinianki przyusznej, gruczołów policzkowych oraz włókna czuciowe dla błony śluzowej jamy bębenkowej i trąbki słuchowej), gałąź zatoki tętnicy szyjnej (zawiera włókna czucia narządowego i jest dośrodkowym ramieniem łuku odruchowego tej zatoki), gałąź mięśnia rylcowo gardłowego (zawiera włókna ruchowe do jednoimiennego mięśnia), gałęzie gardłowe (z jednoimiennymi gałęziami nerwu błędnego tworzą splot gardłowy i prowadzą włókna ruchowe do górnej części mięśni gardła i włókna czuciowe somatyczne do tylnej i bocznej części gardła), gałęzie migdałkowe (składają się z włókien czuciowych somatycznych unerwiających błonę śluzową migdałka podniebiennego i jego otoczenia), gałęzie językowe (zawierają włókna czuciowe somatyczne do tylnej trzeciej części języka, włókna przywspółczulne do gruczołów tej okolicy oraz włókna smakowe do brodawek okolonych i liściastych) [2, 13, 32]. Cel pracy Celem pracy było przedstawienie kryteriów rozpoznawczych nerwobólu językowo- -gardłowego w oparciu o międzynarodową klasyfikację IHS oraz aktualnego stanu wiedzy dotyczącego jego etiopatogenezy i metod leczenia. Obraz kliniczny Nerwoból językowo-gardłowy jest jakościowo podobny do nerwobólu trójdzielnego. 268

3 2010, 63, 4 Nerwoból językowo-gardłowy Wyróżnia się nerwoból pierwotny (samoistny) i wtórny (objawowy). Ten pierwszy cechuje brak objawów przedmiotowych. Nerwoból pierwotny jest przeszywający, silny lub bardzo silny, kłujący, epizodyczny, jednostronny. Napady występują nagle, w ciągu dnia, w sposób stereotypowy, trwają od kilku sekund do dwóch minut. Ból obejmuje obszar unerwienia nerwu językowo-gardłowego, również gałąź uszną i gardłową nerwu błędnego. Zatem ból odczuwany jest w gardle w okolicy migdałka podniebiennego, krtani, w tylnej trzeciej części języka, w nosogardzieli, w okolicy kąta żuchwy oraz w małżowinie usznej. Napadowi bólu może towarzyszyć zwolnienie tętna (bradykardia) i omdlenie. Ból pojawia się po podrażnieniu pól spustowych w obszarze unerwienia przez nerw językowo-gardłowy, skóry antyskrawka ucha, w czasie przełykania, żucia, mówienia, śmiechu, ziewania lub kaszlu [5, 9, 17, 22, 25]. Choroba występuje bardzo rzadko (0,5 przypadków na 100 tys. osób), pojawia się przeważnie w szóstej dekadzie życia, pięćdziesiąt razy rzadziej niż nerwoból trójdzielny i stanowi od 0,2 do 1,3 dolegliwości bólowych twarzy [5, 8, 17]. Epizody choroby trwają od kilku tygodni do dwóch trzech miesięcy i ustępują samoistnie. Mogą również nawracać podobnie jak nerwoból trójdzielny [5, 9, 17, 22, 25]. Etiopatogeneza W znacznym odsetku przypadków przyczyny nerwobólu upatruje się w konflikcie naczyniowo nerwowym. Istnieją dwie teorie dotyczące mechanizmu powstawania konfliktu. Pierwsza obwodowa, czysto mechaniczna tłumaczy objawy uciskiem nerwu lub jego naczyń odżywczych przez przebiegające w pobliżu naczynie lub naczynia. W tej teorii, w wyniku niedokrwienia dochodzi do uszkodzenie osłonki mielinowej i do nieprawidłowego przewodzenia impulsów. Druga teoria ośrodkowa mówi o nadmiernej pobudliwości jąder II i III neuronu, odpowiadających za czynność danego nerwu, a w konsekwencji doprowadzających do sensytyzacji obwodowej i ośrodkowej [4, 19]. Według Mollera [19] najbardziej prawdopodobnym jest współdziałanie obydwu mechanizmów. Jego zdaniem, mechanizmem inicjującym jest konflikt naczyniowo-nerwowy, który wpływa poprzez włókna aferentne na nadmierne pobudzenie jąder nerwów czaszkowych, co w konsekwencji doprowadza do sensytyzacji obwodowej i objawów klinicznych. Miejscem gdzie najczęściej dochodzi do konfliktu jest strefa wyjścia n. IX z pnia mózgu, tj. miejsce przejścia mieliny ośrodkowej w obwodową tzw. REZ (ang. root entry exit zone) [4, 19]. Wtórny nerwoból językowo-gardłowy jest spowodowany podrażnieniem nerwu w odcinku wewnątrz lub zewnątrzczaszkowym przez czynniki o różnej etiologii (zapalnej, naczyniowej, nowotworowej, urazowej czy zwyrodnieniowej). Towarzyszą mu objawy przedmiotowe rzadko występujące w sposób odosobniony przeważnie wskazujące na zajęcie sąsiadujących struktur [1, 5, 16, 18, 26, 28, 33]. Objawy towarzyszące nerwobólowi są związane z podrażnieniem nerwu błędnego, tj. uczucie oszołomienia, zawroty głowy, omdlenie lub pełnoobjawowy zespół MAS [3, 10, 11, 23, 24]. Utrata przytomności może wystąpić w czasie napadu bólu lub natychmiast po nim, towarzyszy jej zwolnienie akcji serca, aż do jego chwilowego zatrzymania i spadek ciśnienia tętniczego krwi. Opisano również przypadki nerwobólu z utratą przytomności spowodowaną zatrzymaniem akcji serca, której towarzyszyły drgawki [3, 10, 14, 23, 24, 32]. Przyczyną nerwobólu wtórnego mogą być: zapalenie migdałków, ropień okołomigdałkowy, zapalenie kości skalistej, gruźlica, ropień nadtwardówkowy, zlepne zapalenie pajęczynów- 269

