Podręcznik metodyczny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Podręcznik metodyczny"

Transkrypt

1 Hanna Ciecierska Maria Dynowska Podręcznik metodyczny Biologiczne metody oceny stanu środowiska Tom 2. Ekosystemy wodne Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

2

3 Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA! Podręcznik metodyczny Biologiczne metody oceny stanu środowiska. Tom II. Ekosystemy wodne został przygotowany i wydany w ramach projektu pt. Wzmocnienie potencjału dydaktycznego UWM w Olsztynie współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki i realizowanego przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. Publikacja bezpłatna

4

5 UNIWERSYTET WARMIŃSKO-MAZURSKI W OLSZTYNIE Biologiczne metody oceny stanu środowiska Tom II Ekosystemy wodne Podręcznik metodyczny Redakcja Hanna Ciecierska Maria Dynowska Olsztyn 2013

6 Recenzent podręcznika prof. dr hab. Ryszard Gołdyn Redakcja dr hab. Hanna Ciecierska prof. UWM prof. dr hab. Maria Dynowska Projekt okładki Krystyna Kuszewska Autorzy fotografii na okładce Eugeniusz Biesiadka, Hanna Ciecierska, Maria Dynowska, Piotr Dynowski, Dorota Górniak Wydano na zlecenie Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2013 ISBN Wydanie I Wydawca Wydawnictwo Mantis, Olsztyn Druk Zakład poligraficzny Gutgraf, Olsztyn

7 Spis treści I. Klasyfikacje jakości wód powierzchniowych (Hanna Ciecierska, Maria Dynowska)... 9 Wprowadzenie Klasyfikacje przed wprowadzeniem Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW) Ramowa Dyrektywa Wodna Geneza podejścia Założenia i cele RDW Opracowywanie wskaźników oceny jakości ekologicznej Reakcje presji (antropopresji) Wskaźniki jakościowe i ilościowe Typologia wód Strategie konstruowania typologii wód Typologia abiotyczna wód płynących w Polsce Typologia abiotyczna jezior w Polsce Wyznaczania warunków referencyjnych dla poszczególnych grup biologicznych Ustalanie granic klas stanu ekologicznego Stan wdrażania biologicznych metod oceny stanu ekologicznego wód powierzchniowych w Polsce Europejska interkalibracja metod Zintegrowana ocena stanu ekologicznego Szacowanie ryzyka błędnej klasyfikacji Stan ekologiczny rzek i jezior w Polsce badanych w świetle założeń RDW Literatura II. Ocena stanu ekologicznego jezior z wykorzystaniem fitoplanktonu (Andrzej Hutorowicz) Wprowadzenie Metoda PMPL Badania terenowe Badania laboratoryjne Skalowanie mikroskopów i pomiary Analiza ilościowa Szacowanie biomasy Polski multimetriks fitoplanktonowy (PMPL) Metriks Chlorofil a Metriks Biomasa ogólna Metriks Biomasa sinic PMPL Podsumowanie Literatura... 55

8 III. Ocena stanu ekologicznego rzek i jezior na podstawie fitobentosu okrzemkowego (Joanna Ruszczyńska, Joanna Picińska-Fałtynowicz) Wprowadzenie Ocena stanu ekologicznego rzek na podstawie fitobentosu okrzemkowego Pobór prób fitobentosu okrzemkowego Niezbędny sprzęt terenowy Termin poboru prób Wybór stanowiska badawczego i metody poboru prób Przygotowanie prób okrzemek do analiz Metoda oczyszczania okrzemek Wykonanie preparatów trwałych Analiza mikroskopowa Ocena stanu ekologicznego rzek na podstawie multimetrycznego Indeksu Okrzemkowego (IO) Typy potoków i rzek w Polsce na podstawie których opracowano klasyfikację okrzemkową Opracowanie wyników Indeks Okrzemkowy (IO) Granice klas stanu ekologicznego dla poszczeólnych typów rzek Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie fitobentosu okrzemkowego Przygotowanie badań terenowych Termin poboru prób Stanowisko badawcze i metody poboru prób Przygotowanie i analiza materiału okrzemkowego Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie multimetrycznego Indeksu Okrzemkowego dla Jezior (IOJ) Granice klas stanu ekologicznego dla wszystkich typów jezior Literatura IV. Makrofitowa Metoda Oceny Rzek (Krzysztof Szoszkiewicz) Wprowadzenie Makrofitowa Metoda Oceny Rzek wytyczne metody Przygotowanie badań terenowych Wybór stanowiska badawczego na potrzeby monitoringu Długość odcinka badawczego Dokumentacja lokalizacji stanowiska Okres badań badań makrofitów Potrzeby personalne związane z badaniami Warunki utrudniające badania makrofitów Sprzęt niezbędny w badaniach Aspekty bezpieczeństwa prac terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne Opracowanie wyników Obliczenie indeksu oceny MIR Ocena stanu ekologicznego Monitoring makrofitowy rzek w Polsce... 96

9 Literatura V. Makrofitowa metoda oceny stanu ekologicznego jezior (Hanna Ciecierska, Agnieszka Kolada, Joanna Ruszczyńska) Wprowadzenie Geneza polskiej metody oceny jezior w oparciu o roślinność Metoda oceny stanu ekologicznego jezior na podstawie makrofitów Przygotowanie badań terenowych Sprzęt terenowy Obliczanie minimalnej liczby transektów Planowanie rozmieszczenia transektów Termin i częstotliwość badań makrofitów w jeziorach Badanie roślinności Badania terenowe Badania laboratoryjne Wyliczanie wskaźników metody Rejewskiego Wskaźniki zróżnicowania fitocenotycznego H i H max Wskaźnik zasiedlenia Z Wskaźnik oceny stanu ekologicznego jezior ESMI Klasyfikacja jezior na podstawie wskaźnika ESMI Interpretacja wyników oceny Monitoring makrofitowy jezior w Polsce Literatura VI. Ocena stanu troficznego wód jeziornych na podstawie zooplanktonu (Jolanta Ejsmont-Karabin) Wprowadzenie Metody Badania terenowe Pobór materiału Badania w laboratorium Opracowanie wyników wrotki Podręczny mini-przewodnik do oznaczania wskaźnikowych gatunków Rotifera ze wskazówkami ułatwiającymi to oznaczanie Opracowanie wyników Crustacea Podręczny mini-atlas wskaźnikowych gatunków Crustacea Przykład analizy stanu trofii Jeziora Mikołajskiego dokonanej przy pomocy wskaźników wrotkowych i skorupiakowych Gatunki charakterystyczne dla skrajnych stanów trofii Literatura VII. Ocena stanu ekologicznego rzek na podstawie makrozoobentosu (Maria Cichocka) Wprowadzenie Indeksy biotyczne z udziałem makrozoobentosu stosowane w ocenie jakości wód płynących Indeksy biotyczne z udziałem makrozoobentosu stosowane w Polsce

10 2.1. Metoda I Polski Indeks Biotyczny (BMWP-PL) Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne Metoda II Multimetriks MBI (Multimetrics Biotic Index) Przygotowanie do badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne Literatura VIII. Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie makrozoobentosu (Maria Cichocka) Wprowadzenie Indeksy biotyczne z udziałem makrozoobentosu stosowane w ocenie jakości jezior Metoda I Analiza jakościowa i ilościowa zoobentosu w ocenie stanu ekologicznego jezior Założenia ogólne Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne Opracowanie wyników Metoda II Indeks biotyczny MBI_CPET (Multimetrics Biotic Index Chironomid Pupal Exuvial Technique) Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne Ocena stanu ekologicznego jeziora z wykorzystaniem metody MBI_CPET Literatura IX. Metody oceny stanu środowiska rzek w oparciu o ichtiofaunę (Paweł Prus, Mikołaj Adamczyk, Paweł Buras, Wiesław Wiśniewolski) Wprowadzenie Metoda EFI+ i IBI Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne/studyjne metoda EFI Badania laboratoryjne/studyjne metoda IBI Opracowanie wyników metoda EFI Parametry jakościowe zastosowane w metodzie EFI Parametry ilościowe zastosowane w metodzie EFI Ocena stanu/potencjału ekologicznego rzeki w oparciu o wskaźnik EFI Opracowanie wyników metoda IBI Parametry jakościowe zastosowane w metodzie Parametry ilościowe zastosowane w metodzie Ocena środowiska z wykorzystaniem wskaźnika IBI Literatura

