Psychologia J Pedagogika

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Psychologia J Pedagogika"

Transkrypt

1 Psychologia J Pedagogika ÊÊ I mm ÉmBI

2 I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA OKRESU DORASTANIA Kulturowe zróżnicowanie dorastania. Terminologia. Fazy okresu dorastania. Biologiczne i społeczne uwarunkowania. Różnice zależne od pici. Właściwości psychiczne * Gdy patrzymy na okres dorastania z lotu ptaka", nasuwa się nam pytanie: czy można mówić o młodzieży jako o grupie psychologicznie jednolitej? Z obserwacji wiadomo bowiem, że w okresie dorastania dziewczęta i chłopcy różnią się między sobą nic tylko pod względem fizycznego dojrzewania, ale jeszcze bardziej pod względem psychicznym i społecznym. Istotnie, młodzież nie stanowi homogenicznej (jednorodnej) grupy, którą wyróżniają specyficzne ccchy młodzieńczości. Jest to grupa społeczna o dużym indywidualnym zróżnicowaniu. Jednakże psychologia okresu dorastania, pomimo badań prowadzonych w wiciu krajach, wciąż jeszcze nie dysponuje wystarczającą wiedzą dotyczącą tego zróżnicowania. Nic znamy na przykład dokładnie różnic w dorastaniu młodzieży wiejskiej i miejskiej, młodzieży robotniczej i ze środowisk inteligenckich, młodzieży wychowującej się w rodzinie oraz poza nią. Większość rozpowszechnionych poglądów dotyczących młodzieży powstała na podstawie badań miejskiej młodzieży uczącej się. Wiemy, że dorastanie tej młodzieży bywa okresem burzliwych przeżyć i zachowań niezależnie od pewnych odmiennych właściwości każdego kolejnego pokolenia. Właśnie młodzieży uczącej się dotyczy w największym stopniu rozbieżność roli między byciem dzieckiem a osobą dorosłą. 7

3 Z tego też powodu ma ona większą potrzebę przeciwstawiania się dorosłym. W spieraniu i mocowaniu się, w przeżywaniu konfliktów i uczeniu się ich przezwyciężania znajduje szansę bardziej pogłębionego rozwoju własnej osobowości. Z kolei ta 'młodzież miejska, która szybciej kończy naukę szkolną i rozpoczyna pracę zarobkową, tym samym wcześniej podejmując role zawodowe dorosłych, nie przeżywa swojej młodości tak intensywnie i długo jak młodzież ucząca się. Również mniej burzliwe, spokojne wrastanie w społeczność dorosłych cechuje młodzież wiejską, która wcześniej podejmuje rolę dorosłych, chociażby ze względu na swoją wyraźnie określoną pozycję w rodzinie, będącej zarazem zespołem pracowniczym. Jeszcze inne problemy występują u młodzieży, która wprawdzie wcześnie zakończyła swoją edukację, ale nie podjęła ról społecznych dorosłych. Ta młodzież, uwięziona bez perspektyw między dzieciństwem a dorosłością, niejednokrotnie szuka ucieczki od społeczeństwa i od siebie samej. Jest zrozumiałe, że uwagę społeczną, a także uwagę badaczy przyciągają przede wszystkim barwne i zaskakujące często objawy zachowania młodzieży, które są przyczyną trudności i wymagają wychowawczego ustosunkowania się. To wysuwanie na plan pierwszy zagadnień wymagających rozwiązania powoduje, że zwraca się uwagę na objawy kryzysu, mimo że nie występują one u każdego dorastającego i że są cechą tylko jednego z możliwych wzorów dorastania. W istocie dorastanie jest nic tylko w znacznej mierze zróżnicowane indywidualnie, ale nawet gdybyśmy abstrahowali od jego jednostkowego przebiegu, nie możemy ujmować go jako tak jednolitego okresu rozwoju jak poprzednie okresy życia. W dorastaniu można wydzielić dwa podokresy (fazy), dające się teoretycznie wyróżnić ze względu na dominowanie w pierwszym z nich czynników natury biologicznej, a w drugim - czynników kulturowych. I jakkolwiek w rzeczywistości wpływy te wzajemnie się nakładają - przy czym w jednostko- 8

4 wym rozwoju siła ich dominacji i czas następowania po sobie są bardzo zróżnicowane - to jednak ogólnie można powiedzieć, że dorastanie zaczyna się w biologii, a kończy w kulturze. Jest zrozumiałe, że biologiczne dojrzewanie, sterowane w głównej mierze genetycznie, jest w swym przebiegu u poszczególnych jednostek bardziej do siebie podobne niż dorastanie kulturowe. W naukach medycznych okres biologicznych przemian organizmu nosi nazwę dojrzewania, przy czym wyodrębnia się jego fazę wstępną, zwaną pokwitaniem. Na określenie jej używa się też terminu faza pubertalna (od łac. pubertas - wiek mężnienia, podrastania); po niej następuje adolescencja (od łac. adolescentia - młodość). W psychologii polskiej najczęściej stosuje się nazwę wiek dorastania, obejmując nią zarówno dojrzewanie biologiczne, jak i związany z nim rozwój psychiczny oraz społeczny. Niektórzy badacze, jak na przykład M. Przetacznik- -Gierowska, widzą konieczność wyodrębnienia dwóch faz, wydzielając średni wiek szkolny, przypadający na okres między 11. a 15. r.ż., i następujące po nim dorastanie. W książce tej terminem dorastanie objęłam wiek od około r.ż. do około r.ż. (przy indywidualnych odchyleniach tak w jedną, jak i w drugą stronę), przy czym okres ten obejmuje dwie fazy, które w przybliżeniu oddziela 16. r.ż. Na przełomowe znaczenie 16. r.ż. (przy indywidualnych odchyleniach) wskazują liczni badacze, między innymi E.H. Erikson. Również w badaniach dotyczących symptomów nerwicowych u młodzieży największe nasilenie neurotyczności przypadało na 16. r.ż., zwłaszcza u chłopców 1. Jest to również czas zwiększonych konfliktów szkolnych. W okresie zwanym dorastaniem człowiek uzyskuje dwie zdolności istotne dla jego dalszego rozwoju: zdolność do dawa- ' I. Obuchowska Dynamika nerwic. Psychologiczne aspekty zaburzeń nerwicowych u dzieci i młodzieży. Wyd. 3. Warszawa PWN 1983.

5 nia nowego życia oraz zdolność do samodzielnego kształtowania życia własnego. Jest wyrazem wzorów kultury, że kolejność uzyskiwania tych zdolności jest właśnie taka, jak to przedstawiono, jakkolwiek korzystniejsza byłaby kolejność odwrotna. Ale współczesne społeczeństwo, stawiając swoim członkom coraz to wyższe wymagania dotyczące ich przygotowania do życia, opóźnia ich dorastanie do samodzielności. Poza tym ogólnie lepsze warunki odżywiania i pielęgnacji rozwijającego się organizmu dziecka, a także inne czynniki powodują, że biologicznie dojrzewa ono z pokolenia na pokolenie nieco szybciej. Zjawisko to nosi nazwę akceleracji rozwoju. Tworzy się więc coraz większa rozbieżność między dojrzewaniem biologicznym a dojrzewaniem psychicznym i społecznym, co przejawia się w fazach okresu dorastania: w fazie burzliwych przemian w organizmie (dotyczących nie tylko dojrzewania płciowego, ale rozwoju całego organizmu), wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami psychologicznymi i społecznymi, i w fazie następnej, gdy w biologicznie już dojrzałym organizmie młody człowiek poszukuje siebie w swym wymiarze psychologicznym. Poszukując siebie, dąży do znalezienia miejsca w otaczającym go świecie. Fazy te częściowo nachodzą na siebie, jakkolwiek około 16. r.ż. występuje tzw. kryzys młodzieńczy, charakteryzujący się nasileniem psychicznych trudności dorastania. Sposób pokonywania kryzysu, rozwiązywania przez młodego człowieka pojawiających się wtedy problemów własnej tożsamości determinuje w znacznym stopniu jego dalszy psychiczny rozwój 1. Obok psychologicznego ujmowania dorastania, uwzględniającego zarówno jego biologiczne, jak i społeczne determinanty, istnieją nurty, w których eksponowane jest znaczenie 1 Na zjawisko młodzieńczego kryzysu związanego z poszukiwaniem własnej tożsamości pierwszy zwrócił uwagę E.H. Erikson Childhood and Socicty. New York

6 bądź czynników biologicznych, bądź kulturowych. Do przedstawicieli nurtu pierwszego można na przykład zaliczyć autora pierwszej monografii o wieku dorastania G.S. Halla (1904) oraz A. Busemanna, Ch. Biihler, A. Gesella, a także S. Balcya. Wybitnym przedstawicielem nurtu drugiego jest światowej sławy polski socjolog J. Chałasiński, który sformułował tezę: Młodość to nie jest naturalny stan fizjologiczny i hormonalny, Iccz element kultury,»instytucja społeczna«. Młodość, podobnie jak mądrość, płeć i uroda, są społecznymi wyobrażeniami, społecznymi wartościami, które kształtują się rozmaicie, zależnie od struktury i kultury społeczeństwa" 1. Współcześnie nie ujmuje się zagadnienia młodości tak skrajnie, a źródeł kryzysu młodzieńczego poszukuje się łącznic w społeczeństwie i w kształtującej się pod jego wpływem, ale także pod wpływem czynników biologicznych, osobowości. Przy rozważaniu zagadnień dorastania na uwagę zasługują różnice związane z płcią, a mianowicie szybsze dojrzewanie organizmów żeńskich. Ta czasowa przewaga dziewcząt nad chłopcami, jaka występuje w pierwszej fazie dorastania, powoduje niejednokrotnie wygórowane oczekiwania co do dalszego rozwoju dziewcząt oraz nadmiernie krytyczny stosunek do chłopców, zwłaszcza tam, gdzie są oni na co dzień porównywani z dziewczętami (np. w szkole). Chłopcy, instynktownie broniąc się przed tak niesprawiedliwym porównaniem, szukają potwierdzenia własnej wartości na różne sposoby, co nie zawsze jest społecznie pożądane. Ich dorastanie jest więc bardziej burzliwe, gdyż nie tylko ich skok pokwitaniowy jest intensywniejszy, ale i o społeczne uznanie muszą walczyć na dwóch frontach - przeciw hegemonii dorosłych i przeciw lepszym" od nich dziewczętom. Liczne problemy wychowawcze, jakie wtedy sprawiają chłopcy, wydają się mieć swoje źródło w tym podwójnym przeciwstawianiu się. 1 J. Chałasiński Społeczeństwo i wychowanie. Wyd. 3. Warszawa PWN 1969, s

7 Pierwsza faza dorastania, bardziej biologiczna, niezależnie od różnic związanych z płcią charakteryzuje się ogólnym niezrównoważeniem emocjonalnym, wyrażającym się w nadmiernej pobudliwości. Dorastający stają się drażliwi, niespokojni ruchowo, dziewczęta często mają złe humory, są nadąsane, płaczliwe; chłopcy bywają agresywni, miewają wybuchy złości. Zarówno dziewczęta, jak i chłopców cechuje zmienność motywacji. Dorastający już nie przyjmują bezkrytycznie informacji 0 świecie zewnętrznym, jakie podają im dorośli, lecz bacznie je rozważają, oceniają i selekcjonują. Wzrost krytycyzmu nie wynika z niechęci do dorosłych ani ze złej woli dorastających. To rozwinęły się możliwości ich umysłu, zwiększyła się reaktywność uczuć, a działania nabrały perspektywy pod wpływem zarówno czynników pochodzących z wewnątrz organizmu, jak 1 środowiskowych, do których zaliczamy przede wszystkim możliwości intelektualnego kształcenia się. Niezrównoważenie młodzieży w pierwszej fazie dorastania przejawia się w pewnej anarchii życia psychicznego, w chaosie przeżyć i działań, w szybko po sobie następujących stanach: energii i lenistwa, radości i smutku, brawury i nieśmiałości, towarzyskości i pragnienia samotności. Młodzież znajduje się w stanie wewnętrznego konfliktu pomiędzy potrzebą bycia dorosłym i samodzielnym a pragnieniem zachowania przywilejów dziecka. Jej wiek psychiczny" (według określenia D. Winnicotta) zmienia się niekiedy z dnia na dzień. Konflikt pogłębiają dorośli wypowiadaniem opinii w rodzaju:,już jesteś dosyć dorosły, żeby tego nie robić" oraz:, jeszcze nie jesteś dość dorosły, żeby to robić". Kim więc jestem?" - zadają pytanie dorastający. Poszukiwanie własnej tożsamości, wokół której zdaniem wielu badaczy skupiają się problemy psychiczne w tym wieku, odbywa się chaotycznie, metodą prób i błędów, nie zawsze w sposób uświadomiony. Intensywność poszukiwania samego siebie jest różna, a i sposoby odmienne. Dziewczęta często pi- 12

8 szą listy, wiersze i pamiętniki, poznając - poprzez ujęcie w słowa - własne nastroje i pragnienia. Chłopcy mniej lub bardziej skrycie obmacują swoje mięśnie, porównują swoje wymiary, wypróbowują swoją sprawność w nie zawsze pożądanych przez dorosłych czynnościach, za to zawsze przyciągających ku nim uwagę. Tak dziewczęta, jak i chłopcy oglądają siebie w lustrze, często się czeszą, wyciskają wągry, a na uwagi matek odpowiadają: to moje ciało". To akceptują siebie, to wpadają w zwątpienie, to poszukują siebie, to znów od siebie uciekają. Faza ta jest okresem intensywnego eksperymentowania ze sobą i z innymi, poszukiwania celów i ich odrzucania. Zbieranie znaczków lub widokówek zostaje zastąpione wycinaniem ilustracji samochodów, twarzy aktorów, kolekcjonowaniem nagrań zespołów muzycznych czy fotografii nagich dziewcząt; różne są tu preferencje zależnie od płci. Potrzeba bycia sobą, posiadania własnej odrębności miesza się z uległością, konformizmem, potrzeba autorytetu - z jego odrzuceniem, a potrzeba wzorów identyfikacyjnych ze stopniowym zmniejszaniem się ich wpływu. Nic więc dziwnego, że powstają różnorodne trudności, z którymi boryka się młodzież, a i rodzicom nie zostają one oszczędzone. Zarówno symptomy nerwicowe, jakie występowały w okresie dzieciństwa, jak i różne problemowe zachowania uwidaczniają się z całą jaskrawością. Można wręcz powiedzieć, że skutki błędów wychowawczych popełnionych przez rodziców w stosunku do dziecka młodszego ujawniają się często dopiero w tej fazie życia. Na różnorodne trudności przeniesione z dzieciństwa nakładają się nowe, a także popełnione przez rodziców kolejne błędy. Druga faza dorastania, rozpoczynająca się zazwyczaj po 16. r.ż., charakteryzuje się poszukiwaniem wyjścia z chaosu przeżyć i działań, stopniowym wyłanianiem się uporządkowania, stawianiem sobie celów i dostosowaniem do nich swojego postępowania. W tej fazie rozwoju dominującą rolę odgrywają procesy intelektualne; procesy biologiczne organizmu są już z reguły ustabilizowane. 13