4 A. Foczpańska-Setta, W. Split Czas. Stomatol., ki w kącie mostowo-móżdżkowym, półpasiec [5]. Spośród innych przyczyn wymienia się urazy szyi, blizny po naświetlaniu tkanek promieniami jonizującymi, blizny po wycięciu migdałków, wydłużony wyrostek rylcowaty [5, 18, 26, 28, 33]. Nerwoból n. IX może towarzyszyć kostniakowi otworu szyjnego, nerwiako-włókniakowi n. VIII, oponiakom tylnej jamy, gruczolakowi limfatycznemu, rakowi inwazyjnemu nosogardzieli, rakowi języka [5, 28]. Przyczyną nerwobólu językowo-gardłowego może być również choroba Pageta. Znamienne dla tej choroby wzmożona resorpcja oraz zwiększone i nieprawidłowe wytwarzanie nowej kości o nieuporządkowanym utkaniu, powodują m.in. zgrubienie kości czaszki, zmniejszenie otworów, w tym otworu szyjnego [1]. Opisano także nerwoból językowo-gardłowy w przebiegu stwardnienia rozsianego [5]. Rozpoznawanie W diagnozowaniu nerwobólu językowo-gardłowego należy zwrócić szczególną uwagę na zmiany chorobowe na podstawie czaszki. Już zdjęcie RTG czaszki pozwala na uwidocznienie zmian destrukcyjnych. Zdjęcie pantomograficzne przydatne jest m.in. w ocenie wyrostka rylcowatego [21, 28, 30]. W celu uwidocznienia zmian chorobowych w tylnym dole czaszki wykonuje się tomografię komputerową czy rezonans magnetyczny. Ten ostatni jest szczególnie przydatny dla uwidocznienia procesów zapalnych, zaś w połączeniu z angiografią w ujawnianiu konfliktu naczyniowo-nerwowego. Leczenie W leczeniu nerwobólu pierwotnego w pierwszej kolejności stosuje się farmakoterapię [5, 7, 11, 20, 30]. Dobre wyniki uzyskuje się po podaniu niektórych leków przeciwpadaczkowych: karbamazepina, fenytoina, gabapentyna czy lamotrigina [30]. Aby uniknąć objawów ubocznych, leczenie należy rozpocząć od małych dawek i przy dobrej tolerancji leku zwiększać je powoli aż do uzyskania efektu przeciwbólowego. Leczenie karbamazepiną rozpoczynamy od dawki 100 mg/dobę, fenytoiną od 200 mg/dobę, gabapentyną od 300 mg/dobę. Należy pamiętać, że wyżej wymienione leki indukują aktywność enzymów wątrobowych i działają toksycznie na układ krwiotwórczy. Fenytoina ponadto może powodować przerost dziąseł i hiperglikemię. Lamotryginę początkowo podaję się w dawce 50 mg/dobę przez dwa tygodnie, następnie dawkę zwiększa się o 50 mg/dobę co 1-2 tygodnie do uzyskania efektu przeciwbólowego. Przy braku skuteczności farmakoterapii stosuje się leczenie chirurgiczne. Przecięcie wewnątrzczaszkowe n. IX i korzeni górnych n. X zawsze powoduje całkowite zniesienie bólu. Z zabiegów zewnątrzczaszkowych stosuje się m.in: eksherezę fragmentu nerwu przez dojście ustno gardłowe oraz eksherezę fragmentu nerwu przez dojście szyjne. W nerwobólu wywołanym konfliktem naczyniowo-nerwowym wykonuje się dekompresję nerwu metodą MVD (microvascular decompression). Technikę MVD spopularyzował w latach 70 tych Jannetta poprzez kilka modyfikacji i ulepszeń oraz poszerzenie wskazań do tego typu zabiegów. W latach 90-tych XX wieku wprowadzenie endoskopu, jako dodatkowego narzędzia operacyjnego, pozwoliło zmniejszyć uraz śródoperacyjny. Obecnie z wykorzystaniem tej metody całkowite ustąpienie bólu osiąga się u ponad 70% pacjentów [4, 5, 7, 8]. Podsumowanie Przyczyną pierwotnego nerwobólu nerwu IX w znacznym odsetku przypadków jest kon- 270

