Zespół Sjögrena przegląd najnowszych wytycznych diagnostycznych istotnych w praktyce otolaryngologa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zespół Sjögrena przegląd najnowszych wytycznych diagnostycznych istotnych w praktyce otolaryngologa"

Transkrypt

1 Zespół Sjögrena przegląd najnowszych wytycznych diagnostycznych istotnych w praktyce otolaryngologa Sjögren s syndrom the review of the latest diagnostic guidelines essential for otolaryngologists Karolina Kruk 1, Anna Rzepakowska 2, Ewa Osuch-Wójcikiewicz 2, Kazimierz Niemczyk 2 1 Studenckie Koło Naukowe przy Katedrze i Klinice Otolaryngologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego 2 Katedra i Klinika Otolaryngologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Article history: Received: Accepted: Published: Streszczenie: Zespół Sjögrena (ZS) jest złożoną chorobą tkanki łącznej o podłożu autoimmunologicznym i dużej heterogeniczności klinicznej, radiologicznej i molekularnej. Charakterystycznym jej obrazem jest tzw. zespół suchości (sicca, dryness syndrome), w którym suchość oczu i błon śluzowych jamy ustnej spowodowane są naciekami limfocytarnymi gruczołów ślinowych i łzowych. Wtórnie do zespołu suchości rozwijają się: próchnica zębów, zakażenia grzybicze, zaburzenie lub utrata węchu i smaku, problemy z mową i żuciem. ZS może współwystępować z innymi schorzeniami o etiologii reumatoidalnej i autoimmunologicznej. Ze względu na zróżnicowany przebieg choroby, jej rozpoznanie może stwarzać trudności. W 2016 roku American-European Consensus Group (AECG) i European League Against Rheumatism (EULAR) opracowały nowe kryteria rozpoznania ZS. Narzędziami diagnostycznymi stosowanymi w jej identyfikowaniu są: testy serologiczne, ultrasonografia ślinianek, test Schirmera, badanie niestymulowanego przepływu śliny, metoda Ocular Staining Score. Brakuje jednak jednego tzw. złotego standardu. Całkowite wyleczenie ZS nie jest obecnie możliwe. Opisywana choroba ma charakter wieloukładowy, jej leczenie wymaga współpracy wielodyscyplinarnej oraz indywidualnego podejścia diagnostycznoterapeutycznego u chorych. Terapia jest ukierunkowana na leczenie objawów i profilaktykę powikłań. Leczenie objawów ZS w zakresie jamy ustnej polega na wdrożeniu odpowiednich nawyków w zakresie higieny jamy ustnej oraz przyjmowaniu odpowiedniej ilości płynów. W monitorowaniu postępu i efektów leczenia choroby wykorzystuje się skalę ESSDAI (The EULAR Sjögren s syndrome disease activity index) oraz CODS (Clinical Oral Dryness Score). Słowa kluczowe: autoimmunologiczne zapalenie ślinianek, suchość jamy ustnej, zespół Sjögrena, zespół suchości Abstract: Keywords: Sjogren s syndrome (SS) is a complex connective tissue disease with autoimmune background and high clinical, radiological and molecular heterogeneity. SS is typically manifested by sicca syndrome, characterized by dry eyes and dry mouth due to autoimmune-induced inflammation of the lacrimal and salivary glands. Complications of sicca syndrome are dental caries, oral candidiasis, dysosmia, dysgeusia, difficulties in swallowing and chewing. SS may coexist with other diseases of rheumatoid and autoimmune etiology. SS is linked to an 16-fold increased risk of non-hodgkin lymphoma. Early diagnosis results in appropriate treatment and may slow down the course of the disease and limit extraglandular involvement. Due to diverse clinical phenotypes and symptomatology, establishing of the diagnosis is often difficult. In 2016 the American- European Consensus Group (AECG) and European League Against Rheumatism (EULAR) proposed a classification system that defines SS as a systemic disease. Diagnostic tools in establishing SS diagnosis are serological tests, ultrasonography, Schirmer s test, unstimulated whole saliva flow rate and Ocular Staining Score. The complete curing of SS is still not possible. As a complex multisystem disease, SS requires multidisciplinary cooperation and individual diagnostic and therapeutic approaches in patients. Therapy is focused on the treatment of symptoms and prophylaxis of complications. The laryngological treatment of oral cavity symptoms in SS include supervision of proper oral hygiene habits and adequate fluids supplementation. The EULAR Sjögren s syndrome disease activity index (ESSDAI) and Clinical Oral Dryness Score(CODS) are used to monitor disease progression and treatment effectiveness. autoimmune sialadenitis, dry mouth, dryness syndrome, sicca syndromes, Sjögren syndrome doi: /

2 ZS Zespół Sjögrena SS Sjogren s syndrome AECG American-European Consensus Group EULAR European League Against Rheumatism ESSDAI (The EULAR Sjögren s syndrome disease activity index) indeks aktywności zespołu Sjögrena na podstawie kryteriów EULAR RZS reumatoidalne zapalenie stawów MCTD mieszana choroba tkanki łącznej SLE toczeń rumieniowaty układowy OSS ocular staining score FLS (focal lymphocytic sialadenitis) ogniskowy limfocytarny naciek zapalny gruczołów ślinowych FS focus score SGUS (salivary gland ultrasonography) ultrasonografia ślinianek CODS (Clinical Oral Dryness Score) skala klinicznej oceny suchości jamy ustnej Zespół Sjögrena (ZS) jest złożoną chorobą tkanki łącznej o podłożu autoimmunologicznym. Charakterystyczny jej obraz stanowi tzw. Zespół suchości (sicca, dryness syndrome), którego elementami są: suchość oczu i błon śluzowych jamy ustnej oraz nacieki limfocytarne ślinianek. Uczucie suchości może dotyczyć także: błony śluzowej jamy nosowej, pochwy oraz skóry. Zmiany patologiczne w ZS pojawiają się nie tylko w gruczołach łzowych i ślinowych. U 30 50% pacjentów ZS występuje jako choroba wieloukładowa i zajmuje m.in.: naczynia, stawy, płuca, nerki, trzustkę [1]. ZS zwiększa ryzyko zachorowania na chłoniaka Hodgkina [2]. Może występować z innymi chorobami o etiologii reumatoidalnej i autoimmunologicznej, takimi jak: reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), mieszana choroba tkanki łącznej (MCTD), toczeń rumieniowaty układowy (SLE), twardzina, zapalenie skórno-mięśniowe, zapalenie wielomięśniowe, cukrzyca typu I. Jeśli ZS współistnieje razem z inną chorobą autoimmunologiczną, określa się go jako wtórny ZS [3]. ZS ma niejasny profil autoimmunologiczny, stąd postawienie ostatecznej diagnozy jest trudne. Cechuje się dużą heterogenicznością kliniczną, radiologiczną oraz molekularną, co stwarza konieczność indywidualnego podejścia diagnostyczno-terapeutycznego u chorych [1]. Przebieg kliniczny ZS ZS rozwija się powoli i łagodnie. 98% pacjentów zgłasza się do lekarza z męczącą suchością, trwającą od wielu miesięcy lub lat. W momencie diagnozy w większości przypadków choroba jest zaawansowana ze względu na długi, utajony jej rozwój [4]. U 50% chorych występuje obrzęk jednej lub wielu ślinianek. Dotyczy on najczęściej ślinianek przyusznych, rzadziej podżuchwowych i podjęzykowych. Obustronne wielotorbielowate zmiany w śliniankach przyusznych mogą być u niektórych pacjentów pierwszymi objawami choroby [5]. Znaczący odsetek pacjentów zgłasza także suchość błony śluzowej nosa, tchawicy, pochwy oraz skóry. Potwierdza to, że ZS może dotyczyć różnych gruczołów 2 egzokrynowych. U niektórych pacjentów, zwłaszcza dzieci i młodych dorosłych, mogą występować: stała, umiarkowana i dobrze tolerowana gorączka, nocne poty, uczucie zmęczenia, osłabienie, spadek masy ciała. W takich przypadkach brak lub słabo wyrażone objawy zespołu suchości są częstą przyczyną opóźnienia diagnozy ZS. Wywiad w postaci obrzęku ślinianek w przeszłości i nieprawidłowe wyniki badań (podwyższone OB, hipergammaglobulinemia, cytopenie) są głównymi czynnikami wskazującymi na możliwość ZS [5]. Zdarza się, że pierwszą manifestacją ZS mogą być śródmiąższowe zapalenie nerek lub mało charakterystyczne objawy neurologiczne, takie jak neuropatia obwodowa. Nietypowy przebieg choroby jest charakterystyczny dla młodszych pacjentów, u których objawy zespołu suchości są słabiej wyrażone lub w ogóle nie występują. Przebiegająca subklinicznie dysfunkcja gruczołów łzowych i ślinowych u młodszych pacjentów z objawami narządowymi ZS wymaga przeprowadzenia specjalnych testów diagnostycznych. Zespół suchości jamy ustnej może prowadzić do takich zaburzeń, jak: próchnica zębów, zakażenia grzybicze, utrata lub zaburzenia węchu i smaku, problemy z mową i żuciem. U 35 70% pacjentów zespół suchości jamy ustnej jest przyczyną zaburzeń połykania [3]. Suchość oczu wiąże się z dolegliwościami bólowymi i może doprowadzić do odwodnienia rogówki z następowym przewlekłym jej zapaleniem z bliznowaceniem. Jak wspomniano wcześniej, ZS jest związany ze zwiększoną zachorowalnością na chłoniaka. W takiej sytuacji ryzyko chłoniaka nieziarniczego jest 16-krotnie większe niż w przypadku zdrowej populacji, dlatego tak ważne jest włączenie leczenia immunosupresyjnego i spowolnienie przebiegu choroby [6]. Najbardziej powszechnym objawem pozagruczołowym w ZS jest artralgia, wynikająca zazwyczaj z zapalenia wielostawowego bez nadżerek błony maziowej i występująca u ok. 50% pacjentów. Zajęcie płuc w ZS objawia się jako śródmiąższowa choroba płuc lub ogniskowe zapalenie oskrzelików, ujawniające się po wielu latach aktywnie trwającej choroby. Ok. 10% pacjentów cierpi także na zmiany skórne, w większości przypadków przebiegające w postaci zapalenia drobnych i średnich naczyń krwionośnych kończyn dolnych, klinicznie rozpoznawane jako sinica marmurkowata. Inne, mniej częste zmiany skórne, to rumień obrączkowy i pokrzywka naczyniowa. Zajęcie nerek, które dotyczy ok. 5% pacjentów, przejawia się jako cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek, często przebiegające z: kwasicą cewkową typu 1, hipokaliemiczną hipotonią mięśniową. Rzadko występuje kłębuszkowe zapalenie nerek [4]. Diagnoza ZS W 2016 r. zostały ustalone przez American-European Consensus Group (AECG) i European League Against Rheumatism (EULAR) nowe kryteria, które połączyły i udoskonaliły wcześniejsze systemy klasyfikacji ZS [7].

3 Zaletą poprzednich systemów była uproszczona metodologia, pozwalająca na sprawną diagnostykę ZS bez wykonywania testów inwazyjnych. Oceniano objawy oczne, wykonując test Schirmera, i objawy suchości jamy ustnej oraz oznaczano poziom przeciwciał anty-ro. Ograniczeniem użyteczności tych kryteriów była zbyt mała czułość w rozpoznaniu wczesnych stadiów ZS. Pomimo nowej klasyfikacji, nadal brakuje jednoznacznego wskaźnika choroby, więc rozpoznanie nadal musi opierać się na stwierdzeniu zespołu objawów. Nowością jest spojrzenie na ZS jak na chorobę układową, zajmującą wiele narządów i prowadzącą do nadaktywności limofocytów B, zwłaszcza w przypadkach bez objawów z gruczołów egzokrynnych. Kryteria klasyfikacji ZS z 2016 r. obejmują 5 nierównoważnych cech: 1. Obecność w biopsji ślinianki wargowej ogniskowego limfocytarnego nacieku zapalnego [ 1 w skali FS ] 3 punkty; 2. Obecność przeciwciał anty- SS-A /Ro w surowicy 3 punkty; 3. Ocular staining score 5 (lub van Bijsterveld score 4) min. w jednym oku 1 punkt; 4. Test Schirmera ( 5 mm/5 min) min. w jednym oku 1 punkt; 5. Całkowity niestymulowany przepływ śliny ( 0,1ml/min) 1 punkt. Uzyskany wynik 4 punktów w nowej klasyfikacji umożliwia postawienie rozpoznania ZS. Zalecane jest diagnozowanie w ten sposób pacjentów, którzy: 1. Mają przynajmniej jeden z wymienionych niżej objawów suchości oczu lub jamy ustnej: codzienna, uporczywa suchość oczu przez minimum 3 miesiące, uporczywe uczucie piasku pod powiekami, stosowanie sztucznych łez minimum 3 razy dziennie, codzienne uczucie suchości jamy ustnej przez minimum 3 miesiące, konieczność picia wody podczas spożywania suchych pokarmów. 2. Zdobyli minimum 1 punkt w kwestionariuszu European League Against Rheumatism Sjögren Syndrom Disease Activity Index (ESSDAI). Według nowych wytycznych, diagnozę ZS wykluczają następujące stany chorobowe: przebyta radioterapia w rejonie głowy i szyi, aktywna infekcja HCV, AIDS, sarkoidoza, amyloidoza, choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi, choroby związane z IgG4. Również pacjenci przyjmujący leki antycholinergiczne powinni być poddani ocenie po odpowiednim czasie od ich odstawienia. Inaczej niż w poprzednich zaleceniach, chłoniak nie stanowi już kryterium wykluczającego. Opracowane w 2016 r. kryteria wykazują się wysoką czułością (96%) i specyficznością (95%) u pacjentów, nawet w przypadkach, gdy diagnoza ZS była utrudniona ze względu na skąpą ilość objawów. Rola biopsji tkankowej w ZS Biopsja wargowych gruczołów ślinowych jest mało inwazyjną procedurą, wykonywaną w miejscowym znieczuleniu, dostarczającą informacji na temat występowania zmian zapalnych wokół gruczołów. Analiza 1,700 wyników tego zabiegu wykazała silną korelację obecności nacieku limfocytarnego z wynikami pozostałych badań, jak i obecnością przeciwciał anty-ro, obecnością OSS (ocular staining score), całkowitym niestymulowanym przepływem śliny 0,1ml/min. [8]. Biopsja gruczołów ślinowych wargowych jest uznawana przez oba towarzystwa American College of Rheumatology i AECG za bardzo istotny element diagnozy ZS. Spośród wszystkich badań zabieg ten może być najbardziej użyteczny u pacjentów, którzy nie prezentują typowych dla ZS objawów i u których dane kliniczne nie były wystarczające do postawienia diagnozy [9]. Aby zapewnić wysoką dokładność wyniku biopsji, należy pobrać odpowiednią ilość materiału. Wystarczająca ilość tkanki to 4 6 płacików małych gruczołów ślinowych, co odpowiada fragmentowi min. 4 mm 2 (optymalnie mm 2 ) [8, 10]. Obecność >50 limfocytów/4mm 2 w gruczole ślinowym uznaje się za ogniskowy limfocytarny naciek zapalny (FLS; focal lymphocytic sialadenitis), oceniany na 1 punkt w skali focus (FS, focus score) i potwierdzający diagnozę ZS [6]. Biopsja igłowa ślinianki przyusznej, choć nie jest obecnie szeroko stosowana, stanowi metodę obiecującą. Pozwala ona na monitorowanie progresji choroby i skuteczności jej leczenia. Zaletami biopsji ślinianki przyusznej są: łatwość wykonania oraz możliwości powtarzania badania w obrębie tej samej ślinianki i porównania jej wyniku z wynikami ultrasonografii ślinianek, sialografii, scyntygrafii czy tomografii [10]. Fałszywie negatywny wynik biopsji może dotyczyć osób stosujących doustne sterydy, gdyż wywołują one stan immunosupresji, a także starszych pacjentów, u których proces zapalny przebiega łagodniej. Biopsja może być uznana za fałszywie pozytywną u osób w bardzo wczesnej fazie choroby, gdy pozostałe objawy ZS nie są obecne, co uniemożliwia spełnienie kryteriów [8]. Ocena przeciwciał Wykrycie przeciwciał anty-ro może służyć wczesnemu rozpoznaniu ZS w utajonym stadium, co umożliwia szybkie rozpoczęcie leczenia [11]. Kluczowe w diagnozie ZS są jedynie przeciwciała 3

4 anty-ss-a/ro. Dodatni wynik przeciwciał przeciwjądrowych (ANA), czynnika reumatoidalnego (RF), przeciwciał anty-ss-b/la przy braku przeciwciał anty-ss-a/ro, został pominięty w nowych kryteriach ze względu na ich niską specyficzność [12]. Wykrycie przeciwciał anty-ro 60 i anty-ro 52 (Ro 52 i Ro 60 są podjednostkami tworzącymi antygen SS-A) ma obecnie najwyższą wartość predykcyjną w rozpoznawaniu ZS, zwłaszcza u młodych osób [12]. Przeciwciała anty-ro 52 występują samodzielnie w różnych chorobach autoimmunologicznych, dlatego wartość predykcyjną ma tylko łączna obecność ww. przeciwciał [13]. Przeciwciała anty-ro/ss-a lub La/SS-B, występujące u 71% pacjentów z ZS, są kluczowe w rozpoznaniu choroby, ale jednak nie są specyficzne. Mogą być obecne również w: SLE, twardzinie układowej, mieszanej chorobie tkanki łącznej, pierwotnej marskości żółciowej wątroby, RZS [13]. Na podstawie nowych wytycznych, pacjenci z objawowym ZS i dodatnim wynikiem przeciwciał nie wymagają potwierdzenia diagnozy w biopsji. Ultrasonografia Ultrasonografia ślinianek (SGUS; salivary gland ultrasonography) jest metodą nieinwazyjną i powszechnie stosowaną. Obraz w SGUS, charakterystyczny dla zapalenia w przebiegu ZS, to: heterogeniczność miąższu ślinianek, wynikająca z obecności hipoechogenicznych obszarów o wyglądzie torbieli wypełnionych płynem, niewyraźne granice gruczołów, ich powiększenie, zwapnienia w miąższu oraz wzmożone unaczynienie w badaniu color doppler [14]. Ocena ultrasonograficzna ślinianek nie jest zawarta w nowych wytycznych, choć wiele badań dowodzi, że może być dobrą alternatywą dla biopsji ślinianek, a wyniki SGUS bardzo dobrze korelują z uzyskiwanymi na podstawie sialografii i sialoscyntygrafii. Metaanaliza dotycząca skuteczności diagnostycznej SGUS w ZS wykazała czułość i specyficzność metody na poziomie odpowiednio 69% i 92% [14]. W ZS zajęte są zarówno duże, jak i małe gruczoły ślinowe. Ocena USG dużych gruczołów dobrze koreluje z wynikiem uzyskiwanym na podstawie biopsji i oceny małych gruczołów ślinowych [14]. Wynik oceny ślinianek podżuchwowych i przyusznych w badaniu ultrasonograficznym silnie koreluje także z mianem przeciwciał anty-ro/ssa i jest odwrotnie proporcjonalny do wyniku testu przepływu śliny [14]. Zmiany miąższu ślinianek w ZS najpierw ujawniają się w śliniankach podżuchwowych i podjęzykowych, odpowiadających za stałe wydzielane śliny, a później, wraz z progresją choroby, obejmują również ślinianki przyuszne, które wydzielają ślinę pod wpływem bodźców. Ultrasonograficzna ocena ślinianek przyusznych odznacza się większą specyficznością, zaś podjęzykowych i podżuchwowych większą czułością. Zalecana jest ocena ultrasonograficzna wszystkich dużych ślinianek dla jak największej wiarygodności metody [14]. SGUS jest uważana za metodę bardzo obiecującą w diagnostyce ZS, lecz wymaga ujednolicenia i standaryzacji ocenianych parametrów, aby mogła być ujęta w wytycznych. 4 Nowe wytyczne zwracają również uwagę na immunologiczny komponent choroby układową aktywację limfocytów B i szereg towarzyszących temu procesowi biomarkerów. Ich ocena zawarta jest w kwestionariuszu ESSDAI i pozwala na wcześniejsze wykrycie schorzenia, które nie manifestuje się objawami suchości. ESSDAI jest pomocne w praktyce klinicznej również do oceny aktywności choroby podczas wizyt kontrolnych. Sjögren Syndrom Responder Index (SSRI) to kolejne narzędzie wykorzystywane do oceny odpowiedzi na leczenie [7]. Wciąż brak jednego narzędzia diagnostycznego, służącego jako złoty standard. Nowe kryteria dotyczą pierwotnego ZS. Zastosowanie ich także w przypadku wtórnego ZS wymaga potwierdzenia w badaniach. Leczenie ZS Całkowite przywrócenie zdrowia pacjentowi z ZS nie jest obecnie możliwe. Jest to bowiem choroba wieloukładowa i jej leczenie wymaga współpracy wielodyscyplinarnej. Terapia jest ukierunkowana na leczenie objawów, profilaktykę powikłań oraz leczenie immunosupresyjne u wybranych chorych. Istotnymi w praktyce otolaryngologa powikłaniami ZS są: próchnica, zapalenie kącików ust, owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, zapalenie ślinianek, kandydoza jamy ustnej, dyzartria, dysfagia, dysgeuzja [15]. Zachowawcze leczenie ZS polega na: kontroli wypijanych płynów (zalecane 2 2,5 litra/ dobę), unikaniu wyrobów tytoniowych i kofeiny. Stan chorego mogą pogorszyć leki należące do grupy diuretyków, beta adrenolityków, leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe. Należy informować pacjentów o: konieczności unikania suchych i klimatyzowanych pomieszczeń, przebywania na wietrze, a także czynności przemęczających narząd wzroku używania komputera lub czytania przez długi czas. Zaleca się, aby pacjenci korzystali z nawilżaczy powietrza. Suplementacja kwasów omega 3 może być pomocna w zwalczaniu suchości oczu, jednak dowody na skuteczność takiego postępowania są niejednoznaczne [16]. Kluczowa jest dbałość o higienę jamy ustnej, w tym ograniczenie spożycia cukru i produktów kwaśnych, gdyż neutralne ph jamy ustnej może zredukować rozwój próchnicy. Zaleca się spożywanie dużej ilości wody, żucie gumy z ksylitolem, unikanie past do zębów z laurylosiarczanem sodu (SLS), płynów do płukania jamy ustnej z alkoholem oraz regularne wizyty u stomatologa co 3 6 miesięcy. Zaleca się stosowanie past do zębów z fluorem 2 razy dziennie. Pacjenci z ZS wymagają wyższych stężeń fluoru w pastach do zębów, by skompensować jego brak z racji niedostatecznego wydzielania śliny. Stężenie fluoru w przywołanych produktach wynosi przeciętnie ppm, choć dostępne są też takie o stężeniu 5000 ppm, np. Colgate Duraphat. Na rynku można dostać również pasty

5 i żele do zębów z chlorheksydyną, np. Curasept. Sztuczna ślina może przynieść chwilową ulgę w suchości jamy ustnej. Taki preparat powinien mieć neutralne ph, zawierać fluor i inne elektrolity, naśladując skład naturalnej śliny. Preparaty sztucznej śliny są dostępne w postaci spray u, żelu i płynów do płukania (np.: żel Xerostom, aerozol Mucinox, żelowy spray Bioxtra) [17]. Preparaty z neutralnym ph i fluorem powinny być stosowane przez pacjentów z uzębieniem. Preparaty o kwaśnym ph, z lub bez fluoru, mogą być stosowane wyłącznie przez pacjentów, którzy nie mają już własnego uzębienia. Dodatkowym atutem żucia gumy z ksylitolem, oprócz pobudzania wydzielania śliny, jest przeciwpróchnicze działanie ksylitolu. Badania dowodzą, że jeżeli jest on stosowany przez 2,5 3 lata w postaci pasty do zębów o 10% stężeniu, jest o 13% skuteczniejszy w zapobieganiu próchnicy niż pasty z fluorem [17]. Dostępne na rynku pasty do zębów z ksylitolem to np. Neobio. Trzeba także zaznaczyć, że niektóre produkty spożywcze mogą zwiększać wydzielanie śliny, np. jogurty. Chlorheksydyna jest skutecznym antyseptykiem hamującym rozwój płytki nazębnej, użytecznym w leczeniu zapalenia dziąseł. Występuje ona w pastach do zębów (Curasept, Eldygium) i płynach do płukania jamy ustnej (Curasept). Wśród leków stosowanych w przypadku ZS zalecane są te z grupy agonistów receptorów muskarynowych. Pilokarpina w dawce 5 mg (podawana 1 raz dziennie, ze stopniowym zwiększaniem dawki do 5 mg 4x dziennie) znajduje zastosowanie w leczeniu suchości jamy ustnej i oczu. Jednak efekty uboczne są często obserwowane i zależą od przyjmowanej dawki. Należą do nich m.in.: potliwość, biegunka, bradykardia. Cewimelina wykazuje wyższe powinowactwie do tych receptorów zlokalizowanych w gruczołach łzowych i ślinowych, a efekty uboczne są łagodniejsze niż w przypadku pilokarpiny [17]. Do środków pobudzających wydzielanie śliny należy także [Anhydrous crystalline maltose] krystaliczna maltoza [17]. Kandydoza jamy ustnej jest bardzo częstym problemem u pacjentów ZS. Prawidłowa higiena jamy ustnej nie zapobiega całkowicie wystąpieniu infekcji. Kandydoza może objawiać się na dwa sposoby: jako białe płytki lub zaczerwienienie jamy ustnej i języka. W pierwszym przypadku zalecany jest roztwór nystatyny (1 ml 5x dziennie przez 7 dni) do pędzlowania jamy ustnej, a w drugim flukonazol doustnie (50 mg przez 10 dni). Jeśli infekcje często nawracają, można powtarzać tygodniową kurację nystatyną co 8 tygodni. W przypadku zapalenia kącików ust zaleca się stosowanie mykonazolu miejscowo przez 2 tygodnie [17]. Niektórzy pacjenci z ZS skarżą się na nawracające lub przewlekłe powiększenie ślinianek, szczególnie podczas zaostrzeń choroby lub na skutek zamknięcia przewodów wyprowadzających przez zwężenie, kamienie lub zagęszczoną wydzielinę. Jeśli zapalenie ma przebieg ostry i nie towarzyszą mu objawy infekcji bakteryjnej, zaleca się stosowanie prednizolonu lub metyloprednizolonu p.o. przez krótki czas. Terapia systemowa nawracającego zapalenia ślinianek za pomocą glikokortykoidów w niskiej dawce wykazuje małą skuteczność i wiąże się z szeregiem działań niepożądanych tej grupy leków. Masaż ślinianek może być pomocny w leczeniu, jednak nie jest metodą o wysokiej skuteczności. U pacjentów, którzy nie reagują na leczenie zachowawcze, pomocna może być sialoendoskopia. Jest to procedura minimalnie inwazyjna, umożliwiająca wizualizację przewodów ślinowych oraz podanie leków doprzewodowo, czy wykonanie poszerzenia przewodu. Opisano jej skuteczność w zmniejszaniu częstości epizodów zapalenia ślinianek. Irygacja przewodów ślinowych z użyciem soli fizjologicznej i roztworu glikokortykoidów zmniejsza nasilenie objawów u pacjentów z zespołem suchości [18]. Leczenie zmian pozagruczołowych leży w obrębie kompetencji reumatologa. Chory wymaga również kontroli i leczenia u okulisty. Monitorowanie leczenia ZS Wskaźnik ESSDAI (The EULAR Sjögren s syndrome disease activity index) został stworzony w celu mierzenia aktywności procesu chorobowego w pierwotnym ZS. Obecnie stanowi złoty standard monitorowania aktywności choroby w badaniach klinicznych. Może być jednak z powodzeniem stosowany przez klinicystów, by pomóc w skutecznym wykrywaniu choroby oraz oceniać efektywność leczenia [19]. Część ESSDAI poświęcona dolegliwościom laryngologicznym dotyczy obrzęku ślinianek przyusznych, podżuchwowych i gruczołów łzowych. Gruczoły te powinny być ocenione w badaniu fizykalnym. Obrzęk ślinianek podżuchwowych <2 cm uznaje się za ograniczony, >2 cm za znaczący. Obrzęk gruczołów łzowych <1 cm uznaje się za ograniczony, >1 cm za znaczący. Skala CODS (Clinical Oral Dryness Score) służy do szybkiej, prostej i zobiektywizowanej oceny funkcji gruczołów ślinowych na podstawie objawów klinicznych zespołu suchości [20]. Jest ona 10-punktowa, a każdy punkt odpowiada za określoną cechę zespołu suchości: 1. Lusterko stomatologiczne przykleja się do błony śluzowej policzka, 2. Lusterko stomatologiczne przykleja się do języka, 3. Obecność spienionej śliny, 4. Brak śliny na dnie jamy ustnej, 5. Zanik brodawek językowych, 6. Zmieniona budowa dziąseł (wygładzenie ich powierzchni), 7. Szklisty wygląd błony śluzowej jamy ustnej (zwłaszcza podniebienia), 8. Pobruzdowana lub zrazikowata powierzchnia języka, 9. Aktywna lub wyleczona w ostatnich 6 miesiącach próchnica szyjek zębowych, 10. Pobruzdowania na podniebieniu twardym. 5

6 Liczbę punktów w ww. skali określa ciężkość zespołu suchości (tj. może wskazywać na jego łagodny, umiarkowany lub poważny przebieg). Stopień łagodny (1 3 pkt) Zaleca się postępowanie zachowawcze, takie jak: żucie bezcukrowej gumy do żucia 2x dziennie oraz przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów. Stopień umiarkowany (4 6 pkt) Zaleca się dodatkowo leki stymulujące wydzielanie śliny oraz pastę do zębów z fluorem. Stopień ciężki (7 10 pkt) Zaleca się preparaty sztucznej śliny, kontrole stomatologiczne oraz konsultację reumatologiczną. Piśmiennictwo: 1. Romão V.C.,Talarico R., Scirè C.A., Vieira A., Alexander T., Baldini C. et al.: Sjögren s syndrome: state of the art on clinical practice guidelines. RMD Open., 2018; 4(1): e Fragkioudaki S., Mavragani C.P., Moutsopoulos H.M.: Predicting the risk for lymphoma development in Sjogren syndrome. An easy tool for clinical use. Medicine (Baltimore), 2016; 95(25): e Pierce J.L., Tanner K., Merrill R.M., Miller K.L., Kendall K.A., Roy N.: Swallowing Disorders in Sjögren s Syndrome: Prevalence, Risk Factors, and Effects on Quality of Life. Dysphagia., 2016; 31(1): Stefanski A.L., Tomiak Ch., Pleyer U., Dietrich T., Burmester G.R., Dörner T.: The Diagnosis and Treatment of Sjögren s Syndrome Dtsch Arztebl Int., 2017; 114(20): Brito-Zerón P., Theander E., Baldini C., Seror R., Retamozo S., Quartuccio L. et al.: Early diagnosis of primary Sjögren s syndrome: EULAR-SS task force clinical recommendations Expert Rev Clin Immunol., 2016; 12(2): Wicheta S., Van der Groen T., Faquin W.C., August M.: Minor salivary gland biopsy an important contributor to the diagnosis of Sjogren s syndrome. J Oral Maxillofac Surg., 2017; 75(12): Shiboski C.H., Shiboski S.C., Seror R., Criswell L.A., Labetoulle M., Lietman T.M., Rasmussen A., Scofield H., Vitali C., Bowman S.J.: Mariette X 2016 American College of Rheumatology/European League Against Rheumatism Classification Criteria for Primary Sjögren s Syndrome: A Consensus and Data-Driven Methodology Involving Three International Patient Cohorts. International Sjögren s Syndrome Criteria Working Group. Arthritis Rheumatol., 2017; 69(1): Daniels T.E., Cox D., Shiboski C.H., Schiødt M., Wu A., Lanfranchi H. et al.: Associations Between Salivary Gland Histopathologic Diagnoses and Phenotypic Features of Sjögren s Syndrome Among 1,726 Registry Participants Arthritis Rheum, 2011; 63(7): Kim J., Sun D., Ozl R., Grader-Beck T., Birnbaum J., Akpek E.K.: A Validated Method of Labial Minor Salivary Gland Biopsy for the Diagnosis of Sjögren s Syndrome Laryngoscope., 2016; 126(9): Spijkervet F.K., Haacke E., Kroese F.G., Bootsma H., Vissink A.: Parotid Gland Biopsy, the Alternative Way to Diagnose Sjögren Syndrome. Rheum Dis Clin North Am., 2016; 42(3): Fayyaz A., Kurien B.T., Scofield R.H.: Autoantibodies in Sjögren s Syndrome. Rheum Dis Clin North Am., 2016; 42(3): Franceschini F., Cavazzana I., Andreoli L., Tincani A.: The 2016 classification criteria for primary Sjögren s syndrome: what s new? BMC Med., 2017; 15: Schulte-Pelkum J., Fritzler M., Mahler M.: Latest update on the Ro/SS-A autoantibody system. Autoimmun Rev., 2009; 8: Kim J.W., Lee H., Park S.H., Kim S.K., Choe J.Y., Kim J.K.: Salivary gland ultrasonography findings are associated with clinical, histological, and serologic features of Sjögren s syndrome Scand J Rheumatol., 2018; 47(4): Vivino F.B., Carsons S.E., Foulks G., Daniels T.E., Parke A., Brennan M.T. et al.: New Treatment Guidelines for Sjögren s Rheum Dis Clin North Am., 2016; 42(3): Valim V., Trevisani V.F., Pasoto S.G., Serrano E.V., Ribeiro S.L., Fidelix T.S.: Recommendations for the treatment of Sjögren s syndrome. Rev Bras Reumatol., 2015; 55(5): Price E.J., Rauz S., Tappuni A.R., Sutcliffe N., Hackett K.L., Barone F.: The British Society for Rheumatology guideline for the management of adults with primary Sjögren s Syndrome. Rheumatology (Oxford), 2017; 56: e24 e Capaccio P., Canzi P., Torretta S., Rossi V., Benazzo M., Bossi A., Vitali C., Cavagna L., Pignataro L.: Combined interventional sialendoscopy and intraductal steroid therapy for recurrent sialadenitis in Sjögren s syndrome: Results of a pilot monocentric trial. Clin Otolaryngol., 2018; 43(1): Seror R., Bowman S.J., Brito-Zeron P., Theander E., Bootsma H.: EULAR Sjögren s syndrome disease activity index (ESSDAI): a user guide. RMD Open., 2015; 1(1): e Das P., Challacombe S.J.: Dry Mouth and Clinical Oral Dryness Scoring Systems. Prim Dent J., 2016; 5(1): Word count: 4000 Tables: Figures: References: 20 Access the article online: DOI: / Table of content: Corresponding author: Anna Rzepakowska; Department of Otolaryngology, Medical University of Warsaw; Banacha Street 1a, Warszawa; Phone: ; Fax: ; Copyright 2019 Polish Society of Otorhinolaryngologists Head and Neck Surgeons. Published by Index Copernicus Sp. z o.o. All rights reserved Competing interests: The authors declare that they have no competing interests. Cite this article as: Kruk K., Rzepakowska A., Osuch-Wójcikiewicz E., Niemczyk K., Sjögren s syndrom the review of the latest diagnostic guidelines essential for otolaryngologists; 6

Ból stawów i mięśni w wieku starszym punkt widzenia reumatologa

Ból stawów i mięśni w wieku starszym punkt widzenia reumatologa Ból stawów i mięśni w wieku starszym punkt widzenia reumatologa Mariusz Korkosz Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii UJ CM Oddział Reumatologii Kliniki Chorób Wewnętrznych Szpitala Uniwersyteckiego

Bardziej szczegółowo

Zespół Sjögrena aktualne spojrzenie na kryteria klasyfikacyjne i wskaźniki aktywności procesu chorobowego

Zespół Sjögrena aktualne spojrzenie na kryteria klasyfikacyjne i wskaźniki aktywności procesu chorobowego Artykuł przeglądowy/review paper Reumatologia 2010; 48, 6: 436 441 Zespół Sjögrena aktualne spojrzenie na kryteria klasyfikacyjne i wskaźniki aktywności procesu chorobowego Sjögren s syndrome: current

Bardziej szczegółowo

Przemysław Kotyla. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Śląski Uniwersytet Medyczny Katowice

Przemysław Kotyla. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Śląski Uniwersytet Medyczny Katowice Przemysław Kotyla Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Śląski Uniwersytet Medyczny Katowice Opis problemu 59-letnia chora z obrzękami stawów, osłabieniem i niewielką suchością oczu. Wywiad

Bardziej szczegółowo

USG Power Doppler jest użytecznym narzędziem pozwalającym na uwidocznienie wzmożonego przepływu naczyniowego w synovium będącego skutkiem zapalenia.

USG Power Doppler jest użytecznym narzędziem pozwalającym na uwidocznienie wzmożonego przepływu naczyniowego w synovium będącego skutkiem zapalenia. STRESZCZENIE Serologiczne markery angiogenezy u dzieci chorych na młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów - korelacja z obrazem klinicznym i ultrasonograficznym MIZS to najczęstsza przewlekła artropatia

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA.

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA. UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA Małgorzata Biskup Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na reumatoidalne zapalenie

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja zmian w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce

Bardziej szczegółowo

Paweł Szwedowicz. Sialoendoskopia w diagnostyce i leczeniu schorzeń gruczołów ślinowych - analiza doświadczeń własnych

Paweł Szwedowicz. Sialoendoskopia w diagnostyce i leczeniu schorzeń gruczołów ślinowych - analiza doświadczeń własnych Paweł Szwedowicz Sialoendoskopia w diagnostyce i leczeniu schorzeń gruczołów ślinowych - analiza doświadczeń własnych XLVIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Otorynolaryngologów Chirurgów Głosy i Szyi; Katowice

Bardziej szczegółowo

NON-HODGKIN S LYMPHOMA

NON-HODGKIN S LYMPHOMA NON-HODGKIN S LYMPHOMA Klinika Hematologii, Nowotworów Krwi i Transplantacji Szpiku We Wrocławiu Aleksandra Bogucka-Fedorczuk DEFINICJA Chłoniaki Non-Hodgkin (NHL) to heterogeniczna grupa nowotworów charakteryzująca

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów Wersja 2016 2. RÓŻNE POSTACI MIZS 2.1 Czy istnieją różne postaci tej choroby? Istnieje kilka postaci MIZS. Różnią

Bardziej szczegółowo

Przemysław Kotyla. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Ślaski Uniwersytet Medyczny Katowice

Przemysław Kotyla. Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Ślaski Uniwersytet Medyczny Katowice Przemysław Kotyla Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Ślaski Uniwersytet Medyczny Katowice Opis problemu 32-letni pacjent z rozpoznanym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów i rozpoznanym

Bardziej szczegółowo

Wartość stawki jednostkowej w PLN. Opis i definicja wskaźnika rozliczającego stawkę jednostkową. Sposób weryfikacji wykonania usługi

Wartość stawki jednostkowej w PLN. Opis i definicja wskaźnika rozliczającego stawkę jednostkową. Sposób weryfikacji wykonania usługi Załącznik nr 19 Zestawienie stawek jednostkowych dla Ogólnopolskiego programu zapalenia stawów Stawki jednostkowe określone poniżej dotyczą świadczeń zdrowotnych, które będą udzielane w ramach wdrażania

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania genetyczne. w cukrzycy

Uwarunkowania genetyczne. w cukrzycy Uwarunkowania genetyczne Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu w cukrzycy Lek. Sylwia Wenclewska Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Farmakologii Klincznej Kliknij, aby edytować format tekstu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH U PACJENTÓW 65+ Włodzimierz Samborski Katedra Reumatologii i Rehabilitacji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

w kale oraz innych laboratoryjnych markerów stanu zapalnego (białka C-reaktywnego,

w kale oraz innych laboratoryjnych markerów stanu zapalnego (białka C-reaktywnego, 1. Streszczenie Wstęp: Od połowy XX-go wieku obserwuje się wzrost zachorowalności na nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ), w tym chorobę Leśniowskiego-Crohna (ChLC), zarówno wśród dorosłych, jak i

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1

NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1 NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1 Niewydolność nerek Niewydolność nerek charakteryzuje się utratą zdolności do oczyszczania organizmu

Bardziej szczegółowo

Wczesna diagnostyka w reumatologii jak leczyć szybciej, skuteczniej i taniej.

Wczesna diagnostyka w reumatologii jak leczyć szybciej, skuteczniej i taniej. Wczesna diagnostyka w reumatologii jak leczyć szybciej, skuteczniej i taniej. Brygida Kwiatkowska Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher Wiek

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY U DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH. Opracowanie

ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY U DZIECI NIEPEŁNOSPRAWNYCH. Opracowanie Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej oraz ze środków Ministerstwa Zdrowia ZALECENIA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA

Bardziej szczegółowo

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Letachowicz Katedra i Klinika Nefrologii i Medycyny Transplantacyjnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Marian Klinger Cewkowo-śródmiąższowe

Bardziej szczegółowo

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa wprowadzenie CZĘŚĆ PIERWSZA: Czym jest prokalcytonina? PCT w diagnostyce i monitowaniu sepsy PCT w diagnostyce zapalenia dolnych dróg oddechowych Interpretacje

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa?

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Wyniki najnowszego badania Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher. Wczesne rozpoznanie Ustalenie

Bardziej szczegółowo

Tyreologia opis przypadku 6

Tyreologia opis przypadku 6 Kurs Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego Tyreologia opis przypadku 6 partner kursu: (firma nie ma wpływu na zawartość merytoryczną) Opis przypadku 23-letna kobieta zgłosił się do Poradni Endokrynologicznej.

Bardziej szczegółowo

CHOROBY PRZYZĘBIA jak zmotywować pacjenta do zmiany nawyków?

CHOROBY PRZYZĘBIA jak zmotywować pacjenta do zmiany nawyków? CHOROBY PRZYZĘBIA jak zmotywować pacjenta do zmiany nawyków? BADANIE EPIDEMIOLOGICZNE Tylko 1,7% populacji dorosłych Polaków nie wymaga działań profilaktyczno-leczniczych w zakresie chorób przyzębia 1,7%

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT

Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Skale i wskaźniki jakości leczenia w OIT Katarzyna Rutkowska Szpital Kliniczny Nr 1 w Zabrzu Wyniki leczenia (clinical outcome) śmiertelność (survival) sprawność funkcjonowania (functional outcome) jakość

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Dagmara Samselska. Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę. Warszawa 20 kwietnia 2016

Dagmara Samselska. Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę. Warszawa 20 kwietnia 2016 Dagmara Samselska Przewodnicząca Unii Stowarzyszeń Chorych na Łuszczycę Warszawa 20 kwietnia 2016 przewlekła, autoagresywnie uwarunkowana, nawrotowa choroba zapalna o podłożu genetycznym nie zaraża!!!

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka operacyjnego. Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM

Ocena ryzyka operacyjnego. Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM Ocena ryzyka operacyjnego Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM Ryzyko związane z zabiegiem operacyjnym Typ operacji (np. kardiochirurgiczne/niekardiochirurgiczne)

Bardziej szczegółowo

VOLTAREN MAX Diklofenak dietyloamoniowy 23,2 mg/g Żel

VOLTAREN MAX Diklofenak dietyloamoniowy 23,2 mg/g Żel VOLTAREN MAX Diklofenak dietyloamoniowy 23,2 mg/g Żel Wskazania do stosowania Voltaren MAX jest wskazany do stosowania u dorosłych i młodzieży w wieku powyżej 14 lat. Produkt działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY A. Leczenie infliksymabem 1. Leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna (chlc)

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Rodzinna gorączka śródziemnomorska

Rodzinna gorączka śródziemnomorska www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Rodzinna gorączka śródziemnomorska Wersja 2016 2. DIAGNOZA I LECZENIE 2.1 Jak diagnozuje się tę chorobę? Zasadniczo stosuje się następujące podejście: Podejrzenie

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT.

EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT. EDUKACJA PACJENTA I JEGO RODZINY MAJĄCA NA CELU PODNIESIENIE ŚWIADOMOŚCI NA TEMAT CUKRZYCY, DOSTARCZENIE JAK NAJWIĘKSZEJ WIEDZY NA JEJ TEMAT. Prowadząca edukację: piel. Anna Otremba CELE: -Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

i uczestnika programu o udzieleniu i otrzymaniu danego świadczenia.

i uczestnika programu o udzieleniu i otrzymaniu danego świadczenia. Załącznik nr 19 Zestawienie stawek jednostkowych dla Ogólnopolskiego programu nowotworów głowy i szyi Stawki jednostkowe określone poniżej dotyczą świadczeń zdrowotnych, które będą udzielane w ramach wdrażania

Bardziej szczegółowo

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma:

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma: KSEROSTOMIA Kserostomia zwana potocznie suchością jamy ustnej to zespół objawów będących efektem redukcji lub braku wytwarzania śliny. Objawy kserostomii są wynikiem uszkodzenia, niechronionych przez wystarczającą

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W

Bardziej szczegółowo

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia Praktykowanie EBM Krok 1 Krok 2 Krok 3 Krok 4 Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji Ocena informacji o metodzie leczenia Podjęcie decyzji klinicznej na podstawie

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Wirus zapalenia wątroby typu B

Wirus zapalenia wątroby typu B Wirus zapalenia wątroby typu B Kliniczne następstwa zakażenia odsetek procentowy wyzdrowienie przewlekłe zakażenie Noworodki: 10% 90% Dzieci 1 5 lat: 70% 30% Dzieci starsze oraz 90% 5% - 10% Dorośli Choroby

Bardziej szczegółowo

DIETA W PRZEWLEKŁEJ CHOROBIE NEREK

DIETA W PRZEWLEKŁEJ CHOROBIE NEREK KURS 15.04.2016 Szczecinek DIETA W PRZEWLEKŁEJ CHOROBIE NEREK dr hab. n. med. Sylwia Małgorzewicz, prof.nadzw. Katedra Żywienia Klinicznego Klinika Nefrologii, Transplantologii i Chorób Wewnętrznych Gdański

Bardziej szczegółowo

Jama ustna i ustna część gardła

Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna i ustna część gardła Jama ustna Przedsionek Jama ustna właściwa Z przodu ograniczona przez wargi Z tyłu przez łuk językowo-migdałkowy Od dołu dno jamy ustnej Od góry podniebienie twarde i miękkie

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

Macierzyństwo a choroby reumatyczne. Ines Pokrzywnicka - Gajek

Macierzyństwo a choroby reumatyczne. Ines Pokrzywnicka - Gajek Macierzyństwo a choroby reumatyczne Ines Pokrzywnicka - Gajek Co to jest choroba reumatyczna? Choroby reumatyczne to różnorodna pod względem objawów grupa obejmująca ponad 300 odrębnych jednostek. Większość

Bardziej szczegółowo

Tyreologia opis przypadku 10

Tyreologia opis przypadku 10 Kurs Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego Tyreologia opis przypadku 10 partner kursu: (firma nie ma wpływu na zawartość merytoryczną) Tyreologia Opis przypadku ATA/AACE Guidelines HYPERTHYROIDISM

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

Zespół Sjögrena. Irena Zimmermann-Górska WSTĘP

Zespół Sjögrena. Irena Zimmermann-Górska WSTĘP 13. Olesińska M, Felis-Giemza A. Wytyczne/zalecenia. Mieszana choroba tkanki łącznej. Reumatologia 2016; 54 supl. 1: 80 86. 14. Olesińska M, Ostanek L, Majdan M i wsp. Płodność, planowanie ciąży i farmakoterapia

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Ostre infekcje u osób z cukrzycą

Ostre infekcje u osób z cukrzycą Ostre infekcje u osób z cukrzycą Sezon przeziębień w pełni. Wokół mamy mnóstwo zakatarzonych i kaszlących osób. Chorować nikt nie lubi, jednak ludzie przewlekle chorzy, jak diabetycy, są szczególnie podatni

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 Sylabus na rok 04-05 () Nazwa przedmiotu Propedeutyka stomatologiczna w pracy położnej () Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego przedmiot Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

Tyreologia opis przypadku 2

Tyreologia opis przypadku 2 Kurs Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego Tyreologia opis przypadku 2 partner kursu: (firma nie ma wpływu na zawartość merytoryczną) Opis przypadku 28-letni mężczyzna zgłosił się do Poradni Endokrynologicznej.

Bardziej szczegółowo

NA ZAKAŻENIE HBV i HCV

NA ZAKAŻENIE HBV i HCV NA ZAKAŻENIE HBV i HCV Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Gdańsku 18.04.2016r. Aneta Bardoń-Błaszkowska HBV - Hepatitis B Virus Simplified diagram of the structure of hepatitis B virus, Autor

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Introducing the VELscope Vx. Enhanced Oral Assessment

Introducing the VELscope Vx. Enhanced Oral Assessment Introducing the VELscope Vx Enhanced Oral Assessment Wprowadzenie do VELscope Vx Enhanced Oral Assessment Czym jest VELscope Vx? VELscope Vx, jako najnowszy model z LED Dental's VELscope technology, wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 12 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4,

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Dr n. med. Anna Prokop-Staszecka Dyrektor Krakowskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II

Dr n. med. Anna Prokop-Staszecka Dyrektor Krakowskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II Dr n. med. Anna Prokop-Staszecka Dyrektor Krakowskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II Przewodnicząca Komisji Ekologii i Ochrony Powietrza Rady Miasta Krakowa Schorzenia dolnych dróg oddechowych

Bardziej szczegółowo

lek. Maria Maślińska Streszczenie w języku polskim

lek. Maria Maślińska Streszczenie w języku polskim lek. Maria Maślińska Wpływ limfocytów B na obraz kliniczny pierwotnego zespołu Sjögrena ocena immunohistochemiczna, serologiczna i profil cytokin regulujących czynność tych komórek Streszczenie w języku

Bardziej szczegółowo

Przełom I co dalej. Anna Kostera-Pruszczyk Katedra i Klinika Neurologii Warszawski Uniwersytet Medyczny

Przełom I co dalej. Anna Kostera-Pruszczyk Katedra i Klinika Neurologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Przełom I co dalej Anna Kostera-Pruszczyk Katedra i Klinika Neurologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Przełom miasteniczny Stan zagrożenia życia definiowany jako gwałtowne pogorszenie opuszkowe/oddechowe

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2)

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) Załącznik B.71. LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Kryteria kwalifikacji: 1) Do programu kwalifikowani są dorośli świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

Wczesne rozpoznawanie zespołu suchości w reumatoidalnym zapaleniu stawów

Wczesne rozpoznawanie zespołu suchości w reumatoidalnym zapaleniu stawów Artykuł oryginalny/original paper Reumatologia 2007; 45, 3: 126 131 Wczesne rozpoznawanie zespołu suchości w reumatoidalnym zapaleniu stawów Early sicca syndrome diagnosis in rheumatoid arthritis Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Jedynym obecnie znanym sposobem leczenia jaskry jest obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego

Jedynym obecnie znanym sposobem leczenia jaskry jest obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego Jacek P. Szaflik Katedra i Klinika Okulistyki II Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik Jaskra jest chorobą nieuleczalną Jednak

Bardziej szczegółowo

Sepsa, wstrząs septyczny, definicja, rozpoznanie

Sepsa, wstrząs septyczny, definicja, rozpoznanie Sepsa, wstrząs septyczny, definicja, rozpoznanie dr hab. n.med. Barbara Adamik Katedra i Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Sepsa, wstrząs septyczny, definicja,

Bardziej szczegółowo

Fetuina i osteopontyna u pacjentów z zespołem metabolicznym

Fetuina i osteopontyna u pacjentów z zespołem metabolicznym Fetuina i osteopontyna u pacjentów z zespołem metabolicznym Dr n med. Katarzyna Musialik Katedra Chorób Wewnętrznych, Zaburzeń Metabolicznych i Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytet Medyczny w Poznaniu *W

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) ŚWIADCZENIOBIORCY 1.Kryteria kwalifikacji 1.1 Leczenia interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

Tomasz Szafrański UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU ODDZIAŁ REUMATOLOGII I OSTEOPOROZY SZPITAL IM. J. STRUSIA W POZNANIU

Tomasz Szafrański UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU ODDZIAŁ REUMATOLOGII I OSTEOPOROZY SZPITAL IM. J. STRUSIA W POZNANIU 5 Tomasz Szafrański UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU ODDZIAŁ REUMATOLOGII I OSTEOPOROZY SZPITAL IM. J. STRUSIA W POZNANIU Historia choroby pacjenta Pacjentka lat 67 Wzrost 156

Bardziej szczegółowo

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne

Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne Problemy kostne u chorych ze szpiczakiem mnogim doświadczenia własne dr n.med. Piotr Wojciechowski Szpiczak Mnogi Szpiczak Mnogi (MM) jest najczęstszą przyczyną pierwotnych nowotworów kości u dorosłych.

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka zakażeń EBV

Diagnostyka zakażeń EBV Diagnostyka zakażeń EBV Jakie wyróżniamy główne konsekwencje kliniczne zakażenia EBV: 1) Mononukleoza zakaźna 2) Chłoniak Burkitta 3) Potransplantacyjny zespół limfoproliferacyjny Jakie są charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjenta i fachowych pracowników ochrony zdrowia zaangażowanych w opiekę medyczną lub leczenie

Informacje dla pacjenta i fachowych pracowników ochrony zdrowia zaangażowanych w opiekę medyczną lub leczenie brygatynib Informacje dla pacjenta i fachowych pracowników ochrony zdrowia zaangażowanych w opiekę medyczną lub leczenie Imię i nazwisko pacjenta: Dane lekarza (który przepisał lek Alunbrig ): Numer telefonu

Bardziej szczegółowo

jest podniesienie wśród ludzi świadomości znaczenia naszych nerek dla zdrowia i życia oraz

jest podniesienie wśród ludzi świadomości znaczenia naszych nerek dla zdrowia i życia oraz Światowy Dzień Nerek Światowy Dzień Nerek jest ogólnoświatową kampanią, której celem jest podniesienie wśród ludzi świadomości znaczenia naszych nerek dla zdrowia i życia oraz informowanie o powszechności

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZYPADKU Nr. 1. PROF. dr hab. med MAŁGORZATA WISŁOWSKA. KLINIKA REUMATOLOGI I CHORÓB WEWNĘTRZNYCH CSK MSWiA WARSZAWA, Wołoska

OPIS PRZYPADKU Nr. 1. PROF. dr hab. med MAŁGORZATA WISŁOWSKA. KLINIKA REUMATOLOGI I CHORÓB WEWNĘTRZNYCH CSK MSWiA WARSZAWA, Wołoska OPIS PRZYPADKU Nr. 1 PROF. dr hab. med MAŁGORZATA WISŁOWSKA KLINIKA REUMATOLOGI I CHORÓB WEWNĘTRZNYCH CSK MSWiA WARSZAWA, Wołoska 137 02-507 70-letnia kobieta z cukrzycą i miażdżycą tętnic obwodowych została

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE

PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE PROFILAKTYKA PRZECIW GRYPIE Koordynator profilaktyki : mgr piel. Anna Karczewska CELE: zwiększanie świadomości pacjenta na temat szczepionek przeciwko grypie zapobieganie zachorowań na grypę zapobieganie

Bardziej szczegółowo

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ?

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ! SZCZEPIONKA PRZECIW GRYPIE CZYM JEST

Bardziej szczegółowo

INTESTA jedyny. oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej

INTESTA jedyny. oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej INTESTA jedyny oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej Dlaczego INTESTA? kwas masłowy jest podstawowym materiałem energetycznym dla nabłonka przewodu pokarmowego, zastosowanie,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CIĘŻKIEJ POSTACI ŁUSZCZYCY PLACKOWATEJ (ICD-10 L 40.0)

LECZENIE CIĘŻKIEJ POSTACI ŁUSZCZYCY PLACKOWATEJ (ICD-10 L 40.0) Załącznik B.47. LECZENIE CIĘŻKIEJ POSTACI ŁUSZCZYCY PLACKOWATEJ (ICD-10 L 40.0) Kwalifikacja do programu ŚWIADCZENIOBIORCY A. Kryteria kwalifikacji do leczenia ustekinumabem albo adalimumabem w ramach

Bardziej szczegółowo

Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie

Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie Pytania Co było przyczyną zgonu dziecka? 1. Odstawienie leków przez

Bardziej szczegółowo

Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej

Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej - 2017 1. Proszę wymienić zagrożenia zdrowotne dla kobiety jakie mogą wystąpić w okresie okołomenopauzalnym. 2. Proszę omówić rolę położnej w opiece

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2)

LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) Załącznik B.71. LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WIRUSOWEGO ZAPALENIA WĄTROBY TYPU C TERAPIĄ BEZINTERFERONOWĄ (ICD-10 B 18.2) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Kryteria kwalifikacji: 1) Do programu kwalifikowani są dorośli świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH (obroniona z wyróżnieniem )

ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH (obroniona z wyróżnieniem ) Publikacje naukowe: ROZPRAWA NA STOPIEŃ DOKTORA NAUK MEDYCZNYCH (obroniona z wyróżnieniem 7.03.2013) Stosowanie larw Lucilia sericata jako metoda leczenia przewlekłych ran kończyn. Inne publikacje: 1.

Bardziej szczegółowo

Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej

Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej dr hab. med. Rafał Rola Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej Warszawa dn.2017-05-31 Recenzja rozprawy doktorskiej lek Joanny Perzyńskiej -Mazan p.t. Neurofizjologiczne cechy uszkodzenia obwodowego układu

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Wnioski naukowe Uwzględniając sprawozdanie oceniające PRAC w sprawie okresowych raportów o bezpieczeństwie (PSUR) dotyczących

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo