Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami czyli jak działać efektywnie i dojrzale

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami czyli jak działać efektywnie i dojrzale"

Transkrypt

1 Nowiny Psychologiczne 2, 2008 Kamila Wojdyło* Instytut Psychologii Uniwersytet Gdański Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami czyli jak działać efektywnie i dojrzale W artykule podjęto rozważania nad wyznacznikami dojrzałości i efektywności osobowości w kontekście założeń współczesnej teorii interakcji systemów osobowości (Persönlichkeits-Systeme-Interaktionen Theorie PSI) Juliusa Kuhla (2001). Sprawność podmiotową można opisać na co najmniej dwóch głównych wymiarach: skuteczności w planowaniu i realizacji celów ważnych i trudnych (automotywowania) oraz radzenia sobie z niepowodzeniami, przykrymi doświadczeniami (samouspokajania). Trudności w optymalnym funkcjonowaniu osobowości wyjaśnia się w psychologii najczęściej w kategoriach deficytów strukturalnych (poznawczych, motywacyjnych, emocjonalnych). Zgodni z teorią PSI sprawne funkcjonowanie osobowości zależy od jakości współpracy czterech, biorących udział w regulacji zachowań, systemów neuropsychicznych: (1) myślenia i planowania (2) intuicyjnego sterowania zachowaniem, (3) rozpoznawania obiektów oraz (4) wglądu w doświadczenie. Współpracę tych systemów warunkuje podmiotowa umiejętność regulacji afektu: aktywowania lub wyłączania w zależności od sytuacji emocji pozytywnych vs. negatywnych. Nieprawidłowości w funkcjonowaniu osobowości wyjaśnia się zatem, zgodnie z założeniami teorii, w kategoriach deficytów funkcjonalnych. Rozwój osobowości zależy od zdolności jednostki do regulacji afektu w postaci przełączania się między emocjami o różnym znaku. Wprowadzenie Sprawne funkcjonowanie osobowości można opisać, posługując się co najmniej dwoma głównymi wymiarami: skutecznością w planowaniu i realizacji celów ważnych i trudnych (automotywowanie) oraz radzeniem sobie z niepowodzeniami, przykrymi doświadczeniami (samouspokajanie). W kontekście za- * Adres do korespondencji: Instytut Psychologii, Uniwersytet Gdański, ul. Pomorska 68, Gdańsk,

2 18 Kamila Wojdyło gadnienia sprawnego funkcjonowania człowieka szczególnie interesujące wydają się dwa pytania. Po pierwsze, dlaczego niektórzy ludzie wytrwale dążą do celów trudnych i osiągają je, inni natomiast kierują się przede wszystkim celami łatwymi? Po drugie, dlaczego pewnych ludzi paraliżują niepowodzenia i bolesne życiowe przykrości, inni natomiast potrafią sobie z nimi skutecznie radzić? W przypadku osobowościowych uwarunkowań zachowań różnice indywidualne w zakresie sprawności podmiotowej najczęściej wyjaśnia się w odniesieniu do określonych składników osobowości: cech (Allport, 1937; Cattell, 1943; Eysenck, 1970; McCrae i John, 1992), poglądów, przekonań, sposobów przetwarzania informacji (Bandura, 1977; Kelly, 1955; Rotter, 1966, 1971, 1990; Witkin, Dyk, Faterson, Goodenough i Karp, 1962) czy motywów (Atkinson, 1974; Deci i Ryan, 1985; Murray, 1938). W konsekwencji nieprawidłowości w funkcjonowaniu osobowości tłumaczy się w kategoriach defi cytów strukturalnych (np. cech wysokiego neurotyzmu, braku dojrzałości czy niskiej motywacji wewnętrznej). Julius Kuhl w swojej teorii interakcji systemów osobowości (Persönlichkeits-Systeme-Interaktionen Theorie PSI) (Kuhl, 2001; Kuhl i Kazén, 2003) proponuje odmienne spojrzenie na problem uwarunkowań sprawnego funkcjonowania osobowości i jej rozwoju. Zachowanie człowieka postrzegane jest jako pochodna jakości komunikacji i interakcji między czterema systemami neuropsychicznymi, w tym dwoma systemami analitycznymi: myślenia i planowania (Absichtsgedächtnis) i rozpoznawania obiektów (Objekterkennungssystem) oraz dwoma systemami intuicyjnymi: wglądu w doświadczenie (Extensionsgedächtnis) i intuicyjnego sterowania zachowaniem (Intuitive Verhaltenssteuerung). Zakłada się, że im lepsza komunikacja między systemami i im skuteczniejsze ich współdziałanie, tym bardziej sprawne (efektywne i dojrzałe) funkcjonowanie osobowości. W konsekwencji tego założenia teoria PSI wyjaśnia nieprawidłowości w funkcjonowaniu osobowości w kategoriach defi cytów funkcjonalnych. Każdy z wymienionych systemów pracuje pod wpływem odmiennego stanu emocjonalnego. Dostęp do określonego systemu zależy zatem od podmiotowych zdolności do przełączania się między przeciwstawnymi emocjami (proces ten zwany jest dialektyką emocjonalną). Im większa zdolność jednostki do przełączania się między przeciwstawnymi emocjami, tym większe zdolności zaradcze człowieka, tym silniejsza i bardziej dojrzała staje się osobowość. W artykule podjęto próbę odpowiedzi na cztery pytania: Jaką rolę spełnia każdy z wymienionych systemów neuropsychicznych i współpraca między nimi w regulacji osobowości? Jak zmiany między przeciwstawnymi emocjami wpływają na rozwój osobowości? Jak podmiot może doskonalić umiejętności samodzielnego regulowania własnych emocji? Jaką rolę w procesie nabywania i doskonalenia zdolności samoregulacji pełnią relacje interpersonalne?