11 X. Ocena stanu ekologicznego jezior z wykorzystaniem ichtiofauny (Jolanta Szlachciak) Wprowadzenie Metoda Jeziorowy Indeks Rybny (LFI) Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe Badania laboratoryjne Parametry jakościowe zastosowane w metodzie Parametry ilościowe zastosowane w metodzie Opracowanie wyników Ocena środowiska z wykorzystaniem ichtiofauny Przykłady zastosowania metody Literatura XI. Mikrobiologiczne badania jakości wód (Dorota Górniak, Aleksander Świątecki) Wprowadzenie Pobór i transport próbek wody do badań mikrobiologicznych Metodyka badań hydromikrobiologicznych Bezpośrednie liczenie bakterii na filtrach membranowych Przygotowanie odczynników i roztworów Barwienie Filtracja próbek Liczenie wybarwionych bakterii Metody pośredniego oznaczania liczebności bakterii Analizy sanitarno-bakteriologiczne wody Oznaczanie ilościowe E. coli i bakterii grupy coli Metoda filtrów membranowych Metoda probówkowa Testy bakteriofagowe Oznaczanie ilościowe paciorkowców kałowych Oznaczanie ilościowe enterokoków metodą filtrów membranowych Oznaczanie enterokoków metodą npl Badania molekularne Oznaczanie bioróżnorodności mikrobiocenoz techniką pcr-dgge Elektroforeza żelowa w gradiencie denaturującym DGGE Identyfikacja bakterii metodą hybrydyzacji in situ z zastosowaniem oligonukleotydowych sond molekularnych znakowanych fluoroforowo FISH (Fluorescence In Situ Hybridization) Wykonanie analizy techniką fish Filtracja próbki wody Hybrydyzacja na filtrach membranowych Barwienie skrawków fluorochromem DAPI Przygotowanie preparatów Analiza mikroskopowa Literatura

12 XII. Mikrogrzyby o potencjalnych właściwościach bioindykacyjnych (Maria Dynowska, Anna Biedunkiewicz) Wprowadzenie Grzyby środowisk wodnych Drożdże i grzyby drożdżopodobne (= drożdżaki) Przygotowanie badań terenowych Badania terenowe wybór stanowisk / punktów badawczych Badania laboratoryjne diagnostyka mykologiczna Identyfikacja grzybów z grupy proponowanych biomarkerów Candida albicans (Robin) Berkhout (1923) Trichosporon cutaneum (de Beurmann, Gougerot & Vaucher) Ota (1926) = Trichosporon beigelii Vuilliemin (1902) Meyerozyma guilliermondii (Wickerham) Kurtzman & M. Suzuki (2010) teleomorfa / Candida guilliermondii (Castellani) Langeron & Guerra anamorfa Issatchenkia orientalis Kudryavtsev (1960) teleomorfa / Candida krusei (Castellani) Berkhout anamorfa Candida tropicalis (Castellani, 1910) Berkhout, Candida parapsilosis Langeron et Talice, Podsumowanie Literatura

13 I. Klasyfikacje jakości wód powierzchniowych Hanna Ciecierska, Maria Dynowska 2 Wprowadzenie Człowiek od zarania swego istnienia wykorzystywał brzegi wód jako miejsca zamieszkania, między innymi ze względu na: bezpieczeństwo, źródło pożywienia oraz zasoby wody niezbędnej do codziennego funkcjonowania. Z czasem, jednak wzrost demograficzny i nadmierne oraz niespójne z naturą korzystanie z tych zasobów spowodowało pogorszenie się ich jakości. Zatem konieczne stało się dokonywanie oceny ekosystemów wodnych celem zapewnienia jak najlepszej jakości wód na potrzeby ludzkie oraz zachowania co najmniej dobrego stanu ekologicznego. Już pod koniec XIX wieku jako biologiczna metoda oceny rzek powstał system saprobów (Kolkwitz, Marsson 1909). Na podstawie występowania wybranych organizmów z różnych grup taksonomicznych (pijawek, stawonogów, wirków, owadów, mięczaków oraz bakterii i grzybów), wykazujących różną tolerancję na zanieczyszczenia wyróżniono w rzekach kilka stref: oligosaprobową strefę wody czystej, mezosaprobową nieznacznie zanieczyszczoną oraz polisaprobową najbardziej zanieczyszczoną. Do każdej z nich przyporządkowano taksony wskaźnikowe. System saprobowy przez wielu badaczy w różnych krajach był modyfikowany i dostosowywany do lokalnych (krajowych) warunków środowiskowych (przegląd tych modyfikacji oraz zastosowanie sytemu dokonała w tym podręczniku Cichocka 2013a str. 150). Jedną z pierwszych klasyfikacji jezior był podział oparty na kryteriach środowiskowych (głównie troficznych): zawartości tlenu, zasobności w substancje biogeniczne i inne (Thienenman 1932). Na ich podstawie wyróżniono: jeziora harmonijne (z mniej więcej równomiernym występowaniem parametrów środowiskowych) oligo-, eutroficzne oraz nieharmonijne (jeden z parametrów środowiska występuje w nadmiarze) dystroficzne, alkalitroficzne i saprotroficzne (ostatni typ zaproponował Olszewski 1971). Parametrami tej klasyfikacji były głównie cechy abiotyczne: morfologia jezior, barwa wody, przeźroczystość, parametry chemiczne (głównie stężenia fosforu i azotu), stan rozwoju. Do cech biologicznych, przyjętych opisowo można w powyższej typologii zaliczyć: stopień rozwoju mikrobioty, obecność planktonu, ze szczególnym uwzględnieniem sinic oraz faunę denną z udziałem wybranych taksonów i uwzględnieniem ich ilościowości. 1 Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody, Wydział Biologii i Biotechnologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Pl. Łódzki 1, Olsztyn; 2 Katedra Mykologii, Wydział Biologii i Biotechnologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, ul. Oczapowskiego 1A, Olsztyn; 11

14 Wiele krajów Europy przyjęło również schemat klasyfikacyjny oparty o klasyczną terminologię troficzną z uwzględnieniem jednak liczbowych wartości wybranych parametrów jakości wód (OECD 1982). W klasyfikacji tej jako element biologiczny uwzględniono tylko glony w postaci biomasy i koncentracji chlorofilu a. Należy podkreślić, że pojęcia trofia można używać jedynie w sensie ogólnym. Intensywność produkcji czy też procesy spowodowane życiową działalnością organizmów zależą od ciągłego dopływu substancji biogenicznych (fosfor, azot, dwutlenek węgla i inne), a nie od zawartości tych substancji stwierdzanych analitycznie (Starmach i in. 1978) Klasyfikacje przed wprowadzeniem Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW) W większości krajów, włącznie z Polską klasyfikacje jakości wód wprowadzane do badań rozporządzeniami bazowały do niedawna głównie na parametrach fizyczno-chemicznych oraz morfologicznych akwenów i ich zlewni. W latach wprowadzono w Polsce trzy- klasowy (I III) system klasyfikacji czystości wód powierzchniowych. Dla jezior opracowano tzw. System Oceny Jakości Jezior (SOJJ Kudelska i in. 1981, 1983, 1994; wdrożony do rutynowego monitoringu w Polsce Rozporządzeniem Ministra Środowiska 1991). System ten umożliwiał zarówno klasyfikacje stanu czystości wód, jak i ocenę podatności jezior na degradację. System SOJJ, jako parametry oceny stanu wód, uwzględniał głównie wskaźniki fizyczno-chemiczne wód, np.: tlenowe, różne związki fosforu i azotu, przewodnictwo elektrolityczne czy widzialność krążka Secchigo (SD). Do kryteriów biologicznych można było zaliczyć jedynie: koncentrację chlorofilu a, miano coli typu kałowego (najgorszy wynik) oraz suchą masę sestonu. Prowadzono również terenowe obserwacje biologiczne, dotyczące występowania śnięcia ryb, bądź masowej śmiertelności innych organizmów wodnych, które wykluczało jezioro poza klasą, bez względu na wartości innych wskaźników. W latach 80. ubiegłego stulecia opracowano również w Polsce system dla potrzeb tzw. Minitoringu Ekologicznego Jezior (MEJ Hillbricht-Ilkowska, Kajak 1986; system nie został wdrożony do rutynowych badań). Zgodnie z tym systemem wprowadzono trzy klasy troficzne (I III, jako stopnie eutrofizacji), dwóch typów jezior głębsze stratyfikowane (dimiktyczne) oraz płytkie, niestratyfikowane (polimiktyczne) dla których podstawowym kryterium klasyfikacji było stężenie fosforu całkowitego (TP) w warstwie powierzchniowej, w okresie stagnacji letniej. Oprócz innych parametrów troficznych: widzialności krążka Secchiego (SD), stężeń chlorofilu a i azotu całkowitego (TN) oraz stosunku wagowego TN:TP uwzględniono również: obfitość (biomasę) oraz struktury zespołów (skład) fito-, zooplanktonu i zoobentosu. Jeśli nawet biologiczne elementy pojawiały się we wcześniejszych metodach oceny wód, to miały one charakter opisowy i pomocniczy w stosunku do analiz fizyczno-chemicznych. Chociaż naukowe metody oceny jakości wód z wykorzystaniem organizmów, mają długą tradycję, w rutynowym monitoringu środowiska wodnego były wykorzystywane sporadycznie. Najstarsze badania związane z zastosowaniem organizmów wodnych do oceny wód dotyczą głównie rzek (Kolkwitz, Marsson 1909; Friedrich, Lacombe 1992; ÖNORM 1995; Kudelska, Soszka 1996; Dawson i in. 1999; Szoszkiewicz 2004).

