Laleczki na sprzedaż. Zabawa w Holocaust i handel Holocaustem

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Laleczki na sprzedaż. Zabawa w Holocaust i handel Holocaustem"

Transkrypt

1 Laleczki na sprzedaż. Zabawa w Holocaust i handel Holocaustem L e s z e k E n g e l k i n g Czeski poeta Václav Burian (ur. 1959), znany lepiej jako tłumacz literatury polskiej, jest autorem wiersza Pro panenky, datowanego Ołomuniec 1994 : Bez kostí, jater, ledvin a žeber, z kukuřičných listů, žíněných pejzu a papíru na housličky hraji za výkladem. Ach, až zítra, plynové komůrky zítra přivezou 1. W polskim tłumaczeniu, dokonanym z maszynopisu, wiersz nosi tytuł Laleczki: Bez kości, wątroby, nerek i bez żeber, są z liści kukurydzy, papieru, pejsy mają z włosia, grają za szybą wystawy na skrzypkach. Ach, dopiero jutro, komórki gazowe przywiozą dopiero jutro 2. Dla czeskiego czytelnika autor dodał informację: W miejscach popularnych wśród turystów można kupić jako pamiątki figurki wschodnioeuropejskich Żydów 3. Także rodzinę Buriana dotknęła w czasie II wojny światowej Zagłada, jego dziadek zginął w hitlerowskim obozie koncentracyjnym. Nie może dziwić więc, już choćby z tego powodu, poczucie środkowoeuropejskiej niepewności losów, wyrażone w wierszu Historia (datowanym Ołomuniec 1995): 1 Václav Burian, Pro panenky, w: Vertikální nostalgie. Olomoucká literární scéna 90. let a současnosti, oprac. Milan Kozelka, Olomouc 2002, s V. Burian, Czas szuflad. Wiersze wybrane, Kraków 1997 ( Biblioteka Poezji Czeskiej, pod red. L. Engelkinga), s Vertikálni nostalgie, op. cit., s

2 Proszę spakować walizkę mówi historia. Właściwie to nie, nie trzeba. Dozorca przy drzwiach stoi na baczność 4. W wierszu Pro panenky uderza już tytuł: laleczki to coś, co służy do zabawy. Do zabawy służą też wszelkie sprzęty przeznaczone dla laleczek. Tu takim sprzętem są narzędzia masowej śmierci, komory gazowe, a właściwie komórki (zwróćmy uwagę na rolę zdrobnienia, też przywołującego świat zabawy i jednocześnie świat infantylny). Zarazem zauważmy: laleczki są na sprzedaż. I jeszcze: laleczki-suweniry są kiczem. Kicz, który jest lekki, łatwy i przyjemny nie pasuje do Szoa, a przecież z Szoa całkiem chętnie czerpie. Problem z kiczem powiada Lisa Saltzman jako kulturową kategorią i strategią, nawet jeśli zostanie on uznany za symbol kulturowego i społecznego oporu wobec twórczości autentycznie awangardowej, jest przede wszystkim natury etycznej, nie estetycznej 5. W zderzeniu z tematyką Holokaustu ten etyczny wymiar uwidacznia się szczególnie wyraźnie. Kicz jest łatwy, sentymentalny i komercyjny powiada amerykańska badaczka. - W połączeniu z przedstawieniem historii transformuje jej traumatyczne doświadczenia w fikcyjne melodramaty, nadaje katastrofom wymiar katartyczny. Kicz unika refleksji i bolesnej konfrontacji wymaganych przez kulturę awangardową i zastępuje je przyjemnością ciągłego zaspokajania. Kicz w połączeniu z przedstawieniem historii, historii faszyzmu, Holokaustu, ludobójstwa czyni tę historię zbyt zrozumiałą, przyswajalną, łatwą do konsumpcji 6. Jak z tego wynika, pozostająca po stronie powagi i skomplikowania awangarda z jej poszukiwaniami formalnymi zdaje się bardziej jednak licować z tematem Holokaustu niż łatwe rozwiązania tradycyjnych gatunków. Rzecz jasna skojarzenie figurek Żydów z komorami gazowymi w wierszu Buriana dokonuje się w umyśle podmiotu lirycznego (raczej trudno byłoby uznać, że jest to skojarzenie nienaturalne czy osobliwe), ale informacja o przywiezieniu następnego dnia komórek gazowych przedstawiona została jako prawda obiektywna, nie jest podana w wątpliwość ani naznaczona subiektywną perspektywą. Komór gazowych jeszcze nie ma, nie ma jeszcze Zagłady, ale by tak rzec, Zagłada wisi w powietrzu. Ma się rozumieć, laleczki, zabawki, zabawa są w kontekście Holokaustu czymś głęboko niestosownym. Niestosowność ta tkwi w opisanym w wierszu fakcie, ale i sam wiersz narusza holokaustowe decorum ukształtowane w ciągu pierwszych dziesięcioleci podejmowania tematyki Zagłady przez sztukę. Dość powiedzieć, że w utworze Buriana pojawia się wręcz pewna, jakkolwiek gorzka, śmieszność, zrodzona jak się zdaje z jednej strony z rażącej nieprzystawalności zjawisk (Szoa i zabawa, Szoa i kicz), z drugiej zaś z naruszenia tabu. Słynne stały się słowa niemieckiego filozofa i socjologa pochodzenia żydowskiego Theodora W. Adorno mówiące, że pisanie poezji po Oświęcimiu jest barbarzyństwem, jak zauważa Sidra DeKoven Ezrahi, przytaczane nierzadko w niewłaściwym kontekście. Jak pisze izraelska autorka, cytat ten pojawił się po raz pierwszy w dyskusji, 4 V. Burian, Czas szuflad, s. 49. Oryginał: Historie, w: Vertikálni nostalgie, op. cit., s Lisa Saltzman, Awangarda i kicz raz jeszcze. O etyce reprezentacji, przeł. Katarzyna Bojarska. Literatura na Świecie 2004, nr 1-2, s Ibidem. 2

3 którą autor kończy stwierdzeniem, że «tak wielkiego cierpienia nie wolno zapomnieć», i nawet jeśli sztuka zawiera w sobie ciągłe ryzyko zdradzenia ofiar, nie istnieje inne miejsce, w którym cierpienie to mogłoby odnaleźć «swój własny głos» 7. Dodajmy, że w swym bodaj najważniejszym dziele filozoficznym, Dialektyce negatywnej (1966), filozof powiada: Wciąż trwające cierpienie ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku; dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można napisać żadnego wiersza 8. Zarazem jednak Adorno wyraźnie stwierdza: Wszelka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem 9. Kultura jest radykalnie winna, żałosna, okazała się barbarzyństwem. Filozof przywołuje pozytywny, jego zdaniem przykład reakcji na to, co się stało. Jest nim twórczość Samuela Becketta: Na sytuację w obozie koncentracyjnym, której nie nazywa, jak gdyby ciążył na nim zakaz obrazów, Beckett reaguje w jedyny dopuszczalny sposób. To, co jest, mówi, jest jakby obozem koncentracyjnym. Opowiada o dożywotniej karze śmierci. Jedyną drzemiącą nadzieją jest to, że nic już nie istnieje. Ale tę nadzieję odrzuca. Z tworzącej się dzięki temu szczeliny niekonsekwencji wyłania się świat niczego jako czegoś, świat podtrzymywany przez jego artystyczną pasję. Ale w legacie działania w nim, w jego pozornie stoickim «robić dalej» podnosi się wszakże bezgłośny krzyk, że powinno być inaczej. Taki nihilizm implikuje przeciwieństwo identyfikowania się z niczym. Świat stworzony jest dla niego gnostycznie światem radykalnie złym, a jego negacja jest możliwością świata innego, jeszcze nieistniejącego. Póki świat jest taki, jaki jest, wszystkie obrazy pojednania, pokoju i spokoju przypominają obraz śmierci. Najmniejsza różnica między niczym i tym, co osiągnęło spokój, byłaby schronieniem dla nadziei, ziemią niczyją między słupami granicznymi bytu i niczego. Miast przekraczać tę strefę, świadomość musiałaby owej strefie wyrwać to, nad czym alternatywa nie ma władzy. Nihilistami są ci, którzy nihilizmowi przeciwstawiają coraz bardziej wyblakłe pozytywności i przez nie sprzysięgają się z całą utrzymującą się trywialnością, a w końcu i z samą zasadą destrukcji. Zaszczytem dla myśli jest obrona tego, o co oskarża się nihilizm 10. Rzecz jasna, Adorno nie był jedynym prawodawcą decorum sztuki po Auschwitz i sztuki o Auschwitz. Decorum to tworzyli artyści próbujący sobie tuż po wojnie poradzić z ekstremalnym tematem. Prymat w opisaniu Zagłady miało autentyczne świadectwo, dokument. Wszelka literatura, jako coś należącego do kultury skompromitowanej tym, do czego dopuściła, wydawała się podejrzana. Toteż literatura piękna także ciążyła ku dokumentowi, jako czemuś bliższemu surowej rzeczywistości i nieskłamanemu. W literaturze polskiej przykładem takiego ciążenia są choćby Medaliony (1945) Zofii Nałkowskiej ( ). Kiedy Nałkowska po wojnie chce dać świadectwo potwornościom faszyzmu pisze Jerzy Jarzębski poprzestaje na maksymalnie obiektywnym, ściśle przedmiotowym sprawozdaniu. Autentyk wypiera w Medalionach fikcję jak gdyby po to, by nikt pisarce nie mógł zarzucić, że pyszni się pawim ogonem stylu lub oddaje literackim igraszkom tam, gdzie przystoi skromność i wyrzeczenie się pamięci o sobie 11. Amerykański filozof Berel Lang zauważa, że pisarstwo figuratywne o nazistowskim ludobójstwie «aspiruje do roli historii. I dodaje: Oprócz niezwykłego zaufania pisarstwa figuratywnego o nazistowskim ludobójstwie do rodzajów literackich wyraźnie przywołujących konwencje historyczne (dzienniki, wspomnienia), również strategie stosowane w bardziej tradycyjnych, głównych gatunkach literackich 7 Sidra DeKoven Ezrahi, Holokaust a zmieniające się granice sztuki i historii, przeł. Maciej Michalski. Literatura na Świecie 2004, nr 1-2, s Theodor Wiesengrund Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. Krystyna Krzemieniowa przy współpracy Sława Krzemienia-Ojaka, Warszawa 1986, s Ibidem, s Ibidem, s Jerzy Jarzębski, Kariera autentyku, w: Powieść jako autokreacja, Kraków 1984, s

4 (powieść, dramat, poezja) odzwierciedlają tę tendencję. Znaczna liczba i różnorodność tych strategii jest przejawem znaczenia przypisywanego celom, którym mają służyć. Wspomniane środki literackie obejmują rewizję konwencji rodzajowych w kierunku dyskursu historycznego; autorskie wypowiedzi w ramach tekstu i poza nim potwierdzanie historycznej podstawy dla fikcji; obecne w tekście założenia zarówno o określonej historycznej wiedzy jak i niefiguratywnym, moralnym punkcie widzenia ze strony zakładanego odbiorcy. Tego typu środki zdają się mieć tylko jeden cel: są nośnikiem autorytetu i przypuszczalnie realności prawdy historycznej 12. Niekiedy pisarze dają świadectwo swojej bezradności i bezradności czy przynajmniej niedojrzałości sztuki wobec tematu Zagłady. Przykładowo Bertolt Brecht stwierdzał w swych notatkach: Zdarzenia w Oświęcimiu, w getcie warszawskim, Buchenwaldzie bez wątpienia nie poddawały się opisowi w formie literackiej. Literatura nie była na nie przygotowana i nie stworzyła odpowiednich środków 13. Pisarzami, którzy w Polsce i Czechach poddawali się holocaustowemu decorum, sami je w dużej mierze współtworząc, byli wybitni poeci Tadeusz Różewicz (ur. 1921) i Jiří Kolář ( ). Różewicz dość późno, bo w mówiącym o Pablu Picassie wierszu Widziałem cudowne monstrum, datowanym 1974, a wydanym po raz pierwszy w tomie Poezje zebrane (1976), nazywa postawione przed sobą zadanie: On brzemienny nekropol sztuki róża wiatrów rodzi złote dukaty uśmiecha się do mnie ironicznie i ginie za rogiem ulicy w kosmosie a ja młodszy od siebie o dwadzieścia siedem lat idę na ulicę Krupniczą po drodze kupuję herbatę cukier bułki i serdelki w domu czeka na mnie zadanie: Stworzyć poezję po Oświęcimiu Berel Lang, Przedstawianie zła: etyczna treść a literacka forma, przeł. Anna Ziębińska-Witek. Literatura na Świecie 2004, nr 1-2, s Bertolt Brecht, Schriften zur Politik u. Geselschaft, 1968, t. II, s Cyt. za: Tadeusz Drewnowski, Walka o oddech. O pisarstwie Tadeusza Różewicza, Warszawa 1990, s Tadeusz Różewicz, Widziałem cudowne monstrum, w: Poezja, t. II, Kraków