3 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami Funkcje czterech systemów osobowości System myślenia i planowania System myślenia i planowania zlokalizowany jest w przedniej części półkuli lewej. Funkcjonuje w sposób analityczny. Odpowiedzialny jest za świadome planowanie, generowanie trudnych, nieprzyjemnych do wykonania zadań/celów i utrzymywanie ich w pamięci w sytuacji poszukiwania rozwiązania problemu lub oczekiwania na dogodną okazję do działania. System ten ulega aktywacji w wyniku konfrontacji z trudnościami w realizacji celu. Ściślej mówiąc, napotykane przeszkody redukują emocje pozytywne wywołując frustrację, zniechęcenie i aktywują system myślenia i planowania. Cel, który człowiek zamierza osiągnąć, utrzymywany jest w systemie do momentu znalezienia rozwiązania lub wystąpienia odpowiedniej okazji do jego realizacji. Aktywacja systemu myślenia i planowania hamuje dostęp do systemu intuicyjnego sterowania zachowaniem (odpowiedzialnego za realizację celów). Ponieważ afekt pozytywny energetyzuje działanie, jego niski poziom towarzyszący myśleniu i planowaniu utrudnia realizację celów. Prowadzi to do paradoksalnego efektu, polegającego na tym, że im więcej osoba myśli o celach, które chce zrealizować, tym trudniej jej podjąć działanie. System rozpoznawania obiektów Funkcją systemu rozpoznawania obiektów, zlokalizowanego w tylnej części półkuli lewej, jest rejestracja pojedynczych wrażeń zmysłowych, ukierunkowywanie uwagi na pojedyncze zdarzenia, obiekty, nowe i nieoczekiwane myśli oraz błędy. Osoby, u których system ten często ulega aktywacji, koncentrują się na sprzecznościach, sygnałach potencjalnego zagrożenia, dostrzegają każdy najdrobniejszy błąd. System ten pomocny jest szczególnie w sytuacji zagrożeń, wymagających koncentracji w pierwszej kolejności na poszczególnych zdarzeniach (pojedynczych obiektach). Ważną rolę odgrywa w rozwoju osobowości: spostrzeganie zdarzeń przykrych czy traumatycznych w oderwaniu od kontekstu umożliwia włączanie ich w szerszy zakres związków między doświadczeniami, które wcześniej zgromadzono w systemie wglądu. System ulega aktywacji pod wpływem emocji negatywnych (np. lęku) i dostarcza wciąż nowych doświadczeń dla systemu wglądu, który w ciągu życia rozpoznaje coraz szerszą sieć związków między doświadczeniami. Wymiana między systemem rozpoznawania a systemem wglądu jest decydująca dla rozwoju osobowości i osiągania dojrzałości.

4 20 Kamila Wojdyło System intuicyjnego sterowania zachowaniem Za realizację wyznaczonych celów odpowiedzialny jest intuicyjny system sterowania zachowaniem, zlokalizowany w tylnej części prawej półkuli. Aktywacja tego systemu i zawartych w nim programów zachowań zachodzi pod wpływem pozytywnych emocji (radości), które dostarczają energii do działania. Jest on w dużej mierze niezależny od świadomego planowania i może funkcjonować samodzielnie. Skutkuje to wówczas spontanicznym (niepoprzedzonym planowaniem) aktywowaniem wzorców zachowań, które sprawdziły się w określonych sytuacjach. Wykonywanie określonej czynności (np. czytanie) nie wymaga zastanawiania się nad każdym ruchem mięśni, w związku z czym sterowanie danym zachowaniem określane jest jako intuicyjne. Spontaniczne działanie umożliwia jednak realizację jedynie łatwych celów. Osiągnięcie celów trudnych wymaga planowania, a zatem współpracy systemu sterowania zachowaniem z systemem myślenia i planowania. System wglądu w doświadczenie Realizacja trudnych celów i radzenie sobie z przeszkodami czy niepowodzeniami przebiegają tym skuteczniej, im większe jest doświadczenie jednostki. Wszelkie pozytywne i negatywne doświadczenia życiowe, potrzeby, wartości, uczucia własne i innych ludzi gromadzone są w przedniej części prawej półkuli, w obszarze zwanym systemem wglądu. W systemie tym reprezentowane są osobiste uczucia, zdarzenia i różne możliwe warianty działania. Część systemu tworzy struktura Ja. System wglądu dysponuje zdolnością do bardzo rozległego rozszerzania zakresu uwagi na różne ważne doświadczenia pochodzące ze świata zewnętrznego i wewnętrznego. W stanie aktywacji systemu ( czujności ) jednostka jest skoncentrowana na wszystkich możliwych aspektach zdarzenia, które mogą być dla niej ważne, potrzebne do podjęcia istotnych decyzji. Innymi słowy, dzięki możliwości integracji wielu aspektów zdarzenia, jaką daje system, jednostka uwzględnia szeroką perspektywę, z której dane zdarzenie spostrzega i interpretuje. Praca systemu w trybie równoległym i całościowym decyduje o tym, że określa się go jako rodzaj najwyższej formy ludzkiej inteligencji. System wglądu odgrywa szczególnie ważną rolę w procesie rozumienia siebie i innych ludzi. Zrozumienie drugiego człowieka wymaga postrzegania jego cech, problemów, celów, zachowań w kontekście całości, tj. wieloaspektowo, z zastosowaniem różnych punktów odniesienia. Całościowe postrzeganie jest możliwe dzięki wykorzystywaniu osobistego rozległego doświadczenia. Aktywacja systemu wglądu warunkuje umiejętność postrzegania siebie i drugiego człowieka w kontekście całej złożoności osoby, z uwzględnieniem zarówno wad, jak i zalet. Co najbardziej istotne dla procesów regulacji emocji, system wglądu jest jedynym z systemów, który potrafi integrować pozytywne i negatywne uczucia.

5 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami Włączanie przez system emocji negatywnych do ogółu doświadczeń podmiotowych i radzenie sobie z tego rodzaju emocjami jest możliwe jednak wyłącznie wtedy, gdy w systemie doświadczenia pozytywne dominują nad negatywnymi (bilans dodatni). Stabilna baza uczuć/doświadczeń pozytywnych stanowi swoisty jednostkowy potencjał zaradczy. Skuteczność wykorzystywanych w procesie terapii metod aktywacji u pacjenta szerszej perspektywy postrzegania problemu w kontekście różnych możliwości działania czy różnego znaczenia określonych słów i zdarzeń ma związek z prawidłowościami funkcjonowania systemu wglądu. Nie jest możliwe przepracowanie problemów (w szczególności związanych z traumatycznymi zdarzeniami) wyłącznie poprzez rozmowę o emocjach i analizę przykrych doświadczeń (argumentacja i wsparcie okazują się nieskuteczne). Lewa, analityczna półkula ma bowiem zdecydowanie mniejszy, w porównaniu z półkulą prawą, wpływ na doznania emocjonalne i cielesne. Dzięki pracy prawej półkuli możliwe jest wykorzystanie doświadczeń do regulacji emocji, ponieważ ma ona silniejsze niż półkula lewa powiązania z autonomicznym układem nerwowym. Drugi obok integrowania emocji rodzaj integracyjnej funkcji systemu wglądu to zdolność łączenia trzech perspektyw czasowych: przeszłości (pamięci autobiograficznej), teraźniejszości (odczuwanych aktualnie potrzeb i wartości) i przyszłości (wygenerowanych przyszłych możliwości samorozwoju). Efektem tego rodzaju integracji czasowej jest doświadczanie przez jednostkę szczególnego rodzaju stanu bezczasowości. Znaczenie zmiany emocji dla komunikacji systemów W teorii PSI przyjmuje się dwa główne założenia dotyczące modulacji wymienionych systemów przez emocje. Po pierwsze: afekt pozytywny determinuje siłę woli, po drugie: afekt negatywny osłabia zintegrowane Ja. Funkcjonowanie czterech systemów wymaga zatem dwojakiego rodzaju kompetencji emocjonalnych w zakresie stałej regulacji emocji: umiejętności aktywowania pozytywnych emocji (automotywowanie) i redukcji emocji negatywnych (uspokajanie siebie). Włączanie i wyłączanie afektu pozytywnego: wyznacznik siły woli Komunikacja dwóch systemów: myślenia/planowania i intuicyjnego sterowania zachowaniem jest możliwa wtedy, gdy oba są aktywne. Każdy z systemów jak wyżej wspomniano jest aktywny pod wpływem innego stanu emocjonalnego. System myślenia i planowania pracuje pod wpływem redukcji emocji pozytywnych, natomiast system sterowania zachowaniem aktywacji emocji pozytywnych. Do równoczesnej aktywności systemów dochodzi zatem

6 22 Kamila Wojdyło w wyniku zmiany emocji. Ściślej mówiąc, przechodzenie ze stanu zniechęcenia do stanu radości wywołuje chwilową aktywację obu systemów, umożliwiając ich łączność i przekaz informacji (dotyczącej wygenerowanych celów) z systemu planowania do systemu generowania zachowań (Rysunek 1). Spontaniczne i intuicyjne działanie jest uruchamiane pod wpływem aktywacji automatycznych wzorców zachowań zawartych w systemie sterowania zachowaniem, kiedy w systemie planowania nie ma skonkretyzowanego celu. Aktywowane są wówczas wzorce zachowań, które sprawdziły się w określonych sytuacjach lub zachowania, których oczekują inni. Spontaniczne zachowanie jest pożądane, na przykład, w sytuacjach swobodnej rozmowy, niewymagających myślenia o tym, co chcemy osiągnąć lub co należy powiedzieć w dalszej kolejności. Również w innych okolicznościach, w których czujemy się pewnie i dobrze (obecność afektu pozytywnego), działamy swobodnie. W przypadku wystąpienia przeszkód bądź trudności w realizacji celu (które pociąga za sobą wiele trudnych, nieprzyjemnych sytuacji) dochodzi do zahamowania afektu pozytywnego. Uruchamiany jest proces planowania. Realizacja zamiarów wymaga utrzymania ich przez pewien czas w pamięci, co umożliwia niski poziom afektu pozytywnego (zahamowanej energii do działania). system planowania problemy z rozwiązaniem system wglądu znaleziono rozwiązanie przeszkoda w realizacji celu + afekt pozytywny system sterowania minus redukcja emocji pozytywnych, plus aktywacja emocji pozytywnych Rysunek 1. Modulacja systemów planowania i sterowania zachowaniem pod wpływem emocji pozytywnych. Z powyższego wynika, że aktywacja stanu emocji pozytywnych (wprowadzenie siebie w pozytywny nastrój, myślenie pozytywne) nie jest warunkiem wystarczającym do skutecznej realizacji celów. Afekt pozytywny sprzyja bowiem realizacji celów tylko wtedy, gdy system planowania i myślenia wypracował owe cele. Jeśli dany cel nie został wyznaczony, nie może być skierowany

7 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami za pomocą afektu pozytywnego z systemu planowania do systemu sterowania zachowaniem. Skuteczność w realizacji celów wymaga podmiotowych umiejętności przełączania się między stanem zahamowania emocji pozytywnych (warunkującym wypracowanie celu) a afektem pozytywnym (dostarczającym energii do realizacji celu). Metodą kształtującą umiejętność zmiany stanów emocjonalnych i w konsekwencji wzmacniającą skuteczność w realizacji wyznaczonych sobie celów (motywowania siebie) jest tzw. technika wahadła (Kuhl, 2005). Metoda ta składa się z czterech kroków: 1. Wyobrażenie sobie stanu po osiągnięciu celu, na przykład zadowolenia, dumy (aktywacja systemu sterowania zachowaniem). 2. Myślenie o celu i trudnościach do przezwyciężenia w procesie jego realizacji (aktywowanie systemu myślenia i planowania). 3. Powrót w wyobraźni do uczuć pozytywnych, będących efektem osiągnięcia celu (aktywowanie systemu sterowania zachowaniem). 4. Powrót do myślenia o trudnym do realizacji celu (aktywowanie systemu myślenia). Skuteczność techniki potwierdzają wyniki eksperymentu przeprowadzonego przez Gabriele Oettingen (1997). Autorka sprawdzała zastosowanie techniki w realizacji trudnych celów, na przykład zakończenia związku, utrzymania diety. Okazało się, że osoby badane, które stosowały technikę wahadła, osiągały więcej zamierzonych celów w porównaniu z osobami, które proszono o wprowadzenie siebie w pozytywny nastrój. Wypadały również korzystniej niż badani, którzy myśleli wyłącznie o trudnościach do przezwyciężenia. Pierwsze założenie dotyczące modulacji emocji implikuje, że jednostronne planowanie i myślenie o celu może hamować energię. Z kolei pozostawanie w nastroju pozytywnym, pod wpływem intuicyjnego systemu sterowania, sprzyjać może wyłącznie prostym, rutynowym działaniom. Włączanie i wyłączanie emocji negatywnych: wyznacznik dojrzałości osobowości Nastrój negatywny sprzyja spostrzeganiu pojedynczych obiektów, zdarzeń i zjawisk, wywołujących negatywne uczucia i niedostrzeganiu pozytywnych doświadczeń, które relatywizują zdarzenia negatywne. Emocje negatywne powodują zawężenie zakresu uwagi do określonych obiektów, zagrożeń lub pojedynczych myśli i utratę z pola widzenia zależności, w jakich pozostają spostrzegane zdarzenia. Konsekwencją tego jest zablokowanie dostępu do systemu wglądu (Rysunek 2). Opanowanie negatywnych emocji wyzwala poczucie siły, samoświadomość i w wyniku aktywacji systemu wglądu dostęp do jego treści: wiedzy zawierającej szerszy zakres doświadczeń, możliwości działania, twórczych pomysłów. Stan uspokojenia jest dodatkowo zwrotnie intensyfikowany