9 Poszukiwanie własnej tożsamości staje się coraz bardziej świadome, poparte refleksją i werbalizowane. Młodzież stawia sobie pytania dotyczące sensu własnego istnienia i istnienia ludzkiego życia w ogóle. Nic są to jednak problemy egzystencjalne dotyczące własnego życia i śmierci w sensie biologicznym, te są bowiem jeszcze zbyt odległe i pojawiają się w całej swej jaskrawości dopiero podczas kryzysu wieku średniego 1. U młodzieży zagadnienie sensu życia jest zdominowane przez aktualne problemy ogólnoludzkie: problemy wojny i pokoju, wolności i zniewolenia, katastrofy ekologicznej i ucieczki przed nią, stabilizacji społecznej i kryzysów. Młodzież na przykład rozważa, co ważniejsze: życic w pokoju czy wolności, jaka jest społeczna cena rozwoju ekonomicznego, jakie skutki pociąga za sobą degradacja środowiska. Rozważania swoje odnosi do doświadczeń własnych, to rozszerza je na świat cały. I nieraz dołącza się lęk, obawa przed przyszłością, jaka czeka jej pokolenie. Na szczęście nie zawsze jest to lęk popychający do ucieczki, do rezygnacji, do odizolowania się - często staje się on motywem działania, powodem protestu. W pełni protest społeczny każdego dorastającego pokolenia przejawia się dopiero w następnych latach życia zwanych okresem młodzieńczości; przypada na czas pomiędzy 18. a 25. rokiem życia. Lęk przed stawaniem się człowiekiem dorosłym - z nieodwracalnością wielu jego decyzji, z jego brakiem swobody, ponoszeniem odpowiedzialności - powoduje, że niektórzy młodzi w ogóle odrzucają dorosłość jako kategorię psychologiczną i nie chcą się do niej przygotować. Jednak większa część młodych każdego pokolenia nic ucieka przed dorosłością, włączając się w nurt proponowanych przez społeczeństwo działań. Jest to mniej barwna i mniej rzucająca się w oczy część mło- ' Tak zwany kryzys wieku średniego przypada na czterdzieste lata życia i charakteryzuje się niepokojem związanym z uświadomieniem sobie spadku własnych możliwości fizycznych i psychicznych oraz kresem jednostkowego życia. 14

10 dzieży, dlatego nie budzi zazwyczaj większych zainteresowań badawczych. Należy zaznaczyć, żc druga faza okresu dorastania, tak jak pierwsza, może mieć różny przebieg: może być długotrwała i głęboka, gdy problemy egzystencjalne przeorywują świadomość dorastającego człowieka; bywa też wątła, zawężona do pojedynczych pytań egzystencjalnych bądź z powodu ogólnego ubóstwa życia psychicznego, bądź też nadmiernego stłamszenia go przez dorosłych, przyporządkowania wyborów młodzieży ich wyborom. Stłumienie ekspansji rozwojowej dorastającego może być spowodowane zarówno przez rodziców, jak i przez nauczycieli. U jednych i drugich są to często postawy wynikające bardziej z niezrozumienia ich skutków niż ze świadomego lekceważenia autonomii młodzieży. Oczywiście życie psychiczne młodego człowieka może również ulec stłumieniu wskutek panującej ideologii, zniewalającej indywidualność i wolność wyborów. Młodzież znajduje - przynajmniej tymczasowo - sens własnego istnienia. Jego realizacja wraz z nieodłącznym rozczarowaniem i zwątpieniem, z walką o utrzymanie własnej drogi wyboru i z poszukiwaniem dróg nowych przypada na lata dalsze.

PROBLEMY OKRESU DORASTANIA

PROBLEMY OKRESU DORASTANIA PROBLEMY OKRESU DORASTANIA CHARAKTERYSTYKA OKRESU DORASTANIA W naukach medycznych okres biologicznych przemian organizmu nosi nazwę dojrzewanie, wstępną jego fazę nazywamy pokwitaniem faza pubertalna,

Bardziej szczegółowo

O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS

O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS O czasie nastolatki Marta Fox Kaśka Podrywaczka i Plotkarski SMS Kielce, 23-24 października 2013 roku Międzynarodowa Konferencja Naukowa z cyklu Kategorie kultury I Czas jako paradygmat kultury i natury

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

Okres adolescencji- wiek dorastania część I. Anna Kartunowicz

Okres adolescencji- wiek dorastania część I. Anna Kartunowicz Okres adolescencji wiek dorastania część I Anna Kartunowicz Dorastanie podział dwu fazowy: Wczesna faza dorastania (12 14 lat) jest etapem wyrastania z dzieciństwa, w którym przygotowują się istotne

Bardziej szczegółowo

PARTNERSKA WSPÓŁPRACA POMIĘDZY RODZICEM A NAUCZYCIELEM W ZAKRESIE WSPIERANIA ROZWOJU PSYCHOSPOŁECZNEGO I EDUKACJI DZIECKA

PARTNERSKA WSPÓŁPRACA POMIĘDZY RODZICEM A NAUCZYCIELEM W ZAKRESIE WSPIERANIA ROZWOJU PSYCHOSPOŁECZNEGO I EDUKACJI DZIECKA PARTNERSKA WSPÓŁPRACA POMIĘDZY RODZICEM A NAUCZYCIELEM W ZAKRESIE WSPIERANIA ROZWOJU PSYCHOSPOŁECZNEGO I EDUKACJI DZIECKA WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE WSPÓŁPRACY ZE SZKOŁĄ JAK REAGOWAĆ, KIEDY DZIECKO MA KONFLIKT

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Zakończenie Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Do problemu głównego zostały sformułowane następujące problemy szczegółowe, które przedstawię poniżej.

Bardziej szczegółowo

Psychologia kryzysów w kulturowym rozwoju dzieci i młodzieży

Psychologia kryzysów w kulturowym rozwoju dzieci i młodzieży UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU SERIA PSYCHOLOGIA I PEDAGOGIKA NR 173 Błażej Smykowski Psychologia kryzysów w kulturowym rozwoju dzieci i młodzieży POZNAŃ 2012 3 Spis treści 1. Wstęp... 9

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania

Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania 1 Dlaczego praca z uczniem gimnazjum jest taka ważna? www.doradztwo.koweziu.edu.pl 2 Dlaczego praca z uczniem gimnazjum jest taka ważna? Gimnazjalista

Bardziej szczegółowo

KATEGORIE ANALIZY ZJAWISKA ROZWOJU

KATEGORIE ANALIZY ZJAWISKA ROZWOJU KATEGORIE ANALIZY ZJAWISKA ROZWOJU KONCEPCJA ROZWOJU - kumulacja doświadczeń jednostkowych (zmiany ilościowe) - transformacja doświadczeń jednostkowych (zmiany jakościowe) CZYNNIKI ROZWOJU MECHANIZM ROZWOJU

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Maria Urban WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Program nauczania w gimnazjum Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej Warszawa 2009 SPIS TREŚCI Założenia programu...........................................

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

POSTAWY RODZICIELSKIE

POSTAWY RODZICIELSKIE POSTAWY RODZICIELSKIE Wychowanie bez błędów jest mitem. Nic takiego nie istnieje. I nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinno istnieć. Rodzice są ludźmi. Popełniają więc błędy i nie wiedzą wszystkiego.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie Podstawa programowa obowiązująca od roku szkolnego 2009/2010 III etap edukacyjny (klasy I III gimnazjum) Cele kształcenia wymagania ogólne I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

O roli osób znaczących w rozwoju dzieci i młodzieży

O roli osób znaczących w rozwoju dzieci i młodzieży Akredytacja Państwowej Komisji Akredytacyjnej (Uchwała Nr 474/2010 z dn. 27. 05. 2010 roku) Warszawskie Forum Rodziców nt.: Jakich autorytetów poszukuje współczesna młodzież Warszawskie Centrum Innowacji

Bardziej szczegółowo

PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA DZIECI I MŁODZIEŻY. Małgorzata Sitarczyk Zakład Psychologii WSEI

PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA DZIECI I MŁODZIEŻY. Małgorzata Sitarczyk Zakład Psychologii WSEI PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA DZIECI I MŁODZIEŻY Małgorzata Sitarczyk Zakład Psychologii WSEI BEZPIECZEŃSTWO Bezpieczeństwo nie jest wszystkim, lecz bez bezpieczeństwa wszystko jest niczym. Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci

Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci Mądre wychowanie to takie, kiedy pomagamy tym, których kochamy stać się osobami niezależnymi od nas (na podstawie H. Ginott) Kilka słów o trudnej sztuce wychowania własnych dzieci Na początku, kochani

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum Cele kształcenia - wymagania ogólne 1. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie postawy szacunku wobec

Bardziej szczegółowo

Colorful B S. Autor: Alicja Jakimczuk. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012

Colorful B S. Autor: Alicja Jakimczuk. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Autor: Alicja Jakimczuk Wydawca: Colorful Media Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-5-0 Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Okładka: Colorful Media Skład i łamanie: Colorful Media Colorful B

Bardziej szczegółowo

"Nowe Życie" 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan

Nowe Życie 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan Okresy rozwojowe Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania Plan Sens pojęcia rozwoju, w relacji do wychowania Proces rozwojowy Znaczenie okresów rozwojowych w wychowaniu Charakterystyka okresów Cel i droga

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

Kim jestem? Tożsamość nastolatków z niepełnosprawnością intelektualną

Kim jestem? Tożsamość nastolatków z niepełnosprawnością intelektualną Kim jestem? Tożsamość nastolatków z niepełnosprawnością intelektualną Tożsamość to temat często w ostatnich latach podejmowany w badaniach naukowych, a także w życiu społecznym, potocznie kojarzy się głównie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych dr Wiesław Poleszak Zakład Pomocy Psychologicznej i Psychoprofilaktyki Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia aktywności fizycznej KOD WF/II/st/6

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia aktywności fizycznej KOD WF/II/st/6 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia aktywności fizycznej KOD WF/II/st/6 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne. Specjalność: wychowanie fizyczne w służbach mundurowych 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca

Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Podmioty odpowiedzialne za planowanie kariery zawodowej: Pracodawca Pracownik Treść wykładów obejmuje pracownika jako osobę odpowiedzialną za planowanie własnej kariery zawodowej. Dr AnnaWalczyna Indywidualne

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Program realizowany w Gimnazjum im. Polskich Olimpijczyków w Lewinie Brzeskim od roku szkolnego 2015/2016 Lekcje wychowania do życia w rodzinie będą realizowane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ NR 2 IM. EUGENIUSZA KWIATKOWSKIEGO W PUŁAWACH

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ NR 2 IM. EUGENIUSZA KWIATKOWSKIEGO W PUŁAWACH PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ NR 2 IM. EUGENIUSZA KWIATKOWSKIEGO W PUŁAWACH NA ROK SZKOLNY 2013/2014 I. Do Zespołu Szkół Nr 2 im. E. Kwiatkowskiego w Puławach w roku szkolnym 2013/2014 uczęszcza 533

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Psychologia rozwojowa i psychopatologia małego dziecka 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Developmental

Bardziej szczegółowo

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17

Opis treści. Wstęp 13. Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15. Wprowadzenie 17 Opis treści Wstęp 13 Część pierwsza DEFICYT MIŁOŚCI JAKO PROBLEM BADAŃ W PEDAGOGICE 15 Wprowadzenie 17 ROZDZIAŁ I Eksplikacja zjawisk deficytu miłości 19 1. Teoria potrzeb Abrahama H. Masłowa 19 2. Teorie

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Tematyka kursu Wprowadzenie do psychologii rozwojowej wieku dojrzałego. Omówienie tematyki kursu. Podstawowe pojęcia z zakresu

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z DEPRESJĄ W SZKOLE I PRZEDSZKOLU INFORMACJE DLA RODZICÓW I OPIEKUNÓW

DZIECKO Z DEPRESJĄ W SZKOLE I PRZEDSZKOLU INFORMACJE DLA RODZICÓW I OPIEKUNÓW DZIECKO Z DEPRESJĄ W SZKOLE I PRZEDSZKOLU INFORMACJE DLA RODZICÓW I OPIEKUNÓW CO TO JEST DEPRESJA? Depresja jako choroba czyli klinicznie rozpoznany zespół depresyjny to długotrwały, szkodliwy i poważny

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia identyfikacji, roli i psychoorientacji płciowej

Zaburzenia identyfikacji, roli i psychoorientacji płciowej Zaburzenia identyfikacji, roli i psychoorientacji płciowej Prof. dr hab. med. Krzysztof Kula Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności Uniwersytet Medyczny w Łodzi BIOLOGIA PŁEĆ GENETYCZNA PŁEĆ GONADALNA

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Iwona Janeczek Czym są granice? w świecie fizycznym są to płoty, szlabany, żywopłoty; informują o tym gdzie zaczyna się moja własność; w świecie duchowym są równie rzeczywiste,

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu WIESŁAW OSIŃSKI AMTROPOMOTORYKA. Wydanie II rozszerzone

Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu WIESŁAW OSIŃSKI AMTROPOMOTORYKA. Wydanie II rozszerzone Wiesław Osiński Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu WIESŁAW OSIŃSKI AMTROPOMOTORYKA Wydanie II rozszerzone Poznań 2003 SPIS TREŚCI W STĘP... 7 I. MOTORYCZNOŚĆ LUDZKA JAKO

Bardziej szczegółowo

Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania.

Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania. Z nadpobudliwością mamy do czynienia wtedy, gdy występuje przewaga procesów pobudzania nad procesami hamowania. Do przyczyn nadpobudliwości można zaliczyć problemy w fazie rozwoju mózgu, uszkodzenia w

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015 Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ1) z dnia 12 sierpnia 1999 r. w sprawie sposobu nauczania

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie.

Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie. Jak trafnie wybrać zawód? poznanie siebie. Karierę zawodową trzeba świadomie zaplanować. Warto wyznaczyć sobie cel bądź cele, do których będziemy dążyć. Zanim to jednak nastąpi, należy poznać szereg czynników

Bardziej szczegółowo

Patrycja Kurowska-Kowalczyk

Patrycja Kurowska-Kowalczyk Patrycja Kurowska-Kowalczyk Tło demograficzne zjawiska rozwodu Demograficzne dane statystyczne pokazują w ostatnich latach utrzymanie liczby rozwodów w Polsce na poziomie około 60 66 tysięcy: 2007 rok

Bardziej szczegółowo

Postawy rodzicielskie i sposób komunikowania si z dzieckiem a poziom empatii dziecka

Postawy rodzicielskie i sposób komunikowania si z dzieckiem a poziom empatii dziecka Postawy rodzicielskie i sposób komunikowania się z dzieckiem a poziom empatii dziecka prezentacja wyników badań własnych prowadzonych w czasie studiów podyplomowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: OPIEKUN OSOBY STARSZEJ przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III.

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku 1 Wprowadzenie do nauczania w szkole zajęć Wychowanie do życia w rodzinie stawia przed nauczycielem ważne cele edukacyjne:

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

Mirosława Parlak, Elżbieta Zyzik Zainteresowania a spędzanie czasu wolnego przez uczniów klas trzecich szkoły podstawowej (komunikat z badań)

Mirosława Parlak, Elżbieta Zyzik Zainteresowania a spędzanie czasu wolnego przez uczniów klas trzecich szkoły podstawowej (komunikat z badań) Mirosława Parlak, Elżbieta Zyzik Zainteresowania a spędzanie czasu wolnego przez uczniów klas trzecich szkoły podstawowej (komunikat z badań) Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce : kwartalnik dla nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny

Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Psychologia kształtowania i modyfikacji zachowania Program studiów jednolitych dla licencjatów i magistrów tryb niestacjonarny Program ogólny Rodzaj zajęć Liczba modułów Liczba godzin Rok Moduł wspólny

Bardziej szczegółowo

Karta przedmiotu PEDAGOGIKA. studia pierwszego stopnia/profil ogólnoakademicki

Karta przedmiotu PEDAGOGIKA. studia pierwszego stopnia/profil ogólnoakademicki Karta przedmiotu PEDAGOGIKA studia pierwszego stopnia/profil ogólnoakademicki Przedmiot: Rok: I Psychologia rozwojowa z elementami psychologii klinicznej Developmental psychology with elements of clinical

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2014-2016 Opracowanie : Agnieszka Nowakowska- pedagog szkolny Joanna Geraga Matusiak psycholog szkolny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. II Miłość i seksualność I c:~łc)1ftiie!it 11. Od Autorów 9

Spis treści. II Miłość i seksualność I c:~łc)1ftiie!it 11. Od Autorów 9 Spis treści Od Autorów 9 I c:~łc)1ftiie!it 11 1. Kim jestem? 12 1.1. Konieczność czy wolność? 13 1.2. Samotność czy wspólnota? 17 1.3. Sprawa płci 18 2. Rozwój człowieka 21 2.1. Na czym polega rozwój człowieka

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE - PEDAGOGIKA:

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE - PEDAGOGIKA: PYTANIA Z TREŚCI OGÓLNYCH, PODSTAWOWYCH I KIERUNKOWYCH: 1. Pedagogika jako nauka społeczna. 2. Wyjaśnij, na czym polegają związki pedagogiki z psychologią. 3. Uniwersalna rola filozofii. 4. Jaka jest struktura

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem.

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Wszyscy chcemy, aby nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób- CZYTAJMY DZIECIOM! WSTĘP We współczesnej dobie wszechobecnej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców i nauczycieli w procesie adaptacji dziecka w szkole

Rola rodziców i nauczycieli w procesie adaptacji dziecka w szkole Organizator: Kuratorium Oświaty w Gdańsku 8 i 9 grudnia 2015 roku Konferencje dla Nauczycieli pt.: Szkolne progi: jak pomóc uczniom przejść do klasy czwartej? PSYCHOLOGIA na UAM od 1919 roku Rola rodziców

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA MIĘDZY RODZICAMI A DZIEĆMI. PRZEDSTAWIENIE WYNIKÓW PRZEPROWADZONYCH BADAŃ.

KOMUNIKACJA MIĘDZY RODZICAMI A DZIEĆMI. PRZEDSTAWIENIE WYNIKÓW PRZEPROWADZONYCH BADAŃ. Maria Krawczyk Grażyna Matkowska PPP-P Nr 3 Częstochowa KOMUNIKACJA MIĘDZY RODZICAMI A DZIEĆMI. PRZEDSTAWIENIE WYNIKÓW PRZEPROWADZONYCH BADAŃ. Nie można stworzyć kompletnego poradnika dla rodziców na temat

Bardziej szczegółowo

Tytuł projektu Indywidualizacja procesu nauczania w klasach I-III szkół podstawowych Specjalnych Ośrodków Szkolno-Wychowawczych w Powiecie Żagańskim.

Tytuł projektu Indywidualizacja procesu nauczania w klasach I-III szkół podstawowych Specjalnych Ośrodków Szkolno-Wychowawczych w Powiecie Żagańskim. Powiat Żagański Numer projektu WND-POKL.09.01.02-08-158/11 Tytuł projektu Indywidualizacja procesu nauczania w klasach I-III szkół podstawowych Specjalnych Ośrodków Szkolno-Wychowawczych w Powiecie Żagańskim.

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla grup przedszkolnych i klas pierwszych Jestem wesołym uczniem Opracował zespół wychowawców klas 0-III 1. Idea i założenia teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA Depresja Inż. Agnieszka Świątkowska Założenia kampanii Światowy Dzień Zdrowia obchodzony co roku 7 kwietnia, w rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia daje nam unikalną możliwość mobilizacji działań

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Rozwoju 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Rozwoju 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia rozwoju człowieka 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychology of human development 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym. dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych

Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym. dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych Program Profilaktyczno Wychowawczy o Charakterze Biblioterapeutycznym dla I Etapu Edukacyjnego i Zespołów Edukacyjno Terapeutycznych /CZARODZIEJSKIE BAJKI/ na rok 2006 2009. Opracował zespół w składzie:

Bardziej szczegółowo

Nowe pytania egzaminacyjne

Nowe pytania egzaminacyjne Nowe pytania egzaminacyjne 1. Jakie jest znaczenie genetyki behawioralnej w badaniach psychologicznych? 2. Wyjaśnij pojęcie funkcjonalnej asymetrii mózgu i omów jak zmieniały się poglądy na ten temat.

Bardziej szczegółowo

Granice w procesie wychowania

Granice w procesie wychowania Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Projekt realizowany w ramach Działania 9.4. Wysoko wykwalifikowane

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością

Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Szkoła Podstawowa nr7 im. Jana Pawła II w Oleśnicy Program adaptacyjny dla uczniów klas czwartych Uczę się z radością Opracował zespół wychowawców klas IV-VI 1. Idea i założenia teoretyczne programu Sytuacja

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców Przedszkolak u progu szkoły Informacja dla rodziców Dobry start w szkole jest niezwykle ważny dla rozwoju dziecka. Jeśli jest ono psychicznie i fizycznie gotowe do podjęcia nauki, bez trudu i z radością

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1

Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1 Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1 Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna zawiera listę 30 pytań, złożonych z par zdań opisujących zachowanie decydenta. Wypełniający go decydent ma za zadanie spośród

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W roku 1980 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała i opublikowała definicję niepełnosprawności w Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, upośledzeń i niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Oprac. Grzegorz Kata (UMCS, SPPiTR w Lublinie) Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zdolny sześciolatek

Bardziej szczegółowo

Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum

Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum Kryzys w wartościowaniu i relacje rodzinne w świetle badań podopiecznych schroniska dla nieletnich i uczniów liceum Wartości, które człowiek ceni, wybiera i realizuje, pozostają w istotnym związku z rozwojem

Bardziej szczegółowo

CZY NASZE DZIECKO MOŻE

CZY NASZE DZIECKO MOŻE CZY NASZE DZIECKO MOŻE JUŻ IŚĆ DO SZKOŁY? Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 2 im. ks. dra S. Wilczewskiego w Katowicach OBOWIĄZEK SZKOLNY W KRAJACH EUROPEJSKICH GOTOWOŚĆ SZKOLNA Osiągnięcie przez

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

Opracowała Katarzyna Sułkowska

Opracowała Katarzyna Sułkowska Opracowała Katarzyna Sułkowska Ruch może zastąpić wszystkie lekarstwa, ale żadne lekarstwo nie jest w stanie zastąpić ruchu. (Tissot) Ruch jest przejawem życia, towarzyszy człowiekowi od chwili urodzin.

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI NR 1 W RYBNIKU na rok szkolny 2015-2018 Podstawą prawną do wprowadzenia działań profilaktycznych w ramach szkolnego programu

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo