STĘŻENIE MIEDZI I CYNKU W SUROWICY OSÓB W PODESZŁYM WIEKU Z NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STĘŻENIE MIEDZI I CYNKU W SUROWICY OSÓB W PODESZŁYM WIEKU Z NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM"

Transkrypt

1 Nowiny Lekarskie 2013, 82, 1, 9 18 SYLWIA DZIĘGIELEWSKA-GĘSIAK, KALINA MAĆKOWIAK, EWA WYSOCKA, LECH TORLIŃSKI STĘŻENIE MIEDZI I CYNKU W SUROWICY OSÓB W PODESZŁYM WIEKU Z NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM SERUM COPPER AND ZINC STATUS IN ELDERLY PEOPLE WITH ARTERIAL HYPERTEION Katedra Chemii i Biochemii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik: prof. dr hab. Maria Iskra Streszczenie Wstęp. Zaburzenia homeostazy cynku (Zn) i miedzi (Cu) mogą być przyczyną zmian w gospodarce lipidowej i węglowodanowej organizmu, prowadzących do rozwoju miażdżycy, a także nadciśnienia tętniczego. Cel. Celem pracy była ocena relacji nadciśnienia tętniczego i stężeń Cu oraz Zn w surowicy u osób w podeszłym wieku. Metodyka. Badano 53 osoby w wieku 65 lat, które deklarowały się jako osoby zdrowe i nie stosujące specjalnej diety, suplementów, ani farmakoterapii. Na podstawie wyników testu doustnego obciążenia glukozą (OGTT), wykluczono osoby ze świeżo rozpoznaną cukrzycą. Utworzono podgrupy: osób zdrowych, Z (n = 20; mediana wieku 70 lat) oraz z nadciśnieniem tętniczym, NT (n = 33, mediana wieku 70,0 lat) w tym grupę z izolowanym, skurczowym nadciśnieniem tętniczym (INT) (n = 15, mediana wieku 69 lat). Oznaczono stężenia: glukozy na czczo (G0 ) i w 120 minucie OGTT (G120 ), cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji HDL (HDL-C) oraz triacylogliceroli (TAG). Stężenie cholesterolu frakcji LDL (LDL-C) obliczono korzystając ze wzoru Friedewalda. Stężenia Zn i Cu oznaczano metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej (ASA). Obliczeń statystycznych dokonano programem Statistica Wyniki. W całej badanej populacji stężenie Cu było wyższe w surowicy u kobiet niż u mężczyzn (p < 0,001). U osób z grupy NT stwierdzono wyższe stężenie Cu w porównaniu z osobami zdrowymi (p = 0,02), podczas gdy w grupie INT zaobserwowano wyższe stężenia Zn w porównaniu z osobami zdrowymi (p = 0,02). Wniosek. Zmiany stężeń Cu i Zn u osób w podeszłym wieku mogą towarzyszyć rozwojowi nadciśnienia tętniczego. SŁOWA KLUCZOWE: pierwiastki śladowe, miedź, cynk, osoby w podeszłym wieku, nadciśnienie tętnicze. Abstract Introduction. Alterations in homeostasis of zinc (Zn) and copper (Cu) may lead to dyslipidemia and dysglycemia which may result in atherosclerosis and hypertension. Aim. The aim of the study was to evaluate the relationship between serum Cu and Zn concentrations and arterial hypertension in elderly patients. Methods. 53 healthy, elderly Caucasians ( 65 years old) who did not take any special diet, supplements or pharmacotherapy were enrolled to the study. They were divided into following groups: healthy (Z) (n = 20; median age 70.0 years), with arterial hypertension (NT) (n = 33, median age 70.0 years), and those with isolated systolic arterial hypertension (INT) (n = 15, median age 69 years). They were qualified for oral glucose tolerance test (OGTT), and fasting (G0') and 2-hour (G120') glycemia were determined. Subjects with type 2 diabetes mellitus was excluded from the study. Concentration of serum Cu and Zn (Atomic Absorption Spectrometry, AAS), and plasma lipids: total cholesterol (TC), high density lipoprotein cholesterol (HDL-C), triacyloglycerols (TAG) were measured in fasting samples. Low density lipoprotein cholesterol (LDL-C) was calculated using Friedewald formula. Statistica 10.0 program was used for statistical analysis. Results. Serum Cu was found higher in whole female group in comparison to whole male group (p < 0.001). Serum Cu concentration was found higher in NT group than in Z group (p = 0.02), while Zn concentration was found higher in INT subjects than in Z group (p = 0.002). Conclusion. Changes of blood copper and zinc status may refer to essential arterial hypertension among elderly people. KEY WORDS: trace elements, copper, zinc, elderly people, arterial hypertension. Wstęp Narastający problem starzenia się społeczeństw zarówno na świecie [1, 2, 3], jak i w Polsce [4] zwrócił uwagę na pacjentów w podeszłym wieku, zwłaszcza ze względu na występowanie wielochorobowości. W starzejącym się organizmie zachodzą liczne zmiany biochemiczne, funkcjonalne i strukturalne [5]. Pojawia się pytanie, czy są to zmiany związane z nieuniknionym procesem starzenia, czy z rozwijającą się patologią. Kolejnym zagadnieniem związanym ze starzeniem się organizmu jest problem dostarczania składników pokamowych, ich wchłaniania i metabolizmu. Wymagania dietetyczne ludzi w podeszłym wieku są słabo poznane, szczególnie w odniesieniu do pierwiastków śladowych i ich interakcji. Obecnie obowiązujące zalecenia żywieniowe dla seniorów są formułowane na podstawie zaleceń dla młodych dorosłych, choć istnieją doniesienia, że stężenie cynku u zdrowych osób w podeszłym wieku może być niższe ze względu na obniżanie się stężenia cynku w tkance kostnej

2 10 Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak i inni i nerkach u osób po 50. roku życia. Pomimo trwających od lat badań nie ma dotychczas pewności czy jest to część normalnego, fizjologicznego procesu starzenia, czy efekt długoterminowego niewystarczającego spożycia, zwłaszcza że przyswajalność Zn z produktów spożywczych u osób dorosłych szacuje się na 20 30% [6]. Homeostaza pierwiastków śladowych (w tym Zn i Cu) może być zaburzona przez niedostateczną lub nadmierną podaż, zmniejszenie biodostępności oraz występujące choroby [7]. Rozwój zaburzeń metabolicznych, w których dyskutuje się udział biopierwiastków: cynku i miedzi może prowadzić do różnych schorzeń. Cynk jest kofaktorem dla ponad 80 enzymów i uczestniczy w aktywacji wielu z nich (rola między innymi w biosyntezie insuliny), pełni funkcje ochronne i stabilizacyjne wobec białek i enzymów, posiada właściwości antyoksydacyjne i immunomodulujące. Pierwiastek ten bierze udział w przemianach energetycznych ustroju (koenzym kinaz), a także jako modulator OUN (ośrodkowego układu nerwowego) pełni rolę w procesach poznawczych oraz wpływa na prawidłowe funkcjonowanie zmysłów smaku i węchu. Miedź bierze udział w procesach utleniania i redukcji. Wśród dobrze odżywiających się, zdrowych młodych dorosłych nie obserwuje się pierwotnych niedoborów miedzi ani cynku. Niedobory wtórne występują zazwyczaj w sytuacji niewystarczającego spożycia, zaburzeń wchłaniania, zwiększonego wydalania z organizmu lub zwiększonego zapotrzebowania [8]. Zaburzenia homeostazy cynku i miedzi mogą być przyczyną chorób sercowo-naczyniowych, zaburzeń w gospodarce lipidowej i węglowodanowej organizmu, prowadzących do powstawania zmian miażdżycowych, a także nadciśnienia tętniczego [9]. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego w Polsce ocenia się na 42% u mężczyzn i 33% u kobiet [10], z tendencjami wzrostowymi w przypadku współistnienia otyłości brzusznej do 69,2% u mężczyzn i 49,8% u kobiet [11]. Natomiast w grupie osób 65+ odsetek osób z nadciśnieniem tętniczym sięga aż 76% [4]. Naczelną zasadą medycyny jest zapobieganie chorobie, a gdy nie da się jej uniknąć leczenie. Najczęstszą przyczyną zgonów wśród osób w podeszłym wieku są choroby układu sercowo-naczyniowego. Aby ocenić ryzyko i następowo zapobiegać chorobom układu krążenia, w tym chorobie niedokrwiennej serca stosuje się tak zwane kalkulatory ryzyka wieńcowego [12, 13, 14]. Kalkulatory te obarczone są pewnymi niedoskonałościami, zwłaszcza, u osób powyżej 70. roku życia, gdyż nie uwzględniają one tak wiekowych osób. Stąd nadal poszukuje się nowych (lepszych) możliwości oceny ryzyka sercowo-naczyniowego w najstarszych grupach osób. Uwzględnienie wspomnianych wyżej zaburzeń homeostazy pierwiastków śladowych w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego u pacjentów w różnych przedziałach wiekowych staje się kliniczną koniecznością. Celem pracy była ocena stężeń mikropierwiastków (cynku, Cu i miedzi, Zn) w surowicy u osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym. Osoby badane i metody Badania przeprowadzono zgodnie z zasadami zawartymi w Deklaracji Helsińskiej na podstawie protokołu zaakceptowanego przez Komisję Etyki Badań Naukowych przy Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, po uzyskaniu świadomej zgody uczestników. Do badania zakwalifikowano kobiety i mężczyzn rasy kaukaskiej, w wieku 65 lat i więcej, które deklarowały się jako osoby zdrowe i nie stosujące specjalnej diety, suplementów witaminowo-mineralnych ani farmakoterapii, w tym leków OTC (Over The Counter). Przeprowadzono szczegółowe badanie kliniczne, w tym pomiar ciśnienia tętniczego sfigmomanometrem MEDEL Palm Pro (Medel, Italy) oraz pomiar procentowej zawartości tkanki tłuszczowej (%FAT) metodą bioimpedancji elektrycznej (BodyStat). Ciśnienie tętnicze skurczowe (SBP, systolic blood pressure) i rozkurczowe (DBP, diastolic blood pressure) mierzono po 15-minutowym odpoczynku, w pozycji siedzącej, dwukrotnie na lewym ramieniu (dostosowując rozmiar rękawa do obwodu ramienia). Wynik SBP i DBP przedstawiono jako średnią z dwóch pomiarów, przy czym u osób z SDP 140 mmhg i/lub DBP 90 mmhg wykonano pomiary ciśnienia tętniczego w kolejnych dniach celem weryfikacji rozpoznania nadciśnienia tętniczego. Nadciśnienie tętnicze definiowano jako: średnią z czterech pomiarów ciśnienia (wynoszącą SBP 140 mmhg lub DBP 90 mmhg) wykonywanych w odstępie co najmniej 3 dni. Kryterium wykluczenia z projektu stanowiły choroby ostre i przewlekłe, w tym: choroba niedokrwienna serca, wcześniej rozpoznane nadciśnienie tętnicze, udar mózgu, nowotwory, choroby wątroby, nerek, schorzenia endokrynologiczne, w tym cukrzyca, choroby autoimmunologiczne, a także nadużywanie alkoholu oraz nikotynizm. Ponadto dodatkowym kryterium wykluczenia była stwierdzona mikroalbuminuria jako wskaźnik albumina/kreatynina > 30 mg albuminy/1g kreatyniny w świeżej próbce moczu porannego oraz wskaźnik egfr (estimated Glomerular Filtration Rate) poniżej 60 ml/min/m 2 oparty o formułę MDRD (Modified Diet in Renal Diseases). Celem oceny stanu odżywienia badanych osób użyto krótkiej skali odżywienia MNA-SF (Mini Nutritional Assessment-Short Form) [15, 16] wszystkie zakwalifikowane do badań osoby uzyskały więcej niż 12 punktów, tj. nie były niedożywione ani zagrożone niedożywieniem. Na podstawie wywiadu i badania przedmiotowego utworzono podgrupy: osób zdrowych, bez nadciśnienia tętniczego (Z) (n = 20 i średnia 72,4 lat, w tym 12 kobiet 73,9 lat oraz 8 mężczyzn 70,0 lat) oraz ze świeżo wykrytym nadciśnieniem tętniczym (NT) (n = 33 i średnia 70,8 lat, w tym 22 kobiety 70,1 lat oraz 11 mężczyzn 72,1 lat), w tym osoby z izolowanym, skurczowym nadciśnieniem tętniczym (INT) (n = 15 i średnia

3 Stężenie miedzi i cynku w surowicy osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym 11 70,8 lat, w tym 8 kobiet 69,6 lat oraz 7 mężczyzn 72,1 lat). Po uwzględnieniu przeciwwskazań do testu doustnego obciążenia glukozą (oral glucose tolerance test OGTT), przeprowadzono obciążenie doustne 75,0 g glukozy zgodnie z zaleceniami WHO [17], a osoby ze świeżo wykrytą cukrzycą typu 2 wykluczono z dalszych badań. Rano, na czczo oznaczono w osoczu stężenia: glukozy (G0 ) oraz stężenia: cholesterolu całkowitego (T-C), cholesterolu frakcji HDL (HDL-C) i triacylogliceroli (TAG) metodą enzymatyczną, wykorzystując zestaw odczynników biomerieux i spektrofotometr UV-160A Shimadzu, po czym wyliczono stężenie cholesterolu frakcji LDL (LDL-C) wg wzoru Friedewalda. W 120 minucie OGTT ponownie zmierzono stężenie glukozy (G120 ). Oznaczenie wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c) wykonano przy użyciu wysokosprawnej chromatografii cieczowej HPLC (BioRad, Heidelberg, Germany), uwzględniając dokładność metody 0,05% ze współczynnikiem zmienności międzyseryjnym 2,35% oraz wewnątrzseryjnym 2,66%. Próbki surowicy zamrażano (-20 ºC) do czasu oznaczenia stężenia cynku (Cu) i miedzi (Zn). Stężenie Zn i Cu w surowicy oznaczono metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej (ASA) (Carl Zeiss, Jena, Niemcy) z deuterową korekcją tła. Oznaczenia wykonano zgodnie z ogólnie przyjętymi zaleceniami: przy długości fali dla Zn = 213,9 nm, dla Cu = 324,8 nm. Dokładność metody oznaczono względem materiału certyfikowanego Human Multi-Sera Level2 firmy Randox (Randox, Wielka Brytania) i wyniosła ona dla Zn i Cu odpowiednio: 92,5% i 93,0%. Obliczono również stosunek Cu/Zn. Analizę statystyczną przeprowadzono przy użyciu programu Statistica Porównania pomiędzy dwoma grupami badanymi przeprowadzono przy użyciu testu U Manna-Whitneya, między wieloma grupami testem Kruskala-Wallisa, natomiast korelacje pomiędzy zmiennymi testem Spearmana, przy poziomie istotności statystycznej p < 0,05. Wyniki przedstawiono w postaci mediany i zakresu międzykwartylowego (w nawiasie okrągłym) oraz średniej (w nawiasie kwadratowym). Wyniki Kliniczną i laboratoryjną charakterystykę badanych grup, wraz z porównaniem pomiędzy grupami, zamieszczono w tabelach 1 4. Kobiety i mężczyźni, w całej badanej populacji (n = 53), różnili się jedynie wynikami pomiarów antropometrycznych (wzrostem, masą ciała, obwodem talii, zawartością tkanki tłuszczowej) oraz stężeniem HDL-C i Cu adekwatnie do płci (Tabela 1). U osób z nadciśnieniem tętniczym stwierdzono wyższe stężenie Cu, LDL-C oraz wyższe wartości parametrów antropometrycznych (masy ciała, BMI, obwodu talii) w porównaniu z osobami zdrowymi (Tabela 2). Podgrupa osób z INT różniła się wyższym stężeniem Zn i glukozy na czczo oraz wyższymi wartościami parametrów antropometrycznych (masą ciała, BMI obwodem talii) w porównaniu z grupą Z (Tabela 2). Porównując zdrowe kobiety z kobietami z nadciśnieniem tętniczym, w podgrupie kobiet z INT stwierdzono wyższe stężenie Zn i wyższy wskaźnik BMI w porównaniu z kobietami Z (Tabela 3). Nie obserwowano różnic w stężeniu mikropierwiastków pomiędzy grupami mężczyzn zdrowych i z nadciśnieniem tętniczym, w tym z INT (Tabela 4). Porównanie stężenia Cu między czterema grupami: kobiety zdrowe (KZ), kobiety z nadciśnieniem tętniczym (KNT), mężczyźni zdrowi (MZ), mężczyźni z nadciśnieniem tętniczym (MNT) (Rycina 1), testem Kruskala-Wallisa i post hoc testem Dunna, ujawniło: najniższe stężenia Cu w grupie MZ, a najwyższe w grupie KNT. Dla stężenia Zn w powyższych grupach nie zaobserwowano istotnych statystycznie różnic. W przedstawianych grupach, tj. wszyscy (n = 53), kobiety (K), mężczyźni (M), osoby z NT, osoby z INT dla badanych mikropierwiastków obliczono korelacje (przy poziomie istotności p < 0,05). W całej grupie 53 badanych pomiędzy: Cu&wzrost (R = -0,44), Cu&BMI (R = 0,31), Cu&SBP (R = 0,28), Cu&DBP (R = 0,34), Cu&T-C (R = 0,31), Cu&HDL-C (R = 0,29) oraz Zn&BMI (R = 0,28). W grupie mężczyzn pomiędzy: Cu&BMI (R = 0,49), a w grupie kobiet pomiędzy: Cu&DBP (R = 0,49), Zn&BMI (R = 0,42). W grupie kobiet Z nie obserwowano korelacji pomiędzy badanymi parametrami, natomiast w grupie kobiet z NT obserwowano następujące korelacje pomiędzy: Cu&DBP (R = 0,45), Zn&BMI (R = 0,57), Zn&T-C (R=-0,47), Zn&LDL-C(R=-0,46), a w grupie kobiet z INT obserwowano dodatnią korelację dla Zn&FAT (R = 0,76). W grupie mężczyzn Z zaobserwowano dodatnią korelację dla Cu& BMI (R = 0,49), w grupie mężczyzn z NT korelacje: Zn&SBP (R = -0,68), Zn&HbA1c (R = 0,76), Cu/Zn&masa ciała (R = 0,87), Cu/Zn&BMI (R = 0,63), Cu/Zn&FAT (R = 0,77), Cu/Zn&HbA1c (R = -0,77), a w grupie mężczyzn z INT następujące korelacje: Cu&wiek (R = 0,78), Cu/Zn&masa ciała (R = 0,94), Cu/Zn&BMI (R = 0,89); Cu/Zn&DBP (R = -0,85), Cu/Zn&HbA1c (R = -0,87).

4 12 Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak i inni Tabela 1. Charakterystyka badanej populacji z uwzględnieniem płci i porównanie pomiędzy kobietami (K) i mężczyznami (M) testem U Manna-Whitneya z podaniem wartości p. Wyniki podane jako mediana, (zakres międzykwartylowy) oraz [średnia] Table 1. The characteristics of the study population with respect to the gender and the comparison between females (K) and males (M) using Mann-Whitney U test, with p value given. Results are expressed as median, (interquartile range) and [mean values] Parametr Wszyscy (n = 53) Kobiety (n = 34 ) Mężczyźni (n = 19) p Wiek [lata] 70,0; (67,0-74,0); [71,3] 70,0; (66,0-74,0); [71,4] Wzrost [cm] 160,0; (152,0-168,0); [160,1] 156,0; (150,0-160,0); [155,0] Masa ciała [kg] 73,0; (68,0-80,0); [74,1] 70,2; (60,0-76,0); [70,2] BMI [kg/m2] 28,4; (26,0-30,6); [28,8] 29,0; (26,5-30,8); [29,0] Talia [cm] 943,0; (86,0-101,0); [94,6] FAT [%] 43,6; (29,5-48,4); [38,0] 46,8; (41,1-49,5); [43,2] SBP [mmhg] 140,0; (130,0-150,0); [141,9] 70,0; (67,0-75,0); [71,3] 170,0; (168,0-175,0); [170,3] 78,0; (73,0-94,0); [82,1] 26,4; (25,0-29,7); [28,3] p = 0, p = 0, ,0; (83,0-95,0); [90,4] 98,0; (89,0-110,0); [99,4] p = 0, ,0; (130,0-150,0); [143,2] DBP [mmhg] 80,0; (75,0-90,0); [83,7] 85,0; (75,0-90,0); [83,8] G0' [mg/dl] G120' [mg/dl] 104,9; (97,4-114,3); [104,6] 126,0; (101,6-144,0); [125,3] 106,2; (97,4-114,4); [105,6] 122,5; (100,0-149,0); [122,0] 26,7; (18,8-42,0); [27,6] 140,0; (135,0-145,0); [139,7] 80,0; (80,0-85,0); [83,4] 103,2; (94,4-111,4); [102,6] 128,0; (113,4-145,0); [132,3] HbA1c 5,9; (5,6-6,4); [6,0] 6,0; (5,5-6,4); [6,0] 5,9; (5,8-6,5); [6,1] T-C [mg/dl] TAG [mg/dl] 202,0; (180,0-231,0); [207,0] 93,3; (70,0-158,0); [120,6] 210,0; (186,0-236,0); [211,2] HDL-C [mg/dl] 64,0; (49,6-68,6); [60,3] 65,6; (54,4-70,1); [64,2] LDL-C [mg/dl] 117,0; (101,4-144,7); [122,6] 185,0; (173,0-213,0); [194,4] 87,8; (70,0-161,0); [126,2] 92,2; (70,0-120,0); [105,3] 119,9; (102,8-144,8); [121,8] Cu [μmol/l] 15,3; (13,6-16,7); [15,1] 16,1; (14,4-17,0); [15,7] Zn [μmol/l] 13,6; (12,7-15,3); [14,1] 13,7; (12,7-15,9); [14,4] 57,2; (45,1-65,0); [56,0] 112,5; (94,7-131,9); [117,3] 13,7; (12,2-14,9); [13,6] 13,6; (12,8-14,9); [13,9] p= 0,0002 p < 0,03 p < 0,001

5 Stężenie miedzi i cynku w surowicy osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym 13 Tabela 2. Charakterystyka badanej populacji z uwzględnieniem występowania nadciśnienia tętniczego (NT), w tym izolowanego nadciśnienia skurczowego (INT), porównanie testem U Manna-Whitneya z podaniem wartości p Table 2. The characteristics of the study population with respect to the hypertension and the comparison between healthy group and arterial hypertension (NT) including isolated, systolic hypertension (INT) using Mann-Whitney U test, with p value given Parametr Zdrowi (n = 20) Grupa NT (n = 33) Grupa INT (n = 15) p Wiek [lata] 70,0; (67,0-74,5); [72,4] 70,0; (67,0-75,0); [70,8] 69,0; (67,0-75,0); [70,8] Wzrost [cm] 162,0; (156,0-170,0); [162,2] 158,0; (150,0-165,0); [158,7] Masa ciała [kg] 71,0; (60,0-74,0); [68,4] 76,0; (68,0-86,7); [78,0] 163,0; (155,0-169,0); [161,6] 80,0; (70,5-94,0); [82,8] BMI [kg/m 2 ] 26,0; (24,0-27,6); [25,8] 29,8; (27,6-33,0); [30,6] 30,3; (26,5-37,1); [31,7] Talia [cm] 89,5; (781,0-94,0); [89,6] 94,0; (88,0-105,0); [96,1] 96,0; (91,0-110,0); [98,7] *p < 0,05 **p = 0,007 *p < 0,00005 **p = 0,0002 *p = 0,03 **p = 0,02 FAT [%] 43,5; (13,7-49,2); [35,4] 43,6; (33,5-48,4); [39,7] 41,6; (26,5-46,0); [36,3] SBP [mmhg] 129,0; (120,0-135,0); [126,9] 145,0; (140,0-160,0); [151,1] 140,0; (140,0-150,0); [145,0] *p = 0, **p = 0,0000. DBP [mmhg] 80,0; (72,5-82,5); [77,8] 90,0; (85,0-90,0); [87,3] 80,0; (70,0-80,0); [77,3] *p = 0,0006 G0' [mg/dl] 103,5; (95,7-107,7); [102,4] 108,0; (97,5-115,2); [105,8] 114,3; (103,0-121,0); [111,8] **p = 0,008 G120' [mg/dl] 109,6; (86,0-138,5); [113,8] 129,0; (102,6-155,0); [132,8] 133,0; (124,0-163,0); [134,5] HbA1c 5,8; (5,5-6,2); [6,0] 6,1; (5,6-6,4); [6,0] 6,2; (5,9-6,5); [6,2] T-C [mg/dl] 190,5; (169,5-222,5); [194,5] 210,0; (185,0-236,0); [211,7] TAG [mg/dl] 85,2; (70,0-157,0); [112,4] 92,2; (70,0-138,0); [122,5] 202,0; (180,0-230,0); [206,0] 114,0; (70,0-160,0); [131,4] HDL-C [mg/dl] 65,4; (56,1-69,5); [64,2] 63,5; (49,9-66,5); [59,5] 56,4; (45,1-65,8); [56,0] LDL-C [mg/dl] 103,0; (79,9-133,8); [107,8] 120,2; (110,9-144,7); [127,6] 116,8; (107,6-147,2); [123,2] *p = 0,03 Cu [μmol/l] 14,3; (12,0-15,7); [13,9] 15,6; (14,0-16,8); [15,5] 14,1; (13,6-16,6); [14,7] *p = 0,02 Zn [μmol/l] 13,3; (12,7-14,1); [13,6] 14,3; (12,8-16,1); [14,6] 14,9; (13,4-15,9); [14,9] **p = 0,02 Cu/Zn 1,04 (0,89-1,24); [1,05] 1,02; (0,94-1,22); [1,08] 0,99; (0,93-1,08); [0,99] * różnice pomiędzy zdrowymi osobami, a osobami z nadciśnieniem tętniczym, ** różnice pomiędzy osobami zdrowymi, a osobami z izolowanym, skurczowym nadciśnieniem tętniczym. Wyniki podane jako mediana, (zakres międzykwartylowy) oraz [średnia]. * differences between healthy persons and arterial hypertension subjects, ** differences between healthy persons and isolated, systolic arterial hypertension subjects Results are expressed as median, (interquartile range) and [mean values]

6 14 Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak i inni Tabela 3. Charakterystyka badanych kobiet z uwzględnieniem występowania nadciśnienia tętniczego (NT), w tym izolowanego skurczowego nadciśnienia tętniczego (INT), porównanie testem U Manna-Whitneya z podaniem wartości p Table 3. The characteristics of the studied female population with respect to the arterial hypertension and the comparison between healthy group and arterial hypertension (NT) including isolated, systolic hypertension (INT) using Mann-Whitney U test, with p value given Parametr Zdrowe kobiety (n = 12) Kobiety z NT (n = 22) Kobiety z INT (n = 8) p Wiek [lata] 72,0; (67,5-75,5); [73,9] 69,5; (66,0-74,0); [70,1] 68,5; (66,5-72,0); [69,6] Wzrost [cm] 158,0; (148,0-162,0); [155,4] 155,0; (150,0-160,0); [154,8] 156,0; (151,0-160,5); [156,2] Masa ciała [kg] 68,4; (58,0-72,0); [65,5] 70,5; (65,0-83,0); [72,8] 72,8; (69,0-80,2); [73,7] BMI [kg/m 2 ] 26,6; (24,9-28,4); [26,8] 30,0; (28,5-31,0); [30,3] 30,2; (28,2-30,9); [30,2] *p = 0,006 **p = 0,04 Talia [cm] 84,0; (79,5-92,5); [86,8] 91,5; (86,0-98,0); [92,4] 93,0; (87,0-99,5); [93,5] FAT [%] 48,4; (39,0-55,1); [43,0] 45,4; (41,1-49,4); [43,4] 44,1; (37,2-47,4); [39,4] SBP [mmhg] 126,5; (120,0-120,0); [124,8] 150,0; (140,0-160,0); [153,2] 147,5; (140,0-157,0); [148,8] *p = 0, **p < 0,00002 DBP [mmhg] 75,0; (70,0-82,5); [75,8] 90,0; (80,0-90,0); [88,2] 80,0; (72,5-80,0); [76,2] *p = 0,0007 G0' [mg/dl] 106,2; (100,2-111,1); [105,0] 106,0; (97,4-116,0); [106,0] 119,1; (103,8-121,5); [114,4] G120' [mg/dl] 101,8; (81,3-138,5); [109,2] 125,0; (101,9-155,0); [128,9] 136,5; (114,0-166,5); [136,7] HbA1c 5,9; (5,5-6,2); [5,9] 6,1; (5,6-6,4); [5,9] 6,3; (6,2-6,4); [6,2] T-C [mg/dl] 202,0; (172,5-232,0); [201,9] 219,5; (197,0-236,0); [216,3] 220,0; (205,5-240,0); [220,0] TAG [mg/dl] 87,6; (71,4-163,5); [116,7] 87,8; (70,0-161,0); [131,4] 158,6; (70,0-205,0); [126,0] HDL-C [mg/dl] 67,5; (60,8-72,2); [67,5] 64,2; (51,2-70,1); [62,4] 50,5; (47,2-67,3); [57,3] LDL-C [mg/dl] 109,4; (76,6-142,6); [111,1] 129,5; (107,9-144,8); [127,5] 133,6; (112,2-149,4); [131,0] Cu [μmol/l] 15,9; (13,8-16,1); [14,9] 16,7; (15,0-17,3); [16,1] 15,1; (13,0-16,7); [14,8] Zn [μmol/l] 13,5; (12,5-14,1); [13,5] 14,6; (12,8-16,7); [14,8] 15,4; (14,0-16,5); [15,3] **p = 0,04 Cu/Zn 1,05 (0,98-1,27); [1,13] 1,06; (0,93-1,28); [1,11] 0,98; (0,84-1,10); [0,97] * różnice pomiędzy zdrowymi kobietami, a kobietami z nadciśnieniem tętniczym, ** różnice pomiędzy kobietami zdrowymi, a kobietami z izolowanym, skurczowym nadciśnieniem tętniczym. Wyniki podane jako mediana, (zakres międzykwartylowego) oraz [średnia]. * differences between healthy women and arterial hypertension women, ** differences between healthy women and isolated, systolic arterial hypertension women

7 Stężenie miedzi i cynku w surowicy osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym 15 Tabela 4. Charakterystyka badanych mężczyzn z uwzględnieniem występowania nadciśnienia tętniczego (NT), w tym izolowanego skurczowego nadciśnienia tętniczego (INT), porównanie testem U Manna-Whitneya z podaniem wartości p Table 4. The characteristics of the studied male population with respect to the hypertension and the comparison between the healthy males, arterial hypertension (NT) including isolated systolic hypertension (INT) males using Mann-Whitney U test, with p value given Parametr Zdrowi mężczyźni (n = 8) Mężczyźni z NT (n = 11) Mężczyźni z INT (n = 7) p Wiek [lata] 69,5; (67,0-73,0); [70,0] 71,0; (68,0-78,0); [72,1] 71,0; (67,0-75,0); [72,1] Wzrost [cm] 175,0; (169,0-176,0); [172,8] 169,5; (164,5-171,5); [168,1] 169,0; (164,0-172,0); [167,7] Masa ciała [kg] 74,0; (70,0-78,0); [72,8] 90,4; (77,5-101,0); [90,2] 94,0; (80,0-101,0); [93,2] BMI [kg/m 2 ] 25,1; (23,4-26,0); [24,4] 29,3; (26,4-37,1); [31,2] 34,9; (26,4-39,5); [33,3] *p = 0,04 **p = 0,007 *p = 0,002 **p = 0,001 Talia [cm] 92,5; (86,5-100,5); [94,0] 106,0; (94,0-112,0); [103,4] 108,0; (94,0-113,0); [104,7] FAT [%] 26,7; (4,6-42,0); [23,7] 28,0; (21,2-42,6); [31,0] 29,5; (22,8-43,6); [32,8] SBP [mmhg] 132,5; (125,0-135,0); [130,0] 140,0; (140,0-160,0); [146,8] 140,0; (140,0-140,0); [140,7] *p = 0,00003 **p = 0,0003 DBP [mmhg] 80,0; (80,0-82,0); [80,6] 85,0; (80,0-100,0); [85,4] 80,0; (70,0-85,0); [78,6] G0' [mg/dl] 99,5; (94,2-103,0); [98,5] 109,0; (99,0-115,0); [105,6] G120' [mg/dl] 119,2; (98,2-136,5); [120,8] 138,0; (124,0-163,5); [140,7] 109,0; (103,2-115,0); [108,7] 133,0; (124,0-139,0); [132,0] HbA1c 5,8; (5,7-6,5); [6,0] 6,1; (5,9-6,4); [6,1] 6,1; (5,9-6,5); [6,1] T-C [mg/dl] 179,0; (157,5-212,0); [183,4] 191,0; (178,0-213,0); [202,4] 183,0; (178,0-202,0); [190,0] TAG [mg/dl] 79,2; (70,0-142,0); [106,2] 95,3; (73,6-120,0); [104,7] 114,0; (70,0-120,0); [100,2] HDL-C [mg/dl] 57,8; (50,5-67,0); [59,3] 57,2; (45,1-65,0); [53,6] 57,2; (45,1-65,8); [55,4] LDL-C [mg/dl] 101,1; (88,8-122,3); [102,8] 116,8; (110,9-131,9); [127,8] 112,5; (94,6-119,1); [114,3] Cu [μmol/l] 12,0; (11,2-14,5); [12,4] 13,8; (13,5-15,5); [14,4] 14,2; (13,6-15,5); [14,6] Zn [μmol/l] 13,5; (12,8-14,5); [13,7] 14,0; (12,8-14,9); [14,0] 14,9; (13,1-15,4); [14,5] Cu/Zn 0,94 (0,73-1,08); [0,92] 1,00; (0,95-1,08); [1,04] 1,00; (0,95-1,08); [1,01] * różnice pomiędzy zdrowymi mężczyznami a mężczyznami z nadciśnieniem tętniczym, ** różnice pomiędzy mężczyznami zdrowymi a mężczyznami z izolowanym, skurczowym nadciśnieniem tętniczym. Wyniki podane jako mediana (zakres międzykwartylowego) oraz [średnia]. * differences between healthy males and arterial hypertension males, ** differences between healthy males and isolated, systolic arterial hypertension males Results are expressed as median (interquartile range) and [mean values]

8 16 Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak i inni 20 Porównanie stężenia Cu testem Kruskal-Wallis'a p<0, Cu [umol/l] KZ KNT MZ MNT Median 25%-75% Min-Max Test Dunna p= KZ KNT MZ MNT KZ 0, , , KNT 0, , , MZ 0, , , MNT 1, , , Rycina 1. Porównanie stężenia miedzi (Cu) w grupach: zdrowych kobiet (KZ), kobiet z nadciśnieniem tętniczym (KNT), mężczyzn zdrowych (MZ) i mężczyzn z nadciśnieniem tętniczym (MNT) testem Kruskal-Wallisa (wykres) i post hoc testem Dunna (tabela). Figure 1. Comparison of serum copper in the groups of: healthy females (KZ), females with arterial hypertension (KNT), healthy males (MZ) and males with arterial hypertension (MNT) using Kruskal-Wallis test (figure) and post hoc analysis with Dunn test (table). Dyskusja Zawartość pierwiastków śladowych w organizmie jest wynikiem dynamicznej równowagi pomiędzy zapotrzebowaniem organizmu, ilością dostarczaną do organizmu oraz zdolnością do ich eliminacji [7, 9]. Jedną z metod oceny zawartości pierwiastków śladowych w organizmie jest określenie ich stężenia w pełnej krwi, osoczu, surowicy, moczu lub we włosach. Zdaniem niektórych autorów oznaczanie pierwiastków we krwi i moczu może nie odpowiadać ich zawartości w całym organizmie, ze względu na działanie mechanizmów homeostatycznych, wyrównujących ewentualne niedobory [18]. Żaden z obecnie stosowanych sposobów nie jest idealny, jednakże pomimo licznych ograniczeń oznaczanie stężenia Zn i Cu w surowicy krwi jest jednym z najczęściej stosowanych [19, 20]. Prawidłowe stężenie miedzi w surowicy krwi wynosi: 12,6 25,2 μmol/l (z tego 96% Cu związane jest z ceruloplazminą) i jest zależne od płci większe u kobiet [21]. Nasze badania wykazały odmienności stężenia miedzi w zależności od płci u badanych osób w podeszłym wieku. Prawidłowe stężenie cynku w surowicy wynosi od 11,7 21,3 µmol/l, co stanowi około 1% całkowitej zawartości w organizmie. Stężenie cynku w surowicy podlega dobowym zmianom (najwyższe rano, najniższe wieczorem), malejąc u ludzi starszych [21]. Stąd w niniejszej pracy oceniano stężenia mikropierwiastków w surowicy pobranej w godzinach porannych celem uniknięcia niedoszacowania stężeń i omyłkowego rozpoznawania niedoborów mikropierwiastków. Zmiany w stężeniach pierwiastków oraz ich wzajemnych zależności mogą być jedną z przyczyn rozwoju nadciśnienia tętniczego. Zaburzenia homeostazy Zn i Cu mogą towarzyszyć chorobom sercowo-naczyniowym. W badaniach Mc Kenzie wykazano większą ilość Zn we włosach u ludzi z podwyższonym ciśnieniem krwi, a Tanga wykazał podwyższoną zawartość Zn, Fe i Cr oraz obniżenie proporcji Cu/Zn u osób z nadciśnieniem tętniczym i chorobą niedokrwienną serca w porównaniu z grupą kontrolną [22, 23 za 7]. Badania Goch A. i Goch J.H. sugerują, że do czynników patogenetycznych nadciśnienia tętniczego mogą należeć również metale toksyczne, takie jak: ołów Pb, kadm Cd, aluminium Al, i rtęć Hg, a obserwowane niedobory pierwiastków antyoksydacyjnych mogą wskazywać na potrzebę suplementacji cynku Zn i selenu Se u chorych na nadciśnienie tętnicze [7]. W naszych badaniach osób w podeszłym wieku, zaobserwowano istotne statystycznie wyższe stężenia miedzi w grupie NT w porównaniu z grupą Z. W badanej populacji osób w podeszłym wieku osoby z INT miały wyższe (ale w granicach wartości referencyjnych) stężenia cynku, który u kobiet dodatnio korelował z procentową zawartością tkanki tłuszczowej, co mogłoby tłumaczyć ochronną rolę tego pierwiastka u osób zdrowych i jego większe zużycie w procesach katabolicznych w porównaniu z osobami chorującymi na nadciśnienie tętnicze.

9 Stężenie miedzi i cynku w surowicy osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym 17 Afridi H.I. i wsp. badali stężenie cynku i metali śladowych we włosach stwierdzając niedobory cynku u osób palących z nadciśnieniem tętniczym [24]. W naszej pracy badano stężenie Cu i Zn w surowicy osób niepalących i nie nadużywających alkoholu. Pierwiastki śladowe Zn i Cu budzą zainteresowanie ze względu na doniesienia o ich wpływie na choroby sercowo-naczyniowe oraz profil lipidowy [25, 26]. Badania te sugerują, że zwiększenie proporcji Cu do Zn w diecie powoduje hipercholesterolemię, prowadzącą do miażdżycy. Hipercholesterolemia spowodowana niedoborami Zn lub niedoborami Zn wraz ze zwiększonym spożyciem Cu była obserwowana na modelu zwierzęcym [27]. Zdaniem naukowców podwyższenie ilorazu Cu/Zn niekorzystnie rokuje w chorobach układu krążenia: w tych populacjach, w których diecie stwierdza się wyższy wskaźnik Cu/Zn obserwuje się większą zapadalność na chorobę niedokrwienną serca [8, 19]. Jednakże w badaniach Neggers i wsp. nie znaleziono istotnych statystycznie zależności pomiędzy stężeniem Cu i Zn we krwi badanych Afroamerykanów a parametrami profilu lipidowego. Biorąc pod uwagę związek spożycia Zn i Cu w diecie, znaleziono słabą, lecz istotną statystycznie korelację pomiędzy spożyciem cynku w diecie a stosunkiem T-C/HDL-C w grupie mężczyzn. W grupie badanych kobiet, te z nich, które spożywały suplementy cynku lub preparaty wielowitaminowe zawierające cynk, miały wyższe stężenie cholesterolu frakcji HDL niż kobiety nie stosujące suplementacji [19]. Nasze badania wykazały ujemne korelacje cynku w stosunku do cholesterolu całkowitego i cholesterolu we frakcji LDL u kobiet z INT, co może wskazywać na pojawianie się patologii przy zmniejszaniu się stężenia Zn w surowicy. U mężczyzn z NT obserwowano ujemną korelację dla stężenia cynku i SBP, co może potwierdzać ochronną rolę cynku. Liczne zmiany strukturalno-czynnościowe występujące w miarę starzenia się organizmu w przewodzie pokarmowym mogą decydować o prawidłowym przebiegu procesów związanych z pobieraniem, trawieniem i wchłanianiem składników pokarmowych. U osób w podeszłym wieku obserwuje się często obniżenie tolerancji glukozy, ograniczenie wydzielania insuliny oraz zakłócenia w obrębie zmysłów smaku i węchu (osłabienie czucia smaku i węchu) [28]. Sugerowane jest istnienie zależności przyczynowoskutkowej pomiędzy cukrzycą a zaburzeniami homeostazy cynku, w związku z udziałem Zn w biosyntezie insuliny. W naszych badaniach wykluczono osoby z cukrzycą oraz z nieprawidłową tolerancją glukozy, jednakże u mężczyzn w podeszłym wieku z NT obserwowano ujemną korelację proporcji Cu/Zn i HbA1c. Dalszych badań wymaga oznaczanie przydatności stężenia pierwiastków śladowych cynku i miedzi jako biomarkerów ryzyka wystąpienia nadciśnienia tętniczego u osób w podeszłym wieku (65+). Ograniczenia pracy: Autorzy pracy zdają sobie sprawę z niewielkiej liczebności ocenianych grup, co wynika z założeń pracy: grupa osób w podeszłym wieku bez współistniejących chorób, nie stosująca leków i suplementów oraz grupa osób w podeszłym wieku ze świeżo wykrytym nadciśnieniem tętniczym, bez powikłań, nie stosująca leków. W badanej grupie osób w podeszłym wieku nie oceniano ilości spożywanych biopierwiastków, natomiast dieta badanych osób nie podlegała ograniczeniom kalorycznym i, jak wskazano w metodyce, badane osoby nie spożywały dodatkowych suplementów witaminowomineralnych. Wnioski 1. Wyższe stężenia miedzi wśród osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym w porównaniu z osobami zdrowymi w podeszłym wieku (bez innych patologii) sugerują związek tego mikropierwiastka z rozwojem nadciśnienia tętniczego. 2. W badanej populacji seniorów wyższe stężenia cynku mogą towarzyszyć rozwojowi izolowanego skurczowego nadciśnienie tętniczego. Piśmiennictwo 1. Swedish National Institute of Public Health, 29/2006, Healthy Ageing - A Challenge for Europe. Huskvarna: NRS Tryckeri AB, Giampaolo Lanzieri, Population and social conditions. The greying of the baby boomers, A century-long view of ageing in European populations. Eurostat, Statistics in focus 23/2011, ISSN , Catalogue number: KS-SF EN-N, European Union, Hamada K., Kato H. Ageing and the labor marcet in Japan: Problems and Policies, Edward Elgar Publishing; Zdrojewski T., Więcek A., Grodzicki T. i wsp. Rozpowszechnienie, świadomość i skuteczność leczenia nadciśnienia tętniczego u osób powyżej 65 roku życia w Polsce. W: Mossakowska M., Więcek A., Błędowski P., redaktorzy. Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce. Poznań Termedia; s Beers M.H. The Merck Manual of Geriatrics, Merck & Co. Inc., 2000, Bunker V.W., Hinks L.J., Lawson M.S. et al. Assessment of zinc and copper status of healthy elderly people using metabolic balance studies and measurement of leucocyte. Am J Clin Nutr. 1984; 40: Goch A., Goch J.H.: Zawartość makro- i mikroelementów we włosach osób z nadciśnieniem tętniczym. Nadciśn Tętn. 2004; 8(3): Gertig H., Przysławski J.: Bromatologia zarys nauki o żywności i żywieniu. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2006: National Institutes of Health. Office of Dietary Supplements ( ) sheets/zinc-health Proffesional/ 10. Tykarski A., Posadzy-Małaszyńska A., Wyrzykowski B. i wsp. Rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego oraz skuteczność jego leczenia u dorosłych mieszkańców naszego

10 18 Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak i inni kraju. Wyniki programu WOBASZ. Kardiol. Pol. 2005; 63: , l. 11. Wyrzykowski B., Zdrojewski T., Sygnowska E. i wsp. Epidemiologia zespołu metabolicznego w Polsce. Wyniki programu WOBASZ Kardiol. Pol. 2005; 63, 6 (supl. 4). 12. Wilson P., D Agostino R., Levy D. et al. Prediction of Coronary Heart Disease Using Risk Factor Categories. Circulation. 1998;97: Perk J., De Backer G., Gohlke H. et al. European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice (version 2012), The Fifth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice Dveloped with the special contribution of the European Association. EHJ 2012:33; , doi: /eurheartj/ehs D'Agostino R.B. Sr, Vasan R.S., Pencina M.J. et al. General cardiovascular risk profile for use in primary care: the Framingham Heart Study. Circulation. 2008; Feb 12, 117(6); Gulgoz Y., Vellas B., Garry P. Assesing the nutritional status of the elderly: the Mini Nutritional Assesment as part of the geriatric evaluation. Nutr. Rev. 1996;54(Suppl 2): Kaiser M.J., Bauer J.M., Ramsch C. et al. MNA-International Group. Validation of the Mini Nutritional Assessment shortform (MNA-SF): a practical tool for identification of nutritional status. Nutr Health Aging. 2009;Nov, 13(9): World Health Organization. Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications. Raport of a WHO Consultation. Part 1: Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus. Geneva: WHO Department of Noncommunicable Disease Surveillance, 1999, 1-59, 18. Rambouskova J., Kraskova A., Slavikova M. et al. Trace elements in the blood of instituionalized elderly in the Czech Republic. Arch Gerontol Geriatr. 2013;Mar; 56 (2): doi: /j.archger Epub 2012 Dec Neggers Y.H., Bindon J.R., Dressler W.W. The relationship between zinc and copper status and lipid levels in African- Americans. Biol Trace Elem Res. 2001;79,1-13. doi: BTER:79:1: Bonasaccorsi G.., Lorini C., Bani Assad G.. et al. Serum trace elements and risk of malnutrition in instutionalised elderly. Eur J Clin Nutr. 2012; Dec 12 doi: /ejcn Hasik J., Gawęcki J. Żywienie człowieka zdrowego i chorego. Warszawa: PWN, 2000, Mc Kenzie JM. Zinc and copper status of Polynesian residents in the Tokelau Islands. Am J Clin Nutr. 1978; 31: Tang Y.R.: Zhang S.Q. Xiong Y. et al. Studies of five microelement contents in human serum, hair, and fingernails correlated with aged hypertension and coronary heart disease. Biol Trace Elem Res. 2003; 92: Afridi H.I., Brabazon D., Kazi T.G.. et al. Evaluation of essential trace and toxic elements in scalp hairsamples of smokers and alcohol user hypertensive patients. Biol Trace Elem Res Dec, 143(3), doi: / s Epub 2011 Feb Lind P.M., Olsén L., Lind L. Elevated circulating levels of copper and nickel are found in elderly subjects with left ventricular hypertrophy. Ecotoxicol Environ Saf Dec;86: doi: /j.ecoenv Epub 2012 Oct Malavolta M., Giacconi R., Piacenza F. et al. Plasma copper/ zinc ratio: an inflammatory/ nutritonal biomarker as predictor of all cause mortality in elderly population. Biogerontology. 2010;Jun, 11 (3), doi: /s Muhammad S.A., Bilbis L.S., Saidu Y. et al. Effect of antioxidant mineral elements supplementation in the treatment of hypertension in albino rats. Oxid Med Cell Longev. 2012; 2012: doi: /2012/ Epub 2012 Jul 17. Adres do korespondencji: dr n. med. Sylwia Dzięgielewska-Gęsiak Katedra Chemii i Biochemii Klinicznej ul. Grunwaldzka Poznań tel.: Fax:

NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS

NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS A BIMONTHLY SCIENTIFIC JOURNAL PUBLISHED BY POZNAN UNIVERSITY OF MEDICAL SCIENCES POLAND

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 240-244 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia

Bardziej szczegółowo

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Czynniki ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego u młodych osób dorosłych w środowisku wiejskim w północnowschodniej

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU ZDROWIA I ODŻYWIENIA OSÓB W WIEKU POWYŻEJ 75 LAT W POPULACJI POLSKIEJ BADANIE WOBASZ-SENIOR

OCENA STANU ZDROWIA I ODŻYWIENIA OSÓB W WIEKU POWYŻEJ 75 LAT W POPULACJI POLSKIEJ BADANIE WOBASZ-SENIOR BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 0, 3, str. 4 8 Anna Waśkiewicz, Elżbieta Sygnowska, Grażyna Broda OCENA STANU ZDROWIA I ODŻYWIENIA OSÓB W WIEKU POWYŻEJ 75 LAT W POPULACJI POLSKIEJ BADANIE WOBASZ-SENIOR Zakład

Bardziej szczegółowo

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne Analiza fali tętna u dzieci z chorobami kłębuszków nerkowych doniesienie wstępne Piotr Skrzypczyk, Zofia Wawer, Małgorzata Mizerska-Wasiak, Maria Roszkowska-Blaim Katedra i Klinika Pediatrii i Nefrologii

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie?

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Bogdan Solnica Katedra Biochemii Klinicznej Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze CZYM JEST NADCIŚNIENIE TĘTNICZE Nadciśnienie tętnicze jest chorobą układu krążenia, która charakteryzuje się stale lub okresowo

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Świadomość naszego zdrowia to oprócz odczuwania dolegliwości, wiedza na temat podstawowych parametrów pozwalających ocenić, czy nasz organizm funkcjonuje prawidłowo. Zapoznaj się z nimi i regularnie kontroluj

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 261/2012 z dnia 10 grudnia 2012 r. o projekcie programu zdrowotnego Program profilaktyki i wczesnego wykrywania

Bardziej szczegółowo

PALENIE TYTONIU A POZIOM WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH WE KRWI PACJENTÓW Z PIERWOTNYM NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM

PALENIE TYTONIU A POZIOM WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH WE KRWI PACJENTÓW Z PIERWOTNYM NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM Nowiny Lekarskie 2010, 79, 4, 279 284 KRZYSZTOF DURKALEC-MICHALSKI 1, JOANNA SULIBURSKA 1, ZBIGNIEW KREJPCIO 1, PAWEŁ BOGDAŃSKI 2 PALENIE TYTONIU A POZIOM WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH WE KRWI PACJENTÓW

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Wpływ palenia tytoniu na wybrane czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u studentów Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu

Wpływ palenia tytoniu na wybrane czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u studentów Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu PRACE ORYGINALNE Kalina MAĆKOWIAK Marcin NOWICKI Ewa WYSOCKA Alicja BROŻEK Lech TORLIŃSKI Wpływ palenia tytoniu na wybrane czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u studentów Uniwersytetu Medycznego

Bardziej szczegółowo

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten

Mefelor 50/5 mg Tabletka o przedłużonym uwalnianiu. Metoprololtartrat/Felodipi n AbZ 50 mg/5 mg Retardtabletten ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTACI FARMACEUTYCZNYCH, MOCY PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DRÓG PODANIA, WNIOSKODAWCÓW, POSIADACZY POZWOLEŃ NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH Państwo członkowskie Podmiot

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEGO SKŁADOWYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM U OSÓB W WIEKU 30 65 LAT

ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEGO SKŁADOWYCH W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM U OSÓB W WIEKU 30 65 LAT Nowiny Lekarskie 2009, 78, 1, 3 7 ANDRZEJ SZCZEPANIAK 1, BARBARA CZEKALSKA 1, MARTA GLURA 2, HANNA STANKOWIAK-KULPA 1, MARIAN GRZYMISŁAWSKI 1 ROZPOWSZECHNIENIE ZESPOŁU METABOLICZNEGO ORAZ POSZCZEGÓLNYCH

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

1) Program prewencji otyłości, cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy. 1. Opis problemu zdrowotnego

1) Program prewencji otyłości, cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy. 1. Opis problemu zdrowotnego 1) Program prewencji otyłości, cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy. 1. Opis problemu zdrowotnego Cukrzyca jest to schorzenie metaboliczne o różnorodnej etiologii, charakteryzujące się przewlekłą

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny Barbara Zahorska-Markiewicz Prezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością OTYŁOŚĆ Co to jest? Konsekwencje dla zdrowia Epidemiologia Przyczyny epidemii Koszty Strategia

Bardziej szczegółowo

Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych, Wydział Zdrowia Publicznego, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach 2

Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych, Wydział Zdrowia Publicznego, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach 2 49 FA R M AC J A W S P Ó Ł C Z E S N A 2014; 7: 49-56 ARTYKUŁ ORYGINALNY/ORIGINAL PAPER Otrzymano/Submitted: 11.02.2014 Poprawiono/Corrected: 01.04.2014 Zaakceptowano/Accepted: 20.05.2014 Akademia Medycyny

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m²

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Wiek: Płeć: 29 lat 8 mies. mężczyzna Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland Dane podstawowe Data: 13.04.23 Godzina: 10:53 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Płyn Pomiar całkowitej

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

Ocena wpływu wybranych czynników na występowanie zaburzeń lipidowych u osób otyłych

Ocena wpływu wybranych czynników na występowanie zaburzeń lipidowych u osób otyłych PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Agata Bronisz, Katarzyna Napiórkowska, Aleksandra Srokosz, Małgorzata Sobiś-Żmudzińska, Roman Junik Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii, Uniwersytet Mikołaja

Bardziej szczegółowo

Zaburzenie równowagi energetycznej

Zaburzenie równowagi energetycznej Otyłość dzieci i młodzieży czy można jej zapobiec? Dr n. med. Andrea Horvath Dr n. med. Piotr Dziechciarz Klinika Pediatrii WUM Zaburzenie równowagi energetycznej wyrażonej nadmiernym odkładaniem tkanki

Bardziej szczegółowo

Otyłość u dzieci w Polsce znaczenie problemu

Otyłość u dzieci w Polsce znaczenie problemu Otyłość u dzieci w Polsce znaczenie problemu Czynniki ryzyka nadciśnienia, zespołu metabolicznego i powikłań narządowych dowody z EBM Otyłość grozi nagłą śmiercią. Hipokrates, w Dzieła zebrane, 460-377

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek SZKOLENIA PSYCHOLOGICZNO- ZDROWOTNE JAKO INWESTYCJA W KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI PROZDROWOTNEJ KADRY MENEDŻERSKIEJ, CZYLI WPŁYW ZDROWIA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ NA WYNIK FINANSOWY ZARZĄDZANYCH PRZEDSIĘBIORSTW

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str. 987 991 Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska WARTOŚĆ ENERGETYCZNA ORAZ ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W DIETACH LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność: Dietetyka Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 45godzin Wykłady: 15godzin, Samokształcenie: 30godzin, Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Kod: Rok

Bardziej szczegółowo

Występowanie czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w grupie 40- i 50-letnich mieszkańców Wrocławia. Część II

Występowanie czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w grupie 40- i 50-letnich mieszkańców Wrocławia. Część II PRACA ORYGINALNA Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2012, Tom 18, Nr 4, 435-441 www.monz.pl Występowanie czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w grupie 40- i 50-letnich mieszkańców Wrocławia. Część

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2013

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2013 ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2013 Źródła informacji Strona Światowej Organizacji Zdrowia www.who.int Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym 2011 rok (wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego)

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych.

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych. lek. Magdalena Bosak-Prus Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu, Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Wieku Rozwojowego, młodszy asystent Ocena profilu oreksyny A i greliny

Bardziej szczegółowo

Denerwacja nerek stan wiedzy 2013. Prof. dr hab. med. Andrzej Januszewicz Klinika Nadciśnienia Tętniczego Instytut Kardiologii

Denerwacja nerek stan wiedzy 2013. Prof. dr hab. med. Andrzej Januszewicz Klinika Nadciśnienia Tętniczego Instytut Kardiologii Denerwacja nerek stan wiedzy 2013 Prof. dr hab. med. Andrzej Januszewicz Klinika Nadciśnienia Tętniczego Instytut Kardiologii Katowice, 21 listopada 2013 2009 Lancet. 2009;373:1275-1281 Pierwsza ocena

Bardziej szczegółowo

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic Streszczenie Cukrzyca jako choroba społeczna i cywilizacyjna przybrała na przełomie XX i XXI wieku rozmiary epidemii. Szczególnie wzrost liczby chorych na cukrzycę typu 2 (T2DM) obserwuje się w krajach

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 718 722 Ewa Stefańska, Lucyna Ostrowska, Danuta Czapska, Jan Karczewski OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA Zakład Higieny i Epidemiologii

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE Wstęp: Celem pracy Materiały i metody:

STRESZCZENIE Wstęp: Celem pracy Materiały i metody: STRESZCZENIE Wstęp: Dzięki poprawie wyników leczenia przeciwnowotworowego u dzieci i młodzieży systematycznie wzrasta liczba osób wyleczonych z choroby nowotworowej. Leczenie onkologiczne nie jest wybiórcze

Bardziej szczegółowo

PL 196487 B1. Grzelakowski Zdzisław,Bydgoszcz,PL 13.08.2001 BUP 17/01. Wojcieszko Jerzy, Kancelaria Patentowa PATENT-PARTNER 31.01.

PL 196487 B1. Grzelakowski Zdzisław,Bydgoszcz,PL 13.08.2001 BUP 17/01. Wojcieszko Jerzy, Kancelaria Patentowa PATENT-PARTNER 31.01. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 196487 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 338270 (51) Int.Cl. G01N 33/02 (2006.01) A23L 1/307 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek II Konferencja i3: internet infrastruktury innowacje enauka

Bardziej szczegółowo

WPŁYW SUPLEMENTACJI PREPARATAMI WITAMINOWO-MINERALNYMI NA CAŁKOWITE POBRANIE WAPNIA I MAGNEZU W GRUPIE STUDENTÓW LUBELSKICH UCZELNI

WPŁYW SUPLEMENTACJI PREPARATAMI WITAMINOWO-MINERALNYMI NA CAŁKOWITE POBRANIE WAPNIA I MAGNEZU W GRUPIE STUDENTÓW LUBELSKICH UCZELNI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIII, 2010, 3, str. 287 292 Zbigniew Marzec, Wojciech Koch, Agnieszka Marzec WPŁYW SUPLEMENTACJI PREPARATAMI WITAMINOWO-MINERALNYMI NA CAŁKOWITE POBRANIE WAPNIA I MAGNEZU W GRUPIE

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH

SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH SUPLEMENTACJA DIETY KORZYŚCI I ZAGROŻENIA W ŚWIETLE BADAŃ EPIDEMIOLOGICZNYCH dr hab. Barbara Pietruszka, prof. SGGW dr inż. Ewa Sicińska Zakład Podstaw Żywienia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Business Development Manager Konferencja naukowo-szkoleniowa Ryn Badania laboratoryjne w chorobach nerek Wyzwaniem dla współczesnej medycyny jest badanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Aktywność fizyczna na receptę Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Cel prezentacji Podzielenie się zdobytą wiedzą i doświadczeniem Przedstawienie programów treningowych dla poszczególnych grup docelowych

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny Symbol kierunkowych efektów kształcenia l K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 K_W06 K_W07 K_W08 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny WIEDZA Zna budowę,

Bardziej szczegółowo

ROZPOWSZECHNIENIE CZYNNIKÓW RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA WŚRÓD MIESZKAŃCÓW WARSZAWY

ROZPOWSZECHNIENIE CZYNNIKÓW RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA WŚRÓD MIESZKAŃCÓW WARSZAWY ROZPOWSZECHNIENIE CZYNNIKÓW RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA WŚRÓD MIESZKAŃCÓW WARSZAWY PREVALENCE OF CARDIOVASCULAR RISK FACTORS AMONG RESIDENTS OF WARSAW Halina Cieślak, Barbara Knoff, Zofia Sienkiewicz

Bardziej szczegółowo

Ocena najczęściej występujących czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca wśród pracującej populacji osób dorosłych z terenu powiatu bialskiego

Ocena najczęściej występujących czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca wśród pracującej populacji osób dorosłych z terenu powiatu bialskiego Sokołowska Probl Hig Epidemiol B i wsp. 211, Ocena 92(4): najczęściej 733-74 występujących czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca wśród pracującej... 733 Ocena najczęściej występujących czynników

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Ocena i Leczenie Kobiet z Ryzykiem Chorób Układu KrĄŻenia

Ocena i Leczenie Kobiet z Ryzykiem Chorób Układu KrĄŻenia Lista kontrolna skutecznej oceny ryzyka chorób układu krążenia ESC Task Force on Gender Wstępna konsultacja Wywiad rodzinny Liczba papierosów/dzień Spożycie alkoholu Status menopauzalny Wiek Przewlekła

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY

STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY STAN PRZEDNADCIŚNIENIOWY Łukasz Artyszuk SKN przy Katedrze i Klinice Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Plan Definicja Klasyfikacja ciśnienia tętniczego Epidemiologia Ryzyko sercowo

Bardziej szczegółowo