8 24 Kamila Wojdyło w wyniku aktywacji systemu wglądu. Dostęp do szerszego zakresu wiedzy dostarcza bowiem pozytywnych doświadczeń dotyczących radzenia sobie przez jednostkę z podobnymi problemami lub przykrymi przeżyciami. Zaktywowany system wglądu wpływa hamująco na oddziaływanie pojedynczych obiektów z systemu rozpoznawania. Ponieważ system wglądu pracuje w trybie równoległym, pobudzenie systemu uaktywnia wszelkie zawarte w nim doświadczenia zarówno pozytywne, jak i negatywne. W związku z tym aktywacja systemu wglądu wywołuje uspokojenie przede wszystkim wtedy, gdy liczba doświadczeń pozytywnych i ich siła są większe niż liczba i siła doświadczeń negatywnych. Dodatni bilans doświadczeń warunkuje konfrontację jednostki z przykrymi zdarzeniami: przyjęcie (włączenie) ich do własnego systemu doświadczeń. Bilans ujemny (przewaga doświadczeń negatywnych nad pozytywnymi) uniemożliwia włączenie przykrych doświadczeń do systemu. Styl funkcjonowania osób, które przeżyły traumatyczne doświadczenia w dzieciństwie, jest przykładem prawidłowości pracy systemu wglądu w przypadku ujemnego bilansu doświadczeń. Przewaga doświadczeń negatywnych nad pozytywnymi w systemie Ja u tych osób uniemożliwia uzyskanie uspokojenia w sytuacjach trudnych ze względu na aktywację zbyt wielu emocji negatywnych. Konfrontacja z przykrymi wydarzeniami i ich włączenie do systemu wglądu nie jest możliwe, w związku z czym są one wypierane lub maskowane, co hamuje proces uczenia się w wyniku doświadczeń życiowych. Przewaga doświadczeń negatywnych nad pozytywnymi w systemie wglądu osób z traumatycznymi doświadczeniami ma ważne implikacje dla procesu terapii. Nabywanie zdolności do samouspokajania musi być poprzedzone odafekt negatywny przykre doświadczenie + uspokojenie system rozpoznawawania system wglądu minus redukcja emocji negatywnych, plus aktywacja emocji negatywnych Rysunek 2. Modulacja systemów rozpoznawania obiektów i wglądu pod wpływem emocji negatywnych.

9 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami budowaniem systemu Ja, wzbogaceniem o pozytywne doświadczenia (w celu uzyskania bilansu dodatniego). Poddawanie terapii osób, których system wglądu cechuje bilans dodatni doświadczeń, może polegać na bezpośrednim tj. bez wzbogacania systemu Ja o pozytywne doświadczenia zastosowaniu treningu samouspokajania. Drugie założenie dotyczące modulacji emocji implikuje, że trwanie nastroju czy emocji negatywnych wzmaga koncentrację na błędach i uniemożliwia włączenie ich w system doświadczeń. W konsekwencji braku dostępu do systemu wglądu jednostka kieruje się często nieświadomie obcymi celami, niezgodnymi z własnymi potrzebami i wartościami. Z kolei trwały brak emocji negatywnych (aktywacji systemu wglądu) powoduje, że osoba wprawdzie tworzy cele spójne z Ja, ale jej system doświadczeń w wyniku integrowania zbyt małej liczby doświadczeń pozostaje ubogi. Rozwój osobowości wymaga wzbogacania systemu Ja w doświadczenia, szczególnie te przykre czy bolesne, ponieważ przede wszystkim tego rodzaju doświadczenia (obok pozytywnych) są źródłem rozwoju podmiotowych zdolności zaradczych. Dojrzałe funkcjonowanie, zdolność do radzenia sobie z niepowodzeniami wymaga zatem podmiotowych umiejętności przełączania się między emocjami negatywnymi a stanem uspokojenia. Podsumowując, współpraca (integracja) czterech systemów osobowości jest wyznacznikiem sprawnego funkcjonowania osobowości i jej rozwoju (osiągania celów spójnych z systemem Ja). Współdziałanie dwóch antagonistycznych systemów jest z kolei tym skuteczniejsze, im lepiej jednostka potrafi przełączać się między przeciwstawnymi emocjami (między niskim a wysokim poziomem emocji pozytywnych oraz obecnością emocji negatywnych a ich redukcją). Funkcjonowanie każdego z systemów wymaga innego rodzaju emocji, stąd też współpraca systemów zachodzi w wyniku zmiany (regulacji) afektu. Do pomiaru podmiotowych zdolności samoregulacji w zakresie redukcji emocji negatywnych (samouspokajania) oraz aktywacji emocji pozytywnych (automotywowania) służą dwa wymiary Skali Kontroli Działania: odpowiednio orientacja na działanie w obliczu porażki (failure-related action orientation AOF) oraz orientacja na działanie w sytuacjach decyzyjnych (decision-related action orientation AOD) (Kuhl, 1994; Marszał-Wiśniewska, 2002). Od wsparcia społecznego do wsparcia podmiotowego, czyli kształtowanie zdolności samodzielnej regulacji emocji Radzenie sobie z emocjami negatywnymi i trudnymi zdarzeniami zależy, jak wspomniano, od dodatniego bilansu doświadczeń wchodzących w skład systemu wglądu (przewagi doświadczeń pozytywnych nad negatywnymi). Jeśli zatem struktura systemu wglądu (systemu Ja) warunkuje umiejętność samoregulacji, nasuwa się pytanie o to, co determinuje kształtowanie dodatniego bilansu

10 26 Kamila Wojdyło doświadczeń w systemie Ja? Jaki wpływ ma jednostka na doskonalenie własnego osobowościowego potencjału zdolności samoregulacji? Kształtowanie struktur doświadczeń pozytywnych (będących elementem samoregulacji) zachodzi w relacjach międzyludzkich w procesie pełnego zrozumienia, akceptacji i wsparcia. Najczęściej są to relacje rodzic dziecko, partnerskie, przyjacielskie, relacje miłości, czy zastępczo relacja terapeutyczna. Najogólniej ujmując, w tego rodzaju relacjach jednostka zdobywa doświadczenia, które mogą być przez nią włączone do systemu Ja: interpretacje (wyjaśnienia) dotyczące znaczeń określonych wydarzeń, wsparcie, uspokojenie. Włączenie doświadczeń do systemu Ja oznacza możliwość samodzielnego wykorzystywania ich przez podmiot w procesie radzenia sobie. Dostarczane z zewnątrz i włączane do systemu Ja pozytywne doświadczenia są podstawą tworzenia się w obrębie tego systemu coraz bardziej złożonych struktur doświadczeń i znaczeń. Złożona sieć doświadczeń jest dla podmiotu źródłem rozwiązań w obliczu trudnych, bolesnych zdarzeń. Z powyższych stwierdzeń wynika, że samo otrzymywanie wsparcia w relacjach interpersonalnych nie jest warunkiem wystarczającym do rozwoju zdolności samodzielnego aktywowania wsparcia. Jednostka nabywa umiejętności samoregulacji emocji tylko wtedy, gdy pozytywne emocjonalne przeżycia (dostarczane przez inne osoby) zostaną włączone do systemu Ja. Chodzi zatem o trwałe połączenie systemu Ja z uczuciami, które pierwotnie wywoływali inni ludzie. Co więcej, włączenie doświadczeń do systemu jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy podmiotowy system Ja (będący częścią systemu wglądu) jest aktywny. Aktywacja systemu Ja zachodzi w procesie doświadczania w relacji z drugim człowiekiem poczucia zrozumienia i akceptacji przez otrzymującą wsparcie jednostkę (Rysunek 3a). Innymi słowy, system Ja podmiotu ulega aktywacji w tym czasie, gdy osoba czuje się zrozumiana, akceptowana i może wyrazić własne uczucia. System Ja uczy się samodzielnie regulować emocje (nabywa zdolności do samouspokajania, opanowania) podczas wielokrotnej jego aktywacji w procesie udzielanego przez innych wsparcia. Ściślej mówiąc, system Ja nabywa umiejętności regulowania emocji bez pomocy z zewnątrz, jeśli zostanie połączony z częściami mózgu generującymi emocje. Nabywanie zdolności do samoregulacji zachodzi w wyniku tworzenia się powiązań między systemami mózgowymi, które biorą udział w regulacji emocji. Na przykład, jak podają Kuhl i Kazén (2003), głaskanie dziecka przez matkę w celu uspokojenia go uaktywnia system w mózgu odpowiedzialny za hamowanie emocji negatywnych. Jeśli inny system mózgowy u dziecka (system Ja) uległ krótko przed tym aktywacji, może utworzyć się połączenie między systemem Ja zlokalizowanym w korze mózgowej a systemami mózgowymi regulującymi emocje, znajdującymi się w starszych strukturach mózgu. Innymi słowy, w wyniku równoczesnej aktywacji systemu Ja oraz systemów mózgowych biorących udział w regulacji emocji tworzy się z czasem coraz silniejsze powiąza-

11 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami nie między systemami, warunkujące coraz większą samodzielność jednostki w zakresie regulacji emocji 1. W przypadku gdy system Ja nie jest aktywny, wszelkie pozytywne doświadczenia dostarczane z zewnątrz nie są włączane do systemu (Rysunek 3b). Zatem brak zrozumienia dziecka (system Ja nieaktywny) towarzyszący pozytywnym doświadczeniom okresu dzieciństwa w relacjach rodzic dziecko (wsparcie, uspokajanie ze strony rodziców) uniemożliwia nabywanie przez dziecko zdolności zaradczych, sprzyjając kształtowaniu bezradności emocjonalnej (relację tę można zapisać w postaci formuły: brak zrozumienia + pocieszenie). Specyfiką tego rodzaju relacji jest udzielanie przez rodzica pocieszenia (np. Będzie dobrze ) przy jednoczesnym braku akceptacji dla emocji negatywnych. Co więcej, dostarczane z zewnątrz wsparcie bez zrozumienia może warunkować kształtowanie się uzależnienia jednostki od wsparcia drugiej osoby (np. partnera, przyjaciela czy terapeuty) i potrzeby stałej pomocy w sytuacjach trudnych. Uzyskiwane przez jednostkę wsparcie z zewnątrz wraz z poczuciem zrozumienia jest natomiast wyznacznikiem rozwoju emocjonalnej niezależności, dojrzałości i zdolności zaradczych (charakter relacji można zapisać w postaci formuły: zrozumienie + pocieszenie). Specyfiką relacji sprzyjającej nabywaniu zdolności do samoregulacji emocji może być udzielanie przez rodzica wsparcia wraz z dostarczeniem znaczenia dla przeżywanych przez dziecko przykrych doświadczeń, przyzwoleniem mu na wyrażanie uczuć negatywnych, rozmową o nieprzyjemnych emocjach i ich nazwaniem. zrozumienie (Ja aktywne) wsparcie (a) Nabywanie doświadczeń pozytywnych brak zrozumienia (Ja nieaktywne) wsparcie (b) Nabywanie doświadczeń negatywnych Rysunek 3. Regulacja emocji w relacjach interpersonalnych prowadząca do nabywania zdolności do samoregulacji emocji (a) vs. zależności emocjonalnej (b). 1 Połączenie pozytywnych doświadczeń i uczuć z systemem Ja określa się w teorii PSI warunkowaniem systemu (Systemkonditionierung).

12 28 Kamila Wojdyło Podsumowanie Teoria PSI proponuje odmienne spojrzenie na problem sprawnego funkcjonowania osobowości z perspektywy wyznaczników o charakterze bardziej funkcjonalnym niż strukturalnym. Zdolność samoregulacji (motywowania siebie i samouspokajania), zgodnie z założeniami teorii, jest bowiem w większej mierze niż cechy osobowości podstawą sprawnego funkcjonowania człowieka. Można wskazać na co najmniej dwojakiego rodzaju implikacje praktyczne wynikające z powyższego założenia, biorąc pod uwagę psychologiczną i psychoterapeutyczną praktykę oraz wczesnodziecięce relacje matki z dzieckiem. W procesie diagnozy zaburzeń osobowości należy uwzględniać nie tylko zespół określonych, charakteryzujących jednostkę cech (jak np. wysoka emocjonalność pozytywna lub negatywna), lecz przede wszystkich zdolność człowieka do regulacji emocji. Wysoka emocjonalność negatywna przy jednocześnie wysokich zdolnościach w zakresie regulacji emocji nie musi bowiem warunkować rozwoju zaburzenia. Z najnowszych badań (Baumann, Kaschel i Kuhl, 2007) wynika, że nawet skrajne formy zaburzeń osobowości nie wytwarzają objawów dopóty, dopóki system regulacji emocji działa sprawnie. W relacjach interpersonalnych przede wszystkim matki z dzieckiem szczególnie ważne znaczenie dla kształtowania umiejętności radzenia sobie z emocjami mają pozytywne doświadczenia emocjonalne: akceptacji, wsparcia, zrozumienia. Z założeń teorii PSI wynika, że podstawą radzenia sobie z przeszkodami, realizacji trudnych celów życiowych, czyli generalnie rzecz biorąc rozwoju osobowości człowieka, jest zdolność do regulacji emocji. Kształtowanie kompetencji emocjonalnych powinno więc wzbudzać szczególne zainteresowanie u osób odpowiedzialnych za wychowanie, jak również wczesnoszkolną edukację dziecka. Wspieranie sprawności emocjonalnych jest tym ważniejsze w czasach współczesnych, że cechuje je silna presja na rozwój przede wszystkim kompetencji intelektualnych i osiągnięcia nie tylko w obszarze pracy zawodowej, ale i na poziomie edukacji szkolnej. Literatura cytowana Allport, G. W. (1937). Personality: A psychological interpretation. New York: Holt, Rinehart and Winston. Atkinson, J. W. (1974). The mainsprings of achievement-oriented activity. W: J.W. Atkinson, J. O. Raynor (red.), Motivation and achievement (s ). Washington, DC: V.H. Winston & Sons. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unified theory of behavioral change. Psychological Review, 84, Baumann, N., Kaschel, R., Kuhl, J. (2007). Affect sensitivity and affect regulation in dealing with positive and negative affect. Journal of Research in Personality, 41,

13 Umiejętność przełączania się między przeciwstawnymi emocjami Cattell, R. B. (1943). The description of personality: Basic traits resolved into clusters. Journal of Abnormal and Social Psychology, 38, Deci, E. L., Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. New York: Plenum Press. Eysenck, H. J. (1970). The structure of human personality. London: Methuen. Kelly, G. A. (1955). The psychology of personal constructs. New York: Norton. Kuhl, J. (1994). A theory of action and state orientation. W: J. Kuhl, J. Beckmann (red.), Volition and personality. Action versus state orientation (s. 9 46). Göttingen,: Hogrefe & Huber Publishing. Kuhl, J. (2001). Motivation und Persönlichkeit: Interaktionen psychischer Systeme. Göttingen: Hogrefe. Kuhl, J. (2005). Der kalte Krieg im Kopf. Freiburg Bazel Wien: Herder. Kuhl, J., Kazén, M. (2003). Handlungs- und Lageorientierung: Wie lernt man seine Gefühle zu steuern. W: J. Stiensmeier-Pelster, F. Rheinberg (red.), Diagnostik von Motivation und Selbstkonzept (s ). Göttingen: Hogrefe. Marszał-Wiśniewska, M. (2002). Adaptacja Skali Kontroli Działania J. Kuhla (ACS-90). Studia Psychologiczne, 40, McCrae, R. R., John, O. P. (1992). An introduction to the five-factor model and its applications. Journal of Personality, 60, Murray, H. A. (1938). Explorations in personality. New York: Oxford University Press. Oettingen, G. (1997). Psychologie des Zukunftsdenkens. Göttingen: Hogrefe. Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs, 80 (cały nr 609). Rotter, J. B. (1971). Generalized expectancies for interpersonal trust. American Psychologist, 26, Rotter, J. B. (1990). Internal versus external control of reinforcement. American Psychologist,45, Witkin, H. A., Dyk, R. B., Faterson, H. F., Goodenough, D. R., Karp, S. A. (1962). Psychological differentiation. New York: Wiley.

14 30 Kamila Wojdyło Kamila Wojdyło Institute of Psychology University of Gdańsk The ability to switch between opposing emotions: How to function efficaciously and maturely? This article discusses the determinants of personality maturity and efficacy vis-à-vis the assumptions of Julius Kuhl s (2001) contemporary personality systems interaction theory (Persönlichkeits-Systeme-Interaktionen Theorie PSI). The person s efficacy can be described on at least two major dimensions: efficient planning and implementation of important and difficult goals (self-motivation) and coping with failure and adverse experiences (self-relaxation). Psychology usually explains difficulties in optimal personality functioning in terms of structural (cognitive, motivational, affective) deficits. According to PSI theory, effective personality functioning rests on the quality of interaction among four mental systems which are involved in the behavior regulation: (1) planning and thinking, (2) intuitive behavior management, (3) object recognition and (4) experiential insight. The interaction among these systems is determined by the person s ability to regulate affect: to activate or deactivate positive vs. negative emotions depending on the situation. Hence, in according to the assumptions of PSI theory, inadequate personality functioning can be explained in terms of functional deficits. Personality development depends on the individual s ability to regulate affect, i.e., to switch between emotions varying in valence.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Niwelowanie

Bardziej szczegółowo

TEORIA POZYTYWNEJ EMOCJONALNOŚCI BARBARY FREDRICKSON The Broaden-and-Build Theory of Positive Emotions 1

TEORIA POZYTYWNEJ EMOCJONALNOŚCI BARBARY FREDRICKSON The Broaden-and-Build Theory of Positive Emotions 1 Małgorzata Włodarczyk PPP1 TEORIA POZYTYWNEJ EMOCJONALNOŚCI BARBARY FREDRICKSON The Broaden-and-Build Theory of Positive Emotions 1 Teoria pozytywnej emocjonalności BBTPE 2 (The Broaden-and-Build Theory

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63 Wstęp Przedmowa n 1. Cele, założenia i zastosowanie psychologii 13 1.1. Analiza zachowania i doznawania jako zadanie psychologii 14 1.2. Psychologia jako dziedzina badań 16 1.2.1. Cele badań naukowych

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i umiejętności) Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Bardziej szczegółowo

Wpływ więzi rodzinnej na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Opracowała: Małgorzata Ryndak

Wpływ więzi rodzinnej na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Opracowała: Małgorzata Ryndak 1 Wpływ więzi rodzinnej na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Opracowała: Małgorzata Ryndak 2 W rozwoju człowieka sfera uczuciowa jest niezmiernie delikatna i wymaga wielkiej troski oraz uwagi ze strony

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas Test inteligencji emocjonalnej Wykresy i liczby 2013-08-01 Poufne Normy: Poland 2010 Niniejszy raport zawiera informacje i wskazówki pomocne przy rozwijaniu wiedzy i świadomości dotyczącej inteligencji

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ

SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WZAJEMNE RELACJE MIĘDZY JA, TOŻSAMOŚCIĄ, SAMOOCENĄ I SAMOREGULACJĄ............................................ 11 Ja, poczucie tożsamości i samoocena.............................

Bardziej szczegółowo

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami dr Bogusława Lewandowska DSWE TWP 28-29.04.2005, Wrocław Zagadnienie ogólne; cel Tematyka prezentacji: Zagadnienie:

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie metody dramy i psychodramy w edukacji. Copyright by Danuta Anna 1

Zastosowanie metody dramy i psychodramy w edukacji. Copyright by Danuta Anna 1 Zastosowanie metody dramy i psychodramy w edukacji 1 Funkcje psychodramy i dramy 1. Diagnostyczna procedury badawcze, techniki projekcyjne, eksperyment i obserwacja 2. Terapeutyczna czynniki leczące w

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia radzenia sobie ze stresem 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychology of coping with stress 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Program ogólny Rodzaj zajęć Liczba modułów Liczba godzin Rok Moduł wspólny

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Opracowała: mgr Sylwia Maszota 1. Wstęp Dzisiaj dzieci żyją w świecie gier

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Nowe pytania egzaminacyjne

Nowe pytania egzaminacyjne Nowe pytania egzaminacyjne 1. Jakie jest znaczenie genetyki behawioralnej w badaniach psychologicznych? 2. Wyjaśnij pojęcie funkcjonalnej asymetrii mózgu i omów jak zmieniały się poglądy na ten temat.

Bardziej szczegółowo

Inteligencja emocjonalna a sukces ucznia

Inteligencja emocjonalna a sukces ucznia Inteligencja emocjonalna a sukces ucznia Wszechnica Edukacyjna Targówek, Warszawa, 17.06.2013 r. Katarzyna Martowska Czy inteligencja racjonalna wystarczy, aby odnieść sukces w szkole? Sukces w szkole:

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych.

Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Niwelowanie

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU

LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU LEKCJA 1 DEFINICJE I KONCEPCJE STRESU Pojęcie stresu wprowadzone zostało przez Hansa Hugona Selve`a, który u podłoża wielu chorób somatycznych upatrywał niezdolność człowieka do radzenia sobie ze stresem.

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback to skuteczna metoda terapeutyczna zwiększająca skuteczność funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie emocjami

Zarządzanie emocjami Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Zarządzanie emocjami Beata Skowrońska Uniwersytet w Białymstoku 9 grudnia 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Co to jest inteligencja

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Potencjały zdrowia i szczęścia człowieka./ Moduł 102..: Człowiek w zdrowiu i chorobie 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim The stress

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie.

Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie. Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie. Karierę zawodową trzeba świadomie zaplanować. Warto wyznaczyć sobie cel bądź cele, do których będziemy dążyć. Zanim to jednak nastąpi, należy poznać szereg czynników

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Swetłana Mróz mgr Joanna Pęska

dr n. med. Swetłana Mróz mgr Joanna Pęska dr n. med. Swetłana Mróz mgr Joanna Pęska Diagnoza psychologiczna. Rozmowy wspierające. Psychoedukacja. Rehabilitacja funkcjonowania procesów poznawczych. Organizacja spotkań informacyjno edukacyjnych.

Bardziej szczegółowo

kompetencje dziecka a oferta szkoły

kompetencje dziecka a oferta szkoły Diagnoza gotowości systemu dziecko szkoła : kompetencje dziecka a oferta szkoły Prof. dr hab. Anna I. Brzezińska i dr Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna Spis treści Wprowadzenie (Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski)....... 11 Część I. Teoria 1. Inteligencja emocjonalna:

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO. W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE

INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO. W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE INDYWIDUALNY PROGRAM REWALIDACJI DLA DAMIANA SKRZYMOWSKIEGO UCZNIA KLASY II LO W ZESPOLE SZKÓŁ W Łukowie NA LATA SZKOLNE 2011-2012 OPRACOWAŁA Stanisława Gilewicz strona 1 /10 I. Cele główne: 1. Wspieranie

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

RECENZJA PROGRAMU NAUCZANIA DLA III ETAPU EDUKACYJNEGO

RECENZJA PROGRAMU NAUCZANIA DLA III ETAPU EDUKACYJNEGO RECENZJA PROGRAMU NAUCZANIA DLA III ETAPU EDUKACYJNEGO Recenzent: Jolanta Lazar doradca metodyczny Wrocławskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli Akt prawny, w oparciu o który sporządzono recenzję programu:

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Ogólna oferta szkoleń Centrum Kształcenia Psychologicznego Progenja

Ogólna oferta szkoleń Centrum Kształcenia Psychologicznego Progenja Ogólna oferta szkoleń Centrum Kształcenia Psychologicznego Progenja Filozofia naszych działań Odwołując się do naukowych nowości i rzeczywistych interakcji międzyludzkich w organizacjach - dostarczamy

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. Prof. Jerzego Buzka w Węgierskiej Górce

Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. Prof. Jerzego Buzka w Węgierskiej Górce PROGRAM ROZWIJANIA KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH I PROFILAKTYKA ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH. I. Wstęp Rozwój kompetencji społecznych jest niezbędnym czynnikiem warunkującym prawidłowe i dobre funkcjonowanie jednostki.

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

Analiza działań merytorycznych wspomagających zdrowienie w uzależnieniu. Jolanta Ryniak NZOZ Centrum Dobrej Terapii Kraków, 6 wrzesień 2016 rok

Analiza działań merytorycznych wspomagających zdrowienie w uzależnieniu. Jolanta Ryniak NZOZ Centrum Dobrej Terapii Kraków, 6 wrzesień 2016 rok Analiza działań merytorycznych wspomagających zdrowienie w uzależnieniu Jolanta Ryniak NZOZ Centrum Dobrej Terapii Kraków, 6 wrzesień 2016 rok Rehabilitacja osób uzależnionych Działania Medyczne Psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym

Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU SERIA PSYCHOLOGIA I PEDAGOGIKA NR 166 KINGA KUSZAK Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym POZNAŃ 2011 3 Spis treści

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Wewnątrzszkolny system doradztwa - jest to ogół działań podejmowanych szkołę w celu przygotowania

Wstęp. Wewnątrzszkolny system doradztwa - jest to ogół działań podejmowanych szkołę w celu przygotowania Wstęp Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz.U. z 1996r. Nr 67, poz. 329 z późniejszymi zmianami), zobowiązuje placówki oświatowe do przygotowania uczniów do wyboru zawodu i kierunku kształcenia

Bardziej szczegółowo

powyżej 3 miesięcy Poradnia / gabinet psychologiczny Indywidualnie Renata Bogucka Jolanta Wdowiak-Konkolska

powyżej 3 miesięcy Poradnia / gabinet psychologiczny Indywidualnie Renata Bogucka Jolanta Wdowiak-Konkolska Psychoterapia indywidualna Terapia zaburzeń emocjonalnych i patologicznych cech osobowości. Korzyści (nabyta wiedza i Dzieci i młodzież szkół podstawowych, gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych. Niwelowanie

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Kowalach Oleckich opracował zespół w składzie: Jadwiga Lizanowicz Mirosław Mularczyk Teresa Truchan Urszula Kołodzińska Kluczem

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: Wykorzystanie Edukacyjnej Wartości Dodanej w ewaluacji pracy szkoły

KONFERENCJA: Wykorzystanie Edukacyjnej Wartości Dodanej w ewaluacji pracy szkoły KONFERENCJA: Wykorzystanie Edukacyjnej Wartości Dodanej w ewaluacji pracy szkoły TEMAT: Czynniki warunkujące osiągnięcia szkolne uczniów Opracowanie: Lidia Kłoczko, nauczyciel konsultant Centrum Edukacji

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi

Zarządzanie zasobami ludzkimi Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Człowiek w firmie czyli kto i jak tu rządzi? Style kierowania i ich wpływ na nasze życie Emilia Kijanka Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa w Kielcach 6 marca 2013 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO na lata

SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO na lata SZKOLNY PROGRAM DORADZTWA ZAWODOWEGO na lata 2016-2019 Gimnazjum w Piotrowicach I. GŁÓWNE CELE PROGRAMU : a) wyposażenie uczniów w umiejętności służące podejmowaniu właściwych decyzji życiowych, określeniu

Bardziej szczegółowo

Psychologia kliniczna i zdrowia Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny

Psychologia kliniczna i zdrowia Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Psychologia kliniczna i zdrowia Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Program ogólny Rodzaj zajęć Liczba modułów Liczba godzin Rok Moduł wspólny ogólnoszkolny a 1

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka

Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Rola dorosłych w budowaniu poczucia własnej wartości u sześciolatka Magdalena Zając Wydział Nauk Pedagogicznych Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Biografia dziecka, a jego poczucie własnej wartości

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną Wydział: Psychologia Nazwa kierunku kształcenia: Psychologia Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Stojanowska-Borowiec Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie

Bardziej szczegółowo

Nauczyciel wychowawcą

Nauczyciel wychowawcą Nauczyciel wychowawcą Rok 2005 konferencja Edukacja kształcenia: różne systemy kształcenia i szkolenia wspólne cele Próba ujednolicenia kwalifikacji pracowników Refleksja nad kompetencjami absolwentów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLENIOWA Propozycje tematów szkoleń dla nauczycieli

OFERTA SZKOLENIOWA Propozycje tematów szkoleń dla nauczycieli POLSKIE TOWARZYSTWO DYSLEKSJI Oddział w Łodzi www.ptd-lodz.com, ptd.lodz@gmail.com OFERTA SZKOLENIOWA Propozycje tematów szkoleń dla nauczycieli Tytuł szkolenia Adresaci Tematyka Autorstwo i prowadzenie

Bardziej szczegółowo

rozmowa doradcza Scenariusz nr 5

rozmowa doradcza Scenariusz nr 5 rozmowa doradcza Scenariusz nr 5 (na podstawie koncepcji Carla Rogersa) 1. Założenia scenariusza rozmowy 1.1. Wymagania dotyczące doradcy zawodowego pracującego według koncepcji Carla Rogersa Doradca:

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań. PTN Lublin wrzesień 2010

Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań. PTN Lublin wrzesień 2010 Katarzyna Karpińska-Szaj UAM Poznań PTN Lublin wrzesień 2010 Plan: 1. Szkolna integracja indywidualna: dyskusja pojęcia w kontekście organizacji edukacji dzieci z niepełnosprawnością 2. Cele nauczania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA

GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA MATERIAŁY DO WYKŁADU oprac. Bożena Słomińska KOSZYK CELÓW REALIZOWANYCH W GRUPACH wzbogacanie wiedzy ludzi o nich samych; wzbogacanie wiedzy ludzi o innych; zdobywanie nowych

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna i zdrowia NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych Geniusz ociera się o szaleństwo Geniusz i obłąkanie - koncepcja Cesare Lombroso Teorie twórczości

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Przyczyny frustracji

Przyczyny frustracji Frustracja i stres Plan Frustracja: pojęcie, przyczyny, typy nastawienia wobec przeszkód, następstwa Stres: pojęcie, rodzaje, charakterystyka stanu stresu, pomiar stresu Wpływ stresu na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu.

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Kinezjologia Edukacyjna, której twórcą jest dr Paul Dennison, jest metodą wspierania naturalnego rozwoju człowieka, bez względu na jego wiek, poprzez ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Psychologia osobowości - opis przedmiotu

Psychologia osobowości - opis przedmiotu Psychologia osobowości - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Psychologia osobowości Kod przedmiotu 14.4-WP-PSChM-POs-Ć-S14_pNadGen9W37A Wydział Kierunek Wydział Pedagogiki, Psychologii i

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Paweł Grygiel O pracach domowych czyli, czy więcej znaczy lepiej?

Paweł Grygiel O pracach domowych czyli, czy więcej znaczy lepiej? Paweł Grygiel O pracach domowych czyli, czy więcej znaczy lepiej? Dlaczego zadawać? 1. utrwalanie w pamięci nabytej wiedzy, 2. lepsze zrozumienia materiału 3. kształtują umiejętność krytycznego myślenia

Bardziej szczegółowo

Psychologia kliniczna

Psychologia kliniczna Psychologia Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR STATUS MODUŁU Moduł ogólny Filozofia 18 Logika 6 I

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr)

Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr) Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr) Termin: 25.03.2017; 22.04.2017 godz. 9:00 Czas trwania 3 semestry (kwalifikacyjne) Łączna

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA MARTYNY RUSAK UCZENNICY KLASY I W ZSZ NR 2 W BIAŁEJ PODLASKIEJ NA LATA SZKOLNE

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA MARTYNY RUSAK UCZENNICY KLASY I W ZSZ NR 2 W BIAŁEJ PODLASKIEJ NA LATA SZKOLNE PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNYCH DLA MARTYNY RUSAK UCZENNICY KLASY I W ZSZ NR 2 W BIAŁEJ PODLASKIEJ NA LATA SZKOLNE 2010-2012 OPRACOWAŁA mgr Elżbieta Chmiel strona 1 /5 Program opracowany na podstawie arkusza

Bardziej szczegółowo

Uczeń szkoły podstawowej

Uczeń szkoły podstawowej Uczeń szkoły podstawowej funkcjonowanie psychiczne i wyzwania rozwojowe Anna Salwa-Kazimierska, Beata Chrzanowska-Pietraszuk Specjalistyczna Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna Uniwersytet dla Rodziców

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność Opracowała: mgr Elżbieta Rutkowska Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001 Wyuczona bezradność Każdy człowiek często znajduje się w sytuacji, kiedy wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Państwowa yższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu KARTA PRZEDMIOTU. Nazwa przedmiotu: Psychologia twórczości. Kod przedmiotu: 4.4 3. Okres ważności karty: ażna od roku akademickiego 05/06 4. Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

DR URSZULA GEMBARA TWÓRCZOŚĆ A ROZWÓJ OSOBOWOŚCI W KONTEKŚCIE PRACY NAUCZYCIELA

DR URSZULA GEMBARA TWÓRCZOŚĆ A ROZWÓJ OSOBOWOŚCI W KONTEKŚCIE PRACY NAUCZYCIELA DR URSZULA GEMBARA TWÓRCZOŚĆ A ROZWÓJ OSOBOWOŚCI W KONTEKŚCIE PRACY NAUCZYCIELA Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Plan prezentacji: 1. Rozumienie

Bardziej szczegółowo

OPIS ZAKŁADANYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH LICENCJACKICH KIERUNEK PSYCHOLOGIA W I E D Z A

OPIS ZAKŁADANYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH LICENCJACKICH KIERUNEK PSYCHOLOGIA W I E D Z A OPIS ZAKŁADANYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH LICENCJACKICH KIERUNEK PSYCHOLOGIA W I E D Z A KP_W01 KP_ W02 KP_W03 KP_W04 KP_W05 KP_ W06 KP_ W07 KP_ W08 KP_W09 KP_ W10 KP_ W11 Ma podstawową wiedzę o

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

TWÓRCZE to nowe i cenne zarazem TWÓRCZO

TWÓRCZE to nowe i cenne zarazem TWÓRCZO TWÓRCZE to nowe i cenne zarazem TWÓRCZOŚĆ to dialog mistrza z przeszłością Mistrz to pierwszy uczeń swego ucznia TWÓRCZOŚĆ to próba kształtowania przyszłości aktualne potencjalne witalne niezbędne działanie

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa Warszawa 2015 Recenzje: prof. dr hab. Anna Matczak prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Opracowanie naukowo-techniczne: Martyna Mikulska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta:

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Magdalena Marszał-Wiśniewska

Magdalena Marszał-Wiśniewska Magdalena Marszał-Wiśniewska Rok: 1999 Czasopismo: Terapia Uzależnienia i Współuzależnienia Numer: 3 Pytania i refleksje w świetle współczesnej kocepcji kontroli wolicjonalnej Pojęcie woli od dawna pasjonowało

Bardziej szczegółowo