5 Tworzenie poezji po Auschwitz zdaje się zakładać daleko idącą ascezę środków artystycznych, wręcz antypoetyckość i antyestetyzm. Tadeusz Drewnowski tak charakteryzuje postawę poety: Po wojnie Różewicz zaczął do poezji, do sztuki odnosić się w sposób ambiwalentny. Z jednej strony pozostał po staremu głodomorem, nienasyconym entuzjastą sztuki, czuł się jej adeptem, może pomazańcem, a w każdym razie był jej bez pamięci oddanym czeladnikiem. Z drugiej - nie mogąc jej wyłączyć z powszechnej katastrofy począł ją traktować z coraz większą nieufnością. W jego przeświadczeniu źródła sztuki są podejrzane: w czasach pogardy słowa zostały nadużyte i zdewaluowane (...). Ale to nie wszystko. Również wielka, piękna i nieposzlakowana tradycja sztuki europejskiej miała swój udział w katastrofie. W świetle tego, co się wydarzyło, okazała się pięknym kłamstwem. Łudziła i uwodziła swym pięknem. Zwłaszcza piękno było zwodniczym elementem sztuki, umożliwiającym i ułatwiającym jej oszustwa 15. Od piękna należało więc odejść. Ku rzeczywistości, szarości, powszedniości, nieobrobionemu tworzywu, rozumianym jako prawda. U Różewicza dokonuje się to już na płaszczyźnie języka. Henryk Vogler, charakteryzując twórczość poety, podkreśla stosowanie w szerokim zakresie języka kolokwialnego, budowanie wiersza, a także prozy poetyckiej nie tylko ze s ł ó w najbardziej szarych, obiegowych, spospolitowanych, ale również z tego samego rodzaju r y t m u, składni, intonacji 16. Warto też zauważyć kolażowość niektórych utworów pisarza, która Voglerowi kojarzy się ze śmietnikiem, na który rzucone zostały rozmaite ochłapy i odłamki 17. Przypomina się nazwanie kultury śmietniskiem (Adorno). Kolażowość to jeden z istotnych elementów spokrewniających twórczość Różewicza i Jiříego Kolářa 18, ale jeszcze ważniejsze wydaje się silnie eksponowane miejsce etyki w dziele obydwu poetów. Dla czeskiego twórcy jednym z kluczowych dla jego rozwoju artystycznego przeżyć była wizyta w muzeum w obozie oświęcimskim. Był to dla mnie pisze - jeden z największych wstrząsów, jakie przeżyłem: wielkie oszklone pomieszczenia pełne włosów, butów, walizek, ubrań, protez, naczyń, okularów, dziecinnych zabawek itd. Wszystko to naznaczone straszliwym losem, naznaczone czymś, do czego sztuka nie dorosła i chyba nigdy nie dorośnie. Tutaj osiągnął szczyt mój sceptycyzm w stosunku do wszystkiego, co wykorzystywało i wykorzystuje sztuczny szok, w stosunku do wszystkiego, co kiedykolwiek chciało i chce epatować, drażnić, prowokować, w stosunku do jakiegokolwiek ekshibicjonizmu 19. Sztuka więc, jego zdaniem, nie dojrzała do tematu obozów koncentracyjnych, tematu ludobójstwa. To przekonanie znalazło wyraz w sposobie, w jaki Kolář próbował podejmować ów temat w swej twórczości. A próbował tego przede wszystkim w tomie Černá lyra (Czarna lira) 20. W nocie dołączonej do Vrszovickiego Ezopa poeta pisze, że Czarna lira miała być historią ludzkiej podłości, zakończoną świadectwem z obozów koncentracyjnych. Początkowo próbowałem wciągnąć te wypowiedzi w mgłę literatury, ale szybko zrozumiałem bezsensowność tych swoich poczynań i zdecydowałem się pozostawić tekstom ich autentyczność. Dlatego 15 T. Drewnowski, op. cit., s Henryk Vogler, Tadeusz Różewicz, Warszawa 1972, s Ibidem, s. 43. Na temat kolażowości w dziele Różewicza por. też: Maria Piwińska, Różewicz albo technika collage u. Dialog 1963, nr 9; Henryk Pustkowski, Gramatyka poezji?, Warszawa 1974, s ; Birgitte Schultze, Typy montażu w Kartotece Tadeusza Różewicza, przeł. Krzysztof Jaśtal, w: Perspektywy polonistyczne i komparatystyczne, red. Małgorzata Sugiera, Kraków Na pokrewieństwo niektórych aspektów poezji Kolářa i twórczości Różewicza zwraca uwagę Józef Zarek: Mit w miejsce utopii. Z diagnoz czeskiej Grupy 42, w: Utopia w językach, literaturach i kulturach Słowian, t. 3: Z zagadnień struktury artystycznej i świadomości kulturowej, red. Bożena Tokarz, Katowice 1997, s Jiři Kolář, Snad nic, snad něco. Literární noviny 1965, vol. XIV, nr 36, s Tom ten nie został po jego napisaniu opublikowany; jego część znalazła się w wyborze z kilku zbiorów, wówczas istniejących jedynie w maszynopisie, Vršovický Ezop (Vrszovicki Ezop, 1966); całość ukazała się dopiero w Dziełach pisarza: J. Kolář, Dílo, red. Vladimír Karfík, t. III, Praha

6 też nazwałem te wiersze»poezją autentyczną«(autentická poezie) 21. To pozostawienie tekstom ich autentyczności oznacza zacytowanie słów cudzych. Bo w Czarnej lirze poeta posługuje się tekstami innych, tekstami prozatorskimi, on sam jedynie je wybiera i rozbija na wersy (w spisie treści podane są nazwiska ich autorów). Rezygnuje nawet z napięcia między intonacją wierszową i zdaniową, dzieląc wypowiedź na wersy zgodnie z tą ostatnią, a więc silnie swój wiersz prozaizując. Gest wyboru jest oczywiście swego rodzaju zabraniem głosu, zestawieniem swojego głosu z cudzymi, wejściem z nimi w dialog, ale ów głos własny jest maksymalnie wyciszony i dyskretny. W poemacie Skutečná událost (Rod Genorův) (Historia prawdziwa [Ród Genora]) z powstałej w 1950 r. prozatorsko-poetyckiej książki Kolářa Prométheova játra (Wątroba Prometeusza, wyd. emigracyjne 1985, nakład wyd. czechosłowackiego w 1970 zniszczony) dokonuje się w pewnym sensie naruszenie nakazu antyestetyzmu, stłumienia literackości, jako że utwór ten jest śmiałym eksperymentem artystycznym i jako taki eksperyment jest przez autora projektowany. Jego drugą część tworzy wprawdzie dziewięćdziesiąt kilka wersów bezpośrednio zależnych od pochodzącego z Medalionów opowiadania Zofii Nałkowskiej Przy torze kolejowym, tekstu beletrystycznego, bliskiego jednak zapisowi dokumentalnemu (Kolář eliminuje wiele wyrazów i czasami odrobinę zmienia zdania polskiej pisarki, zasadniczo wszakże po prostu rozbija jej prozę na wersy), ale część trzecia miesza fragmenty obu poprzednich (pierwsza to tekst fikcyjny, stylizowany na wypowiedź ustną). U genezy Historii prawdziwej leży bowiem pewien pomysł formalny, idea formy, którą autor, urodzony awangardysta (przypomnijmy sygnalizowaną przez Lisę Saltzman opozycję awangarda kicz), w posłowiu do utworu nazywa samopoematem (samobáseň) 22. Chodziło o to, by jeden wiersz (czy poemat) wkonstruować (określenie Kolářa) do drugiego. Jest to jakby literacka wersja plastycznej formy prolażu (kolaże złożone z dwóch obrazów, w miejsce wycięte w jednym wstawia się drugi), którą czeski twórca stosować będzie później 23. Napięcie między tekstami o charakterze bliskim dokumentu oraz eksperymentem artystycznych zachodzi również w dramacie Kolářa Mor v Athénách (Mór w Atenach, powst. 1961, wyd. 1965). Dramat ten pod pewnym względem jest bardzo bliski Czarnej lirze, włączone są bowiem do niego rozmaite teksty mówiące o ludzkim nieszczęściu i ludzkiej podłości (w formie cytatu lub parafrazy), między innymi świadectwa okrucieństw II wojny światowej. Także w dramacie Chléb náš vezdejší (Chleb nasz powszedni, powst. 1959, w przek. niemieckim wyd. w 1966, oryginał 1991) postać nazwana Losem wypowiada tekst w istocie dokumentalny, wyjątkowo mocno przy tym zwracający na siebie uwagę, bo drastyczny: mówiący o produkcji mydła z ludzkiego tłuszczu 24. Na temat ten mogły czeskiego pisarza naprowadzić Medaliony Nałkowskiej, których pierwsze opowiadanie nosi tytuł Profesor Spanner; porównanie odpowiednich partii Chleba naszego powszedniego i utworu polskiej pisarki 25 dowodzi, że Kolář i Nałkowska odwołują się do tego samego zeznania pracownika instytutu Spannera, preparatora trupów. Oba dramaty Kolářa to eksperymenty z formą kolażu dramatycznego. Autor nie widzi jednak żadnej sprzeczności między swym formalnym eskperymentem a wymaganiem prawdy, wręcz przeciwnie, twierdzi, że tylko kolaż mógł przepędzić ze sceny bajkę 26. Chodzi mu więc o usunięcie fałszu. Chodzi też o przedstawienie rozpadu świata, jego 21 J. Kolář, Dovětek autora, w: Dílo, t. III, s W wyborze z 1966 roku, w którym z powodu braku miejsca autor musiał zrezygnować z części tekstów-świadectw ludzkiego zła w różnych epokach, ograniczył się do wierszy traktujących o okupacji hitlerowskiej, co dobitnie świadczy o tym, że one właśnie były dla niego najważniejsze. 22 J. Kolář, Dílo, t. IX, red. V. Karfík, Praha-Litomyšl 2000, s Szerzej o eksperymentalnej Historii prawdziwej piszę w innych tekstach: L. Engelking, Tekst cudzy, tekst własny. Czas Kultury 1999, nr 2; idem, Text jiného a text vlastní (Texty v díle Jiřího Koláře), w: Česká literatura na konci tisíciletí. Příspěvky z 2. kongresu světové bohemistiky (Praha července 2000), t. II, Praha 2001; idem, Codzienność i mit. Poetyka, programy i historia Grupy 42 w kontekstach dwudziestowiecznej awangardy i postawangardy, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź J. Kolář, Chleb náš vezdejší, w: Dílo, red. V. Karfík, t. V, Praha-Litomyšl 2000, s Zob. Zofia Nałkowska, Pisma wybrane, wyboru dokonał Wilhelm Mach, t. 2, Warszawa 1982, s J. Kolář, Odpovědi, (w:) Dílo, t. IV, red. Vladimír Karfík, Praha 1995, s

7 destrukcji. Jak zauważa Vladimír Karfík: Destrukcji świata odpowiada rozbicie tradycyjnej formy dramatycznej 27. Mimo programowo antyliterackiej postawy obu poetów, ich utwory wchodzą jednak w sferę literatury. Jak zauważa Aleksandra Ubertowska, wyprowadzone z przesłanek etycznych praktyki poetyckie w wierszach ze wczesnych tomów Różewicza, np. w Warkoczyku i Rzezi chłopców (oba z tomu Pięć poematów, 1950), jak się okazuje nie są wolne od dwuznacznego wplątania w czystą «grę znaczącego». Figura śladu (śladu dziecięcych stóp, obrazu włosów zamordowanych kobiet), etyczna w swojej istocie, jest wszak również pomysłową synekdochą, efektownym konceptem, użytym dla uzyskania «mocnego» efektu artystycznego. Niewątpliwie wytwarza się tu pewna nadwyżka tropologiczna, tak jakby język sam, wbrew intencjom autora, ciążył ku figuratywności 28. Kolář, zwłaszcza w Czarnej lirze, chce uniknąć mgły literatury, ale nie jest to do końca możliwe. Nie da się zapomnieć o ramie pragmatycznej tekstu, nakazującej czytelnikowi przyjęcie określonych reguł odbioru i interpretacji. Tekst drukowany jako wiersz i będący częścią tomu wierszy odbierany jest jako wiersz i trudno żeby był odbierany inaczej. Mimo silnej prozaizacji, tekstów przepisanych przez Kolářa nie sposób traktować jako prozy, tym bardziej prozy dokumentalnej czy historycznej. Rozbijając nieliterackie teksty na wersy autor Czarnej liry wprowadza je w obręb literatury, gdyż wprowadza je w obręb wiersza, formy wierszowej. Czyni z nich wiersze, własne wiersze. Skoro pojawia się wers, pojawia się też metrum, pojawiają się wedle określenia Jurija Tynianowa minimalne warunki rytmu. Jak pisze rosyjski badacz: Minimalne warunki rytmu sprowadzają się do tego, że czynniki, których wzajemne oddziaływanie tworzy go, mogą być dane nie w postaci systemu, lecz w postaci z n a k ó w systemu. Rytm zatem może być dany w postaci znaku rytmu, który równocześnie jest i znakiem metrum, koniecznego czynnika rytmu jako dynamicznego grupowania materiału. (...) Podstawa metrum tkwi nie tyle w obecności systemu, ile w obecności jego zasady 29. Zasada jest u Kolářa obecna. Wreszcie przytoczmy wypowiedź Jurija Łotmana: już samo wprowadzenie słowa do tekstu wierszowanego radykalnie zmienia naturę owego słowa: ze słowa języka staje się ono odtworzeniem słowa języka i ma do niego taki sam stosunek jak obraz rzeczywistości w malarstwie do odtwarzanego życia. Staje się ono z n a k o w y m m o d e l e m m o d e l u z n a k o w e g o. Pod względem nasycenia semantycznego zdecydowanie różni się ono od słów języka nieartystycznego 30. Skoro jesteśmy na terenie literatury, ucieczka przed literaturą nie może się udać. Jak powiada młody czeski literaturoznawca i zarazem pisarz, Kolář był wprawdzie świadom tego, że literatura znajduje się w zaklętym kręgu samej siebie i nie ma możliwości rzeczywistego wypowiadania się o czymkolwiek innym, ale nie chciał tego faktu zaaprobować i toczył z nim walkę. Stąd jego wysiłki, by nadać wierszom autentyzm za pomocą surowych, prawdziwych wypowiedzi z obozów koncentracyjnych itd. (...) Okazało się jednak, że kształt literacki zawsze ten autentyzm wymazuje. Dzieło Kolářa jest niesamowitą, wzorową, ale mimo to na całej linii przegraną walką o wiersz, któremu można by wierzyć 31. Autor Czarnej liry chyba zdawał sobie z tego sprawę, po pewnym czasie bowiem porzucił słowo. Chcąc pozostać poetą, ale nie ufając językowi, starał się tworzyć poezję z autentycznych przedmiotów, kierując się w ten sposób ku dziedzinom uważanym raczej za domenę sztuk plastycznych (kolaż, asamblaż). Czy jednak odrzucenie języka cokolwiek zmienia? Przedmiot 27 V. Karfík, Jiří Kolář, Praha 1994, s Aleksandra Ubertowska, Przepisywanie Zagłady. Shoah w późnych poematach Tadeusza Różewicza. Pamiętnik Literacki 2004, XCV, z. 2, s Jurij N. Tynianow, Zagadnienie języka wierszy, przeł. Franciszek Siedlecki, Zygmunt Saloni., w: Rosyjska szkoła stylistyki, wybór tekstów i opracowanie Maria Renata Mayenowa, Z. Saloni, Warszawa 1970, s. 91, podkr. autora cytatu. 30 Jurij Łotman, Struktura chudożestwiennogo tieksta, Moskwa 1970, s. 177, podkr. autora cytatu. 31 Jaromir F. Typlt, Genius čili Grafoman. Teze přednášky o současné nezavedené literatuře (Olomouc, 18. dubna 1996). Scriptum 1996, nr 21, s

8 przeniesiony do dzieła sztuki staje się odtworzeniem przedmiotu, modelem przedmiotu. Twórcy tworzący w pierwszych dziesięcioleciach po wojnie decorum sztuki o Holokauście, starali się ze wszystkich sił o dyskrecję, wysunięcie na pierwszy plan roli świadectwa, wyciszenie sfery estetycznej. Popisy formy, efektowne koncepty, nie mówiąc już o grze, zabawie czy śmiechu, były całkiem nie na miejscu. Dla pokolenia wchodzącego na artystyczną arenę w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych minionego stulecia, pokolenia wnuków ofiar i obserwatorów Zagłady, sprawa wyglądała już jednak inaczej. Zresztą niektórzy jego przedstawiciele nastawieni byli na manifestacyjne naruszanie tabu, graniczące z profanacją. Laleczki, z którymi zetknęliśmy się w wierszu Buriana, pojawiają się też w dziełach kilku podejmujących temat Holokaustu plastyków, przede wszystkim u Polaka Zbigniewa Libery (ur. 1959) - w pracy LEGO. Obóz koncentracyjny (1996). Są to laleczki katów i ofiar, więźniów i strażników niemieckiego lagru, a całe dzieło to zestaw klocków lego do budowania obozu śmierci. Jest to niewątpliwie ogromnie kontrowersyjny artefakt. Jak pisze Ernst van Alphen, kiedy w Brukseli w 1997 roku Libera pokazał i omówił swoją pracę na konferencji dotyczącej sztuki współczesnej i Holokaustu zorganizowanej przez Fundację Auschwitz, wielu odbiorców było zdegustowanych. Ocaleni znajdujący się wśród publiczności byli tak poruszeni, ze musieli opuścić salę. Podczas konferencji nie przestawano dyskutować nad kontrowersyjnym charakterem pracy Libery 32. Oficjalnie zaprotestowała firma Lego. Jak wspomina artysta, wynajęci przez nią prawnicy usiłowali nakłonić go do podpisania oświadczenia, w którym zobowiązywałby się nigdy więcej nie wystawiać tej pracy. Ponieważ odmówił, wytoczono mu sprawę cywilną w polskim sądzie. Po wystawie w Kopenhadze spór przeniósł się na teren Danii, ale pod naporem opinii publicznej firma zrezygnowała z procesu 33. Kiedy Liberze zaproponowano udział w biennale w Wenecji, kurator polskiego pawilonu oświadczył, że nie może wziąć odpowiedzialności za pokazanie Lego, wobec czego artysta się wycofał. Jak widać, dzieło budziło niemałe opory. Nic dziwnego, sztuka, oparcie się na wyobraźni (zamiast na dokumencie) już to wydaje się w odniesieniu do tematu Zagłady trochę niestosowne. Sprzeciw wobec artystycznej reprezentacji Holokaustu pisze van Alphen jest znacznie silniejszy w przypadku toy art (sztuki zabawek). Oczywiście, jeśli sztuka nie jest wystarczająco «poważna» w odniesieniu do historycznej rekonstrukcji, jest jasne, że w hierarchii tego, co jest wytworem wyobraźni, zabawki zajmują najniższą i najmniej poważną pozycję. Mogą one być bowiem widziane jako podwójnie wyobrażeniowe jako przedmioty do zabawy i do odgrywania, jako zabawki i jako sztuka 34. Lego Libery oraz inne prace o Szoa wydobywające aspekt zabawy (np. Mein Kampf [ ] Davida Levinthala, Twoja książeczka do kolorowania [1996] Rama Katzira) są pewnym skandalem, ale niekoniecznie skandalem dla skandalu. Van Alphen trafnie wskazuje wręcz na pozytywną rolę edukacyjną tego typu dzieł. Tradycyjne, oficjalne nauczanie o Holokauście owocuje znudzeniem, przesytem, a nawet swoistym zatruciem. Mówi o tym sam Libera: niektórzy nazywają moją sztukę «toksyczną». Rzeczywiście jest ona toksyczna. Ale dlaczego. Ponieważ jestem zatruty, jestem tym zatruty. I to wszystko 35. Sztuka mówiąca o Zagładzie za pomocą zabawek gwałci edukacyjne zakazy i przykazania. Jak powiada holenderski badacz, prace te świadomie ignorują powagę związaną z odnoszeniem się do Holokaustu jako do «podniosłego czy uświęconego». Zamiast tego sprawiają, że wyobrażamy sobie (i odczuwamy) przyjemność, jaką dają zabawki. Zabawki kojarzone są z przyjemnymi czynnościami: identyfikacją, podawaniem się za kogoś, graniem roli. Stoją one w opozycji 32 Ernst van Alphen, Zabawa w Holokaust, przeł. K. Bojarska. Literatura na Świecie 2004, nr 1-2, s Sztuka legalizowania buntu. Zbigniew Libera w rozmowie z Bożeną Czubak. Magazyn Sztuki 1997, nr E. van Alphen, op. cit., s Wypowiedź Zbigniewa Libery w Bulletin Trimestriel de la Fondation Auschwitz, 1998, nr 60 (numer specjalny), s Cyt. za: E. van Alphen, op. cit., s

9 do tradycyjnego nauczania 36. W dziele Libery dokonuje się skandaliczna identyfikacja z oprawcą, a nie ofiarą. W końcu Lego proponuje odbiorcy zbudowanie własnego obozu koncentracyjnego. To, że ktoś jest ofiarą powiada van Alphen - nie pozwala mu na kontrolowanie przyszłości. Zachęcanie do częściowej i czasowej identyfikacji z oprawcami pozwala zaś zdać sobie sprawę, z jaką łatwością można stać się współwinnym 37. Oczywiście adresatem dzieła nie jest naturalny użytkownik zabawek, dziecko. Libera nie daje nam zabawki, tylko model zabawki, który pozwala odegrać Zagładę. Dystans pomiędzy grającymi/bawiącymi się dziećmi pisze van Alphen i dorosłymi, wyobrażającymi sobie siebie jako te dzieci, dodaje jeszcze jeden poziom identyfikacji, w którym dorośli zachowują się jak dzieci czy raczej odgrywają ich rolę. Dokładna analiza sztuki pokazuje, że wchodzi tu w grę przesunięcie w trybie semiotycznym. Holokaust jest przedstawiany nie w trybie narracyjnym, ale dramatycznym. (...) Ten dramatyczny aspekt prac-zabawek jest ważny zarówno dla edukacji, jak i dla pamięci o Holokauście. Dlatego, że różnica między narracją a dramatem jest szczególnie istotna dla zrozumienia jest warunkiem wyleczenia traumy. Dramat jest bardzo szczególną formą kulturową, fundamentalnie różną w kształcie i efekcie od narracji 38. Odbiorca wchodzi w relację, która jest raczej wzruszeniowa i emocjonalna niż rozumowa 39. Dodajmy, że LEGO. Obóz koncentracyjny Libery może skłaniać do rozmaitych interpretacji. Na przykład można w nim widzieć wypowiedź o banalizacji zła i zdolności kultury do jego normalizacji 40. Albo o okrucieństwie dziecka, a więc wyraz zaprzeczającego Rousseau przekonania o złu tkwiącym w naturze ludzkiej, o fundamentalnym złu człowieka. Można też wskazać przede wszystkim na fakt, że zabawka jest na sprzedaż, że ma przynieść zysk wytwórcy i zobaczyć w pracy polskiego artysty potępienie interesu robionego na Zagładzie (pamiętajmy przy tym, że i sztuka jest sprzedawana). W późnym poemacie Tadeusza Różewicza recycling powraca temat Holokaustu (pierwszoplanowy też w wydanym nieco wcześniej Nożyku profesora), pojawia się w nim nawet samo to słowo, i to wielokrotnie, np.: a może / Holocaustu nie było // coraz częściej czyta się o tym / w postnazistowskich niemieckich gazetach / w gazetach amerykańskich / w polskojęzycznych gazetach «narodowych» / czyta się przedruki z obcojęzycznych / gazet że Holocaustu nie było 41 ; ale Holocaustu przecież nie było 42 ; dyrektor ŚKŻ Elan Steinberg / utrzymuje że wśród sztab złota / monetarnego znajdują się sztaby / przetopione z biżuterii monet / a nawet złotych zębów ofiar Holocaustu 43. Padają też nazwy: Oświęcim, Majdanek, Treblinka. Różewicz nie obawia się tu już jednak chwytów artystycznych, efektownie rozgrywa w drugiej części poematu motyw złota (część ta nosi zresztą tytuł Złoto), w dodatku za pomocą cytatu z Metamorfoz Owidiusza ( Aurea prima sata est aetas ) umiejętnie i ironicznie powiązany z mitem złotego wieku. Niemniej forma staje się, zgodnie z zawartą w utworze refleksją metatekstową, amorficzna: wiersz się wydłuża rozpada 44. Ale tylko forma długiego wiersza jest tu, zdaniem autora, adekwatna. W postscriptum do Złota czytamy: jaki to długi wiersz! I tak się / dłuży dłuży czy to «mistrza» nie nudzi / czy nie można tego zmieścić / w japońskim haiku? Nie można E. van Alphen, op. cit., s Ibidem, s Ibidem, s Ibidem, s Por. uwagi Bożeny Czubak w prowadzonym przez nią wywiadzie Sztuka legalizowania buntu. 41 T. Różewicz, recycling, w: zawsze fragment. recycling, Wrocław 1999, s Ibidem, s Ibidem. 44 Ibidem, s Ibidem, s

10 Złoto mówi o czerpaniu zysków z Holokaustu. Pożydowskie złoto, które zawiera w sobie złote zęby / złote koronki złote pierścienie / z diamentowymi oczami / oprawki do okularów włosy / wieczne pióra oddechy 46 / zalega sejfy banków wielu krajów, kasy pancerne / są zamknięte jak komory gazowe 47. Bezwzględna żądza zysku łączy Złoto z trzecią częścią poematu, Mięsem, mówiącym o chorobie szalonych krów, i z postscriptum do całości utworu, gdzie czytany: Przestępcza nie-moralność nauki miesza się polityką, ekonomią i giełdą. Krąg się zamyka... Ani «sumienie», ani zdrowy rozum nie dają żadnej gwarancji, że ludzie nie będą fabrykować taśmowo ciał ludzkich i form zwierzęcych pozbawionych tzw. duszy. Wszystko mieści się w ludzkim mózgu: priony i kwanty, bogowie i demony... Pytanie filozofów i «zwykłych ludzi» unde malum?, skąd bierze się zło? znajduje odpowiedź może bardzo pesymistyczną i dla człowieka nieprzyjemną 48. Ta odpowiedź pada w wierszu Unde malum?, będącym swego rodzaju epilogiem poematu: z człowieka zawsze z człowieka i tylko z człowieka 49. Temat zysków czerpanych z Holokaustu, a te z pewnością mogłyby się znaleźć w kolářowskiej historii ludzkiej podłości, jest jedynym wspólnym mianownikiem dzieł Buriana, Libery i późnego Różewicza, choć jedynie u tego ostatniego temat ów wysuwa się na pierwsze miejsce. BIBLIOGRAFIA Theodor W. Adorno: Dialektyka negatywna, przeł. Krystyna Krzemieniowa przy współpracy Sława Krzemienia-Ojaka, Warszawa Ernst van Alphen: Zabawa w Holokaust, przeł. Katarzyna Bojarska, Literatura na Świecie, 2004, nr 1-2, s Václav Burian: Czas szuflad. Wiersze wybrane, przeł. i oprac. Leszek Engelking, Kraków ( Biblioteka Poezji Czeskiej pod red. L. Engelkinga) Sidra DeKoven Ezrahi: Holokaust a zmieniające się granice sztuki i historii, przeł. Maciej Michalski, Literatura na Świecie, 2004, nr 1-2, s Tadeusz Drewnowski: Walka o oddech. O pisarstwie Tadeusza Różewicza, Warszawa Leszek Engelking: Codzienność i mit. Poetyka, programy i historia Grupy 42 w kontekstach dwudziestowiecznej awangardy i postawangardy, Wydawmictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź Tekst cudzy, tekst własny, Czas Kultury, 1999, nr 2. - Text jiného a text vlastní (Texty v díle Jiřího Koláře), w: Česká literatura na konci tisíciletí. Příspěvky z 2. kongresu světové bohemistiky (Praha července 2000), t. II, Praha 2001 Jerzy Jarzębski: Kariera autentyku, w: tegoż: Powieść jako autokreacja, Kraków Vladimír Karfík: Jiří Kolář, Praha Ibidem, s Ibidem. 48 Ibidem, s T. Różewicz, Unde malum?, w: zawsze fragment. recycling, s

11 Jiří Kolář: Chleb náš vezdejší, w tegoż: Dílo, red. V. Karfík, t. V, Praha-Litomyšl Dovětek autora (in:) idem, Dílo, red. V. Karfík, t. III, Praha Odpovědi, w tegoż: Dílo, t. IV, red. V. Karfík, Praha Skutečná událost (Rod Genorův), w tegoż: Dílo, t. IX, red. V. Karfík, Praha-Litomyšl Snad nic, snad něco, Literární noviny, 14, nr 36 (1965), s. 6. Berel Lang: Przedstawianie zła: etyczna treść a literacka forma, przeł. Anna Ziębińska-Witek, Literatura na Świecie, 2004, nr 1-2, s Zofia Nałkowska: Medaliony, w tejże: Pisma wybrane, wyboru dokonał Wilhelm Mach, t. 2, Warszawa Marta Piwińska: Różewicz albo technika collage u, Dialog, 1963, nr 9. Henryk Pustkowski: Gramatyka poezji?, Warszawa Tadeusz Różewicz: Poezja, t. II, Kraków, Lisa Saltzman: Awangarda i kicz raz jeszcze. O etyce reprezentacji, przeł. Katarzyna Bojarska, Literatura na Świecie, 2004, nr 1-2, s Jurij Łotman: Struktura chudożestwiennogo tieksta, Moskwa Birgitte Schultze: Typy montażu w Kartotece Tadeusza Różewicza, przeł. Katarzyna Jaśtal, w tejże: Perspektywy polonistyczne i komparatystyczne, red. Małgorzata Sugiera, Kraków Sztuka legalizowania buntu. Zbigniew Libera w rozmowie z Bożeną Czubak, Magazyn Sztuki, 1997, nr 15. Jurij N. Tynianow: Zagadnienie języka wierszy, przeł. Franciszek Siedlecki, Zygmunt Saloni, w tegoż: Rosyjska szkoła stylistyki, wybór tekstów i opracowanie Maria Renata Mayenowa, Zygmunt Saloni, Warszawa Jaromir F. Typlt: Genius čili Grafoman. Teze přednášky o současné nezavedené literatuře (Olomouc, 18. dubna 1996), Scriptum, 1996, nr 21, s Aleksandra Ubertowska: Przepisywanie Zagłady. Shoah w późnych poematach Tadeusza Różewicza, Pamiętnik Literacki, XCV (2004), z. 2, s Vertikální nostalgie. Olomoucká literární scéna 90. let a současnosti, oprac. Milan Kozelka, Olomouc Henryk Vogler: Tadeusz Różewicz, Warszawa Józef Zarek: Mit w miejsce utopii. Z diagnoz czeskiej Grupy 42, w: Utopia w językach, literaturach i kulturach Słowian, t. 3: Z zagadnień struktury artystycznej i świadomości kulturowej, red. Bożena Tokarz, Katowice Pierwodruk: Holokaust v české, slovenské a polské literatuře, ed. Jiří Holý, Praha 2007 Univerzita Karlova v Praze, Nakladatelství Karolinum. Republikacja za uprzejmą zgodą autora. 11

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Postawy więźniów obozów koncentracyjnych w świetle literatury obozowej

Postawy więźniów obozów koncentracyjnych w świetle literatury obozowej Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Postawy więźniów obozów koncentracyjnych w świetle literatury obozowej Wybór i opracowanie Marta Boszczyk wrzesień, 2005r. 2 Bibliografia podmiotu 1. Andrzejewski

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI I. GRAMATYKA I SŁOWNICTWO uczeń opanował niewiele zagadnień gramatycznych określonych w rozkładzie uczeń potrafi budować zdania, ale przeważnie niespójne, z dużą ilością

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Zespół Szkół Zawodowych im. R. Mielczarskiego w Katowicach 40-870 Katowice, al. B. Krzywoustego 13 e-mail:

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny)

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny) 1 WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM SPRAWNOŚCI WYMAGANIA KONIECZNE PODSTAWOWE ROZSZERZONE DOPEŁNIAJĄCE (ocena: dopuszczający) (ocena: dostateczny) (ocena: dobry) (ocena: bardzo dobry)

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik.

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik. SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat Znani Polacy. Znani Polacy. tygodniowy Temat dnia Mikołaj Kopernik. Mikołaj Kopernik. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Obowiązujący program nauczania : Jutro pójdę w świat, WSiP

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Obowiązujący program nauczania : Jutro pójdę w świat, WSiP WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nauczyciel: mgr Agnieszka Węgrzynowicz Obowiązujący program nauczania : Jutro pójdę w świat, WSiP Przedmiotem oceny z języka polskiego

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie

Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie Wymagania edukacyjne na oceny w klasie 1 Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie ZNAK GRAFICZNY OCENA WYRAŻONA PUNKTAMI KRYTERIA OCENIANIA Edukacja polonistyczna 6 p. - wypowiada myśli w formie wielozdaniowej,

Bardziej szczegółowo

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER Od góry: Bartek Gregorek Kuba Turczyński Staszek Wójcik Wojtek Chełchowski Michał Chojecki INFORMACJE O WYSTAWIE: Wystawa

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE SZKOŁA EMOCJI Ewa Danuta Bia ek 2 Ewa Danuta Białek Szkoła emocji CYKL WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO: SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE 3

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa

Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa Warszawa, 10 listopada 2015 r. Wiadomości uczniów szkół ponadgimnazjalnych na temat historii Polski XX wieku Informacja prasowa Uczniowie interesują się historią XX wieku i lubią słuchać opowieści o tym

Bardziej szczegółowo

Klasa I. Wymagania na ocenę. ortograficznych czyta cicho ze zrozumieniem. bez ekspresji spółgłosek prozę z ekspresją. pisany i drukowany.

Klasa I. Wymagania na ocenę. ortograficznych czyta cicho ze zrozumieniem. bez ekspresji spółgłosek prozę z ekspresją. pisany i drukowany. Klasa I Edukacja POLONISTYCZNA Wymagania na ocenę A znakomicie B dobrze C popracuj D koniecznie popracuj Opowiada używając opowiada używając wypowiedzi są nie zna liter poprawnych form poprawnych form

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka egzaminu maturalnego

Charakterystyka egzaminu maturalnego Charakterystyka egzaminu maturalnego Absolwent przystępując do egzaminu maturalnego, zdaje obowiązkowo 1. W części ustnej egzaminy, dla których nie określa się poziomu, z następujących przedmiotów: a.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V 1.Przedmiotem oceny z języka polskiego są: - opanowane wiadomości przewidziane w programie

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo

Edukacja globalna na zajęciach z języka polskiego

Edukacja globalna na zajęciach z języka polskiego Edukacja globalna na zajęciach z języka polskiego Świat staje się w ostatnich latach coraz mniejszy, ale też coraz bardziej skomplikowany. Cały czas stawia przed ludźmi, także młodymi, nowe wyzwania. Lekcje

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Zestaw zadań egzaminacyjnych z zakresu języka polskiego posłużył do sprawdzenia poziomu opanowania wiedzy i

Bardziej szczegółowo

Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO OCENIANIE Ocena końcowa jest wystawiana na podstawie średniej ważonej z minimum 3 (przy 1 godzinie tygodniowo) lub 5 (przy 2 lub 3 godzinach tygodniowo)

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO

SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY II GIMNAZJUM Temat : Kto ma rację w wierszu Edwarda Stachury pt. Życie to nie teatr? - Edukacja filozoficzna : człowiek jako istota wolna, szukająca prawdy,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski

Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski Temat: Świat wartości człowieka wolnego, niezależnego w wierszu W. Szymborskiej Możliwości Utwór W. Szymborskiej analizowany na lekcji daje uczniom i nauczycielowi

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ Opracowała: Tetyana Ouerghi I. ZASADY: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie podlegają wszystkie

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Jak napisać literaturę podmiotu:

Jak napisać literaturę podmiotu: Jak napisać literaturę podmiotu: Mamy już temat i lektury - teraz czas na bibliografię. Składa się ona z literatury podmiotu i przedmiotu. Najpierw zajmijmy się literaturą podmiotu. Ten artykuł ma za zadanie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Ocenę CELUJĄCĄ otrzymuje uczeń, który w zakresie swych kompetencji polonistycznych spełnia wszystkie wymagania jak na ocenę bardzo dobrą,

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów.

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów. Wybitny myśliciel angielski, felietonista, redaktor i pisarz. Znany jako mistrz paradoksu. Jego książki wywarły wielki wpływ na wiarę jemu współczesnych w tym na autora Opowieści z Narnii C. S. Lewisa.

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Nadchodzi dla Miłosza czas przełomowy zmierzenie się ze sławą i popularnością. Milczenie krytyki polskiej na temat Miłosza ; nieśmiałe upominanie się o jego miejsce.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu I etap edukacyjny: klasy I-III Co będziemy sprawdzać? Czy uczeń 1) rozumie proste polecenia

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI ZASADY OCENIANIA NA LEKCJI JĘZYKA OBCEGO Nauczanie języka obcego w gimnazjum ma doprowadzić do osiągnięcia kompetencji komunikacyjnej pozwalającej sprostać

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny w sesji roku szkolnego 2014/2015 w Niepublicznym Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych Nr 38, Niepublicznym Uzupełniającym Technikum

Bardziej szczegółowo

Z języka obcego nowożytnego od roku szkolnego 2011/2012. Opracowały: mgr Katarzyna Kłunduk mgr Monika Konieczna

Z języka obcego nowożytnego od roku szkolnego 2011/2012. Opracowały: mgr Katarzyna Kłunduk mgr Monika Konieczna Z języka obcego nowożytnego od roku szkolnego 2011/2012 Opracowały: mgr Katarzyna Kłunduk mgr Monika Konieczna Część pisemna poziom podstawowy Część ustna bez określania poziomu egzaminu Część pisemna

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Trening analizy i interpretacji wiersza na trzech poziomach edukacji

Trening analizy i interpretacji wiersza na trzech poziomach edukacji Trening analizy i interpretacji wiersza na trzech poziomach edukacji - scenariusze lekcji opracowane przez uczestników warsztatów Celem warsztatów było poszukiwanie pomysłów na lekcje analizy i interpretacji

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO DLA GIMNAZJUM

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO DLA GIMNAZJUM KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO DLA GIMNAZJUM OCENA CELUJĄCA : -uczeń rozumie treść wypowiedzi w nietypowych sytuacjach; potrafi odegrać rolę biznesmena, turysty... -rozumie

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 CO TO JEST CZYTANIE? techniczne rozpoznawanie znaków; zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV

Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV Wymagania na poszczególne oceny z języka polskiego w klasie IV OCENA CELUJACY BARDZO DOBRY WYMAGANIA - Twórcze oraz samodzielne rozwijanie własnych uzdolnień i zainteresowań. - Bezbłędne wypowiedzi ustne

Bardziej szczegółowo

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach?

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach? Inwestycje alternatywne w Polsce do niedawna nie były szczególnie popularne, a wiedza na ich temat była znikoma. Jednak od paru lat ta sytuacja się zmienia, a nasze portfele inwestycyjne coraz częściej

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PODMIOTOWO - PRZEDMIOTOWA

PREZENTACJA PODMIOTOWO - PRZEDMIOTOWA PREZENTACJA PODMIOTOWO - PRZEDMIOTOWA 1. Czesław Miłosz: in memoriam. Red t. J. Gromek. Kraków 2004. ISBN 83-240-0503-X (slajd 1) 2. Miłosz Cz.: Na brzegu rzeki. Kraków 1994. ISBN 83-7006-254-7

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY.

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY. KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE III W SZKOLE PODSTAWOWEJ W ŁOMNICY. Program nauczania zgodny z nową podstawą programową. Klasyfikowanie śródroczne i końcowo-roczne w klasach I III szkoły podstawowej polega

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska SCENARIUSZ ZAJĘĆ Typ szkoły: podstawowa Etap kształcenia: II, klasa V Rodzaj zajęć: lekcja języka polskiego Temat zajęć: Czym jest muzyka Fryderyka Chopina?

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat Lubimy zimę. Zimo, baw się z nami! tygodniowy Temat dnia Bezpieczne zabawy zimowe Bezpieczni zimą.

Bardziej szczegółowo

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście

27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście 27 stycznia: Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście Ja wiem, że nigdy nie istnieliśmy Nie znajdziesz nas w przebytych epopejach nie wskrzesisz w urywkach listów migawkach z dnia Nie spotkasz ani jednego

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI Ocenie podlegają umiejętności i wiadomości ujęte w planie metodycznym nauczyciela. Wykaz umiejętności podany jest do wiadomości uczniów na bieżąco

Bardziej szczegółowo

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature)

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) na poziome podstawowym (SL) i rozszerzonym (HL) skupia się na rozwijaniu i rozumieniu technik wykorzystywanych w krytyce literackiej i rozwijaniu zdolności

Bardziej szczegółowo

Przekład obejmie następujące części książki Miasto skazanych. 2 lata w warszawskim getcie :

Przekład obejmie następujące części książki Miasto skazanych. 2 lata w warszawskim getcie : KONKURS OTWARTY NA WYBÓR AUTORA PRZEKŁADU LITERACKIEGO TEKSTÓW JERZEGO JURANDOTA I STEFANII GRODZIEŃSKIEJ, OPUBLIKOWANYCH W TOMIE MIASTO SKAZANYCH. 2 LATA W WARSZAWSKIM GETCIE NA J. ANGIELSKI (BRYTYJSKI)

Bardziej szczegółowo

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna JĘZYK POLSKI Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i platformy Filmoteka Szkolna (45 min) Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY:

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Podstawowe kryteria oceny osiągnięć ucznia: 1. Opanowanie podstawowego warsztatu plastycznego. 2. Znajomość

Bardziej szczegółowo

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Spis treści 1. Trochę historii: jak wyglądała kwestia zatrudnienia osób niepełnosprawnych i dlaczego powstał Konkurs Lodołamacze 2. Czym jest nazwa Lodołamacze,

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Wszyscy chcemy, by nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób - czytajmy dzieciom!

Wszyscy chcemy, by nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób - czytajmy dzieciom! Od roku 2001 nasza szkoła bierze czynny udział w Kampanii Społecznej CAŁA POLSKA CZYTA DZIECIOM organizowanej przez Fundację ABC XXI. Liderem kampani w SP nr 10 jest Iwona Szymczyk, a funkcje koordynatora

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I. Wprowadzenie... 13. Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19

Spis treści. Rozdział I. Wprowadzenie... 13. Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19 Spis treści Wprowadzenie... 13 Rozdział I Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19 1.1. Biblioteka jako audytorium... 22 1.1.1. Biblioteka publiczna... 23 1.1.1.1. Typy czytelników...

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1 Imię i nazwisko ucznia Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA Współdziałanie z rówieśnikami i osobami dorosłymi. Potrafi odróżnić co jest dobre, a co

Bardziej szczegółowo

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 ROMAN KIRILENKO Tytuł wystawy Ziarna i Żarna można odnieść

Bardziej szczegółowo