15 W jeziorach, ze względu na heterogeniczność środowiska (Edwards 1997) oraz mniejsze znaczenie gospodarcze w porównaniu z rzekami biologiczna ocena wód przedstawiała się bardzo skromnie. Niektórzy twierdzili, że ustalenie ilościowych, biologicznych wskaźników jakości wód jeziornych, opartych na strukturze zespołów organizmów, jest trudne, o ile w ogóle możliwe (Kajak 1983; Nixon i in. 1996; Soszka 2002). Koncepcja ekologicznego podejścia do oceny wód i odniesienia jej do tzw. warunków referencyjnych, zainicjowana w Stanach Zjednoczonych pod koniec lat 80. jako Reference Conditions Approach (RCA) była inspiracją opracowania w Europie założeń, które legły u podstaw wdrożenia Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW, Directive 2000) (Wrigh i in. 1998, 2000). 2. Ramowa Dyrektywa Wodna 2.1. Geneza podejścia Nowe podejście do oceny ekosystemów wodnych w Europie zainicjowano w Wielkiej Brytanii, kiedy to zespół z River Laboratory of the Istitute of Freshwater Ecology (IFE), zajmujący się makrobezkręgowcami bentosowymi w rzekach doszedł do wniosku, że prowadzone dotychczas badania mają głównie statystyczny, inwentaryzacyjny charakter, a zmiany jeśli są rejestrowane to w zbyt krótkim przedziale czasu. Zaproponowali podejście, które odzwierciedlałoby stopień odchylenia od stanu wyjściowego, oczekiwanego w stanie braku lub jedynie przy minimalnej presji człowieka. Na podstawie danych ze stanowisk niepoddanych presji referencyjnych, opracowany został model predykcyjny, umożliwiający przewidywanie składu zespołu makrobezkręgowców bentosowych w rzekach o danych uwarunkowaniach środowiskowych (RIVPACS; Wright i in. 1984; Wright 1995). Za stan referencyjny badacze uznali stan wyjściowy do oceny kondycji ekosystemu, rozumiany jako stan zdrowego ekosystemu, niezaburzonego na skutek działalności człowieka, o nieprzekształconej strukturze i prawidłowym funkcjonowaniu zasiedlających go zespołów organizmów wodnych. Odniesienie oceny do stanu referencyjnego, różnego dla różnych typów ekosystemów nie było dotychczas stosowane. Wszystkie ekosystemy traktowane były według tych samych kryteriów, nie umożliwiało to więc indywidualnego podejścia do rzek i jezior o różnych uwarunkowaniach naturalnych i różnym potencjale biologicznym (Soszka 2002) Założenia i cele Ramowej Dyrektywy Wodnej Preambuła RDW brzmi...woda nie jest produktem handlowym takim jak każdy inny, ale raczej dziedziczonym dobrem, które musi być chronione, bronione i traktowane jako takie... Nowe podejście do oceny wód, zostało oparte na funkcjonowaniu ekosystemów, z położeniem głównego nacisku na wykorzystanie organizmów i legło u podstaw opracowania RDW przez parlament europejski. Główne cele RDW: ochrona wszystkich wód, powierzchniowych oraz podziemnych w aspekcie całościowym, 13

16 osiągnięcie dobrego stanu wód do roku 2015 (obecnie przesunięte do 2027 r.) zintegrowane gospodarowanie wodami w oparciu o obszary dorzeczy, łączne podejście dotyczące regulacji emisji i standardów jakościowych wody oraz stopniowe eliminowanie substancji szczególnie niebezpiecznych, instrumenty ekonomiczne: analiza ekonomiczna oraz zwrot kosztów za usługi wodne w celu zrównoważonego użytkowania wody, zaangażowanie społeczeństwa oraz użytkowników wody (www.bgw.gov.pl/wfd). Ze względu na charakter niniejszego podręcznika treści w nim zawarte będą dotyczyły głównie biologicznych metod oceny stanu ekologicznego ekosystemów wodnych opracowanych zgodnie z wytycznymi RDW. Autorzy szczegółowo przedstawili metody oceny oparte na: fitoplanktonie jezior (Hutorowicz 2013, str. 38), fitobentosie rzek i jezior (Ruszczyńska, Picińska-Fałtynowicz 2013, str. 59), makrofitach rzek (Soszkiewicz 3013, str. 81), makrofitach jezior (Ciecierska i in. 2013, str. 106), zoobentosie rzek (Cichocka 2013a, str. 150), zoobentosie jezior (Cichocka 2013b, str. 179) oraz ichtiofaunie rzek (Prus i in. 2013, str. 199) i ichtiofaunie jezior (Szlachciak 2013, str. 237). W podręczniku zamieszczono również inne metody oceny jakości wód, które nie zostały przez RDW przewidziane, oparte na: zooplanktonie (Ejsmont-Karabin 2013, str. 129) oraz mikroorganizmach takich jak: bakterie (Górniak, Świątecki 2013, str. 259) czy grzyby (Dynowska, Biedunkiewicz 2013, str. 284). Z jednej strony metody te mają długą tradycję zastosowania nie tylko w Polsce, a z drugiej uzupełniają metody zaproponowane przez RDW. Pozwolą czytelnikom (głównie studentom różnych kierunków przyrodniczych: biologii, ochrony środowiska i innych) prześledzić poszczególne ogniwa łańcucha troficznego ekosystemów wodnych, gdyż w podręczniku zamieszczono metody oparte na grupach: producentów (fitoplanktonie, fitobentosie oraz makrofitach), konsumentów (zooplanktonie, ichtiofaunie) oraz destruentów (bakterie i grzyby). Większość miejsca w tym podręczniku zajmują metody wypracowany w Polsce, w ramach wdrażania RDW, dlatego w dalszej części rozdziału skupimy się na podstawowych zaleceniach wypracowywania biologicznych metod oceny stanu ekologicznego oraz na stanie ich wdrożenia zgodnie z wytycznymi i harmonogramem RDW. Podstawowe etapy/zalecenia dotyczące opracowywania metod polegały na: opracowaniu wskaźników (metriksów) oceny stanu ekologicznego: w tym wskaźników składu taksonomicznego i obfitości, wyznaczanych dla każdej grupy organizmów osobno; ustaleniu grup ekosystemów o zbliżonych uwarunkowaniach naturalnych typologia wód; ustaleniu warunków referencyjnych specyficznych dla każdego typu wód; ustaleniu zależności pomiędzy różnymi elementami biologicznymi i nasileniem presji (antropopresji) w różnych typach wód; ustaleniu granic klas stanu ekologicznego dla wartości wskaźników biologicznych, na podstawie zależności między presją i oddziaływaniem; dokonaniu paneuropejskiej interkalibracji metod; oszacowaniu ryzyka błędnej klasyfikacji. 14

17 2.3. Opracowywanie wskaźników oceny jakości ekologicznej Zasadniczą zmianą w stosunku do wcześniejszego podejścia o oceny jakości wód, jaką zaproponowano w ramach wdrażania RDW we wszystkich europejskich krajach członkowskich, jest przejście do oceny opartej na organizmach żywych. Wytypowano następujące grupy organizmów (Directive 2000): fitoplankton, fitobentos z makrofitami (przy czym najczęściej poszczególne kraje rozdzieliły te dwie grupy, opracowując metody dla każdej niezależnie), zoobentos, ichtiofauna. Parametry fizyczno-chemiczne i hydromorfologiczne mają obecnie charakter pomocniczy. W różnych krajach zaawansowanie opracowania metod z wykorzystaniem poszczególnych grup organizmów jest różne. W jednym z pierwszych opracowań syntetycznych stanu wdrażania RDW w Europie autorzy podają, że jak dotąd najwięcej metod opracowano wykorzystując makrobezkręgowce (27% wszystkich metod) oraz fitoplankton (21%) (Rys. 1a; Birk i in. 2012). Zgodnie z zaleceniami, na podstawie każdej z tych grup organizmów należało opracować klasyfikację oceny wód, wyróżniając na podstawie wartości liczbowych tzw. Wskaźnik Jakości Ekologicznej (WJE), którego zakres zmienności zawiera się w granicach wartości od 1 do 0 (1 stan bardzo dobry, 0 zły stan ekologiczny) i wyznacza pięć klas stanu ekologicznego dla kategorii wód: jeziora, rzeki, wody przybrzeżne i wody morskie przybrzeżne oraz pięć klas potencjału ekologicznego dla kategorii: zbiorniki silnie zmienione i zbiorniki sztuczne (Tab. 1). Tabela 1. Grupy stanu ekologicznego (oznaczenia barwne zgodne z Rozporządzeniem Ministra Środowiska 2011 oraz europejskimi ustaleniami) Symbole klas Klasy stanu ekologicznego WJE* Klasy potencjału ekologicznego 1 bardzo dobry = wysoki 1,00 0,800 maksymalny 2 dobry 0,800 0,600 dobry 3 umiarkowany 0,600 0,400 umiarkowany 4 słaby 0,400 0,200 niski 5 zły 0,200 0,000 zły *Wskaźnik Jakości Ekologicznej Rodzaje presji (antropopresji) Autorzy dyrektywy przedstawili nowe podejście do jakości wód w kwestii uwzględniania, podczas konstrukcji metod biologicznych, tylko rozmiarów zmian spowodowanych przez człowieka. Ocena wód ma odzwierciedlać wyłącznie przekształcenia antropogeniczne, nie zaś te, które są efektem naturalnych przemian ekosystemów wodnych. Zaproponowano oddzielenie dwóch procesów: zmian antropogenicznych, wywołujących proces synantropizacji, od zmian naturalnych określających procesy sukcesji. 15

18 Elementy biologiczne Roślinność naczyniowa 8% Makroglony 9% Rodzaje presji Inny typ presji 13% Makrobezkręgowce 27% Fitoplankton 21% Ryby 14% Makrofity 11% Fitobentos 10% A Hydrologia/ Morfologia 27% Ogólna degradacja 4% Eutrofizacja/ Zanieczyszczenia organiczne 56% Rys. 1. Udział poszczególnych grup organizmów (a) oraz rodzajów presji (antropopresji) (b) opracowane w Europie w ramach wdrażania RDW (wg Birk i in. 2012) Do najczęściej wykorzystywanych procesów przekształceń antropogenicznych w biologicznej ocenie wód w Europie, należy proces eutrofizacji lub poziom zanieczyszczeń organicznych (ponad 50% wszystkich metod) (Rys. 1b). Do innych procesów, wywołanych antropopresją, należą zmiany: hydromorfologiczne (szczególnie w rzekach), ogólna degradacja oraz inne typy, jak np. zmiany poziomu wód w zbiornikach zaporowych czy jeziorach oraz zakwaszenie (Birk i in. 2012; Lyche-Solheim i in. 2008, 2013). Niektórzy podkreślają znaczenie zakwaszenia w konstruowaniu metod na podstawie tego procesu (Brucet i in. 2013). B Wskaźniki jakościowe i ilościowe W różnych krajach europejskich przyjęto bardzo różne poziomy taksonomii organizmów, które wykorzystano do konstruowania klasyfikacji oceny stanu ekologicznego. Najwięcej Brak danych taksonomicznych 9% Poziom oznaczeń taksonomicznych Rodzina 6% Rodzaj 4% Zbiorowiska 1% Kategorie wskaźników Abiotyczne 0% Bogactwo 11% Obce% 2% Indywidualne warunki 2% Cechy ekologiczne 17% Klasa/Gromada 6% Gatunek 74% Obfitość 37% Wrażliwość 26% 16 A Zróżnicowanie 5% Rys. 2. Poziom oznaczeń taksonomicznych poszczególnych grup organizmów (a) oraz kategorie wskaźników (b) opracowanych w Europie w ramach wdrażania RDW (wg Birk i in. 2012, zmienione) B

19 jednak metod oparto na poziomie gatunkowym (ponad 70% wszystkich metod), jak podają między innymi Birk i in. (2012) (Rys. 2a). Wskaźniki Jakości Ekologicznej powinny opisywać ekologiczne i funkcjonale zależności ekosystemów wodnych, a także zgodnie z zaleceniami RDW, powinny uwzględniać strukturalne (jakościowe) i ilościowe cechy organizmów. Z tego powodu wiele wskaźników WJE ma konstrukcje multimetriksów, w skład których wchodzą łącznie wskaźniki jakościowe i ilościowe. Do najczęściej stosowanych wskaźników jakościowych należy uwzględnianie taksonów wrażliwych i tolerancyjnych, które jednocześnie mają przypisane liczbowe wagi, odpowiadające natężeniu odpowiedniej antropopresji, według której konstruowana była metoda (najczęściej testowano eutrofizację) oraz wskaźniki obfitości. Autorzy wykazują, że taksony te w przypadku wszystkich typów wód w Europie stanowią około 26% (Birk i in Rys. 2b; Brucet i in Rys. 3). Obecność gatunków obcych jest również uwzględniana w wielu metodach, stanowiąc we wszystkich metodach zaledwie 2%, natomiast w jeziorach około 10% metod opartych na rybach je uwzględnia. Wskaźniki bogactwa dotyczą również najczęściej bogactwa gatunkowego, natomiast różnorodność opisuje się za pomocą wskaźników bioróżnorodności do których należą: wskaźnik Schannona-Weavera (H), Simpsona (D) oraz wskaźnik równocenności Pielou (J ) (Wenikajtys 2005; Birk i in. 2012; Lyche-Solheim i in. 2013). Opis wszystkich wskaźników stosowanych we wszystkich typach wód w europejskich metodach znajduje się na stronie projektu WISER (Birk i in. 2010). Zastosowanie odpowiednich wskaźników jakościowych i ilościowych, z uzasadnieniem ich wyboru, przedstawione zostały również w większości poszczególnych rozdziałów tematycznych tego podręcznika. Rys. 3. Typy wskaźników różnych grup organizmów zastosowanych do konstrukcji metod oceny stanu ekologicznego w jeziorach (wg Brucet i in. 2013) 17

20 2.4. Typologia wód Dokonanie typologizacji wód jest jednym z wymogów RDW. Polega ona na ustaleniu grup ekosystemów o zbliżonych uwarunkowaniach naturalnych. Podstawowym powodem wyróżniania tych naturalnych typów wód była potrzeba znalezienia warunków referencyjnych (naturalnych warunków wzorcowych), które w dalszej części konstruowania metod oceny były nieodzowne. Były one naturalnym tłem, od którego odchylenia stały się miarą antropogenicznych zmian miarą wyznaczenia zakresów klas oceny stanu ekologicznego wód powierzchniowych. Zgodnie z ustaleniami RDW w pierwszej kolejności, wyróżniono kategorie wód dzieląc ekosystemy wód powierzchniowych na: jeziora, rzeki, wody przybrzeżne, wody morskie przybrzeżne, zbiorniki silnie zmienione i zbiorniki sztuczne (np. zbiorniki zaporowe). Następnym krokiem było wyróżnienie dla tych kategorii typów abiotycznych (typologia abiotyczna oparta na parametrach niebiologicznych) oraz typów biotycznych (typologia biotyczna oparta na parametrach biologicznych). Aktualnie w Polsce w ramach kategorii wód: rzeki, jeziora, wody przejściowe i wody przybrzeżne wyznaczono różne typy tych wód. I tak w ramach kategorii: rzeki 26 typów, jeziora 13 typów, wody przejściowe 5 typów, wody przybrzeżne 3 typy abiotyczne Strategie konstruowania typologii wód Każdy kraj mógł w dowolnej kolejności opracowywać typologie wód wymienionych wyżej kategorii, dokonując wyboru na dwa sposoby: I. stosując podejście a priori (top-down), polegające na utworzeniu typologii wód powierzchniowych na podstawie parametrów abiotycznych zbiorników wodnych i weryfikacji za pomocą uzyskanych wyników badań biologicznych; II. stosując podejście a posteriori (bottom-up), polegające na tworzeniu systemu typologicznego wód na podstawie ich zróżnicowania biologicznego, a następnie jego porównanie ze zróżnicowaniem warunków geomorfologicznych (Directive 2000; Kolada, Soszka 2004). Polska, jak zresztą większość państw europejskich zastosowała podejście a priori, zatem jako pierwsze powstały typologie oparte na parametrach abiotycznych geomorfologicznych wód powierzchniowych, które były następnie weryfikowane z użyciem parametrów biologicznych Typologia abiotyczna wód płynących w Polsce Ze względu na to, że w niniejszym podręczniku znajdują się rozdziały dotyczące biologicznych metod, opracowanych głównie dla kategorii wód: rzeki i jeziora, dlatego w dalszej części przedstawiono poszczególne typy abiotyczne tylko dla tych kategorii. Do opracowania typologii abiotycznej rzek (>10 km 2 powierzchni zlewni) w Polsce przyjęto następujące cechy: Kryteria typologii rzek: Wysokość (m n.p.m.) górski > 800 wyżynny nizinny < 200

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik Ramowa Dyrektywa Wodna w Polsce typologia jezior, ustalanie warunków referencyjnych, metody oceny i klasyfikacji wód na podstawie elementów biologicznych Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 258 15110 Poz. 1549 1549 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy. Aktualizacja planów gospodarowania wodami

Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy. Aktualizacja planów gospodarowania wodami Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Aktualizacja planów gospodarowania wodami Aktualizacja planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU EKOLOGICZNEGO JEZIOR W ZLEWNI RZEKI WEL W OPARCIU O FITOBENTOS OKRZEMKOWY

OCENA STANU EKOLOGICZNEGO JEZIOR W ZLEWNI RZEKI WEL W OPARCIU O FITOBENTOS OKRZEMKOWY OCENA STANU EKOLOGICZNEGO JEZIOR W ZLEWNI RZEKI WEL W OPARCIU O FITOBENTOS OKRZEMKOWY Joanna Picińska-Fałtynowicz INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ, PIB ODDZIAŁ WROCŁAW, ZAKŁAD EKOLOGII W jeziorach,

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry

Aktualizacja planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Aktualizacja planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry Monika Kłosowicz Agnieszka Kolada

Bardziej szczegółowo

Monitoring morskich wód przybrzeżnych i zbiorników wodnych w Gminie Gdańsk w roku 2011

Monitoring morskich wód przybrzeżnych i zbiorników wodnych w Gminie Gdańsk w roku 2011 Monitoring morskich wód przybrzeżnych i zbiorników wodnych w Gminie Gdańsk w roku 2011 MORSKIE WODY PRZYBRZEŻNE Monitoring morskich wód przybrzeżnych 2011 r. realizowany był w ramach nadzoru nad jakością

Bardziej szczegółowo

Ramowa Dyrektywa Wodna

Ramowa Dyrektywa Wodna Ramowa Dyrektywa Wodna Ochrona wód w Unii Europejskiej Przepisy od 1975 Około 30 priorytetów Dyrektywy ograniczające źródła zanieczyszczeń Dyrektywy poświęcone jakości 2 Ochrona wód w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W SZCZECINIE

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W SZCZECINIE WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W SZCZECINIE OCENA JAKOŚCI WÓD POWIERZCHNIOWYCH W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM W LATACH 2010-2012 WEDŁUG ROZPORZĄDZENIA MINISTRA ŚRODOWISKA Z DNIA 9 LISTOPADA

Bardziej szczegółowo

Makrofitowa Metoda Oceny Rzek

Makrofitowa Metoda Oceny Rzek Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Krzysztof Szoszkiewicz Makrofitowa Metoda Oceny Rzek Elementy oceny stanu ekologicznego wód ELEMENTY BIOLOGICZNE bezkręgowce bentosowe makrofity i fitobentos fitoplankton

Bardziej szczegółowo

Projekt testowania metod oceny stanu ekologicznego rzek Polski w oparciu o badania ichtiofauny. Piotr Dębowski,, IRŚ Jan Bocian, ICOZ, UŁ

Projekt testowania metod oceny stanu ekologicznego rzek Polski w oparciu o badania ichtiofauny. Piotr Dębowski,, IRŚ Jan Bocian, ICOZ, UŁ Projekt testowania metod oceny stanu ekologicznego rzek Polski w oparciu o badania ichtiofauny. Piotr Dębowski,, IRŚ Jan Bocian, ICOZ, UŁ W zakresie elementów biologicznych dla klasyfikacji stanu ekologicznego

Bardziej szczegółowo

1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny)

1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny) 1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny) Przedmiotowe siedlisko przyrodnicze składa się z dwóch podtypów: 1150-1 Zalewy 1150-2 Jeziora przybrzeżne W roku 2008 prowadzono badania jezior przybrzeżnych,

Bardziej szczegółowo

Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie ichtiofauny

Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie ichtiofauny Polsko-Norweski Fundusz Badań Naukowych / Polish-Norwegian Research Fund Ocena stanu ekologicznego jezior na podstawie ichtiofauny Witold Białokoz i Łucjan Chybowski Zakład Rybactwa Jeziorowego IRS Giżycko

Bardziej szczegółowo

Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania. Olsztyn, 14.04.2010r.

Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania. Olsztyn, 14.04.2010r. Ramowa Dyrektywa Wodna cele i zadania Olsztyn, 14.04.2010r. Ramowa Dyrektywa Wodna Dyrektywa 2000/60/EC Parlamentu Europejskiego i Rady Wspólnoty Europejskiej Celem Dyrektywy jest ustalenie ram dla ochrony

Bardziej szczegółowo

METODY HYDROMORFOLOGICZNEJ WALORYZACJI RZEK STOSOWANE DOTYCHCZAS W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ

METODY HYDROMORFOLOGICZNEJ WALORYZACJI RZEK STOSOWANE DOTYCHCZAS W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ WdraŜanie Ramowej Dyrektywy Wodnej Ocena stanu ekologicznego wód w Polsce ECOSTATUS Łódź 7-97 9 grudzień 2005 METODY HYDROMORFOLOGICZNEJ WALORYZACJI RZEK STOSOWANE DOTYCHCZAS W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE AKTUALIZACJI PLANÓW GOSPODAROWANIA WODAMI NA OBSZARACH DORZECZY

OPRACOWANIE AKTUALIZACJI PLANÓW GOSPODAROWANIA WODAMI NA OBSZARACH DORZECZY OPRACOWANIE AKTUALIZACJI PLANÓW GOSPODAROWANIA WODAMI NA OBSZARACH DORZECZY Aktualizacja Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Niemna Warszawa, wrzesień 2015 r. Wykaz skrótów użytych w opracowaniu

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie makrofitów w ocenie wód płynących

Zastosowanie makrofitów w ocenie wód płynących Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu LETNIA SZKOŁA EKOLOGII Kurs naukowo-szkoleniowy przygotowujący do realizacji zadań wynikających z Ramowej Dyrektywy Wodnej i Dyrektywy Siedliskowej Zastosowanie makrofitów

Bardziej szczegółowo

Monitoring Bałtyku źródłem rzetelnej informacji o środowisku morskim

Monitoring Bałtyku źródłem rzetelnej informacji o środowisku morskim Monitoring Bałtyku źródłem rzetelnej informacji o środowisku morskim W. Krzymioski Oddział Morski IMGW PIB M. Marciniewicz-Mykieta Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku - GIOŚ Konferencja Środowiskowe

Bardziej szczegółowo

Badania elementów biologicznych i fizykochemicznych zostały wykonane w okresie IX.2014 VIII.2015 w pobliżu ujścia JCWP do odbiornika.