5 2010, 63, 4 Nerwoból językowo-gardłowy flikt naczyniowo-nerwowy. Pozwala go uwidocznić angiorezonans magnetyczny głowy (MRA). W leczeniu w pierwszej kolejności stosuje się farmakoterapię lekami przeciwpadaczkowymi (karbamazepiną, fenytoiną, gabapentyną, lamotryginą, itp.) dopiero przy braku ich skuteczności leczenie chirurgiczne. Wtórny nerwoból n. IX jest spowodowany podrażnieniem nerwu w odcinku wewnątrz lub zewnątrzczaszkowym przez czynniki o różnej etiologii (zapalnej, naczyniowej, urazowej, nowotworowej, zwyrodnieniowej). Towarzyszą mu objawy przedmiotowe wskazujące na zajęcie sąsiadujących struktur. W diagnozowaniu nerwobólu językowo-gardłowego należy zwracać szczególną uwagę na zmiany chorobowe zlokalizowane na podstawie czaszki. Piśmiennictwo 1. Banaś M, Ceder A, Błach A: Choroba Pageta Pol Arch Med Wewn 2003,1 7: Bochenek A, Reicher M: Anatomia człowieka tom V PZWL Warszawa 1989, Bolińska H, Ruta J, Prusiński A: Asystolia serca w przebiegu nerwobólu nerwu językowo-gardłowego. Kard Pol 1987, 2: Borucki Ł, Szyfter W, Wróbel M, Sosnowski P: Konflikty naczyniowo-nerwowe. Otolar Pol 2006, 60, 6: Bruyn G W: Glossopharyngeal neuralgia. Cephalalgia 1983, 3: Dandy W E: Glossopharyngeal neuralgia (tic doloureux): Its diagnosis and treatment. Arch Surg 1927, 15: Dijakiewicz M, Kucharski R, Gawrońska- Skorkowska J: Neuralgia nerwu językowo- -gardłowego leczenie objawowe. Implantoprotetyka 2003, 4, 2: Domżał M: Ból neuralgiczny i neuropatyczny w praktyce lekarza. Terapia 2004, 12, 10: Evens R W, Torelli P, Manzoni C M: Glossopharyngeal Neuralgia. Headache 2006, 46: Ferrante L, Artici M, Nadacci B, Fraioli B, Cosentino F: Glossopharyngeal neuralgia with cardiac syncope. Neurosurgery 1995, 36, 1: Giza E, Kyriakou P, Liasides C, Dimakopoulou A: Glossopharyngeal neuralgia with cardiac syncope, an idiopatic case treated with carbamizepine and duloxetine. Eur J Neurol 2008, 15: Harris W: Persistent pain in lesions of the peripheral and central nervous system. Brain 1921, 44: Kahle W: Podręczny atlas człowieka. Tom III Verlag Brema 1998: Majedo O, Arie O: Glossopharyngeal neuralgia associated with cardiac syncope and Wright loss. Arch Otolaryngol Head Neck Surg 1994, 120: Matthews G G: Neurobiologia PZWL Warszawa 2000, Mc Warron M O, Bone I: Glossopharyngeal neuralgia referred from a pontine session. Cephalgia 1999, 19: Merskey H, Bogduk N: Klasyfikacja bólu przewlekłego. Rehabilitacja Medyczna, Kraków 1999, Modrzyński M, Wróbel B, Grosz B, Zawisza E, Gryń S: Przypadek guza gardła w przebiegu przedłużonego wyrostka rylcowatego. Pol Merk Lek 2000, 8, 49: Moller A R: Vascular compression of cranial nerves II pathophysiology. Neurol Res 1991, 21, 5: Moretti R, Torre P, Anatonello R M, Bava A, Cazzato G: Gabapentin treatment of glossopharyngeal neuralgia a follow-up of four years of a single case. Eur J Pain 2002, 6: Murtagh R D, Caracciolo J T, Fernandez G: CT findings associated with Eagle Syndrome. AJNR Am J Neuroradiol 2001, 22:

6 A. Foczpańska-Setta, W. Split Czas. Stomatol., 22. Pearce J M S: Glossopharyngeal neuralgia. Eur J Neurol 2006, 55: Podemski R, Kowalczyk E, Kostewicz M, Budrewicz S: Neuralgia nerwu językowo-gardłowego z zespołem MAS oraz częściowymi napadami padaczki o symptomatologii złożonej. Prz Lek 2008, 65, 3: Prusiński A, Bolińska H, Krajewski W, Ruta J: Przypadek nerwobólu nerwu językowo-gardłowego z napadową asystolią serca. Neurol Neurochir Pol 1985, 5: Prusiński A, Stepień A, Różniecki J: Klasyfikacja i kryteria diagnostyczne bólów głowy, nerwobólów czaszkowych i bólu twarzy. Neurol Neurochir Pol 2006, 40, supl 1: Schroeder W J: Traumatic Eagle s syndrome. Otolaryngol Head Neck Surg 1991, 104: Sicard R, Robineau J: Communications et presentations: Part I Algie velo pharyngee essentielle. Traitment chirurgical. Rev Neurol 1920, 36: Split M, Siciarz A, Białkowska-Głowacka J, Janas G: Zespół wydłużonego wyrostka rylcowatego (zespół Eagle a). Mag Stom 2007, 1: Thun-Szretter K, Jankowska M, Dowżenko A, Mąkol N: Ocena wyrostków rylcowatych na zdjęciach pantomograficznych doniesienia wstępne, Czas Stomatol 2006, 59, 9: Titlic M, Juki I, Tonkic A, Grani P, Juki J: Use of Lamotrigine In Glossopharyngeal Neuralgia. Headache 2006, 1: Voss H, Herrlinger R: Anatomia człowieka. PZWL Warszawa 1974: Tallin B G, Westerberg C E, Sundolf G: Syncope induced by glossopharyngeal neuralgia: sympathetic outflow to muscle. Neurology 1984, 34: Webb C J, Makura Z C G, Mc Cornick M S: Glossopharyngeal neuralgia following foreing body impaction in the neck. J Laryngol Otol 2000, 114: Adres autorów: Łódź, ul. Pomorska 251 Tel Paper received 11 October 2009 Accepted 7 May

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010 MIGRENY Henryk Dyczek 2010 Wstęp http://zdrowie.flink.pl/migrenowe_bole_glowy.php Migrenowe bóle głowy stanowią problem epidemiologiczny, diagnostyczny i terapeutyczny. Powszechnie występuje niedostateczna

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613 IX 1. MECHANIZMY POWSTAWANIA BÓLU Jerzy Wordliczek, Jan Dobrogowski... 1 Patomechanizm bólu ostrego... 3 Patomechanizm bólu przewlekłego... 9 Ból neuropatyczny... 10 Ośrodkowa sensytyzacja... 15 2. METODY

Bardziej szczegółowo

NERWY CZASZKOWE I ICH JĄDRA. KLINICZNE ASPEKTY USZKODZEŃ NERWÓW CZASZKOWYCH.

NERWY CZASZKOWE I ICH JĄDRA. KLINICZNE ASPEKTY USZKODZEŃ NERWÓW CZASZKOWYCH. NERWY CZASZKOWE I ICH JĄDRA. KLINICZNE ASPEKTY USZKODZEŃ NERWÓW CZASZKOWYCH. Uszkodzenie nerwu węchowego powoduje anosmię (brak węchu). Może być wynikiem złamania w obrębie dołu przedniego czaszki lub

Bardziej szczegółowo

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 Spis treści Przedmowa 11 Wprowadzenie 12 Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 1. ABC anatomii i fizjologii narządu przedsionkowego jako obwodowego receptora układu równowagi 22 2. Badanie otoneurologiczne

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

3. Zapalenia tkanek miękkich i kości części twarzowej czaszki Stanisława Z. Grabowska, Robert M. Balicki... 112

3. Zapalenia tkanek miękkich i kości części twarzowej czaszki Stanisława Z. Grabowska, Robert M. Balicki... 112 Spis treści Wstęp Leszek Kryst.................. 15 1. Postępowanie okołooperacyjne i w niektórych stanach nagłych Ewa Mayzner-Zawadzka, Marcin Kołacz.......... 17 Postępowanie przedoperacyjne.................

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY KRĘGOSŁUP Cechy dzięki którym chroni rdzeń : Elastyczność połączeń międzykręgowych sprężystości krążków Krzywizny kręgosłupa Obszerne światło kanału kręgowego i OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Nerwy łączą się z

Bardziej szczegółowo

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Czucie bólu z zębów człowieka dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Nerwy Nerw trójdzielny Nerw szczękowy i nerw żuchwowy Gałęzie zębowy ww nerwów Miazga Włókna aferentne czuciowe Włókna

Bardziej szczegółowo

Zespoły bólowe kręgosłupa

Zespoły bólowe kręgosłupa Zespoły bólowe kręgosłupa W około 70-80% przypadków pierwszego spotkania pacjenta i lekarza nie daje ustalić się dokładnie przyczyny bólów kręgosłupa. Świadczy to o złożoności tego problemu. Mimo tego

Bardziej szczegółowo

Okolice głowy i szyi 4-tygodniowego ludzkiego zarodka przypominają w pewien sposób analogiczne obszary zarodka ryby, znajdującego się na identycznym

Okolice głowy i szyi 4-tygodniowego ludzkiego zarodka przypominają w pewien sposób analogiczne obszary zarodka ryby, znajdującego się na identycznym Multimedial Unit of Dept. of Anatomy JU Okolice głowy i szyi 4-tygodniowego ludzkiego zarodka przypominają w pewien sposób analogiczne obszary zarodka ryby, znajdującego się na identycznym czasowo etapie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Ratownictwo medyczne Kod kierunku: 12.9 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS)

Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS) Czym jest funkcjonalna (czynnościowa) chirurgia zatok przynosowych (FESS) Operacja zatok metodą endoskopową jest alternatywą dla tradycyjnej metody charakteryzującej się dużą inwazyjnością. Obecnie w laryngologii

Bardziej szczegółowo

Ból w klatce piersiowej. Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych PUM

Ból w klatce piersiowej. Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych PUM Ból w klatce piersiowej Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych PUM Patomechanizm i przyczyny Źródłem bólu mogą być wszystkie struktury klatki piersiowej, z wyjątkiem miąższu płucnego: 1) serce

Bardziej szczegółowo

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Definicja - 1 Dyskopatia szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości przypadków jest to pierwszy z etapów choroby zwyrodnieniowej

Bardziej szczegółowo

Bruksizm. & inne parafunkcje stawu skroniowo-żuchwowego

Bruksizm. & inne parafunkcje stawu skroniowo-żuchwowego Bruksizm (zgrzytanie zębami) & inne parafunkcje stawu skroniowo-żuchwowego Henryk Dyczek 2008 Bruksizm - Definicja Bruksizm (ang. bruxism, z gr. βρυγμός = zgrzytać zębami) - termin medyczny określający

Bardziej szczegółowo

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM Przedstawiamy badanie w kierunku raka jamy ustnej zamieszczone na stronach Państwowego Instytutu Dentystycznego i Twarzowo-Czaszkowego

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Czym jest dyskopatia? Jest to szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

PACLITAXELUM. Załącznik C.47. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA

PACLITAXELUM. Załącznik C.47. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA Załącznik C.47. PACLITAXELUM Lp 1. PACLITAXELUM C00 NOWOTWORY ZŁOŚLIWE WARGI 2. PACLITAXELUM C00.0 POWIERZCHNIA ZEWNĘTRZNA WARGI GÓRNEJ 3. PACLITAXELUM C00.1 POWIERZCHNIA ZEWNĘTRZNA WARGI DOLNEJ 4. PACLITAXELUM

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340.

Układ nerwowy. Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. WL Układ nerwowy Klasyfikuj prace dotyczące układu nerwowego i chorób/zaburzeń układu nerwowego u dzieci w WS 340. Klasyfikuj: pielęgniarstwo neurologiczne w WY 160.5. WL 1-102 Wydawnictwa informacyjne

Bardziej szczegółowo

Schemat stosowania poszczególnych CMD

Schemat stosowania poszczególnych CMD Schemat stosowania poszczególnych CMD 13 produktów do stosowania osobno lub w połączeniu w zależności od przypadku klinicznego ZABIEGI w przypadku bólu kręgosłupa: MD-Neck, MD-Thoracic, MD-Lumbar: do stosowania

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl Coraz większa liczba pacjentów zgłasza się do fizjoterapeutów z problemami bólowymi w obrębie kręgosłupa. Często postawiona diagnoza dyskopatia, wywołuje niepokój o własne zdrowie i wątpliwości w jaki

Bardziej szczegółowo

Gamma Knife bezinwazyjna alternatywa dla leczenia operacyjnego guzów wewnątrzczaszkowych oraz innych patologii mózgu

Gamma Knife bezinwazyjna alternatywa dla leczenia operacyjnego guzów wewnątrzczaszkowych oraz innych patologii mózgu Gamma Knife bezinwazyjna alternatywa dla leczenia operacyjnego guzów wewnątrzczaszkowych oraz innych patologii mózgu Leszek Lombarski Klinika Neurochirurgii i Urazów Układu Nerwowego CMKP, Warszawa Stereotaksja

Bardziej szczegółowo

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Badanie neurologiczne - ĆWICZENIA Wybrane elementy badania układu nerwowego (badanie nerwów czaszkowych, badanie wybranych odruchów mono- i polisynaptycznych, badanie czucia

Bardziej szczegółowo

W01 Świadczenie pohospitalizacyjne. W11 Świadczenie specjalistyczne 1-go typu. W12 Świadczenie specjalistyczne 2-go typu

W01 Świadczenie pohospitalizacyjne. W11 Świadczenie specjalistyczne 1-go typu. W12 Świadczenie specjalistyczne 2-go typu W01 Świadczenie pohospitalizacyjne zgodnie z definicją świadczenia W11 Świadczenie specjalistyczne 1-go typu zgodnie z definicją świadczenia W12 Świadczenie specjalistyczne 2-go typu konieczne wykazanie

Bardziej szczegółowo

OBJAWY USZNE U OSÓB NURKUJĄCYCH SPOWODOWANE PRZEZ CHOROBY I DYSFUNKCJE NARZĄDU ŻUCIA

OBJAWY USZNE U OSÓB NURKUJĄCYCH SPOWODOWANE PRZEZ CHOROBY I DYSFUNKCJE NARZĄDU ŻUCIA J. Walczyńska OBJAWY USZNE U OSÓB NURKUJĄCYCH SPOWODOWANE PRZEZ CHOROBY I DYSFUNKCJE NARZĄDU ŻUCIA W artykule przedstawiono choroby i dysfunkcje narządu żucia mające wpływ na działalność nurkową. Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:..

