BADANIA DIAGNOSTYCZNE OKRĘ TOWYCH T Ł OKOWYCH SILNIKÓW SPALINOWYCH

Podobne dokumenty
DIAGNOSTYKA ENDOSKOPOWA SILNIKÓW OKRĘ TOWYCH

ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MARYNARKI WOJENNEJ ROK LII NR 4 (187) 2011

Pytania na egzamin dyplomowy specjalność SiC

Wymagania edukacyjne Technologia napraw zespołów i podzespołów mechanicznych pojazdów samochodowych

1. Wprowadzenie. 2. Klasyfikacja i podstawowe wskaźniki charakteryzujące pracę silników spalinowych. 3. Paliwa stosowane do zasilania silników

Mechanika i Budowa Maszyn Studia pierwszego stopnia

1. Wprowadzenie 1.1. Krótka historia rozwoju silników spalinowych

OKREŚLENIE WPŁYWU WYŁĄCZANIA CYLINDRÓW SILNIKA ZI NA ZMIANY SYGNAŁU WIBROAKUSTYCZNEGO SILNIKA

ZESZYTY NAUKOWE NR 1(73) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE

NAPRAWA. 1) lokalizuje uszkodzenia zespołów i podzespołów pojazdów samochodowych na podstawie pomiarów i wyników badań diagnostycznych;

Temat: Wpływ właściwości paliwa na trwałość wtryskiwaczy silników jachtów motorowych

ORGANIZACJA BADAŃ DIAGNOSTYCZNYCH OKRĘ TOWEGO TŁ OKOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO O OGRANICZONEJ PODATNOŚ CI KONTROLNEJ

Instytut Transportu, Silników Spalinowych i Ekologii

Mgr inŝ. Wojciech Kamela Mgr inŝ. Marcin Wojs

WYKRYWANIE USZKODZEŃ W LITYCH ELEMENTACH ŁĄCZĄCYCH WAŁY

1. WSTĘP. Zeszyty Naukowe Akademii Morskiej w Gdyni Scientific Journal of Gdynia Maritime University

ŚRODKI I URZĄDZENIA TRANSPORTU UKŁADY NAPĘDOWE STATKÓW MORSKICH

2. Klasyfikacja i podstawowe wskaźniki charakteryzujące pracę silników spalinowych

ZESZYTY NAUKOWE NR 1(73) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Stanowisko do badań diagnostycznych układu łożyskowania tłokowego silnika spalinowego

AKADEMIA MORSKA w GDYNI WYDZIAŁ MECHANICZNY

ZESZYTY NAUKOWE NR 5(77) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Wyznaczanie granicznej intensywności przedmuchów w czasie rozruchu

POMIARY OPORÓW WEWNĘ TRZNYCH SILNIKA SPALINOWEGO

Wykaz ważniejszych oznaczeń i skrótów Wprowadzenie... 13

ELASTYCZNOŚĆ SILNIKA ANDORIA 4CTI90

1. BADANIA DIAGNOSTYCZNE POJAZDU NA HAMOWNI PODWOZIOWEJ

SPIS TREŚCI. Przedmowa... 8

Karta (sylabus) przedmiotu

Technika Samochodowa

ISBN

BADANIA WPŁYWU WYBRANYCH USZKODZEŃ SILNIKÓW OKRĘTOWYCH NA PARAMETRY PRACY SILNIKA I SKŁAD SPALIN

ZAKŁAD NAPĘDÓW LOTNICZYCH

Preliminary investigations of a generating set of the ship s power station in the aspect of diagnosing selected parts of its constructional structure

DIAGNOZOWANIE OKRĘTOWEGO TŁOKOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO W EKSPLOATACJI Z WYKORZYSTANIEM ŚREDNIEGO CIŚNIENIA INDYKOWANEGO

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: STC TP-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Technologia Chemiczna Specjalność: Technologia paliw

ANALIZA PRZYSPIESZEŃ DRGAŃ PODPÓR W RÓŻ NYCH STANACH PRACY SILNIKA LM 2500

Laboratorium z Konwersji Energii SILNIK SPALINOWY

WYZNACZENIE CHARAKTERYSTYK EKSPLOATACYJNYCH OKRĘ TOWEGO TURBINOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO LM2500

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

BADANIE WRAŻ LIWOŚ CI WIBROAKUSTYCZNEJ SYMPTOMÓW MECHANICZNYCH USZKODZEŃ SILNIKÓW SPALINOWYCH

Wydział Mechaniczny. INSTYTUT EKSPLOATACJI POJAZDÓW I MASZYN tel.

PROBLEMATYKA WYMIANY ŁADUNKU W CYLINDRACH LOTNICZEGO SILNIKA TŁOKOWEGO

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

OCENA ADEKWATNOŚCI MODELU OKRĘTOWEGO TŁOKOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO OPRACOWANEGO NA POTRZEBY BADAŃ DIAGNOSTYCZNYCH

WPŁYW WZROSTU DAWKI PALIWA NA ZMIANY AMPLITUD SKŁADOWYCH HARMONICZNYCH DRGAŃ SKRĘTNYCH WAŁU ZESPOŁU SPALINOWO-ELEKTRYCZNEGO

specjalność samochody i ciągniki

Wirtualna wycieczka po Laboratorium Eksploatacji Siłowni Okrętowych

Katedra Pojazdów Samochodowych

Temat /6/: DYNAMIKA UKŁADÓW HYDRAULICZNYCH. WIADOMOŚCI PODSTAWOWE.

Zespól B-D Elektrotechniki

IDENTYFIKACJA USZKODZEŃ TULEI CYLINDROWYCH OKRĘTOWEGO TŁOKOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO W EKSPLOATACJI

Analiza drgań skrętnych wału śmigłowego silnika lotniczego PZL-200 podczas pracy z zapłonem awaryjnym

METODA DIAGNOZOWANIA UKŁ ADU MECHANICZNEGO OKRĘ TOWEGO TURBINOWEGO SILNIKA SPALINOWEGO

AKADEMIA MORSKA w GDYNI WYDZIAŁ MECHANICZNY

ĆWICZENIE NR.6. Temat : Wyznaczanie drgań mechanicznych przekładni zębatych podczas badań odbiorczych

Spis treści. 1. Badanie układu samodiagnostyki w silniku benzynowym typu Struktura systemu sterowania silnikiem benzynowym typu

Kierunek: Mechanika i budowa maszyn

DIAGNOZOWANIE Ł O Ż YSKA ROLKI NAPINACZA PASKA ROZRZĄ DU SILNIKA SPALINOWEGO PRZY WYKORZYSTANIU DRGAŃ

BADANIA WSTĘ PNE MOŻ LIWOŚ CI OCENY STANU TECHNICZNEGO UKŁ ADÓW CYLINDROWYCH SILNIKA NA PODSTAWIE ANALIZY PROCESU SPRĘŻANIA

Dalsze informacje na temat przyporządkowania i obowiązywnania planu konserwacji: patrz Okólnik techniczny (TR) 2167

ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU POJAZDÓW 1(92)/2013

Tematy prac dyplomowych studia stacjonarne I stopnia, Kierunek studiów: Oceanotechnika

DIAGNOSTYKA. 1. Diagnozowanie podzespołów i zespołów pojazdów samochodowych. Uczeń:

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

XXXII SYMPOZJUM SIŁOWNI OKRĘTOWYCH

CHARAKTERYSTYKI OKRĘ TOWYCH TURBINOWYCH SILNIKÓW SPALINOWYCH W STANACH PRACY USTALONEJ

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: SEN EW-s Punkty ECTS: 5. Kierunek: Energetyka Specjalność: Energetyka wodorowa

Spis treści. I. Wprowadzenie do naprawy zespołów i podzespołów pojazdów samochodowych

Wpływ składu mieszanki gazu syntetycznego zasilającego silnik o zapłonie iskrowym na toksyczność spalin

Tabela 3.2 Składowe widmowe drgań związane z występowaniem defektów w elementach maszyn w porównaniu z częstotliwością obrotów [7],

Bałtyckie Centrum Badawczo-Wdrożeniowe Gospodarki Morskiej i jego rola we wzmacnianiu innowacyjności Pomorza Zachodniego.

DIAGNOSTYCZNE ASPEKTY CZĘSTOTLIWOSCI DRGAŃ WŁASNYCH WYBRANYCH ELEMENTÓW SILNIKÓW SPALINOWYCH 1

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział Maszyn Roboczych i Transportu

AKADEMIA MORSKA w GDYNI WYDZIAŁ MECHANICZNY

Właściwy silnik do każdego zastosowania _BlueEfficiencyPower_Polnisch_Schrift_in_Pfade.indd :55:33

LABORATORIUM SILNIKÓW SPALINOWYCH Materiały pomocnicze

TEMAT: PARAMETRY PRACY I CHARAKTERYSTYKI SILNIKA TŁOKOWEGO

Silnik AFB AKN. Jałowy bieg (ciepły silnik, temperatura płynu chłodzącego nie niższa niż 80 C. Numer 0 (dziesiętne wartości wskazań)

Ćwiczenie Nr 5. Wibrometryczna diagnostyka przekładni. Analiza widma. 1. Miary sygnału wibrometrycznego stosowane w diagnostyce przekładni

Stanowiskowe badania samochodów Kod przedmiotu

MARINE GASTURBINES LM 2500 AS OBJECT OF EXPLOITATION S RESEARCH IN STEADY CONDITIONS OF WORK

Cieplne Maszyny Przepływowe. Temat 1 Wstęp. Część I Podstawy teorii Cieplnych Maszyn Przepływowych.

technik mechanik kwalifikacji M.18. Numer ewidencyjny w wykazie podręczników MEN: 56/2015 Od autorów 9 1. Wiadomości wstępne

Charakterystyki prędkościowe silników spalinowych

METODYKA BADAŃ MAŁYCH SIŁOWNI WIATROWYCH

KARTA PRZEDMIOTU WYMAGANIA WSTĘPNE W ZAKRESIE WIEDZY, UMIEJĘTNOŚCI I INNYCH KOMPETENCJI

Tomasz P. Olejnik, Michał Głogowski Politechnika Łódzka

Prezentacja działalno

Silniki AJM ARL ATD AUY

BADANIA WPŁYWU STANU TECHNICZNEGO SILNIKA NA POZIOM EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ

ZESZYTY NAUKOWE NR 10(82) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE

Specjalność. Silniki Spalinowe (PLAN STUDIÓW)

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Transport Studia I stopnia

3.1. Budowa pojazdu samochodowego Uszczegółowione efekty kształcenia Uczeń po zrealizowaniu zajęć potrafi: Poziom wymagań programowych

ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU POJAZDÓW 1(87)/2012

I. KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU

Dr hab. inż. Łukasz Konieczny Katowice r. Wydział Transportu Politechnika Śląska

Techniki wirtualne w badaniach stanu, zagrożeo bezpieczeostwa i środowiska eksploatowanych maszyn

Silniki pojazdów samochodowych : podręcznik do nauki zawodu Technik pojazdów samochodowych / aut. Richard Fischer [et al.].

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu [Mechanika i Budowa Maszyn] Studia drugiego stopnia

Silnik AHU. Jałowy bieg (ciepły silnik, temperatura płynu chłodzącego nie niższa niż 80 C. Numer 0 (dziesiętne wartości wskazań)

Transkrypt:

ZESZYTY NAUKOWE AKADEMII MARYNARKI WOJENNEJ ROK XLV NR 2 (157) 2004 Zbigniew Korczewski BADANIA DIAGNOSTYCZNE OKRĘ TOWYCH T Ł OKOWYCH SILNIKÓW SPALINOWYCH STRESZCZENIE W artykule scharakteryzowano zakres badań naukowych podejmowanych w Instytucie Konstrukcji i Eksploatacji Okrętów Akademii Marynarki Wojennej, które tradycyjnie były ukierunkowane na szeroko rozumianą eksploatację maszyn i urządzeń okrętowych, w tym między innymi na rozwijanie metod oceny stanu technicznego silników okrętowych, i nie tylko, w warunkach ich eksploatacji na okręcie. Zaprezentowano zagadnienia naukowe dotyczące diagnostyki okrętowych tłokowych silników spalinowych, które są realizowane w IKiEO w chwili obecnej. WSTĘP Początki działalności Instytutu Konstrukcji i Eksploatacji Okrętów, jako kierunkowej jednostki organizacyjnej Wydziału Mechaniczno-Elektrycznego Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni, kształcącego inżynierów eksploatatorów siłowni okrętowych sięgają 1957 roku, kiedy to w wyniku kolejnej restrukturyzacji ówczesnej Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej został zniesiony podział na fakultety. Na ich miejsce utworzono wydziały, w tym Wydział Techniczny. Pod koniec 1957 roku, w ramach tegoż wydziału, została utworzona Katedra Silników Spalinowych, której kierownictwo powierzono kapitanowi marynarki magistrowi inżynierowi Stanisławowi Rutkowskiemu, a w 1965 roku utworzono na Wydziale Technicznym Studium Eksploatacji Okrętów pod kierownictwem komandora porucznika doktora inżyniera Zbigniewa Zaczka. Zakres badań naukowych realizowanych w tych jednostkach organizacyjnych był ściśle związany z zagadnieniem racjonalnego sterowania procesem eksploatacji silników okrętowych, będących wówczas na wyposażeniu marynarki wojennej. Już wtedy szefostwo Techniki i Zaopatrzenia Marynarki Wojennej dostrzegało celowość powołania w Wyższej Szkole Marynarki Wojennej doświadczonego zespołu ekspertów wyspecjalizowanego w najnowocześniejszych metodach oceny stanu technicznego maszyn okrętowych. 57

Zbigniew Korczewski Fot. 1. Stanowiska hamowni silników okrętowych Sulzer typu 6AL20/24 i Henschel typu 57H6Aa w laboratorium IKiEO DIAGNOSTYKA SILNIKÓW OKRĘTOWYCH RYS HISTORYCZNY Od roku 1982 w ówczesnym Instytucie Technicznej Eksploatacji Okrętów AMW zrealizowano szereg prac naukowo-badawczych dotyczących diagnozowania okrętowych tłokowych silników spalinowych. Podejmowana tematyka inspirowała działania zmierzające do opracowania skutecznych i kompleksowych metod diagnostycznych możliwych do zastosowania w warunkach eksploatacji silników na okręcie. Celem strategicznym było przejście do eksploatacji według stanu technicznego. Zaowocowało to wdrożeniem do systemu eksploatacji okrętów Polskiej Marynarki Wojennej b a z o w e g o s y s t e m u d i a g n o s t y c z n e g o, którego koncepcja i wykonanie były wynikiem projektów realizowanych pod kierownictwem komandora rezerwy doktora inżyniera Stanisława Polanowskiego (rys. 1.): projektu celowego nr 148-39/C-SO/93 pt. Bazowy system diagnozowania i prognozowania stanu technicznego tłokowych silników spalinowych; projektu badawczego nr 9T12D00211 pt. Metoda diagnozowania głównych układów konstrukcyjnych silników i sprężarek tłokowych z wykorzystaniem analizy obwiedni drgań w dziedzinie kąta obrotu wału korbowego. 58 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych Od 1992 roku są prowadzone systematyczne badania diagnostyczne wszystkich typów silników tłokowych stosowanych do napędu polskich okrętów wojennych. Okresową ocenę stanu technicznego silników realizuje doświadczony zespół naukowy, wyspecjalizowany w stosowaniu najnowszych metod diagnostycznego działania w trudnych warunkach okrętowych. Podstawą realizacji badań jest kolejne indykowanie cylindrów silnika w stanie pracy ustalonej na reprezentatywnych zakresach obciążenia. Z wykorzystaniem specjalistycznych analizatorów wielkości szybkozmiennych [10] przeprowadza się porównawczą (między poszczególnymi układami cylindrowymi) analizę statystyczną i merytoryczną rozwiniętych wykresów indykatorowych, przebiegów przyspieszeń drgań generowanych pracą mechanizmów związanych z układem cylindrowym transmitowanych do punktu pomiaru na powierzchni głowicy oraz przebiegów innych wielkości charakteryzujących procesy robocze w cylindrach silnika, sporządzonych w dziedzinie kąta obrotu wału korbowego (rys. 2.). Wyznaczane w ten sposób miary diagnostyczne: średnie ciśnienie indykowane, moc indykowana, maksymalne ciśnienie spalania, szybkość wzrostu ciśnienia wewnątrzcylindrowego dp/d itp. dają ważną informację o ogólnym stanie technicznym elementów konstrukcyjnych zespołu komory spalania. Wyniki badań są wykorzystywane w analizie trendów do oceny zmian stanu technicznego silników i do wypracowania decyzji eksploatacyjnej w sensie wytycznych do dalszego ich użytkowania. a) b) Rys. 1a. Zespół diagnostyczny dr. inż. Stanisława Polanowskiego przy stanowisku badawczym układów cylindrowych silnika Henschel 1b. Analizator ciśnień wewnątrzcylindrowych 2 (157) 2004 59

Zbigniew Korczewski a) b) Rys. 2. Przykładowe wyniki badania zespołu komory spalania silnika; a) wykresy słupkowe zmierzonych i obliczeniowych parametrów diagnostycznych; b) przebiegi parametrów procesów roboczych w cylindrze w funkcji kąta obrotu wału korbowego silnika Obecnie realizowane badania umożliwiają prowadzenie eksploatacji według stanu technicznego blisko 100 silników okrętowych eksploatowanych w Marynarce Wojennej RP. Rocznie dokonywanych jest średnio 75 80 ekspertyz stanu technicznego silników okrętowych [7, 11], przy czym systemem diagnostycznym objęte zostały tylko te silniki, które standardowo wyposażone są w zawory indykatorowe. DIAGNOSTYKA ENDOSKOPOWA Nowoczesne silniki okrętowe są wyposażane w coraz doskonalsze systemy kontrolno-pomiarowe mierzące parametry charakteryzujące stan ich obciążenia. Pomimo tego, w praktyce eksploatacyjnej znane są przypadki poważnych uszkodzeń silników, których pierwotne przyczyny nie zostały wykryte w odpowiednim czasie. Przykładowo uszkodzenia spowodowane przez nadmierne drgania jako rezultat utraty stabilności układu mechanicznego i w konsekwencji zjawiska rezonansu. Trudności rozpoznawania uszkodzeń okrętowych silników spalinowych na podstawie zmian wartości parametrów termogazodynamicznych, charakteryzujących realizowane procesy robocze, są związane z właściwą interpretacją symptomów. Często są one identyfikowane jako symptomy naturalnego procesu starzenia, zanieczyszczenia lub zużycia elementów silnika, zdeterminowane czasem jego eksploatacji. Zewnętrzne objawy w takich przypadkach są zazwyczaj zbieżne i trudne do 60 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych jednoznacznego określenia. Szczególnym przypadkiem może być problem, jaki stanowi analiza parametrów diagnostycznych dla oceny stanu technicznego układu tłok-pierścień-cylinder okrętowego tłokowego silnika spalinowego, o konstrukcji wielocylindrowej, pozbawionego możliwości indykowania cylindrów. Często linia trendu zmian temperatury spalin odchyla się tylko nieznacznie, podczas gdy z powodu uszkodzonego (np. lejącego ) wtryskiwacza przepaleniu ulega denko tłoka. Podobnie trudne do rozpoznania są symptomy utraty szczelności komór spalania. W takich przypadkach jedyną możliwość uzyskania arbitralnej diagnozy o stanie technicznym silnika zapewnia wziernikowanie jego przestrzeni wewnętrznych z wykorzystaniem endoskopów (elastycznych fiberoskopów i sztywnych boroskopów). W sposób bezinwazyjny, bardzo szybki, tani, a co najważniejsze jednoznaczny zostają rozwiane wątpliwości, co dzieje się wewnątrz maszyny. W eksploatacji okrętowych silników spalinowych powszechnie wprowadza się nowe metody badań diagnostycznych. Dynamicznie rozwija się endoskopia, która wcześniej była stosowana głównie w ocenie stanu technicznego części przepływowej silników turbinowych (badania takie prowadzi od 1991 roku zespół diagnostyczny komandora profesora doktora habilitowanego inżyniera Adama Charchalisa z IKNO AMW), a obecnie stanowi bardzo użyteczne i wręcz nieodzowne narzędzie dla zespołu diagnostycznego IKiEO w ocenie stanu technicznego silników tłokowych, szczególnie w stanach awaryjnych lub w razie konieczności przedłużenia okresu międzyremontowego [7]. Na wyposażeniu zespołu znajduje się zestaw endoskopowy firmy OLYMPUS i STORZ (rys. 3.). W skład zestawu wchodzą trzy borokopy różniące się między sobą długością optyki, średnicą i kątem obserwacji diagnozowanego elementu, odpowiednio: 90cm/8mm/90, 30cm/4mm/0, 30cm/10mm/120. Szczególnie dużą przydatność w badaniach diagnostycznych komór spalnia, a zwłaszcza gniazd zaworowych silników, wykazuje optyka 30cm/10mm/120. Endoskopy wykazują dużą przydatność w trudno dostępnych miejscach silnika, np. komorach spalania, w przypadku gdy demontaż głowicy jest utrudniony i czasochłonny, układzie turbodoładowania czy przestrzeniach wewnętrznych mechanizmów sprzężonych z wałem korbowym silnika. Na rysunku 3. przedstawiono sposób wprowadzania końcówki endoskopu do przestrzeni wewnętrznych silnika tłokowego. Endoskop po zdemontowaniu wtryskiwacza daje operatorowi możliwość dokonania oceny stanu technicznego denka tłoka, powierzchni tulei cylindrowej, głowicy i innych podzespołów w niej zamontowanych: rozpylaczy, pozostałych wtryskiwaczy, zaworów dolotowych i wylotowych, zaworów rozruchowych itp. 2 (157) 2004 61

Zbigniew Korczewski Metoda przeglądu endoskopowego odgrywa szczególnie istotną rolę w diagnozowaniu silników wieloblokowych i wielocylindrowych. Przykładowo, w silnikach o gwiazdowym układzie bloków cylindrów typu M503 (42 cylindry) czy M520 (56 cylindrów), zabudowanych w przedziale siłowni okrętowej, dostęp do dolnych monobloków i dolnych partii przekładni redukcyjno-nawrotnej jest bardzo utrudniony. W przypadku konieczności przeprowadzenia ich przeglądów silnik wspólnie z przekładnią musi zostać rozsprzęglony od wału śrubowego, następnie przechylony, podniesiony, a czasami nawet obrócony w siłowni okrętowej. Zestaw boroskopów OLYMPUS Wyniki badań endoskopowych tłok w tulei cylindrowej mechaniczne uszkodzenie łopatki wirnikowej otwarty zawór wylotowy zawory w głowicy silnika ślad honowania tulei cylindrowej wżer erozyjny na denku tłoka spalone łopatki wirnikowe Rys. 3. Diagnostyka endoskopowa silnika tłokowego zestaw endoskopowy, wyniki badania silników okrętowych, dostęp do wewnętrznych przestrzeni tulei cylindrowej Z praktyki eksploatacyjnej wynika, że fiberoskop z wystarczająco długim elastycznym światłowodem układu optycznego pozwala uniknąć tych niedogodności, oszczędzając czas realizacji przeglądów i związane z tym koszty, nawet o 25 30% [7]. 62 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych Systematyczne badania endoskopowe przeprowadzane w ramach okresowych obsług profilaktycznych silników okrętowych eksploatowanych w Marynarce Wojennej wykazały dużą skuteczność metody przy relatywnie łatwej obsłudze stosowanej aparatury badawczej. W wyniku tych przeglądów zidentyfikowano cały szereg uszkodzeń, które w przypadku dalszego rozwoju mogłyby stanowić istotne zagrożenie dla niezawodności silnika. Wybrane uszkodzenia silników okrętowych zidentyfikowane podczas eksploatacyjnych badań endoskopowych publikowane są systematycznie w periodykach naukowych, między innymi w pracach [3, 7]. ALTERNATYWNE METODY DIAGNOZOWANIA SILNIKÓW Istotą aktualnie podejmowanych w Instytucie Badań Naukowych prac (prowadzonych bezpośrednio pod kierownictwem autora niniejszego artykułu) jest gruntowna modernizacja i dalsze rozwinięcie funkcjonującego dotychczas, wypróbowanego systemu diagnostycznego o elementy kontroli podstawowych układów funkcjonalnych silnika, tj. układu tłokowo-cylindrowego, układu turbodoładowania, układu zasilania paliwem oraz układu łożyskowania, w sytuacji gdy zachodzi konieczność oceny stanu technicznego silników niewyposaż onych standardowo w zawory indykatorowe. Takie właśnie silniki znajdują się w wyposażeniu polskich trałowców bazowych typu F207M, amerykańskich fregat typu Oliver Hazard Perry i norweskich okrętów podwodnych typu Kobben, wprowadzanych w ostatnim okresie w skład Marynarki Wojennej RP (silniki M401, Detroit Diesel i Mercedes Benz). W ramach realizacji prac badawczych opracowano szereg nowych stanowisk diagnostycznych dających możliwość dokonania pośredniej oceny przebiegu procesu spalania paliwa w cylindrach silnika przy braku możliwości jego indykowania. Oto te prace: Wpływ regulacji układu zasilania okrętowego tłokowego silnika spalinowego na widmo drgań skrętnych linii wałów; Metoda wykorzystania pomiaru ciśnień wewnątrzcylindrowych biegu jałowego do oceny stanu technicznego układu łożyskowania okrętowego tłokowego silnika spalinowego w eksploatacji; Badania diagnostyczne układu doładowania w aspekcie zmian procesu spalania w cylindrze silnika; Badania wpływu czynników eksploatacyjnych na osiągi i sprawność zespołów napędowych okrętów w Polskiej Marynarce Wojennej; 2 (157) 2004 63

Zbigniew Korczewski Ocena stanu technicznego silników okrętowych typoszeregów AL, ASV i M520 na podstawie danych pomiarowych zbieranych w systemach monitorowania pracy napędu głównego okrętów typu 206FM i 660. Diagnostyka układów turbodoładowania Turbosprężarka stanowi newralgiczny i jak pokazują statystyki bardzo zawodny element silnika czterosuwowego z pulsacyjnym układem doładowania. Przyczyną takiego stanu jest specyfika warunków pracy silników okrętowych, które charakteryzuje praca przy niskich i zmiennych obciążeniach. Powoduje to niecałkowite i niezupełne spalanie paliwa w cylindrach i jako dalsze konsekwencje gazodynamiczne i mechaniczne dla układu turbodoładowania w postaci erozji, spadku osiągów i sprawności turbosprężarki, utraty stabilności układu mechanicznego i wreszcie drgań prowadzących do przyspieszonego zużycia łożysk i pęknięć zmęczeniowych łopatek wirnika. W badaniach diagnostycznych pulsacyjnych układów doładowania silników okrętowych zachodzi konieczność identyfikacji przebiegu zmienności dysponowanej energii impulsów ciśnienia spalin wylotowych zasilających turbosprężarkę w czasie trwania jednego cyklu roboczego. Na podstawie pomiarów chwilowych wartości ciśnienia spiętrzenia p1* i chwilowych wartości ciśnienia statycznego p1, p2 zarejestrowanych w dwóch przekrojach kontrolnych 1 i 2 kanału spalin wylotowych znajdujących się od siebie w odległości L (rys. 4.) wyznacza się prędkość rozchodzenia się szczytowej amplitudy fal ciśnienia spalin powstających po otwarciu kolejnych zaworów wylotowych cylindrów silnika. W kolejnym etapie wnioskowania diagnostycznego przeprowadza się analizę harmoniczną widma amplitudowego pulsacji ciśnienia spalin w kanale zasilającym turbosprężarkę z wykorzystaniem szybkiej transformaty Fouriera. Przykładowo z danych liczbowych na charakterystykach czasowych i częstotliwościowych można zaobserwować, jakie skutki wywołuje wyłączenie z pracy jednego cylindra: spadek prędkości rozprzestrzeniania się fal ciśnienia spalin w kanale zasilającym turbosprężarkę oraz niepożądane zagęszczenie widma amplitudowego pulsacji ciśnienia spalin w kanale. Dominuje amplituda częstotliwości podstawowej, co świadczy o znacznym niezrównoważeniu sił gazowych w cylindrach silnika, które potęgują destrukcyjne oddziaływanie na konstrukcję silnika niezrównoważonych sił bezwładności pochodzących od mas wykonujących ruch obrotowy i posuwisto-zwrotny. Zdefiniowana miara diagnostyczna w postaci stosunku amplitudy częstotliwości podstawowej do amplitudy 3 harmonicznej w wid- 64 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych mie drgań, dla której prowadzi się analizę trendu zmian wartości w procesie eksploatacji, daje możliwość oceny stanu technicznego elementów układu tłok-pierścienie- -tuleja cylindrowa (TPC) oraz układu turbodoładowania silnika niewyposażonego standardowo w zawory indykatorowe. STANOWISKO DO POMIARU PULSACJI CIŚNIENIA SPALIN WYLOTOWYCH 1 2 L p1, p1* p2 pw a c co c1 n c2 nt p1* p1 p2 USZKODZENIA EKSPLOATACYJNE TURBOSPRĘŻEREK ANALIZA GAZODYNAMICZNA - prędkość rozchodzenia się fali ciśnienia spalin w kanale v f5 = 686 m/s 5 4 6 ANALIZA DRGANIOWA stosunek amplitud częstot. podst. i częstot. 3 harm. od cyklu pracy silnika f 0 = n/60k = 6.25 Hz D =A 0 /A 3 = 0.049 v f5 = 441 m/s f 0 = 5.50 Hz D = 2.632 Rys. 4. Diagnostyka układów turbodoładowania stanowisko do pomiarów pulsacji ciśnienia spalin w układzie spalin wylotowych, wyniki badania diagnostycznego układu turbodoładowania Diagnostyka układów zasilania silnika paliwem W pracy badawczej pt. Wpływ regulacji układu zasilania okrętowego tłokowego silnika spalinowego na widmo drgań skrętnych linii wałów opracowano oryginalny projekt techniczny stanowiska badań energetycznych silników okrętowych, dla którego zbudowano uniwersalny rejestrator osiągów i sprawności okrętowego zespołu napędowego oparty na pomiarach wielkości szybkozmiennych [7]. Aktualnie trwa testowanie rejestratora w warunkach laboratoryjnych (silnik Sulzer typu 6AL20/24) oraz w warunkach rzeczywistych (silnik Sulzer typu 6AL25/30 napędu 2 (157) 2004 65

Zbigniew Korczewski głównego holownika H-5). Badania obejmują jednoczesne pomiary drgań skrętnych linii wałów oraz zużycia paliwa obu typów silników. Celem realizowanych badań jest dokonanie oceny wpływu zmian stanu technicznego silnika na widmo drgań skrętnych linii wałów oraz zużycie paliwa. Realizacja eksperymentów symulacyjnych polegała na zakłócaniu ustalonej pracy silnika poprzez wyłączenie z pracy jednego cylindra. W ten sposób symulowano pracę silnika w stanie częściowej zdatności technicznej. Rys. 5. Diagnostyka układów zasilania silnika paliwem stanowisko do pomiarów drgań skrętnych linii wałów okrętowych, wyniki pośredniego badania przebiegu procesów wewnątrzcylindrowych Zarejestrowane przebiegi drgań skrętnych linii napędowej okrętu poddaje się analizie widmowej z wykorzystaniem szybkiej transformaty Fouriera (FFT) [1, 4, 5, 6]. W ten sposób wyznacza się miary diagnostyczne w ocenie stanu technicznego układów cylindrowych i zasilania silnika. W końcowej fazie opracowania znajduje się oryginalna metodyka pośredniej oceny przebiegu procesów gazodynamicznych w cylindrach, która również może być alternatywnie stosowana w diagno- 66 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych styce silników okrętowych (i nie tylko), w przypadku braku możliwości bezpośredniego pomiaru ciśnień wewnątrzcylindrowych (braku zaworów indykatorowych). Stanowi ona przedmiot rozważań naukowych w ramach rozprawy doktorskiej magistra inżyniera Stanisława Bruskiego. Uzyskane dotychczas wyniki zachęcają do prowadzenia dalszych badań eksperymentalnych w zakresie wpływu regulacji układu zasilania i rozrządu silnika oraz wpływu zmian w strukturze konstrukcyjnej dyszy turbiny (symulowane będą zanieczyszczenia kanałów międzyłopatkowych) na zdefiniowane miary diagnostyczne. Diagnostyka układów łożyskowania W Instytucie Konstrukcji i Eksploatacji Okrętów trwają również intensywne prace nad metodyką oceny stanu technicznego układu łożyskowania silnika na podstawie pomiarów ciśnień wewnątrzcylindrowych biegu jałowego. Istotą realizowanych badań jest wykazanie zależności pomiędzy zmianami stanu technicznego łożyskowania okrętowego tłokowego silnika spalinowego (co z kolei pociąga za sobą wzrost strat mechanicznych silnika) a mocą indykowaną w cylindrach. Opracowywana metoda oceny stanu technicznego łożysk silnika bazuje na indykowaniu silnika na biegu jałowym, przy rozsprzęglonym zespole napędowym. Bierne badania eksperymentalne nad tym zagadnieniem, realizowane w ramach rozprawy doktorskiej komandora podporucznika magistra inżyniera Leszka Wontki, są prowadzone od 1997 roku [7, 11]. Aktualnie w celu weryfikacji zaproponowanej metodyki diagnozowania silników okrętowych są wykonywane eksperymenty czynne na silniku laboratoryjnym, z faktycznym wprowadzaniem uszkodzeń do łożysk głównych i korbowych. Dla realizacji tego etapu badań są wykorzystywane komplety panwi łożyskowych, o różnym charakterze i stopniu zużycia, zdemontowane z obiektów rzeczywistych wycofanych z eksploatacji. Jak wynika z realizowanych badań wstępnych, moc indykowana biegu jałowego jest wrażliwym parametrem diagnostycznym silnika. Nie ma jednak możliwości, aby obserwując zmiany jej wartości, wskazać jednoznacznie miejsca występowania zawyżonych strat mechanicznych. Możliwe jest jedynie potwierdzenie faktu ich zaistnienia. Dlatego w celu jednoznacznego ustalenia, czy źródłem zawyżonych strat mechanicznych silnika jest zmieniający się stan techniczny łożyskowania, należy koniecznie przeprowadzić weryfikację badań diagnostycznych przez badanie spektralne oleju smarowego silnika na zawartość zanieczyszczeń metalicznych. Aktualnie opracowywany jest program testów pilotażowych mających na celu właściwy dobór wzorców analitycznych miedzi i ołowiu. 2 (157) 2004 67

Zbigniew Korczewski 12 11 Moc indykowana [kw] 10 9 8 7 6 t O =298K t O =338K t O =368K 5 4 250 500 750 1000 1250 1500 1750 2000 Prę dkość obrotowa [min -1 ] 13 12 Moc indykowana [kw] 11 10 9 8 7 to=298k to=338k to=368k 6 5 250 500 750 1000 1250 1500 1750 2000 Prędkość obrotowa [min -1 ] Rys. 6. Diagnostyka układów łożyskowania silników stanowisko diagnostyczne układu łożyskowania silnika okrętowego, wyniki badania panewek łożyskowych BADANIA EMISJI ZWIĄZKÓW TOKSYCZNYCH W SPALINACH SILNIKÓW OKRĘTOWYCH Do napędu większości okrętów Marynarki Wojennej RP są stosowane silniki czterosuwowe o zapłonie samoczynnym szybko- lub średnioobrotowe doładowane turbosprężarkami, które cechuje wysoka moc i manewrowość, zwarta konstrukcja i mała masa jednostkowa rzędu kilku kg/kw. Niestety, ich pracę charakteryzują jednocześnie wysokie wartości wskaźników emisji (w przeliczeniu na kwh lub tonę spalonego paliwa) do atmosfery związków chemicznych, które są toksyczne dla organizmu ludzkiego (NO X,CO, SO X, HC) bądź są dla niego szkodliwe (CO 2 ). Dostrzegając narastające zagrożenie dla naszego środowiska naturalnego ze strony coraz dynamiczniej rozwijającego się transportu morskiego, Międzynarodowa Organizacja Morska wprowadziła w 1997 roku załącznik VI do konwencji MARPOL 73/78 O zapobieganiu zanieczyszczeniu powietrza przez statki, którego 68 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych integralną część stanowi Kodeks techniczny NO X. Co prawda do chwili obecnej tylko kilka państw ratyfikowało ten dokument, niemniej zaistniała sytuacja wymusiła konieczność szybkiego opracowania przez armatorów, w tym również naszą flotę wojenną, prostych i skutecznych metod oceny emisji związków toksycznych oraz programu testów badawczych toksyczności spalin silników napędzających okręty wojenne. Zadania tego podjął się zespół badawczy byłego ITEO (a obecnie IKiEO) kierowany przez komandora profesora doktora habilitowanego inżyniera Leszka Piasecznego (rys. 7.). Postanowiono zrealizować dwa projekty badawcze: nr 9T12D00613 pt. Metody ograniczania emisji związków toksycznych tłokowych silników spalinowych eksploatowanych w siłowniach okrętowych; nr 9T12D03319 pt. Modelowanie emisji związków toksycznych w zmiennych warunkach obciążeń okrętowego silnika spalinowego z recyrkulacją spalin i wtryskiem wody do cylindrów. W ramach tych projektów przeprowadzono badania widma prędkości pływania reprezentatywnych okrętów MW RP oraz opracowano procedury realizacji testów badawczych toksyczności spalin ich silników napędowych. Skompletowano unikatową w skali kraju, wysoce precyzyjną aparaturę pomiarową (m.in. analizator spalin MEXA 9000 firmy HORIBA oraz rejestrator cyfrowy wielkości szybkozmiennych typu SEFRAM 8416C), co w rezultacie umożliwiło przejście do kluczowego zakresu badań, jakim było opracowanie eksploatacyjnych metod obniżania emisji związków toksycznych w spalinach silników okrętowych (doprowadzanie wody do cylindrów, recyrkulacja spalin, regulacja ciśnienia oraz kąta wyprzedzenia wtrysku paliwa, a także faz rozrządu). Zespół profesora Piasecznego przeprowadził (dalej prowadzi) znaczną liczbę badań modelowych na odpowiednio opracowanych modelach symulacyjnych, eksperymentalnych na stanowisku laboratoryjnym silnika Sulzer typu 6AL20/24, a także na obiektach rzeczywistych. Wyniki badań są szeroko rozpowszechniane w renomowanych czasopismach naukowych krajowych i zagranicznych oraz w ramach licznych konferencji, sympozjów i seminariów naukowych z udziałem uznanych ekspertów w dziedzinie eksploatacji silników okrętowych [2, 8, 9]. Owocem dotychczasowych prac zespołu jest również wypromowanie dwóch doktorów w specjalności tłokowych silników spalinowych: komandora podporucznika doktora inżyniera Tomasza Kniaziewicza oraz komandora podporucznika doktora inżyniera Ryszarda Zadrąga. 2 (157) 2004 69

Zbigniew Korczewski Pomiar emisji NO/NO X /SO X /CO/O 2 oraz HC z wykorzystaniem: Stacjonarnego analizatora spalin typu MEXA-9000, Przenośnego analizatora spalin typu 350 firmy TESTO. M1 Pomiar ciągły parametrów pracy silnika (temperatury, ciśnienia wody chłodzącej i oleju), pomiar momentu hamulca M3 Pomiar przebiegu ciśnień spalania KOMPUTER NADRZĘDNY Administracja, wizualizacja, analiza danych KOMPUTER STERUJĄCY PORCESEM Rejestracja i zapamiętywanie danych M4 Pomiar emisji związków toksycznych M2 Pomiar przepływów powietrza, wody chłodzącej silnik i chlodnice powietrza, paliwa i oleju smarowego Schemat stanowiska pomiarowego do badań toksyczności spalin silnika Sulzer typu 6AL20/24 M1-M4 moduły komputerowego systemu rejestracji i archiwizacji danych Rys. 7. Badania emisji związków toksycznych w spalinach silników okrętowych stanowisko badawcze toksyczności spalin silnika Sulzer typu 6AL20/24, zespół badawczy prof. Leszka Piasecznego WNIOSKI Podstawowa działalność badawcza Instytutu Konstrukcji i Eksploatacji Okrętów koncentruje się wokół zagadnień związanych z szeroko rozumianą diagnostyką okrętowych silników spalinowych (tłokowych i turbinowych). Działalność ta rozwijana była nieprzerwanie od 1982 roku za sprawą czterech uznanych zespołów badawczych: profesora doktora habilitowanego inżyniera Adama Charchalisa w obszarze silników turbinowych, profesora doktora habilitowanego inżyniera Leszka Piasecznego i doktora inżyniera Stanisława Polanowskiego w zakresie silników tłokowych oraz autora niniejszego artykułu w dziedzinie badań diagnostycznych układów przepływowych silników turbinowych i tłokowych. Wdrożenie w skład Marynarki Wojennej RP nowego typu silników napędowych o stosunkowo niskiej podatności na kontrolę wymusza konieczność 70 Zeszyty Naukowe AMW

Badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych poszukiwania nowych, alternatywnych metod diagnostycznych dających możliwość przeprowadzenia kompleksowej oceny stanu technicznego tych silników, niezależnie od bardzo kosztownych usług serwisowych. Przedstawiona w artykule charakterystyka aktualnie realizowanych w Instytucie prac naukowych pokazuje, w jakim kierunku rozwijane będą badania diagnostyczne okrętowych tłokowych silników spalinowych. Badaniom diagnostycznym silników turbinowych poświęcone zostanie odrębne opracowanie. BIBLIOGRAFIA [1] Bruski S., Korczewski Z., Wyniki badań stanowiskowych wpływu wybranych uszkodzeń w układzie paliwowym okrętowego tłokowego silnika spalinowego na widmo drgań skrętnych linii wałów, Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej, 2003, nr 2, Gdynia. [2] Kniaziewicz T., Zadrąg R., Możliwości badań oraz obniżanie emisji związków toksycznych w spalinach tłokowych silników spalinowych na okrętach MW RP, XXIII Sympozjum Siłowni Okrętowych, Akademia Morska, 14 15 listopada 2002. [3] Korczewski Z., Application of endoscopic methods in diagnosing the marine engines, II International Scientifically-Technical Conference EXPLO- -DIESEL & GAS TURBINE 01, Gdańsk Międzyzdroje Kopenhaga, April 23 27.2001. [4] Korczewski Z., An approach to modeling of gasdynamic processes in turbocharging system of marine four-stroke diesel engine, Polish Maritime Research, 2002, No 3. [5] Korczewski Z., Metoda diagnozowania silników okrętowych z turbodoładowaniem na podstawie wyników badania procesów gazodynamicznych w układzie spalin wylotowych, Diagnostyka, 2003, z. 25. [6] Korczewski Z., Preliminary identification of gasdynamic processes in exhaust gas channel of pulsatory supercharging system of a marine diesel engine, Polish Maritime Research, 2002, No 4. [7] Korczewski Z. i inni, Sprawozdania z badań diagnostycznych tłokowych silników spalinowych eksploatowanych na okrętach MW RP, prace badawcze AMW, Gdynia 2000 2003. [8] Piaseczny L., Kafar I., Zadrąg R., Bergier T., Kniaziewicz T., Sprawozdanie z realizacji projektu badawczego nr 9T12D00613, AMW, Gdynia 1998. 2 (157) 2004 71

Zbigniew Korczewski [9] Piaseczny L., Zadrąg R., Kniaziewicz T., System pomiaru emisji związków toksycznych w spalinach wylotowych okrętowych silników spalinowych, XXIII Sympozjum Siłowni Okrętowych, Akademia Morska, Gdynia 14 15 listopada 2002. [10] Polanowski S., Nowy typ analizatora do pomiarów i diagnostyki silników okrętowych, Jurnal of KONES, Warszawa Poznań 1995. [11] Polanowski S. i inni, Sprawozdania z badań diagnostycznych tłokowych silników spalinowych eksploatowanych na okrętach MW RP, prace badawcze AMW, Gdynia 1992 1999. ABSTRACT The paper characterizes the scope of scientific investigations undertaken in the Institute of Ship Construction and Exploitation, Naval University, which have traditionally been focused on broadly understood exploitation of shipboard machinery, including among others, developing marine engines technical condition evaluation, under ship exploitation conditions. It presents scientific issues related to the diagnostics of marine internal combustion engines which are investigated into at the Institute. Recenzent kmdr prof. dr hab. inż. Leszek Piaseczny 72 Zeszyty Naukowe AMW