Badania elementów biologicznych i fizykochemicznych zostały wykonane w okresie IX.2014 VIII.2015 w pobliżu ujścia JCWP do odbiornika. Wyniki badań elementów biologicznych i fizykochemicznych jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) nie objętych Państwowym Monitoringiem Środowiska w zlewni rzeki Bobrzy: 1. JCWP Bobrza do Ciemnicy

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Hobot. Rekomendowany zakres informacji oraz analiz do sporządzania raportów OOŚ w zakresie zgodności z zapisami RDW

Agnieszka Hobot. Rekomendowany zakres informacji oraz analiz do sporządzania raportów OOŚ w zakresie zgodności z zapisami RDW Agnieszka Hobot Rekomendowany zakres informacji oraz analiz do sporządzania raportów OOŚ w zakresie zgodności z zapisami RDW Centrum Nauki Kopernik Warszawa, 8 października 2015 r. Podstawa prawna ü Ustawa

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r. (Dz. U. z dnia 29 listopada 2011 r.)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r. (Dz. U. z dnia 29 listopada 2011 r.) Dz.U.2011.258.1550 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych 2) (Dz. U. z

Bardziej szczegółowo

Monitoring jakości wód i jakość wód w województwie mazowieckim

Monitoring jakości wód i jakość wód w województwie mazowieckim Monitoring jakości wód i jakość wód w województwie mazowieckim Dariusz Lasota Projekt Zostań przyjacielem wody współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE KONFERENCJI

PODSUMOWANIE KONFERENCJI PODSUMOWANIE KONFERENCJI 16 października 2014 r. w Centrum Konferencyjnym DAGO CENTRUM w Warszawie odbyła się konferencja w ramach projektu pn. Aktualizacja wykazu JCWP i SCWP dla potrzeb kolejnej aktualizacji

Bardziej szczegółowo

Model fizykochemiczny i biologiczny

Model fizykochemiczny i biologiczny Model fizykochemiczny i biologiczny dr Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 145 z późn. zm.), zarządza się co następuje:

Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 145 z późn. zm.), zarządza się co następuje: Rozporządzenie nr Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu z dnia... w sprawie ustalenia warunków korzystania z wód zlewni Małej Panwi Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18

Bardziej szczegółowo

Autor: Prof. dr hab. Andrzej Hutorowicz

Autor: Prof. dr hab. Andrzej Hutorowicz WERYFIKACJA GRANIC KLAS STANU EKOLOGICZNEGO MULTIMETRIKSA FITOPLANKTONOWEGO, ORAZ OKREŚLENIE NIEZBĘDNEJ CZĘSTOŚCI I PRZEDZIAŁU CZASOWEGO MONITORINGOWYCH BADAŃ FITOPLANKTONU W JEZIORACH Autor: Prof. dr

Bardziej szczegółowo

Ekosystemy wodne SYLABUS A. Informacje ogólne

Ekosystemy wodne SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania wstępne Liczba godzin zajęć dydaktycznych z podziałem

Bardziej szczegółowo

SESJA II MONITORING, OCENA STANU EKOSYSTEMÓW OCENA JAKOŚCI WÓD W POLSCE W ŚWIETLE WYMAGAŃ UNIJNYCH HANNA SOSZKA

SESJA II MONITORING, OCENA STANU EKOSYSTEMÓW OCENA JAKOŚCI WÓD W POLSCE W ŚWIETLE WYMAGAŃ UNIJNYCH HANNA SOSZKA SESJA II MONITORING, OCENA STANU EKOSYSTEMÓW OCENA JAKOŚCI WÓD W POLSCE W ŚWIETLE WYMAGAŃ UNIJNYCH HANNA SOSZKA Instytut Ochrony Środowiska ul. Kolektorska 4, 01-692 Warszawa, e-mail: hasoszka@ios.edu.pl

Bardziej szczegółowo

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ

RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ RAMOWA DYREKTYWA WODNA - REALIZACJA INWESTYCJI W GOSPODARCE WODNEJ dr inż. Małgorzata Bogucka-Szymalska Departament Zasobów Wodnych Warszawa, 11-12 czerwca 2015 r. Dyrektywy istotne dla inwestycji wodnych

Bardziej szczegółowo

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na rok 2006 potrzeba stałego monitorowania jakości wód Jeziora Sławskiego

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na rok 2006 potrzeba stałego monitorowania jakości wód Jeziora Sławskiego Wojciech Konopczyński, Zbigniew Lewicki, Andrzej Wąsicki Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze Program Państwowego Monitoringu Środowiska na rok 006 potrzeba stałego monitorowania

Bardziej szczegółowo

Ocena wód Jeziora Głębokiego koło Międzyrzecza na podstawie badań WIOŚ w latach 1993-2013

Ocena wód Jeziora Głębokiego koło Międzyrzecza na podstawie badań WIOŚ w latach 1993-2013 Ocena wód Jeziora Głębokiego koło Międzyrzecza na podstawie badań WIOŚ w latach 1993-2013 Jezioro Głębokie k. Międzyrzecza (fot. Przemysław Susek) Zielona Góra, marzec 2015 r. 1. Ogólna charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Integrated Management Services Sp. z o.o. IMS Sp. z o.o. ul. Kornela Ujejskiego 4/3 51-141 Wrocław tel./fax (71) 348 76 35 e-mail: ims@ims.org.

Integrated Management Services Sp. z o.o. IMS Sp. z o.o. ul. Kornela Ujejskiego 4/3 51-141 Wrocław tel./fax (71) 348 76 35 e-mail: ims@ims.org. Integrated Management Services Sp. z o.o. IMS Sp. z o.o. ul. Kornela Ujejskiego 4/3 51-141 Wrocław tel./fax (71) 348 76 35 e-mail: ims@ims.org.pl EKSPERTYZA DOTYCZĄCA WPŁYWU PRZEDSIĘWZIĘCIA INWESTYCYJNEGO

Bardziej szczegółowo

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE Maciej KOSTECKI, Joanna KERNERT, Witold NOCOŃ, Krystyna JANTA-KOSZUTA Wstęp Zbiornik Zaporowy w Goczałkowicach powstał

Bardziej szczegółowo

Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty).

Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie Inspekcja Ochrony Środowiska Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty). Opracowanie: mgr Tomasz Łaciak Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia VI KONFERENCJA NAUKOWA WODA - ŚRODOWISKO - OBSZARY WIEJSKIE- 2013 Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia A. Kuźniar, A. Kowalczyk, M. Kostuch Instytut Technologiczno - Przyrodniczy,

Bardziej szczegółowo

2.2.6. Wskaźnik opisowy W10 Śmieci w morzu

2.2.6. Wskaźnik opisowy W10 Śmieci w morzu Raport do Komisji Europejskiej dot. Wstępnej oceny stanu środowiska morskiego 133 2.2.6. Wskaźnik opisowy W10 Śmieci w morzu W10: Właściwość ani ilość znajdujących się w wodzie morskiej nie powodują szkód

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez składowiska odpadów

Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez składowiska odpadów Dr inż. Jerzy Mikołajczak Wydział Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie im. Stanisława Staszica Szacowanie ryzyka ekologicznego na terenach zdegradowanych przez

Bardziej szczegółowo

"Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do

Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do "Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do miejscowości Pustków" Pustków RZEKA WISŁOKA OD JAZU W MOKRZCU

Bardziej szczegółowo

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r.

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r. Wpływ na środowisko wysokiego stężenia odprowadzanych do rzek substancji oraz zawartości tlenu w wodzie przy obecnej sytuacji hydrologicznej Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Założenia zadań projektu

Założenia zadań projektu Założenia zadań projektu 1. Ocena związku układu poziomego i pionowego celem parametryzacji równowagi hydrodynamicznej a) zakup sprzętu GPS RTK i łódź b) pomiar profilu podłużnego w nurcie Wisły od Tarnobrzegu

Bardziej szczegółowo

DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH. Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej

DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH. Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej DEPARTAMENT PLANOWANIA I ZASOBÓW WODNYCH Derogacje, czyli odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych z tytułu art. 4.7 Ramowej Dyrektywy Wodnej Nadrzędny dokument określający wymogi i standardy w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności Projekt Nr POKL.08.01.01-635/10 pt. Szerzenie wiedzy pracowników sektora spożywczego kluczem do sukcesu przedsiębiorstw. współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

METODA MONITORINGU HYDROMORFOLOGII RZEK (MHR)

METODA MONITORINGU HYDROMORFOLOGII RZEK (MHR) METODA MONITORINGU HYDROMORFOLOGII RZEK (MHR) Prof. dr hab. Piotr Ilnicki Uniwersytet Przyrodniczy Poznań Gepol sp. Poznań Zamawiający: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Finansuje: Narodowy Fundusz

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita

Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita Wyznaczanie obszarów zagrożonych powodzią - realizacja założeń Dyrektywy Powodziowej w ramach projektu ISOK. Monika Mykita 13.04.2012 Główne zadania Centrum Modelowania Powodziowego w ramach projektu ISOK

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 257 15059 Poz. 1545 1545 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy

Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Projekt aktualizacji Programu wodno-środowiskowego kraju (apwśk) programy działań (RW Środkowej Odry,

Bardziej szczegółowo

Wykaz przedsięwzięć finansowanych ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Wykaz przedsięwzięć finansowanych ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wykaz przedsięwzięć finansowanych ze środków NFOŚiGW w 2009 r. 1 Opracowanie bazy danych Kontrola międzynarodowego przemieszczania odpadów 400 000,00 674/2009/Wn-50/OZ-PO/D z dnia 02.12.2009 r. opracowanie

Bardziej szczegółowo

MasterPlan dla obszaru dorzecza Wisły

MasterPlan dla obszaru dorzecza Wisły MasterPlan dla obszaru dorzecza Wisły Warszawa, 2014 r. 2 3 SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE 6 1.1. Cel oraz podstawa opracowania dokumentu 6 1.2. Zakres dokumentu 7 2. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA OBSZARU DORZECZA

Bardziej szczegółowo

LETNIA SZKOŁA EKOLOGII. Zastosowanie makrofitów w ocenie stanu ekologicznego wód płynących

LETNIA SZKOŁA EKOLOGII. Zastosowanie makrofitów w ocenie stanu ekologicznego wód płynących Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Katedra Ekologii i Ochrony Środowiska LETNIA SZKOŁA EKOLOGII Kurs naukowo-szkoleniowy przygotowujący do realizacji zadań wynikających z Ramowej Dyrektywy Wodnej i Dyrektywy

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 258 15133 Poz. 1550 1550 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Monitoring jezior w 2007 roku

Monitoring jezior w 2007 roku Monitoring jezior w 2007 roku Badania jezior wykonano uwzględniając zalecenia zawarte w "Wytycznych monitoringu podstawowego jezior" (PIOŚ Warszawa, 1994) oraz w projekcie rozporządzenia dotyczącego prowadzenia

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA TYPOLOGII WÓD POWIERZCHNIOWYCH METODYKA

WERYFIKACJA TYPOLOGII WÓD POWIERZCHNIOWYCH METODYKA AKTUALIZACJA WYKAZU JCWP i SCWP DLA POTRZEB KOLEJNEJ AKTUALIZACJI PLANÓW W LATACH 2015-2021 WRAZ Z WERYFIKACJĄ TYPÓW WÓD CZĘŚCI WÓD WERYFIKACJA TYPOLOGII WÓD POWIERZCHNIOWYCH METODYKA Gliwice, Warszawa,

Bardziej szczegółowo

INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA

INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA PRZEWODNIK DO OCENY STANU EKOLOGICZNEGO RZEK NA PODSTAWIE MAKROBEZKRĘGOWCÓW BENTOSOWYCH Redakcja naukowa: Barbara BIS Artur MIKULEC Biblioteka Monitoringu Środowiska Warszawa

Bardziej szczegółowo

Obszary chronione, na których występuje jcw: Woda do celów rekreacyjnych, do bytowania ryb w tym kąpieliskowych Presje działające na wody:

Obszary chronione, na których występuje jcw: Woda do celów rekreacyjnych, do bytowania ryb w tym kąpieliskowych Presje działające na wody: OCENA STANU WÓD METRYKA JCW Dorzecze: Obszar dorzecza Odry Region Wodny 1) : Region wodny Warty Zlewnia 1) : Warta do Widawki Kod i nazwa jcw: PLRW600061811529 Warta do Bożego Stoku Cieki / jeziora / zbiorniki

Bardziej szczegółowo

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski SEMINARIA Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski IETU dr inż. Eleonora Wcisło Zespół Analiz Ryzyka Środowiskowego/ Zakład Zarządzania Środowiskowego Projekt Europejskie

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Programu wodno środowiskowego kraju programy działań

Aktualizacja Programu wodno środowiskowego kraju programy działań Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Aktualizacja Programu wodno środowiskowego kraju programy działań Marta Saracyn specjalista w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja PWŚK i PGW. Przemysław Gruszecki, Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej

Aktualizacja PWŚK i PGW. Przemysław Gruszecki, Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej Aktualizacja PWŚK i PGW Przemysław Gruszecki, Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej Aktualizacja PWŚK i PGW Art. 11 RDW Każde Państwo Członkowskie zapewnia ustalenie programu działań, dla wszystkich obszarów

Bardziej szczegółowo

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 10 czerwca 2008 r. (11.06) (OR. en) 10575/08 ENV 365 PISMO PRZEWODNIE od: Komisja Europejska data otrzymania: 9 czerwca 2008 r. do: Sekretariat Generalny Rady Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

Joanna Śliwa-Dominiak*, Wiesław Deptuła* PRZEPISY DOTYCZĄCE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH W POLSCE

Joanna Śliwa-Dominiak*, Wiesław Deptuła* PRZEPISY DOTYCZĄCE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH W POLSCE Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 54, 2012 r. Joanna Śliwa-Dominiak*, Wiesław Deptuła* PRZEPISY DOTYCZĄCE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH W POLSCE LEGAL REGULATIONS FOR THE MONITORING OF SURFACE

Bardziej szczegółowo

WF-ST1-GI--12/13Z-MONI

WF-ST1-GI--12/13Z-MONI Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Monitoring środowiska Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu Kod/Specjalność

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r.

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 19 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia planu

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w Polsce

Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w Polsce Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w Polsce Artur R. Wójcik RZGW Gliwice Międzynarodowa Konferencja Projektu MAGIC Katowice, 12-13 marca 2008 r. krajowa struktura robocza nadzoru i koordynacji prac wdrażania

Bardziej szczegółowo

Monitoring jezior w 2006 roku

Monitoring jezior w 2006 roku Monitoring jezior w 2006 roku Badania jezior wykonano uwzględniając zalecenia zawarte w "Wytycznych monitoringu podstawowego jezior" (PIOŚ Warszawa, 1994). Przeprowadzono badania w okresie wiosennym oraz

Bardziej szczegółowo

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego. - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry. 11 czerwca 2015 r.

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego. - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry. 11 czerwca 2015 r. Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego kraju - - programy działań dotyczące Regionu Wodnego Środkowej Odry 11 czerwca 2015 r. Wałbrzych PLAN PREZENTACJI 1. Aktualizacja Programu Wodno-środowiskowego

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI 90-006 Łódź, ul. Piotrkowska 120 WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 Opracowali: Włodzimierz Andrzejczak Barbara Witaszczyk Monika Krajewska

Bardziej szczegółowo

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego

Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego Aktualizacja Programu wodno-środowiskowego kraju i Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Projekt aktualizacji Programu wodnośrodowiskowego kraju Katarzyna Banaszak Marta Saracyn Co to jest

Bardziej szczegółowo

Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie

Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie Wrota Parsęty II o bazie danych przestrzennych - wprowadzenie Czym jest baza danych? zbiór powiązanych danych z pewnej dziedziny, zorganizowanych w sposób dogodny do korzystania z nich, a zwłaszcza do

Bardziej szczegółowo

Miasto Gniezno. Rekultywacja Jezior Jelonek i Winiary w Gnieźnie metodą inaktywacji fosforu w osadach dennych

Miasto Gniezno. Rekultywacja Jezior Jelonek i Winiary w Gnieźnie metodą inaktywacji fosforu w osadach dennych Miasto Gniezno Rekultywacja Jezior Jelonek i Winiary w Gnieźnie metodą inaktywacji fosforu w osadach dennych 2009 ZałoŜenia projektu: Projekt nr LIFE07 ENV/PL/000605 jest realizowany w ramach Instrumentu

Bardziej szczegółowo

Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi

Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi Konferencja Wspomaganie zarządzania zbiornikami zaporowymi Uniwersytet Śląski w Katowicach 12 lutego 2014 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Zintegrowana strategia zrównoważonego zarządzania wodami w zlewni

Zintegrowana strategia zrównoważonego zarządzania wodami w zlewni Zintegrowana strategia zrównoważonego zarządzania wodami w zlewni Projekt finansowany ze środków funduszy norweskich, w ramach programu Polsko-Norweska Współpraca Badawcza realizowanego przez Narodowe

Bardziej szczegółowo

Ocena hydromorfologiczna rzek w oparciu o River Habitat Survey

Ocena hydromorfologiczna rzek w oparciu o River Habitat Survey Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Katedra Ekologii i Ochrony Środowiska LETNIA SZKOŁA EKOLOGII Kurs naukowo-szkoleniowy Ocena hydromorfologiczna rzek w oparciu o River Habitat Survey Poznań, 15-17 lipca

Bardziej szczegółowo

OCENA HYDROMORFOLOGICZNA RZEK HISTORIA, CELE, METODY

OCENA HYDROMORFOLOGICZNA RZEK HISTORIA, CELE, METODY OCENA HYDROMORFOLOGICZNA RZEK HISTORIA, CELE, METODY Kraków, Kwiecień 2009 r. Mateusz Strutyński Plan prezentacji: Wstęp Historia Cele oceny hydromorfologicznej Metodyka Przykłady Literatura 16 kwiecień

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

Tworzenie planów gospodarowania wodami w pierwszym cyklu planistycznym w Polsce

Tworzenie planów gospodarowania wodami w pierwszym cyklu planistycznym w Polsce Tworzenie planów gospodarowania wodami w pierwszym cyklu planistycznym w Polsce Agnieszka Hobot MGGP S.A. RADY GOSPODARKI WODNEJ SEMINARIUM 4 KWIETNIA 2009, USTROŃ Podstawa prawna Dyrektywa Parlamentu

Bardziej szczegółowo

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia:

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia: zasięgnął opinii Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Rzeszowie oraz Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Ustrzykach Dolnych w sprawie potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedmiotowego

Bardziej szczegółowo

Klara Ramm Szatkiewicz Dyrektor Departamentu Planowania i Zasobów Wodnych KZGW

Klara Ramm Szatkiewicz Dyrektor Departamentu Planowania i Zasobów Wodnych KZGW Aktualizacja Planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy Klara Ramm Szatkiewicz Dyrektor Departamentu Planowania i Zasobów Wodnych KZGW 25 listopada 2014 r. PMŚ a zarządzanie środowiskiem wg modelu

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015

Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Łodzi Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015 Przedkładam Zatwierdzam Piotr Maks Wojewódzki Inspektor

Bardziej szczegółowo

IV.3. JEZIORA Lakes RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM W LATACH 2010 2011 67

IV.3. JEZIORA Lakes RAPORT O STANIE ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM W LATACH 2010 2011 67 IV.3. JEZIORA Lakes W latach 2010-2011 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Szczecinie przeprowadził badania 19 jezior województwa zachodniopomorskiego zgodnie z Programem państwowego monitoringu

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura w Polsce Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura priorytet nowej strategii Realizacja Strategii UE ochrony różnorodności biologicznej na lata 2020

Bardziej szczegółowo

Program wodno-środowiskowy kraju

Program wodno-środowiskowy kraju Program wodno-środowiskowy kraju Art. 113 ustawy Prawo wodne Dokumenty planistyczne w gospodarowaniu wodami: 1. plan gospodarowania wodami 2. program wodno-środowiskowy kraju 3. plan zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Prawo ze. Opracował:

Prawo ze. Opracował: Analiza ustawy Prawo Wodne ze szczególnym uwzględnieniem Ramowej Dyrektywyy Wodnej i określenia barier we wdrażaniu jej w Polsce Opracował: Bernard Okoński Poznań 2014 Spis treści 1. WPROWADZENIE... 3

Bardziej szczegółowo

Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego

Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego Główne założenia metodyk dotyczących opracowania map zagrożenia powodziowego Robert Kęsy, Agata Włodarczyk Dyrektywa 2007/60/WE z dnia 23 października 2007 r. ws. oceny ryzyka powodziowego i zarządzania

Bardziej szczegółowo

Monitoring wód podziemnych i zarządzanie zasobami wodnymi w Aglomeracji Gdańskiej

Monitoring wód podziemnych i zarządzanie zasobami wodnymi w Aglomeracji Gdańskiej Monitoring wód podziemnych i zarządzanie zasobami wodnymi w Aglomeracji Gdańskiej Przykładem kompleksowego podejścia do zagadnienia monitorowania wód podziemnych na obszarach dużych aglomeracji miejskich

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTERSTWO ŚRODOWISKA. Raport. dla Obszaru Dorzecza Wisły

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTERSTWO ŚRODOWISKA. Raport. dla Obszaru Dorzecza Wisły RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTERSTWO ŚRODOWISKA Raport dla Obszaru Dorzecza Wisły z realizacji art. 5 i 6, zał. II, III, IV Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE Warszawa, marzec 2005r. SPIS TREŚCI Wstęp...

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA WYKAZU JCWP i SCWP DLA POTRZEB KOLEJNEJ AKTUALIZACJI PLANÓW W LATACH 2015-2021 WRAZ Z WERYFIKACJĄ TYPÓW WÓD CZĘŚCI WÓD

AKTUALIZACJA WYKAZU JCWP i SCWP DLA POTRZEB KOLEJNEJ AKTUALIZACJI PLANÓW W LATACH 2015-2021 WRAZ Z WERYFIKACJĄ TYPÓW WÓD CZĘŚCI WÓD AKTUALIZACJA WYKAZU JCWP i SCWP DLA POTRZEB KOLEJNEJ AKTUALIZACJI PLANÓW W LATACH 2015-2021 WRAZ Z WERYFIKACJĄ TYPÓW WÓD CZĘŚCI WÓD ETAP I: Weryfikacja typologii wód oraz granic jednolitych części wód

Bardziej szczegółowo

projekt aktualizacji Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry

projekt aktualizacji Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski Poznań, dnia 27.03.2015 r. projekt aktualizacji Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry Michał Misiewicz RZGW w Poznaniu michal.misiewicz@rzgw.poznan.pl

Bardziej szczegółowo

Plany gospodarowania wodami rzeka informacji

Plany gospodarowania wodami rzeka informacji Plany gospodarowania wodami rzeka informacji Piotr Piórkowski Wydział Planowania Gospodarowania Wodami Departament Planowania i Zasobów Wodnych PLANOWANIE WEDŁUG RAMOWEJ DYREKTYWY WODNEJ PLANOWANIE WEDŁUG

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Prof. UAM dr hab. Renata Graf Zakład Hydrologii I Gospodarki Wodnej, Instytut Geografii Fizycznej I Kształtowania Środowiska Przyrodniczego,

Bardziej szczegółowo

Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013

Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013 Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013 OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO PLANOWANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ W KONTEKŚCIE OCHRONY WOD I OSIĄGNIĘCIA CELÓW ŚRODOWISKOWYCH USTALONYCH NA PODSTAWIE RDW Jan Błachuta w pracy: jan.blachuta@imgw.pl

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie makrofitów w ocenie stanu ekologicznego wód płynących

Zastosowanie makrofitów w ocenie stanu ekologicznego wód płynących Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Katedra Ekologii i Ochrony Środowiska Kurs naukowo-szkoleniowy przygotowujący do realizacji zadań wynikających z Ramowej Dyrektywy Wodnej i Dyrektywy Siedliskowej Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

zasolenie Potoku Służewieckiego i Jez. Wilanowskiego

zasolenie Potoku Służewieckiego i Jez. Wilanowskiego Wpływ stosowania chemicznych środków w odladzających na zasolenie Potoku Służewieckiego S i Jez. Wilanowskiego Izabela BOJAKOWSKA 1, Dariusz LECH 1, Jadwiga JAROSZYŃSKA SKA 2 Państwowy Instytut Geologiczny

Bardziej szczegółowo