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:.. Formularz Zgody na Leczenie Chirurgiczne Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie Nazwa operacji:.. Operacja usunięcia torbieli bocznej szyi Torbiel boczna szyi jest wadą wrodzoną i w większości

Bardziej szczegółowo

Bóle w klatce piersiowej. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Nadciśnienia Tętniczego

Bóle w klatce piersiowej. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Nadciśnienia Tętniczego Bóle w klatce piersiowej Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Nadciśnienia Tętniczego Bóle w klatce piersiowej Najczęstsza przyczyna konsultacji szpitalnych Największy niepokój chorego Najczęstsza po

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Propedeutyka onkologii Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu.

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Móżdżek 1) Budowa i położenie Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Składa się z dwóch półkul oddzielonych od

Bardziej szczegółowo

FLUOROURACILUM. Załącznik C.26. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1039 Poz.

FLUOROURACILUM. Załącznik C.26. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1039 Poz. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1039 Poz. 42 Załącznik C.26. FLUOROURACILUM 1 FLUOROURACILUM C00 NOWOTWORY ZŁOŚLIWE WARGI 2 FLUOROURACILUM C00.0 POWIERZCHNIA ZEWNĘTRZNA WARGI GÓRNEJ 3 FLUOROURACILUM

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Otolaryngologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Otolaryngologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Otolaryngologia Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 45/2014 z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie oceny leku Botox (toksyna botulinowa typu A 100 jednostek) we wskazaniu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Bóle głowy... 17. 2. Zawroty głowy... 33. lecz 5

Spis treści. 1. Bóle głowy... 17. 2. Zawroty głowy... 33. lecz 5 lecz 5 Spis treści 1. Bóle głowy............. 17 Klasyfikacja bólów głowy........... 17 Diagnostyka.............. 19 Wywiad.............. 19 Badanie stanu ogólnego i neurologicznego...... 20 Migrena...............

Bardziej szczegółowo

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa wykorzystuje metody obrazowania narządów oraz sprzęt i techniki stosowane w radiologii naczyniowej do przeprowadzania zabiegów leczniczych

Bardziej szczegółowo

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz.

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. moduł V foliogram 34 UTRATA ŚWIADOMOŚCI Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. Możliwe przyczyny: uraz czaszki, krwotok, niedotlenienie mózgu, choroby wewnętrzne,

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

PACLITAXELUM. Zał cznik C.47. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA

PACLITAXELUM. Zał cznik C.47. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA Zał cznik C.47. PACLITAXELUM Lp 1. PACLITAXELUM C00 NOWOTWORY ZŁOŚLIWE WARGI 2. PACLITAXELUM C00.0 POWIERZCHNIA ZEWNĘTRZNA WARGI GÓRNEJ 3. PACLITAXELUM C00.1 POWIERZCHNIA ZEWNĘTRZNA WARGI DOLNEJ 4. PACLITAXELUM

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Układ nerwy- ćwiczenia 1/14

Układ nerwy- ćwiczenia 1/14 Układ nerwy- ćwiczenia 1/14 Badanie neurologiczne - ĆWICZENIA Wybrane elementy badania układu nerwowego (badanie nerwów czaszkowych, badanie wybranych odruchów mono- i polisynaptycznych, badanie czucia

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne

Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne Dr n. med. Michał Dwornik Ból z tkanki nerwowej Rdzeń kręgowy Zwoje współczulne Korzenie rdzeniowe Nerwy rdzeniowe

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII

ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII Dominik Bień ROLA MIOGENNYCH PRZEDSIONKOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH W DIAGNOSTYCE ZAWROTÓW GŁOWY O RÓŻNEJ ETIOLOGII ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH BADANIA WYKONANO W KLINICE OTORYNOLARYNGOLOGII

Bardziej szczegółowo

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Specjalności: SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Neurologia Kod modułu LK.3.E.016 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

Bardziej szczegółowo

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20)

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 511 Poz. 42 Załącznik B.4. LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Joanna Didkowska, Urszula Wojciechowska, Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii Instytut, Warszawa Krajowy Rejestr Nowotworów Niniejsze opracowanie

Bardziej szczegółowo

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Nefrektomia Nefrektomia jest metodą umożliwiającą całkowite wyleczenie

Bardziej szczegółowo

Jama ustna i ustna część gardła

Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna Przedsionek Jama ustna właściwa Z przodu ograniczona przez wargi Z tyłu przez łuk językowo-migdałkowy Od dołu dno jamy ustnej Od góry podniebienie twarde i miękkie

Bardziej szczegółowo

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:..

Imię nazwisko pacjenta... Lekarz nadzorujący Rozpoznanie. Nazwa operacji:.. Drenaż wentylacyjny To operacja przeprowadzana głównie u dzieci, rzadziej u dorosłych, z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego i niedosłuchem. Polega na umieszczeniu w błonie bębenkowej szpulki (drenika

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI:

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej 1. Adres jednostki: Adres: 60-355 Poznań, ul. Przybyszewskiego 49 Tel. /Fax 61 8691

Bardziej szczegółowo

Katalog usług AZ MED Sp. z o.o.

Katalog usług AZ MED Sp. z o.o. Katalog usług AZ MED Sp. z o.o. Oferujemy leczenie bólu bez względu na jego pochodzenie i przyczyny AZ MED Informacje ogólne W zakresie działaności AZ MED Sp. z o.o. działają poradnie: leczenia bólu (neurologia,ortopedia

Bardziej szczegółowo

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii 1 Kierunek: PILĘGNIARSTWO Nazwa przedmiotu Chirurgia i pielęgniarstwo chirurgiczne Kod przedmiotu Poziom przedmiotu Rok studiów Semestr Liczba punktów Metody nauczania Język wykładowy Imię i nazwisko wykładowcy

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

rezonans magnetyczny informacje dla pacjentów

rezonans magnetyczny informacje dla pacjentów rezonans magnetyczny informacje dla pacjentów MR 1 najważniejsze jest zdrowie Dla wygody naszych pacjentów stworzyliśmy portal Wyniki Online, gdzie, bez wychodzenia z domu, można odebrać wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2005 roku Urszula Wojciechowska, Joanna Didkowska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii - Instytut, Warszawa Krajowy Rejestr Nowotworów Niniejsze

Bardziej szczegółowo

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA PAMIĘTAJ!!! TEKST PODKREŚLONY LUB WYTŁUSZCZONY JEST DO ZAPAMIĘTANIA. Opracował: mgr Mirosław Chorąży Zasłabnięcie

Bardziej szczegółowo

Wzorce zaburzeń smaku o różnej etiologii

Wzorce zaburzeń smaku o różnej etiologii Wzorce zaburzeń smaku o różnej etiologii Wzorce zaburzeń smaku o różnej etiologii (wg Dressler D. i Conrad B.: Geschmacksstörungen nach Tonsillektomie. Nervenarzt, 989, 60, 572 575) Uogólnione zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz Spis treści 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz 1.1. Wstęp.... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej 1.2. Znaczenie rehabilitacji w chirurgii...

Bardziej szczegółowo

Mechanizmy utraty ciepła

Mechanizmy utraty ciepła HIPOTERMIA Mechanizmy utraty ciepła Promieniowanie 55-65 % Parowanie - oddychanie 20-30 % Konwekcja 12-15% na wietrze Kondukcja 5 razy w mokrym ubraniu, 25-30 x w zimnej wodzie Hipotermia Spadek temperatury

Bardziej szczegółowo

Program nauczania neurochirurgii na Wydziale Lekarskim PAM.

Program nauczania neurochirurgii na Wydziale Lekarskim PAM. Program nauczania neurochirurgii na Wydziale Lekarskim PAM. Zajęcia z neurochirurgii odbywają się na VI roku studiów na Wydziale Lekarskim PAM. Program i obejmuje 18 godzin w tym 10 godzin ćwiczeń i 8

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 66 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki 2015/2016. Dr hab. n. med. Prof.UR Bogumił Lewandowski

Rok akademicki 2015/2016. Dr hab. n. med. Prof.UR Bogumił Lewandowski Rok akademicki 05/06 () Nazwa Propedeutyka stomatologiczna w pracy położnej () Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego przedmiot Katedra: Położnictwa (3) Kod - (4) Studia

Bardziej szczegółowo

Obowiązuje mianownictwo w języku łacińskim.

Obowiązuje mianownictwo w języku łacińskim. PROGRAM ĆWICZEŃ WYDZIAŁ LEKARSKI 2011/2012 Ćwiczenie 1 03 05.10.2011 Wprowadzenie do zajęć prosektoryjnych. Obowiązuje mianownictwo w języku łacińskim. Ogólne miana anatomiczne. Płaszczyzny, osie i kierunki

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Umiejscawianie elektrod przy elektrostymulacji TENS

Umiejscawianie elektrod przy elektrostymulacji TENS Umiejscawianie elektrod przy elektrostymulacji TENS Wyłączny dystrybutor w Polsce: Netradus Polska sp. z o.o. Sztombergi 100 28-200 Staszów biuro@netradus.pl www.netradus.pl www.bodyclock.pl tel. + 48-724-161-010

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

a) b) c) d) 3 rylcowo-gnykowego. Pień nerwu twarzowego oznaczono 4.

a) b) c) d) 3 rylcowo-gnykowego. Pień nerwu twarzowego oznaczono 4. Ryc. 50 a). Dojście górne do preparowania nerwu twarzowego opiera się na identyfikacji wyrostka sutkowatego i mięśni: 1 mostkowosutkowo-obojczykowego, 2 dwubrzuścowego, 3 rylcowo-gnykowego. Pień nerwu

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie neuromobilizacji w leczeniu uszkodzeń nerwów obwodowych. Piotr Pietras Michał Dwornik

Zastosowanie neuromobilizacji w leczeniu uszkodzeń nerwów obwodowych. Piotr Pietras Michał Dwornik Zastosowanie neuromobilizacji w leczeniu uszkodzeń nerwów obwodowych Piotr Pietras Michał Dwornik Terapia manualna - wstęp Medycyna manualna jest nauką o diagnozowaniu i leczeniu odwracalnych zaburzeń

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wprowadzenie do anestezji geriatrycznej Biologiczne uwarunkowania procesu starzenia Starzenie na poziomie narządowym

Spis treści Wprowadzenie do anestezji geriatrycznej Biologiczne uwarunkowania procesu starzenia Starzenie na poziomie narządowym Spis treści CZĘŚĆ OGÓLNA 11. Wprowadzenie do anestezji geriatrycznej Laura Wołowicka... 3 Wybrane informacje demograficzne... 3 Światowe tendencje demograficzne... 4 Europejskie badania demograficzne...

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Kinesio Tapingu w usprawnianiu pacjentki po rekonstrukcji nerwu twarzowego

Wykorzystanie Kinesio Tapingu w usprawnianiu pacjentki po rekonstrukcji nerwu twarzowego Wykorzystanie Kinesio Tapingu w usprawnianiu pacjentki po rekonstrukcji nerwu twarzowego 1) Ireneusz Hałas, 2) Tomasz Senderek, 3) Lucyna Krupa. STRESZCZENIE Wstęp. Celem pracy jest przedstawienie możliwości

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Sirdalud Tabletki, 4 mg. Tizanidinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Sirdalud Tabletki, 4 mg. Tizanidinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Sirdalud Tabletki, 4 mg Tizanidinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją

Bardziej szczegółowo

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne.

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne. 2. Implantacje mikroelektrod do ślimaka przekazywanie odpowiednio dobranych sygnałów elektrycznych do receptorów w sposób sterowany komputerem. Rehabilitacja w uszkodzeniach słuchu: 1. Protezowanie aparatami

Bardziej szczegółowo

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH Zabieg selektywnego przecięcia korzeni czuciowych jest bezpieczną i efektywną metodą zmniejszania spastyczności trwale i bez większych

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

- mózgowie i rdzeń kręgowy

- mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy Systema nervosum periphericum JTB Podział układu nerwowego Układ nerwowy ośrodkowy - mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy - 12 par nerwów czaszkowych i ich zwojów, - 31

Bardziej szczegółowo

Co leczy akupunktura?

Co leczy akupunktura? Co leczy akupunktura? Akupunktura posiada bardzo szeroki zakres wskazań ukierunkowanych na przyniesienie ulgi choremu - często też okazuje się nie tylko tańsza, ale również bardziej skuteczna od stosowania

Bardziej szczegółowo

Efektywne i delikatne metody chiropraktyczne w leczeniu dolegliwości kręgosłupa, których podłożem są podwichnięcia kręgów.

Efektywne i delikatne metody chiropraktyczne w leczeniu dolegliwości kręgosłupa, których podłożem są podwichnięcia kręgów. Efektywne i delikatne metody chiropraktyczne w leczeniu dolegliwości kręgosłupa, których podłożem są podwichnięcia kręgów. Henryk Dyczek Akademia Chiropraktyki www.akademia-chiropraktyki.pl Słowa kluczowe:

Bardziej szczegółowo

Katedra i Zakład Medycyny Sądowej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uduszenie gwałtowne. Tomasz Konopka

Katedra i Zakład Medycyny Sądowej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uduszenie gwałtowne. Tomasz Konopka Katedra i Zakład Medycyny Sądowej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego Uduszenie gwałtowne Tomasz Konopka Śmierć w wyniku uduszenia jest następstwem zatrzymania dopływu tlenu do ważnych dla życia

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK: PIELEGNIARSTWO; I rok I ο PRZEDMIOT: ANATOMIA (ĆWICZENIA 45h) ĆWICZENIE 1 (01.10.2012) ĆWICZENIE 2 (04.10.2012) ĆWICZENIE 3 (08.10.

KIERUNEK: PIELEGNIARSTWO; I rok I ο PRZEDMIOT: ANATOMIA (ĆWICZENIA 45h) ĆWICZENIE 1 (01.10.2012) ĆWICZENIE 2 (04.10.2012) ĆWICZENIE 3 (08.10. KIERUNEK: PIELEGNIARSTWO; I rok I ο PRZEDMIOT: ANATOMIA (ĆWICZENIA 45h) ĆWICZENIE 1 (01.10.2012) - Zapoznanie się z regulaminem i przepisami BHP obowiązującymi na zajęciach. Podstawowe mianownictwo anatomiczne

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych.

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych. Układ nerwowy Zadaniem układu nerwowego jest nadzorowanie czynności narządów wewnętrznych żywego organizmu oraz umożliwianie mu kontaktów ze światem zewnętrznym. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo